3. 譬喻品义注
12. 狮子吼品
2. Sīhanādavaggo
21. 《小狮子吼经》注释
1. Cūḷasīhanādasuttavaṇṇanā
139139.「如是我闻」等句，就是《小狮子吼经》。然而，因为这部经的安立是有事缘的，所以我们要先说明它的缘起，然后再逐句解释。那么，这部经是出于什么因缘而安立的呢？它是在外道因利养和恭敬而悲叹的时候安立的。据说，当时世尊按照《法嗣经》所讲的方式，获得了极大的利养和恭敬。世间众生的相处方式有四种衡量标准，依据这四种人而安立为四种：看重外表的「色准量者」和「对色净信者」；看重声誉的「声准量者」和「对声净信者」；看重粗劣的「粗准量者」和「对粗净信者」；看重法的「法准量者」和「对法净信者」。
139.Evaṃme sutanti cūḷasīhanādasuttaṃ. Yasmā panassa atthuppattiko nikkhepo, tasmā taṃ dassetvā cassa anupubbapadavaṇṇanaṃ karissāma. Katarāya panidaṃ atthuppattiyā nikkhittanti? Lābhasakkārapaccayā titthiyaparidevite. Bhagavato kira dhammadāyādasutte vuttanayena mahālābhasakkāro uppajji. Catuppamāṇiko hi ayaṃ lokasannivāso, rūpappamāṇo rūpappasanno, ghosappamāṇo ghosappasanno, lūkhappamāṇo lūkhappasanno, dhammappamāṇo dhammappasannoti imesaṃ puggalānaṃ vasena catudhā ṭhito.
2那么，它们的区别是什么呢？什么是「色准量者」和「对色净信者」？在此，有一类人，看到身高、体宽、体态或身体的圆满，便以此为衡量标准而生起净信，这种人被称为「色准量者」和「对色净信者」。
Tesaṃ idaṃ nānākaraṇaṃ – katamo ca puggalo rūpappamāṇo rūpappasanno? Idhekacco puggalo ārohaṃ vā passitvā pariṇāhaṃ vā passitvā saṇṭhānaṃ vā passitvā pāripūriṃ vā passitvā tattha pamāṇaṃ gahetvā pasādaṃ janeti, ayaṃ vuccati puggalo rūpappamāṇo rūpappasanno.
3什么是「声准量者」和「对声净信者」？在此，有一类人，对于别人的称扬、赞叹、夸奖、传颂，便以此为衡量标准而生起净信，这种人被称为「声准量者」和「对声净信者」。
Katamo ca puggalo ghosappamāṇo ghosappasanno? Idhekacco puggalo paravaṇṇanāya parathomanāya parapasaṃsanāya paravaṇṇahārikāya, tattha pamāṇaṃ gahetvā pasādaṃ janeti, ayaṃ vuccati puggalo ghosappamāṇo ghosappasanno.
4什么是「粗准量者」和「对粗净信者」？在此，有一类人，看到袈裟粗劣、或看到钵粗劣、或看到坐卧具粗劣、或看到各种难行苦行，便以此为衡量标准而生起净信，这种人被称为「粗准量者」和「对粗净信者」。
Katamo ca puggalo lūkhappamāṇo lūkhappasanno? Idhekacco puggalo cīvaralūkhaṃ vā passitvā pattalūkhaṃ vā passitvā, senāsanalūkhaṃ vā passitvā vividhaṃ vā dukkarakārikaṃ passitvā tattha pamāṇaṃ gahetvā pasādaṃ janeti, ayaṃ vuccati puggalo lūkhappamāṇo lūkhappasanno.
5什么是「法准量者」和「对法净信者」？在此，有一类人，看到戒、或看到定、或看到慧，便以此为衡量标准而生起净信，这种人被称为「法准量者」和「对法净信者」。
Katamo ca puggalo dhammappamāṇo dhammappasanno? Idhekacco puggalo sīlaṃ vā passitvā samādhiṃ vā passitvā paññaṃ vā passitvā tattha pamāṇaṃ gahetvā pasādaṃ janeti, ayaṃ vuccati puggalo dhammappamāṇo dhammappasannoti.
6在这四种人中，那些「色准量者」看到世尊的身高、体宽、体态、圆满的肤色与柔润，因为世尊的身体被八十随形好装饰着，就像一条缀满各种宝物的金色大布；又被三十二大人相遍布，如同星群璀璨的虚空；又像一棵高达一百由旬、花朵盛开不绝的波利质多罗树，有十八拉他那高的身光环绕，辉煌无比、举世无双。见到这样的身体，他们只对正自觉者生起净信。
Imesu catūsu puggalesu rūpappamāṇopi bhagavato ārohapariṇāhasaṇṭhānapāripūrivaṇṇapokkharataṃ, asītianubyañjanappaṭimaṇḍitattā nānāratanavicittamiva suvaṇṇamahāpaṭaṃ, dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇasamākiṇṇatāya tārāgaṇasamujjalaṃ viya gaganatalaṃ sabbaphāliphullaṃ viya ca yojanasatubbedhaṃ pāricchattakaṃ aṭṭhārasaratanubbedhaṃ byāmappabhāparikkhepaṃ sassirikaṃ anopamasarīraṃ disvā sammāsambuddheyeva pasīdati.
7「声准量者」也是如此：他听闻世尊以“在百千劫外加四不可计数的时间里，圆满修习了十波罗蜜、十近波罗蜜、十究竟波罗蜜，舍弃了肢体、舍弃了子女与妻子、舍弃了王位、舍弃了自身、舍弃了双眼”等种种方式流传的音声后，便只对正自觉者生起净信。
Ghosappamāṇopi, bhagavatā kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni dasa pāramiyo dasa upapāramiyo dasa paramatthapāramiyo pūritā aṅgapariccāgo puttadārapariccāgo, rajjapariccāgo attapariccāgo nayanapariccāgo ca katotiādinā nayena pavattaṃ ghosaṃ sutvā sammāsambuddheyeva pasīdati.
8「粗准量者」也是如此。他见到世尊的袈裟粗劣后，心想：“如果世尊过在家生活，一定只会穿迦尸国最精美的衣服；如今出家，却满足于这种麻制的粪扫衣，把这看作极其重要的事。” 于是只对正自觉者生起净信。又见到世尊的钵粗劣后，心想：“这位大士若还在俗家，会用最上等的红色金器享用适合转轮王的芬芳香米饭；如今出家，却拿着石钵依次第不分贵贱地挨家乞食，满足于得到的一团食物，同样把这看作极其重要的事。” 于是只对正自觉者生起净信。又见到坐卧具粗劣后，心想：“这位大士若在在家，会安住于三座适合三季的宫殿中，被歌舞伎女们围绕，如同享受天界成就一般享受王室荣华；如今出家，却满足于树下住处、木板、石板、凳子和床座等，把这看作极其重要的事。” 于是只对正自觉者生起净信。此外，见到他的难行苦行后，心想：“他六年间据说仅靠少量的绿豆粥、滨豆粥、草籽粥维持生命，修习无息气的禅那，对身体和生命都毫无贪恋地安住。啊！世尊真是难行能行者。” 于是只对正自觉者生起净信。
Lūkhappamāṇopi bhagavato cīvaralūkhaṃ disvā ‘‘sace bhagavā agāraṃ ajjhāvasissa, kāsikavatthameva adhārayissa. Pabbajitvā panānena sāṇapaṃsukūlacīvarena santussamānena bhāriyaṃ kata’’nti sammāsambuddheyeva pasīdati. Pattalūkhampi disvā – ‘‘iminā agāraṃ ajjhāvasantena rattavarasuvaṇṇabhājanesu cakkavattibhojanārahaṃ sugandhasālibhojanaṃ paribhuttaṃ, pabbajitvā pana pāsāṇamayaṃ pattaṃ ādāya uccanīcakuladvāresu sapadānaṃ piṇḍāya caritvā laddhapiṇḍiyālopena santussamāno bhāriyaṃ karotī’’ti sammāsambuddheyeva pasīdati. Senāsanalūkhaṃ disvāpi – ‘‘ayaṃ agāraṃ ajjhāvasanto tiṇṇaṃ utūnaṃ anucchavikesu tīsu pāsādesu tividhanāṭakaparivāro dibbasampattiṃ viya rajjasiriṃ anubhavitvā idāni pabbajjūpagato rukkhamūlasenāsanādīsu dāruphalakasilāpaṭṭapīṭhamañcakādīhi santussamāno bhāriyaṃ karotī’’ti sammāsambuddheyeva pasīdati. Dukkarakārikamassa disvāpi – ‘‘chabbassāni nāma muggayūsakulatthayūsahareṇuyūsādīnaṃ pasaṭamattena yāpessati, appāṇakaṃ jhānaṃ jhāyissati, sarīre ca jīvite ca anapekkho viharissati, aho dukkarakārako bhagavā’’ti sammāsambuddheyeva pasīdati.
9「法准量者」：见到世尊的戒德、定德、慧德，禅那、解脱、定、等至的成就，神通的圆满，双神变，从天降下，调伏波提迦子等许多稀有之事，便只对正自觉者生起净信。他们如此生信后，便向世尊献上广大的供养与恭敬。然而，外道们的供养恭敬，却如同巴韦鲁本生中的乌鸦那样衰落了。正如所说：
Dhammappamāṇopi bhagavato sīlaguṇaṃ samādhiguṇaṃ paññāguṇaṃ jhānavimokkhasamādhisamāpattisampadaṃ abhiññāpāripūriṃ yamakapāṭihāriyaṃ devorohaṇaṃ pāthikaputtadamanādīni ca anekāni acchariyāni disvā sammāsambuddheyeva pasīdati, te evaṃ pasannā bhagavato mahantaṃ lābhasakkāraṃ abhiharanti. Titthiyānaṃ pana bāverujātake kākassa viya lābhasakkāro parihāyittha. Yathāha –
10“因为人们见不到那有美丽冠羽、鸣声悦耳的孔雀，
‘‘Adassanena morassa, sikhino mañjubhāṇino;
11就只以肉和果子供养乌鸦。
Kākaṃ tattha apūjesuṃ, maṃsena ca phalena ca.
12等到音声美妙的孔雀来到巴韦鲁时，
Yadā ca sarasampanno, moro bāverumāgamā;
13那时，乌鸦的利养和恭敬便消亡了。
Atha lābho ca sakkāro, vāyasassa ahāyatha.
14只要那位法王、光明的创造者佛陀尚未出现，”
Yāva nuppajjati buddho, dhammarājā pabhaṅkaro;
15当时，人们供养其他许多沙门和婆罗门。
Tāva aññe apūjesuṃ, puthū samaṇabrāhmaṇe.
16当具足美妙音声的佛陀演说正法时，
Yadā ca sarasampanno, buddho dhammamadesayi;
17那时，外道们的利养和恭敬就消亡了。”（本生经1.4.153-156）
Atha lābho ca sakkāro, titthiyānaṃ ahāyathā’’ti. (jā. 1.4.153-156);
18他们就这样失去了利养和恭敬。虽然他们在夜晚能照亮一两指宽的地方，但当太阳升起时，就像萤火虫一样，光芒尽失。
Te evaṃ pahīnalābhasakkārā rattiṃ ekadvaṅgulamattaṃ obhāsetvāpi sūriyuggamane khajjopanakā viya hatappabhā ahesuṃ.
19正如萤火虫在黑半月的夜晚，
Yathā hi khajjopanakā, kāḷapakkhamhi rattiyā;
20展现它们的光亮，那原本就是它们的能力范围。
Nidassayanti obhāsaṃ, etesaṃ visayo hi so.
21而当充满光明的太阳升起时，
Yadā ca rasmisampanno, abbhudeti pabhaṅkaro;
22那时，萤火虫们的光辉就隐没了。
Atha khajjupasaṅghānaṃ, pabhā antaradhāyati.
23同样地，如同萤火虫一般，在这世间的诸多外道，
Evaṃ khajjupasadisā, titthiyāpi puthū idha;
24在如同黑半月的世间里，彰显自己的功德。
Kāḷapakkhūpame loke, dīpayanti sakaṃ guṇaṃ.
25而当佛陀出现于世，那无量光芒者，
Yadā ca buddho lokasmiṃ, udeti amitappabho;
26外道们便黯然无光，正如太阳下的萤火虫一样。
Nippabhā titthiyā honti, sūriye khajjupakā yathāti.
27这些外道变得如此暗淡无光后，身上长满了腋下疖子等疮疖，达到极其衰败的地步，便前往佛陀所在之处、法所在之处、僧所在之处，以及大众集会的地方，无论是在内街巷、十字路口、四衢道还是会议厅，都站在那儿悲叹道：
Te evaṃ nippabhā hutvā kacchupiḷakādīhi kiṇṇasarīrā paramapārijuññapattā yena buddho yena dhammo yena saṅgho yena ca mahājanassa sannipāto, tena tena gantvā antaravīthiyampi siṅghāṭakepi catukkepi sabhāyampi ṭhatvā paridevanti –
28“喂！难道只有沙门乔达摩才是沙门，我们就算不上沙门吗？只有沙门乔达摩的弟子是沙门，我们的弟子就不是沙门吗？难道只有布施给沙门乔达摩的弟子才能得大果，布施给我们就不行吗？沙门乔达摩是沙门，但我们也是沙门啊！沙门乔达摩的弟子是沙门，我们的弟子也是沙门啊！既然一样都是沙门，为什么布施给沙门乔达摩的弟子就得大果，布施给我们弟子就不能得大果？为什么你们供养、尊敬沙门乔达摩的弟子，对我们弟子却不供养、不尊敬呢？难道沙门乔达摩不过是刚出世几天的人物，而我们是从这世间有众生出现时起就一直存在的吗？”
‘‘Kiṃ bho samaṇoyeva gotamo samaṇo, mayaṃ assamaṇā; samaṇasseva gotamassa sāvakā samaṇā, amhākaṃ sāvakā assamaṇā? Samaṇasseva gotamassa sāvakānañcassa dinnaṃ mahapphalaṃ, na amhākaṃ, sāvakānañca no dinnaṃ mahapphalaṃ? Nanu samaṇopi gotamo samaṇo, mayampi samaṇā. Samaṇassapi gotamassa sāvakā samaṇā, amhākampi sāvakā samaṇā. Samaṇassapi gotamassa sāvakānañcassa dinnaṃ mahapphalaṃ, amhākampi sāvakānañca no dinnaṃ mahapphalañceva? Samaṇassapi gotamassa sāvakānañcassa detha karotha, amhākampi sāvakānañca no detha sakkarotha? Nanu samaṇo gotamo purimāni divasāni uppanno, mayaṃ pana loke uppajjamāneyeva uppannā’’ti.
29就这样，种种喧嚷声四起。那时，比丘、比丘尼、近事男、近事女这四众弟子听到那些话后，便向世尊禀告：“大德！那些外道在说这样那样的话。”世尊听了后，说道：“比丘们，你们不要因为外道的那些话，就起了‘别处也有沙门’的想法。”世尊在否定了其他外道拥有沙门性的同时，也在这里予以认可，便借着这个因缘，宣说了这部经：“比丘们，沙门唯有在此处。”
Evaṃ nānappakāraṃ viravanti. Atha bhikkhū bhikkhuniyo upāsakā upāsikāyoti catasso parisā tesaṃ saddaṃ sutvā bhagavato ārocesuṃ ‘‘titthiyā bhante idañcidañca kathentī’’ti . Taṃ sutvā bhagavā – ‘‘mā tumhe, bhikkhave, titthiyānaṃ vacanena ‘aññatra samaṇo atthī’ti saññino ahuvatthā’’ti vatvā aññatitthiyesu samaṇabhāvaṃ paṭisedhento idheva ca anujānanto imissā atthuppattiyā idheva, bhikkhave, samaṇoti idaṃ suttaṃ abhāsi.
30在此，“唯有在此处”（idheva）是指：唯在这教法中。而这个限定，也应当知道适用于后面的词。因为第二等沙门也唯在此处，并非在别处。“沙门”指的是入流者。因此世尊说：“比丘们，什么是第一沙门？比丘们，于此教法中，有比丘断尽三结，成为入流者，具足不退堕法，决定趋向菩提道。比丘们，这就是第一沙门。”
Tattha idhevāti imasmiṃyeva sāsane. Ayaṃ pana niyamo sesapadesupi veditabbo. Dutiyādayopi hi samaṇā idheva, na aññattha. Samaṇoti sotāpanno. Tenevāha – ‘‘katamo ca, bhikkhave, paṭhamo samaṇo? Idha, bhikkhave, bhikkhu tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno hoti avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo, ayaṃ, bhikkhave, paṭhamo samaṇo’’ti (a. ni. 4.241).
31「第二」指一来者。因此世尊说：“比丘们，什么是第二沙门？比丘们，这里，比丘断尽三结，贪、嗔、痴变得薄弱，成为一来者，只再来这世间一次，便彻底结束苦。比丘们，这就是第二沙门。”
Dutiyoti sakadāgāmī. Tenevāha – ‘‘katamo ca? Bhikkhave, dutiyo samaṇo. Idha, bhikkhave, bhikkhu tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā rāgadosamohānaṃ tanuttā sakadāgāmī hoti, sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karoti. Ayaṃ, bhikkhave, dutiyo samaṇo’’ti.
32「第三」指不来者。因此世尊说：“比丘们，什么是第三沙门？比丘们，这里，比丘断尽了五下分结，成为化生者，就在那里般涅槃，不再从那世间回来。比丘们，这就是第三沙门。”
Tatiyoti anāgāmī. Tenevāha – ‘‘katamo ca, bhikkhave, tatiyo samaṇo? Idha, bhikkhave, bhikkhu pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko hoti tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā. Ayaṃ, bhikkhave, tatiyo samaṇo’’ti.
33「第四」指阿拉汉。因此世尊说：“比丘们，什么是第四沙门？比丘们，这里，比丘以诸漏灭尽，就在现前这一世，亲自以神通作证、圆满无漏的心解脱和慧解脱而安住。比丘们，这就是第四沙门。”（《增支部》4.241）因此，在这里所指的就是这四种住于果位的沙门。
Catutthoti arahā. Tenevāha – ‘‘katamo ca, bhikkhave, catuttho samaṇo? Idha, bhikkhave, bhikkhu āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Ayaṃ, bhikkhave, catuttho samaṇo’’ti (a. ni. 4.241). Iti imasmiṃ ṭhāne cattāro phalaṭṭhakasamaṇāva adhippetā.
34「suññā」指没有、空无。「parappavādā」指四种常见论、四种一分常见论、四种有边无边论、四种不死矫乱论、两种无因生论、十六种有想论、八种无想论、八种非想非非想论、七种断灭论、五种见法涅槃论——所有这些都是在《梵网经》中提到的六十二种邪见。对于此教法之外的其他宗派学说，称为“其他外道之说”。所有这一切，相对于这四种住于果位的沙门来说，都是空的，因为其中并没有这些沙门。而且不仅相对于这四种沙门是空的，相对于四种住于道位的沙门，以及为了成就四道而精进修观的修行者——也即总共十二种沙门，同样都是空的。正是为了说明这个义理，世尊在《大般涅槃经》中说道：
Suññāti rittā tucchā. Parappavādāti cattāro sassatavādā, cattāro ekaccasassatikā, cattāro antānantikā, cattāro amarāvikkhepikā, dve adhiccasamuppannikā, soḷasa saññīvādā, aṭṭha asaññīvādā, aṭṭha nevasaññīnāsaññīvādā, satta ucchedavādā, pañca diṭṭhadhammanibbānavādāti ime sabbepi brahmajāle āgatā dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo. Ito bāhirānaṃ paresaṃ vādā parappavādā nāma. Te sabbepi imehi catūhi phalaṭṭhakasamaṇehi suññā, na hi te ettha santi. Na kevalañca eteheva suññā, catūhi pana maggaṭṭhakasamaṇehipi catunnaṃ maggānaṃ atthāya āraddhavipassakehipīti dvādasahipi samaṇehi suññā eva. Imameva atthaṃ sandhāya bhagavatā mahāparinibbāne vuttaṃ –
35“须跋陀罗，我二十九岁时，
‘‘Ekūnatiṃso vayasā subhadda,
36出家寻求善法；
Yaṃ pabbajiṃ kiṃ kusalānuesī;
37已经超过五十年了。
Vassāni paññāsa samādhikāni,
38从我出家以来，须跋陀罗，
Yato ahaṃ pabbajito subhadda;
39「导至法」:指获得其中一部分。
Ñāyassa dhammassa padesavattī,
40「在此之外」,连沙门也不存在。
Ito bahiddhā samaṇopi natthi.
41「第二沙门也不存在,第三沙门也不存在,第四沙门也不存在。其他那些持有不同见解者的沙门众,全都是空的。」(长部·大品2.214)
‘‘Dutiyopi samaṇo natthi, tatiyopi samaṇo natthi, catutthopi samaṇo natthi. Suññā parappavādā samaṇebhi aññehī’’ti (dī. ni. 2.214).
42在这里,「获得其中一部分」指的是已经开始修观的人。所以,把入流道已经开始修观的人、正住于道的人、住于果的人,这三类合在一起,就说「沙门也不存在」。把一来道已经开始修观的人、住于道的人、住于果的人,这三类也合在一起,就说「第二沙门也不存在」。对于剩下的两道,也是同样的推论方法。
Ettha hi padesavattīti āraddhavipassako adhippeto. Tasmā sotāpattimaggassa āraddhavipassakaṃ maggaṭṭhaṃ phalaṭṭhanti tayopi ekato katvā samaṇopi natthīti āha. Sakadāgāmimaggassa āraddhavipassakaṃ maggaṭṭhaṃ phalaṭṭhanti tayopi ekato katvā dutiyopi samaṇo natthīti āha. Itaresupi dvīsu eseva nayo.
43然而，为什么这些沙门在其他地方不存在呢？因为那些地方不是田地。就好比芥子不会停留在针尖上，火不会在水面上燃烧，种子不会在石板上生长，同样地，在外道那些栖止处，这些沙门不会出现，唯有在这个教法中才会出现。为什么呢？因为这里是田地。他们那些地方是非田，而这里是田，应当理解为是基于圣道的不存在与存在而说的。因此，世尊说：
Kasmā panete aññattha natthīti? Akhettatāya. Yathā hi na āragge sāsapo tiṭṭhati, na udakapiṭṭhe aggi jalati, na piṭṭhipāsāṇe bījāni ruhanti, evameva bāhiresu titthāyatanesu na ime samaṇā uppajjanti, imasmiṃyeva pana sāsane uppajjanti. Kasmā? Khettatāya. Tesaṃ akhettatā ca khettatā ca ariyamaggassa abhāvato ca bhāvato ca veditabbā. Tenāha bhagavā –
44「须跋陀罗，在任何法与律中，若圣八支道不被发现，则那里也不见沙门，那里不见第二沙门，那里不见第三沙门，那里不见第四沙门。须跋陀罗，而在任何法与律中，若圣八支道被发现，则那里也见沙门，那里也见第二沙门……乃至……那里也见第四沙门。须跋陀罗，于此法与律中，圣八支道被发现，须跋陀罗，唯此处有沙门，此处有第二沙门，此处有第三沙门，此处有第四沙门，其他外道的沙门众皆空无。」
‘‘Yasmiṃ kho, subhadda, dhammavinaye ariyo aṭṭhaṅgiko maggo na upalabbhati, samaṇopi tattha na upalabbhati, dutiyopi tattha samaṇo na upalabbhati, tatiyopi tattha samaṇo na upalabbhati, catutthopi tattha samaṇo na upalabbhati. Yasmiñca kho, subhadda, dhammavinaye ariyo aṭṭhaṅgiko maggo upalabbhati, samaṇopi tattha upalabbhati, dutiyopi tattha…pe…. Catutthopi tattha samaṇo upalabbhati. Imasmiṃ kho, subhadda, dhammavinaye ariyo aṭṭhaṅgiko maggo upalabbhati, idheva, subhadda, samaṇo, idha dutiyo samaṇo, idha tatiyo samaṇo, idha catuttho samaṇo, suññā parappavādā samaṇebhi aññehī’’ti (dī. ni. 2.214).
45就这样，因为外道的栖止处是非田，而教法是田，所以：就好比手足染成赤色、鬃毛雄壮的狮子、兽王，不会住在坟场或垃圾堆里，只会潜入广袤三千由旬的雪山，只住在摩尼洞中。就好比名叫六牙的龙王，不会出生在牧象族等九种龙族中，只出生在六牙龙族中。就好比云马王，不会出生在驴族或马族中，只出生在信度河岸的信度马族中。就好比能给予一切欲乐、令人愉悦的摩尼宝，不会出现在垃圾堆或土山等地方，只出现在毗富罗山的内部。就好比名叫吞舟大鱼的鱼王，不会出生在小池塘里，只出生在深达八万四千由旬的大海里。就好比身长一百五十由旬的金翅鸟王，不会住在村门边的蓖麻林等地方，只会潜入大海，只住在辛婆梨池林中。就好比持国天鹅王，不会住在村门边的水坑等地方，而是被九万只天鹅眷属围绕，只住在心峰山上。就好比统御四洲的转轮王，不会出生在卑贱的家族，只会出生在血统纯净、不相混杂的刹帝利家族中。同样地，在这些沙门中，连一位沙门也不会出现在其他外道的栖止处，只会出现在以圣道为疆界的佛陀教法中。因此，世尊说：「诸比丘，唯此处有沙门……乃至……其他外道的沙门众皆空无。」
Evaṃ yasmā titthāyatanaṃ akhettaṃ, sāsanaṃ khettaṃ, tasmā yathā surattahatthapādo sūrakesarako sīho migarājā na susāne vā saṅkārakūṭe vā paṭivasati, tiyojanasahassavitthataṃ pana himavantaṃ ajjhogāhetvā maṇiguhāyaṃyeva paṭivasati. Yathā ca chaddanto nāgarājā na gocariyahatthikulādīsu navasu nāgakulesu uppajjati, chaddantakuleyeva uppajjati. Yathā ca valāhako assarājā na gadrabhakule vā ghoṭakakule vā uppajjati, sindhuyā tīre pana sindhavakuleyeva uppajjati. Yathā ca sabbakāmadadaṃ manoharaṃ maṇiratanaṃ na saṅkārakūṭe vā paṃsupabbatādīsu vā uppajjati, vepullapabbatabbhantareyeva uppajjati. Yathā ca timirapiṅgalo maccharājā na khuddakapokkharaṇīsu uppajjati, caturāsītiyojanasahassagambhīre mahāsamuddeyeva uppajjati. Yathā ca diyaḍḍhayojanasatiko supaṇṇarājā na gāmadvāre eraṇḍavanādīsu paṭivasati, mahāsamuddaṃ pana ajjhogāhetvā simbalidahavaneyeva paṭivasati. Yathā ca dhataraṭṭho suvaṇṇahaṃso na gāmadvāre āvāṭakādīsu paṭivasati, navutihaṃsasahassaparivāro hutvā cittakūṭapabbateyeva paṭivasati. Yathā ca catuddīpissaro cakkavattirājā na nīcakule uppajjati, asambhinnajātikhattiyakuleyeva pana uppajjati. Evameva imesu samaṇesu ekasamaṇopi na aññatitthāyatane uppajjati, ariyamaggaparikkhitte pana buddhasāsaneyeva uppajjati. Tenāha bhagavā ‘‘idheva, bhikkhave, samaṇo…pe… suññā parappavādā samaṇehi samaṇebhi aññehī’’ti.
46「你们应当正确地发出狮子吼」这一句里，「正确地」指的是有理由地、依循正理地、有根据地。所谓「狮子吼」，指的就是最殊胜的吼声、毫无怖畏的吼声、无人能反驳的吼声。因为，由于这四种沙门只存在于这里，所以这种宣称就是最殊胜的吼声，是至高无上的声音。当一个人说「这些沙门只存在于这里」时，他不会有来自其他方面的恐惧或疑虑，所以这就叫作毫无怖畏的吼声。因为像富兰那等外道中，没有任何一个人能站起来说「在我们的教法里也有这些沙门」，由于他们没有这个能力，所以这种宣称就是无人能反驳的吼声。因此才说：「所谓狮子吼，就是最殊胜的吼声、毫无怖畏的吼声、无人能反驳的吼声。」
Sammā sīhanādaṃ nadathāti ettha sammāti hetunā nayena kāraṇena. Sīhanādanti seṭṭhanādaṃ abhītanādaṃ appaṭinādaṃ. Imesañhi catunnaṃ samaṇānaṃ idheva atthitāya ayaṃ nādo seṭṭhanādo nāma hoti uttamanādo. ‘‘Ime samaṇā idheva atthī’’ti vadantassa aññato bhayaṃ vā āsaṅkā vā natthīti abhītanādo nāma hoti. ‘‘Amhākampi sāsane ime samaṇā atthī’’ti pūraṇādīsu ekassāpi uṭṭhahitvā vattuṃ asamatthatāya ayaṃ nādo appaṭinādo nāma hoti. Tena vuttaṃ ‘‘sīhanādanti seṭṭhanādaṃ abhītanādaṃ appaṭināda’’nti.
140「此理趣确实存在」意思是，这个原因确实存在。「那些外道」是指，由于某种原因而成为的外道。在这里，应当知道「渡处」，应当知道「造渡处者」，应当知道「外道」，应当知道「外道弟子」。所谓的「渡处」，指的是六十二种邪见。因为有情众生在这些见中渡越、漂浮、沉浮不定，所以称之为「渡处」。这些邪见的制造者，就叫做「造渡处者」。接受这种见解而出家的人，就叫做「外道」。而供养他们生活所需的人，应当理解为「外道弟子」。「游行者」，是指舍弃家庭束缚而进入出家生活的人。「依靠」，指的是依止、立足点、支撑。「力量」指的是体力。「由彼」是说，你们依靠那种依靠或那种力量，才这样说的。
140.Ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjatīti idaṃ kho pana kāraṇaṃ vijjati. Yaṃ aññatitthiyāti yena kāraṇena aññatitthiyā. Ettha ca titthaṃ jānitabbaṃ, titthakaro jānitabbo titthiyā jānitabbā, titthiyasāvakā jānitabbā. Titthaṃnāma dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo. Ettha hi sattā taranti uppalavanti ummujjanimujjaṃ karonti, tasmā titthanti vuccanti. Tāsaṃ diṭṭhīnaṃ uppādetā titthakaro nāma. Tassa laddhiṃ gahetvā pabbajitā titthiyā nāma. Tesaṃ paccayadāyakā titthiyasāvakāti veditabbā. Paribbājakāti gihibandhanaṃ pahāya pabbajjūpagatā. Assāsoti avassayo patiṭṭhā upatthambho. Balanti thāmo. Yena tumheti yena assāsena vā balena vā evaṃ vadetha.
48“贤友，我们确实是由那位知者、见者、阿拉汉、正自觉者世尊……”——此处简略含义如下：那位世尊，圆满了三十种波罗蜜，摧破了一切烦恼，证悟了无上的正自觉。那位世尊，了知各类众生的习性及随眠，如同观看放在手掌中的庵摩罗果一般，见一切应知之法。再者，以宿住随念等而了知，以天眼而见。或者，以三明或以六通而了知，以于一切处无碍的普眼而见。以能了知一切法的智慧而了知，以极为清净的肉眼而见一切众生眼力所不及、或被墙壁等所遮障的色法。以成就自利、以定为近因的通达慧而了知，以成就利他、以悲为近因的说教慧而见。因已杀灭烦恼之敌，且值得接受资具等供养，故为阿拉汉；因自己完全正确地觉悟了诸谛，故为正自觉者。或者，了知障碍法，而见导出法。因已杀灭烦恼之敌，故为阿拉汉；因自己完全正确地觉悟了一切法，故为正自觉者。如此，以四种无所畏，以四种方式所赞颂的世尊，开示了这四种法。我们是因为在自己身上看到了这些法，才这样说，而不是依靠国王、大臣等的支持或体力。
Atthikho no, āvuso, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhenāti ettha ayaṃ saṅkhepattho – yo so bhagavā samatiṃsa pāramiyo pūretvā sabbakilese bhañjitvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho, tena bhagavatā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ āsayānusayaṃ jānatā, hatthatale ṭhapitaṃ āmalakaṃ viya sabbaṃ ñeyyadhammaṃ passatā. Apica pubbenivāsādīhi jānatā, dibbena cakkhunā passatā. Tīhi vijjāhi chahi vā pana abhiññāhi jānatā, sabbattha appaṭihatena samantacakkhunā passatā. Sabbadhammajānanasamatthāya paññāya jānatā, sabbasattānaṃ cakkhuvisayātītāni tirokuṭṭādigatāni vāpi rūpāni ativisuddhena maṃsacakkhunā passatā. Attahitasādhikāya samādhipadaṭṭhānāya paṭivedhapaññāya jānatā, parahitasādhikāya karuṇāpadaṭṭhānāya desanāpaññāya passatā. Arīnaṃ hatattā paccayādīnaṃ arahattā ca arahatā, sammā sāmañca saccānaṃ buddhattā sammāsambuddhena. Antarāyikadhamme vā jānatā, niyyānikadhamme passatā. Kilesārīnaṃ hatattā arahatā, sammā sāmaṃ sabbadhammānaṃ buddhattā sammāsambuddhenāti, evaṃ catuvesārajjavasena catūhi ākārehi thomitena cattāro dhammā akkhātā, ye mayaṃ attani sampassamānā evaṃ vadema, na rājarājamahāmattādīnaṃ upatthambhaṃ kāyabalanti.
49“于师的净信”，是指通过“那位世尊是这样的……”等方式，随念佛的功德而生起的净信。“于法的净信”，是指通过“法是由世尊善说的……”等方式，随念法的功德而生起的净信。“于戒的圆满行”，是指在圣者所喜爱的戒方面的圆满实践。所谓“圣所喜戒”，是指五戒。因为即使是转生到其他界的圣弟子，即使不知道自己是圣弟子，也绝不会违犯这些戒。即使有人对他说：“你接受这整个转轮王的王权，然后杀死一只小苍蝇吧。”他也绝不可能照做。如此，圣者的戒是圣者们所喜爱、所钟情、所悦意的。正是针对这些，才说“于戒的圆满行”。
Sattharipasādoti ‘‘itipi so bhagavā’’tiādinā nayena buddhaguṇe anussarantānaṃ uppannappasādo. Dhamme pasādoti ‘‘svākkhāto bhagavatā dhammo’’tiādinā nayena dhammaguṇe anussarantānaṃ uppannappasādo. Sīlesu paripūrakāritāti ariyakantesu sīlesu paripūrakāritā. Ariyakantasīlāni nāma pañcasīlāni. Tāni hi bhavantaragatopi ariyasāvako attano ariyasāvakabhāvaṃ ajānantopi na vītikkamati. Sacepi hi naṃ koci vadeyya – ‘‘imaṃ sakalaṃ cakkavattirajjaṃ sampaṭicchitvā khuddakamakkhikaṃ jīvitā voropehī’’ti, aṭṭhānametaṃ, yaṃ so tassa vacanaṃ kareyya. Evaṃ ariyānaṃ sīlāni kantāni piyāni manāpāni. Tāni sandhāya vuttaṃ ‘‘sīlesu paripūrakāritā’’ti.
50所谓“同行者”，是指比丘、比丘尼、在学尼、沙弥、沙弥尼、优婆塞、优婆夷这七类同行法者。其中，比丘与比丘们同行法，因为他们遵守相同的学处。同样地，比丘尼与比丘尼们……优婆夷与优婆夷们，入流者与入流者，一来者与……不来者们同行法。因此，所有这些人都被称为“同行者”。而且在这里，特指的就是圣弟子。因为即使他们转生到其他界，在关于所见之道方面也不会有任何分歧，他们因绝对的同法行而成为真正的同行者。以此，讲述了通过“世尊的声闻僧团是善行道者……”等方式，随念僧而生起的净信。到此为止，已说明了入流者的四个要素。
Sahadhammikā kho panāti bhikkhu bhikkhunī sikkhamānā sāmaṇero sāmaṇerī upāsako upāsikāti ete satta sahadhammacārino. Etesu hi bhikkhu bhikkhūhi saddhiṃ sahadhammaṃ carati samānasikkhatāya. Tathā bhikkhunī bhikkhunīhi…pe… upāsikā upāsikāhi, sotāpanno sotāpannehi, sakadāgāmī…pe… anāgāmīhi sahadhammaṃ carati. Tasmā sabbepete sahadhammikāti vuccanti. Apicettha ariyasāvakāyeva adhippetā. Tesañhi bhavantarepi maggadassanamhi vivādo natthi, tasmā te accantaṃ ekadhammacāritāya sahadhammikā. Iminā, ‘‘suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho’’tiādinā nayena saṅghaṃ anussarantānaṃ uppannappasādo kathito. Ettāvatā cattāri sotāpannassa aṅgāni kathitāni honti.
51“贤友，这些就是那四种法”——贤友，这四种法是由那位世尊开示为我们的依靠和力量，我们因为在自己身上看到了这些法，才这样说。
Ime kho no, āvusoti, āvuso, ime cattāro dhammā tena bhagavatā amhākaṃ assāso ceva balañcāti akkhātā, ye mayaṃ attani sampassamānā evaṃ vadema.
141“我们的导师”——以此暗指富兰那迦叶等六位导师。然而，就像现在在教法中，有人对阿阇梨、和尚等产生“我的阿阇梨、我的和尚”这种基于世俗的情感，针对这类情感，他们说“于师的净信”。但大长老说：“因为导师并非属于一个或两个众生，而是包括天神在内的全世间唯一的导师，所以外道用‘我们的导师’这一个词，就把导师分隔开了，仅凭这句话就已经相违、落败了。”“于法的净信”——这也是如同现在在教法中，有人执取“我的长部、我的中部”那样，针对各自所学的教法生起的世俗情感而说的。“于戒”——指羊戒、牛戒、鹿戒、犬戒等。“贤友，在此”——这里的“在此”是针对净信而言的。“有什么特别的目的吗”——意思是有什么特别的用意。“也就是”——指你们所宣称的我们与你们之间的差异。那是什么呢？你们在四种处有净信，我们也有。在这净信上，你们和我们，难道不是像被切开的金币一样，原本就是同一回事吗？在言辞上变得温和一致，不就可以这样确立了吗？
141.Yo amhākaṃ satthāti iminā pūraṇakassapādike cha satthāro apadissanti. Yathā pana idāni sāsane ācariyupajjhāyādīsu ‘‘amhākaṃ ācariyo, amhākaṃ upajjhāyo’’ti gehasitapemaṃ hoti. Evarūpaṃ pemaṃ sandhāya ‘‘satthari pasādo’’ti vadanti. Thero panāha – ‘‘yasmā satthā nāma na ekassa, na dvinnaṃ hoti, sadevakassa lokassa ekova satthā, tasmā titthiyā ‘amhākaṃ satthā’ ti ekapadeneva satthāraṃ visuṃ katvā imināva padena viruddhā parājitā’’ti. Dhamme pasādoti idaṃ pana yathā idāni sāsane ‘‘amhākaṃ dīghanikāyo amhākaṃ majjhimanikāyo’’ti mamāyanti, evaṃ attano attano pariyattidhamme gehasitapemaṃ sandhāya vadanti. Sīlesūti ajasīlagosīlameṇḍakasīlakukkurasīlādīsu. Idha no āvusoti ettha idhāti pasādaṃ sandhāya vadanti. Ko adhippayāsoti ko adhikappayogo. Yadidanti yamidaṃ tumhākañceva amhākañca nānākaraṇaṃ vadeyyātha. Taṃ kiṃ nāma? Tumhākampi hi catūsu ṭhānesu pasādo, amhākampi. Nanu etasmiṃ pasāde tumhe ca amhe ca dvedhā bhinnasuvaṇṇaṃ viya ekasadisāti vācāya samadhurā hutvā aṭṭhaṃsu.
53接着，为了打破他们这种表面上的和谐，世尊开始了“如此说者……”等语。其中，“一种究竟”是指：那种净信最终达到的究竟，是一种还是多种？世尊是在这样问。然而，因为在各个时候，没有人不设定某种究竟。婆罗门以梵天世界为究竟，大苦行者以光音天为究竟，游行者以遍净天为究竟，邪命外道则以自己构想出的“无想有”为究竟。而在这个教法中，则以阿拉汉果为究竟。他们都声称自己的才是究竟。但根据各自的邪见，他们分别安立了梵天界等为究竟。所以，每个人都根据自己宗派的理论，只设定一种究竟。为了揭示这一点，世尊才开始说“正确解答者……”等。
Atha nesaṃ taṃ samadhurataṃ bhindanto bhagavā evaṃ vādinotiādimāha. Tattha ekā niṭṭhāti yā tassa pasādassa pariyosānabhūtā niṭṭhā, kiṃ sā ekā, udāhu puthūti evaṃ pucchathāti vadati. Yasmā pana tasmiṃ tasmiṃ samaye niṭṭhaṃ apaññapento nāma natthi, brāhmaṇānañhi brahmaloko niṭṭhā, mahātāpasānaṃ ābhassarā, paribbājakānaṃ subhakiṇhā, ājīvakānaṃ ‘‘anantamānaso’’ti evaṃ parikappito asaññībhavo . Imasmiṃ sāsane pana arahattaṃ niṭṭhā. Sabbeva cete arahattameva niṭṭhāti vadanti. Diṭṭhivasena pana brahmalokādīni paññapenti. Tasmā attano attano laddhivasena ekameva niṭṭhaṃ paññapenti, taṃ dassetuṃ bhagavā sammā byākaramānātiādimāha.
54如今，当比丘们也认为只有一种究竟，外道们也认为只有一种究竟，双方像两个造弩者那样僵持不下时，世尊为了展示审察辨别的步骤，便问道：“那么，贤友，这种究竟是属于有贪染者的，还是属于离贪者的？”等等。在这里，因为实际上被贪欲等染污的人，并没有所谓的究竟可言。如果他们有究竟，那么狗、豺狼等也会有究竟。外道们看出了这个逻辑漏洞，于是就这样回答道：“贤友，究竟属于离贪者。”
Idāni bhikkhūnampi ekā niṭṭhā, titthiyānampi ekā niṭṭhāti dvīsu aṭṭakārakesu viya ṭhitesu bhagavā anuyogavattaṃ dassento sā panāvuso, niṭṭhā sarāgassa, udāhu vītarāgassātiādimāha. Tattha yasmā rāgarattādīnaṃ niṭṭhā nāma natthi. Yadi siyā, soṇasiṅgālādīnampi siyāti imaṃ dosaṃ passantānaṃ titthiyānaṃ ‘‘vītarāgassa āvuso sā niṭṭhā’’tiādinā nayena byākaraṇaṃ dassitaṃ.
55在这里，「贤者」指的是智者。「随顺与违背者」：指因为贪而随顺、因为嗔而违背的人。「乐戏论者、喜戏论者」：这里，「乐」是指在其中感到快乐；把戏论当作乐，就称为「乐戏论者」；对戏论感到喜爱，就称为「喜戏论者」。而所谓「戏论」，是指那些以陶醉、放逸为表现形态而生起的渴爱、邪见、慢等的总称。不过，这里特指渴爱和邪见。在「有贪者」等五处，虽然出现的都是同一种烦恼，但应知道由于表现形态而有这些不同称呼。因为在说到「有贪者」的地方，是依对五种欲乐的贪染而取的；说到「有渴爱者」，是依对存在的渴爱而取的；说到「有取者」，是依执取的意义而取的；说到「随顺与违背者」，是依成对的方式而取的；说到「乐戏论者」，是依显示戏论产生而取的。或者也可以这样说：这里的「有贪者」是依不善根而取的；「有渴爱者」，这里是从渴爱为缘而显示取的意思；其余与前相似。上座则说：‘为何要这样分别呢？因为贪其实只是一个，从染著的角度称为「贪」；从造成渴爱的角度称为「渴爱」；从执取的意义称为「取」；从成对的角度称为「随顺与违背」；从显示戏论产生的意义称为「戏论」。’
Tattha viddasunoti paṇḍitassa. Anuruddhapaṭiviruddhassāti rāgena anuruddhassa kodhena paṭiviruddhassa. Papañcārāmassa papañcaratinoti ettha āramanti etthāti ārāmo. Papañco ārāmo assāti papañcārāmo. Papañce rati assāti papañcarati. Papañcoti ca mattapamattākārabhāvena pavattānaṃ taṇhādiṭṭhimānānametaṃ adhivacanaṃ. Idha pana taṇhādiṭṭhiyova adhippetā. Sarāgassātiādīsu pañcasu ṭhānesu ekova kileso āgato. Tassa ākārato nānattaṃ veditabbaṃ. Sarāgassāti hi vuttaṭṭhāne pañcakāmaguṇikarāgavasena gahito. Sataṇhassāti bhavataṇhāvasena. Saupādānassāti gahaṇavasena. Anuruddhapaṭiviruddhassāti yugaḷavasena. Papañcārāmassāti papañcuppattidassanavasena. Sarāgassāti vā ettha akusalamūlavasena gahito. Sataṇhassāti ettha taṇhāpaccayā upādānadassanavasena. Sesaṃ purimasadisameva. Thero panāha ‘‘kasmā evaṃ viddhaṃsetha? Ekoyeva hi ayaṃ lobho rajjanavasena rāgoti vutto. Taṇhākaraṇavasena taṇhā. Gahaṇaṭṭhena upādānaṃ. Yugaḷavasena anurodhapaṭivirodho. Papañcuppattidassanaṭṭhena papañco’’ti.
142142. 现在，为了显示这些烦恼的根本——邪见之论，世尊说：‘比丘们，有两种见……’等等。
142. Idāni imesaṃ kilesānaṃ mūlabhūtaṃ diṭṭhivādaṃ dassento dvemā, bhikkhave, diṭṭhiyotiādimāha.
57这里，「有见」就是常见。「非有见」就是断灭论。对于有见「依附」，即依渴爱与邪见而依附常见；「到达」，即依渴爱与邪见而到达；「固执」，即依渴爱与邪见而深入。对于非有见，他们与之「相违」：这些人与那些持断灭论者互相敌对，说道：‘你们这些愚痴无智的人不懂！这个世界是常的，这个世界不会断灭！’他们总是忙于争论和斗诤。第二段也是同理。
Tattha bhavadiṭṭhīti sassatadiṭṭhi. Vibhavadiṭṭhīti ucchedadiṭṭhi. Bhavadiṭṭhiṃ allīnāti taṇhādiṭṭhivasena sassatadiṭṭhiṃ allīnā. Upagatāti taṇhādiṭṭhivaseneva upagatā. Ajjhositāti taṇhādiṭṭhivaseneva anupaviṭṭhā. Vibhavadiṭṭhiyā te paṭiviruddhāti te sabbe ucchedavādīhi saddhiṃ – ‘‘tumhe andhabālā na jānātha, sassato ayaṃ loko, nāyaṃ loko ucchijjatī’’ti paṭiviruddhā niccaṃ kalahabhaṇḍanapasutā viharanti. Dutiyavārepi eseva nayo.
58关于「集……」等，这两种见的「集」有刹那集和缘集两种。刹那集是指见本身的生起。缘集有八种处所，也就是：蕴也是见处，无明也是见处，触也是见处，想也是见处，思也是见处，不如理作意也是见处，恶友也是见处，听闻他人言说也是见处。‘蕴是因，蕴是缘，诸见依它而生起，所以说蕴也是见处。无明是因……触……想……思……不如理作意……恶友……听闻他人言说是因，听闻他人言说是缘，诸见依它而生起，所以说听闻他人言说也是见处。’（《无碍解道》1.124）「灭」也有两种：刹那灭和缘灭。所谓刹那灭，就是穷尽、衰败、破裂、变坏、无常、消失。所谓缘灭，就是指须陀洹道。因为须陀洹道被称为「断除了见处」。
Samudayañcātiādīsu dve diṭṭhīnaṃ samudayā khaṇikasamudayo paccayasamudayo ca. Khaṇikasamudayo diṭṭhīnaṃ nibbatti. Paccayasamudayo aṭṭha ṭhānāni. Seyyathidaṃ, khandhāpi diṭṭhiṭṭhānaṃ, avijjāpi, phassopi, saññāpi, vitakkopi, ayonisomanasikāropi, pāpamittopi, paratoghosopi diṭṭhiṭṭhānaṃ. ‘‘Khandhā hetu khandhā paccayo diṭṭhīnaṃ upādāya samuṭṭhānaṭṭhena. Evaṃ khandhāpi diṭṭhiṭṭhānaṃ. Avijjā… phasso… saññā… vitakko… ayonisomanasikāro… pāpamitto… paratoghoso hetu, paratoghoso paccayo diṭṭhīnaṃ upādāya samuṭṭhānaṭṭhena. Evaṃ paratoghosopi diṭṭhiṭṭhānaṃ’’ (paṭi. ma. 1.124). Atthaṅgamāpi dveyeva khaṇikatthaṅgamo paccayatthaṅgamo ca. Khaṇikatthaṅgamo nāma khayo vayo bhedo paribhedo aniccatā antaradhānaṃ. Paccayatthaṅgamo nāma sotāpattimaggo. Sotāpattimaggo hi diṭṭhiṭṭhānasamugghātoti vutto.
59「味著」：是指以见为根的利益。就此而有这样的说法：‘持有某种见的老师，弟子们也持有那种见。持有那种见的弟子们恭敬、尊重、敬仰、供养老师，由此因缘而得到衣服、团食、卧具、病缘药及生活资具。比丘们，这就是关于见的现法利益。’「过患」：是指以执持见为根的祸患。这要通过蝙蝠行、蹲踞精进、卧荆棘床、炽热五火、跳崖、拔除须发、极少禅那等种种苦行来理解。「出离」：诸见的出离就是涅槃。「不如实了知」：指他们不如实了知这一切的实际情况。「不脱离苦」：即不能从整个轮回之苦中脱离。由此显示这些人没有究竟。「脱离苦」：即从整个轮回之苦中脱离。由此显示（佛法）有究竟，就像砍断两个造弩者的弩一样，在这教法中确立了究竟之有。
Assādanti diṭṭhimūlakaṃ ānisaṃsaṃ. Yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘yaṃdiṭṭhiko satthā hoti, taṃdiṭṭhikā sāvakā honti. Yaṃdiṭṭhikā satthāraṃ sāvakā sakkaronti, garuṃ karonti, mānenti, pūjenti, labhanti tatonidānaṃ cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ. Ayaṃ, bhikkhave, diṭṭhiyā diṭṭhadhammiko ānisaṃso’’ti. Ādīnavanti diṭṭhiggahaṇamūlakaṃ upaddavaṃ. So vaggulivataṃ ukkuṭikappadhānaṃ kaṇṭakāpassayatā pañcātapatappanaṃ sānupapātapatanaṃ kesamassuluñcanaṃ appoṇakaṃ jhānantiādīnaṃ vasenaṃ veditabbo. Nissaraṇanti diṭṭhīnaṃ nissaraṇaṃ nāma nibbānaṃ. Yathābhūtaṃnappajānantīti ye etaṃ sabbaṃ yathāsabhāvaṃ na jānanti. Na parimuccanti dukkhasmāti sakalavaṭṭadukkhato na parimuccanti. Iminā etesaṃ niṭṭhā nāma natthīti dasseti. Parimuccanti dukkhasmāti sakalavaṭṭadukkhato parimuccanti. Iminā etesaṃ niṭṭhā nāma atthīti dvinnaṃ aṭṭakārakānaṃ aṭṭaṃ chindanto viya sāsanasmiṃyeva niṭṭhāya atthitaṃ patiṭṭhapeti.
143143. 现在为了显示破除邪见，世尊说：‘比丘们，有这四种取……’等等。这些的详细解说在《清净之道》中已经说过了。
143. Idāni diṭṭhicchedanaṃ dassento cattārimāni, bhikkhave, upādānānītiādimāha. Tesaṃ vitthārakathā visuddhimagge vuttāyeva.
61「宣称说一切取遍知者」：我们宣说一切取的遍知、超越——他们这样宣称。「不如实地说一切取遍知」：对于一切取的超越，他们不能正确地施设。有些人只施设欲取的遍知，有些人只施设见取的遍知，有些人也施设戒禁取的遍知。然而，没有人施设我语取的遍知。为了显示他们的区别，所以说了「施设欲取的遍知」等。这里，其实所有人都施设欲取的遍知，因为九十六种外道也说‘出家人不应享受诸欲’，他们并不施设‘以所缘为事是可行的’，而是都将它视为不允许。如果从事了，就是以偷盗的方式在从事。因此说「施设欲取的遍知」。
Sabbupādānapariññāvādā paṭijānamānāti mayaṃ sabbesaṃ upādānānaṃ pariññaṃ samatikkamaṃ vadāmāti evaṃ paṭijānamānā. Na sammā sabbupādānapariññanti sabbesaṃ upādānānaṃ samatikkamaṃ sammā na paññapenti. Keci kāmupādānamattassa pariññaṃ paññapenti. Keci diṭṭhupādānamattassa paññapenti, keci sīlabbatupādānassāpi. Attavādupādānassa pana pariññaṃ paññapento nāma natthi. Tesaṃ pana bhedaṃ dassento kāmupādānassa pariññaṃ paññapentītiādimāha. Tattha sabbepi kāmupādānassa pariññaṃ paññapentiyeva, channavuti pāsaṇḍāpi hi ‘‘kāmā kho pabbajitena na sevitabbā’’ti vatthupaṭisevanaṃ kāmaṃ kappatīti na paññapenti, akappiyameva katvā paññapenti. Ye pana sevanti, te theyyena sevanti. Tena vuttaṃ ‘‘kāmupādānassa pariññaṃ paññapentī’’ti.
62因为他们执持着‘没有布施’等见解而行。他们执取‘依戒清净、依誓愿清净、依修习清净’的见解，不舍弃自己所获得的我见，所以他们不施设见取的遍知，不施设戒禁取的遍知，也不施设我语取的遍知。‘这是什么原因呢？’他们为什么不施设？‘因为这些尊者们’——意思是那些尊者对这三种原因不如实了知。而这里，对于如实了知那两种遍知的施设依据——即知道见和戒禁是‘这应当断除的’的人们，之后关于他们说了两次。其中，执取‘有布施’等见解的人，施设见取的遍知。执取‘不依戒清净，不依誓愿清净，不依修习清净’的人，施设戒禁取的遍知。然而，没有一个人能施设我语取的遍知。因为即使是获得八等至的人，即使是能以手抚摸日月天子而行的外道，也仅仅施设三种遍知，不能舍去我语。所以他们一次又一次地坠落在轮回之中。他们就像那只厌恶大地的兔子一样。
Yasmā ‘‘natthi dinna’’ntiādīni gahetvā caranti. ‘‘Sīlena suddhi vatena suddhi, bhāvanāya suddhī’’ti gaṇhanti, attupaladdhiṃ na pajahanti, tasmā na diṭṭhupādānassa, na sīlabbatupādānassa , na attavādupādānassa pariññaṃ paññapenti. Taṃ kissa hetūti taṃ apaññāpanaṃ etesaṃ kissa hetu, kiṃ kāraṇā? Imāni hi te bhontoti yasmā te bhonto imāni tīṇi kāraṇāni yathāsabhāvato na jānantīti attho. Ye panettha dvinnaṃ pariññānaṃ paññāpanakāraṇaṃ diṭṭhiñceva sīlabbatañca ‘‘etaṃ pahātabba’’nti yathāsabhāvato jānanti. Te sandhāya parato dve vārā vuttā. Tattha ye ‘‘atthi dinna’’ntiādīni gaṇhanti, te diṭṭhupādānassa pariññaṃ paññapenti. Ye pana ‘‘na sīlena suddhi, na vatena suddhi, na bhāvanāya suddhī’’ti gaṇhanti, te sīlabbatupādānassa pariññaṃ paññapenti. Attavādupādānassa pariññaṃ pana ekopi paññapetuṃ na sakkoti. Aṭṭhasamāpattilābhinopi hi candimasūriye pāṇinā parimajjitvā caramānāpi ca titthiyā tisso pariññā paññapenti. Attavādaṃ muñcituṃ na sakkonti. Tasmā punappunaṃ vaṭṭasmiṃyeva patanti. Pathavijigucchanasasako viya hi ete.
63这里有一则说明这个道理的比喻：据说，大地对一只兔子说：「喂，兔子！」兔子问：「你是谁呀？」大地说：「你一直在我的上方做各种威仪，还大小便溺，为什么不认识我？」兔子回答：「不错，我是看见你了。我踩过的地方，就只是指爪尖碰触到的那一点；撒的尿只有一点点；拉的粪也就迦塔卡果大小。可是象、马那些大家伙，踩的地方却很大；它们的尿有成罐那么多，粪足有半车之多——我受够你了！」说完，兔子跳起来，落到另一个地方。大地就对他说道：「喂，就算你跳远了，不还是落在我上面吗！」兔子又一次厌恶地跳起，落到别处。就这样，哪怕连续跳上一千年，兔子也脱离不了大地。同样的道理，那些外道虽然施设了「对一切取的遍知」，但其实只是施设了对欲取等那三种取的超越，却不能舍弃关于我的主张。不能舍弃，就只能一次又一次地坠落在轮回之中。
Tatthāyaṃ atthasallāpikā upamā – pathavī kira sasakaṃ āha – ‘‘bho sasakā’’ti. Sasako āha – ‘‘ko eso’’ti. ‘‘Kasmā mameva upari sabbairiyāpathe kappento uccārapassāvaṃ karonto maṃ na jānāsī’’ti. ‘‘Suṭṭhu tayā ahaṃ diṭṭho, mayā akkantaṭṭhānampi aṅgulaggehi phuṭṭhaṭṭhānaṃ viya hoti, vissaṭṭhaudakaṃ appamattakaṃ, karīsaṃ katakaphalamattaṃ. Hatthiassādīhi pana akkantaṭṭhānampi mahantaṃ, passāvopi nesaṃ ghaṭamatto hoti, uccāropi pacchimatto hoti, alaṃ mayhaṃ tayā’’ti uppatitvā aññasmiṃ ṭhāne patito. Tato naṃ pathavī āha – ‘‘are dūraṃ gatopi nanu mayhaṃ upariyeva patitosī’’ti. So puna taṃ jigucchanto uppatitvā aññattha patito, evaṃ vassasahassampi uppatitvā patamāno sasako pathaviṃ muñcituṃ na sakkoti. Evamevaṃ titthiyā sabbūpādānapariññaṃ paññapentopi kāmupādānādīnaṃ tiṇṇaṃyeva samatikkamaṃ paññapenti. Attavādaṃ pana muñcituṃ na sakkonti, asakkontā punappunaṃ vaṭṭasmiṃyeva patantīti.
64如此，基于外道所不能超越的道理，讲完了「破邪见之论」之后，现在为了展示「破信心之论」，世尊说道「比丘们，在如是之法、律中......」等。这里，「法、律」指的是法与律，两者都在指一种非导出的教法。因为在非导出的教法中，大师死后或许会变成狮子、老虎、豹、熊、狼，而他那些弟子则变成鹿、猪、野兽等等。他不会对这些［往昔的弟子］想到「他们以前是我的侍者、供养者」而心生忍耐、慈或悲悯，反而会扑到他们身上喝血、吞食粗肉。又或者大师是猫，弟子是鸡或鼠，按前面同样的道理，也是不加悲悯地把他们吃掉。又或者大师是地狱狱卒，弟子是地狱众生。狱卒不会因为「他们以前是我的侍者、供养者」而心生悲悯，反而会对他们施加种种刑罚：把他们套上火轮车，推上炭火遍满的山，丢进铜锅里，施以多种痛苦的折磨。又或者弟子死后变成了狮子等众生，大师则变成了鹿等众生中的一种，他们也不会对这位往昔的大师生起忍耐等善心，而是如前所说，让他遭到灾祸与损失。这样一来，在非导出的教法中，对于大师怀有的信心，并不是善逝；哪怕暂时能维持一段时间，终究也会毁掉。
Evaṃ yaṃ titthiyā samatikkamituṃ na sakkonti, tassa vasena diṭṭhicchedavādaṃ vatvā idāni pasādapacchedavādaṃ dassento evarūpe kho, bhikkhave, dhammavinayetiādimāha. Tattha dhammavinayeti dhamme ceva vinaye ca, ubhayenapi aniyyānikasāsanaṃ dasseti. ‘‘Yo satthari pasādo so na sammaggato’’ti aniyyānikasāsanamhi hi satthā kālaṃ katvā sīhopi hoti, byagghopi hoti, dīpipi acchopi taracchopi. Sāvakā panassa migāpi sūkarāpi pasadāpi honti, so ‘‘ime mayhaṃ pubbe upaṭṭhākā paccayadāyakā’’ti khantiṃ vā mettaṃ vā anuddayaṃ vā akatvā tesaṃ upari patitvā lohitaṃ pivati, thūlathūlamaṃsānipi khādati. Satthā vā pana biḷāro hoti, sāvakā kukkuṭā vā mūsikā vā. Atha ne vuttanayeneva anukampaṃ akatvā khādati. Atha vā satthā nirayapālo hoti, sāvakā nerayikasattā. So ‘‘ime mayhaṃ pubbe upaṭṭhākā paccayadāyakā’’ti anukampaṃ akatvā vividhā kammakāraṇā karoti, ādittepi rathe yojeti, aṅgārapabbatampi āropeti, lohakumbhiyampi khipati , anekehipi dukkhadhammehi sampayojeti. Sāvakā vā pana kālaṃ katvā sīhādayo honti, satthā migādīsu aññataro. Te ‘‘imaṃ mayaṃ pubbe catūhi paccayehi upaṭṭhahimhā, satthā no aya’’nti tasmiṃ khantiṃ vā mettaṃ vā anuddayaṃ vā akatvā vuttanayeneva anayabyasanaṃ pāpenti. Evaṃ aniyyānikasāsane yo satthari pasādo, so na sammaggato hoti, kañci kālaṃ gantvāpi pacchā vinassatiyeva.
65「对法的信心」：在非导出的教法中，所谓对法的信心，其实只是对于所学、所掌握、所持诵的经教文字本身所怀有的信心，而这里面并没有从轮回中解脱的可能。因此，对这种教法所怀有的信心，反而会让轮回一重比一重更加深固，所以在这种教法里，它便被说成是「非善逝」「非真实性」。
Yo dhamme pasādoti aniyyānikasāsanasmiñhi dhamme pasādo nāma, uggahitapariyāpuṭa – dhāritavācittamattake tantidhamme pasādo hoti, vaṭṭamokkho panettha natthi. Tasmā yo ettha pasādo, so punappunaṃ vaṭṭameva gambhīraṃ karotīti sāsanasmiṃ asammaggato asabhāvato akkhāyati.
66「在戒上的圆满行持」：在非导向解脱的教法中，靠着山羊戒等那样的行持而得到的戒行圆满，由于它不能令有情达到出离轮回、出离有身，当它成熟时，却会引入畜生道；当它感果时，则会引入地狱，因此这种戒行圆满，不被说为「善逝」。「对同法者」：在非导向解脱的教法中，有些同法者在死后变成了狮子等动物，另一些则变成了鹿等动物。在那里，那些变成了狮子等的，心想「这些曾是我们的同法者」，而对那些变成了鹿等的，不修忍辱等善法，像前面说过的那样，给他们制造很大的痛苦。因此，在这种教法中，对同法者的爱念与悦意，同样也不被说为「善逝」。
Yā sīlesu paripūrakāritāti yāpi ca aniyyānikasāsane ajasīlādīnaṃ vasena paripūrakāritā, sāpi yasmā vaṭṭamokkhaṃ bhavanissaraṇaṃ na sampāpeti, sampajjamānā pana tiracchānayoniṃ āvahati, vipaccamānā nirayaṃ, tasmā sā na sammaggatā akkhāyati. Yā sahadhammikesūti aniyyānikasāsanasmiñhi ye sahadhammikā, tesu yasmā ekacce kālaṃ katvā sīhādayopi honti, ekacce migādayo, tattha sīhādibhūtā ‘‘ime amhākaṃ sahadhammikā ahesu’’nti migādibhūtesu khantiādīni akatvā pubbe vuttanayeneva nesaṃ mahādukkhaṃ uppādenti. Tasmā ettha sahadhammikesu piyamanāpatāpi asammaggatā akkhāyati.
67不过，世尊把所有这些不同角度的原因归结在一起显示，便说：「此何因故？比丘们，确实是这样如此……」等等。这段的略义是：比丘们，确实是如此如此，即我所说的「对大师的信心不被说为善逝……」等等，事情就是这样。为什么呢？因为这些信心等，是依于被恶说的法、律……而非由正自觉者所宣说的。这里，「恶说」（durakkhāte）是指不善说，因为被不善地说，所以是不善宣说（duppavedite）。而这个教法，由于并不导向道与果，所以是「非导向解脱」（aniyyāniko）；由于不令贪等烦恼止息，所以是「不趋向止息」（anupasamasaṃvattaniko）；由于不是正自觉者、一切知者所宣说，所以是「非正自觉者所宣说」（asammāsambuddhappavedito）。在那个「非导向解脱」「不趋向止息」「非正自觉者所宣说」的教法中。至此，世尊指出：对于外道所怀有的信心，就像对一个喝了酒的豺狼怀有信心一样，毫无意义。
Idaṃ pana sabbampi kāraṇabhedaṃ ekato katvā dassento bhagavā taṃ kissa hetu? Evañhetaṃ, bhikkhave, hotītiādimāha. Tatrāyaṃ saṃkhepattho – evañhetaṃ, bhikkhave, hoti, yaṃ mayā vuttaṃ ‘‘yo satthari pasādo so na sammaggato akkhāyatī’’tiādi, taṃ evameva hoti. Kasmā? Yasmā te pasādādayo durakkhāte dhammavinaye …pe… asammāsambuddhappavediteti, ettha hi yathā tanti kāraṇatthe nipāto. Tattha durakkhāteti dukkathite, dukkhathitattāyeva duppavedite. So panesa yasmā maggaphalatthāya na niyyāti, tasmā aniyyāniko. Rāgādīnaṃ upasamāya asaṃvattanato anupasamasaṃvattaniko. Na sammāsambuddhena sabbaññunā paveditoti asammāsambuddhappavedito. Tasmiṃ aniyyānike anupasamasaṃvattanike asammāsambuddhappavedite. Ettāvatā bhagavā titthiyesu pasādo surāpītasiṅgāle pasādo viya niratthakoti dasseti.
68据说有这么一只黑豺狼，夜里溜进城里，吃了酒渣，就在红厚壳树林里躺下睡觉。日出时，它醒过来，心中盘算：「这时候可不能乱走，我们的仇家太多了，得骗一个人才行。」它看见一个婆罗门正走来，就打算骗他，于是开口喊道：「尊者婆罗门！」「谁在叫婆罗门？」「是我呀，主人，请过来一下吧。」「什么事？」「请你把我带出村子，我会给你两百个咖哈巴那。」那婆罗门听了便想带它走，伸手去抓它的脚。黑豺狼骂道：「喂，蠢婆罗门，别把我当丢掉不要的咖哈巴那！咖哈巴那可是很难得的，给我好好地抓住！」婆罗门问道：「先生，那要怎么抓呢？」豺狼说：「用你的上衣打个结，挂在你肩上，那样便抓住了。」婆罗门照做，把它抓起来，走到南门附近时，问道：「在这放下，好吗？」豺狼反问：「这什么地方？」婆罗门说：「这是大门。」豺狼呵斥说：「喂，蠢婆罗门！你家的亲戚难道会在中间那门放咖哈巴那吗？再把我带远点儿去！」就这样，婆罗门每走一小段路就问「在这儿放下好吧，在这儿放下好吧」，一次次被豺狼呵斥回去。最后，走到一个安全处，听他命令「在这放下」，便把它放下来，准备拿起自己的衣。黑豺狼说：「我刚才说了，会给你两百咖哈巴那。不过，我的咖哈巴那可多得很，不止这区区两百个。你且站着，眼睛看着太阳，等我回去把咖哈巴那拿来。」说完，它稍微走远一点，又转过身来对婆罗门说：「尊者婆罗门，你可千万别往这边看，只管看着太阳站好！」说罢，它便钻进了葛塔迦树林，随心所欲地溜走了。那婆罗门一直看着太阳，额头和腋下都流下了汗水。这时，一位树神对他说：
Eko kira kāḷasiṅgālo rattiṃ nagaraṃ paviṭṭho surājallikaṃ khāditvā punnāgavane nipajjitvā niddāyanto sūriyuggamane pabujjhitvā cintesi ‘‘imasmiṃ kāle na sakkā gantuṃ, bahū amhākaṃ verino, ekaṃ vañcetuṃ vaṭṭatī’’ti. So ekaṃ brāhmaṇaṃ gacchantaṃ disvā imaṃ vañcessāmīti ‘‘ayya brāhmaṇā’’ti āha. Ko eso brāhmaṇaṃ pakkosatīti. ‘‘Ahaṃ, sāmī, ito tāva ehīti. Kiṃ bhoti? Maṃ bahigāmaṃ nehi, ahaṃ te dve kahāpaṇasatāni dassāmīti. Sopi nayissāmīti taṃ pādesu gaṇhi. Are bāla brāhmaṇa, na mayhaṃ kahāpaṇā chaḍḍitakā atthi, dullabhā kahāpaṇā, sādhukaṃ maṃ gaṇhāhīti. Kathaṃ bho gaṇhāmīti? Uttarāsaṅgena gaṇṭhikaṃ katvā aṃse laggetvā gaṇhāhīti. Brāhmaṇo taṃ tathā gahetvā dakkhiṇadvārasamīpaṭṭhānaṃ gantvā ettha otāremīti pucchi. Kataraṭṭhānaṃ nāma etanti? Mahādvāraṃ etanti. Are bāla, brāhmaṇa, kiṃ tava ñātakā antaradvāre kahāpaṇaṃ ṭhapenti, parato maṃ harā’’ti. So punappunaṃ thokaṃ thokaṃ gantvā ‘‘ettha otāremi ettha otāremī’’ti pucchitvā tena tajjito khemaṭṭhānaṃ gantvā tattha otārehīti vutto otāretvā sāṭakaṃ gaṇhi. Kāḷasiṅgālo āha ‘‘ahaṃ te dve kahāpaṇasatāni dassāmīti avocaṃ. Mayhaṃ pana kahāpaṇā bahū, na dve kahāpaṇasatāneva, yāva ahaṃ kahāpaṇe āharāmi, tāva tvaṃ sūriyaṃ olokento tiṭṭhā’’ti vatvā thokaṃ gantvā nivattetvā puna brāhmaṇaṃ āha ‘‘ayya brāhmaṇa mā ito olokehi, sūriyameva olokento tiṭṭhā’’ti. Evañca pana vatvā ketakavanaṃ pavisitvā yathāruciṃ pakkanto. Brāhmaṇassapi sūriyaṃ olokentasseva nalāṭato ceva kacchehi ca sedā mucciṃsu. Atha naṃ rukkhadevatā āha –
69婆罗门啊，你竟相信那一只喝了酒的、豺狼的话——
‘‘Saddahāsi siṅgālassa, surāpītassa brāhmaṇa;
70它连一百个贝壳都没有，哪来的两百个铜钱？」
Sippikānaṃ sataṃ natthi, kuto kaṃsasatā duve’’ti. (jā. 1.1.113);
71就像对黑豺的净信毫无实益一样，对外道们的净信也是如此。
Evaṃ yathā kāḷasiṅgāle pasādo niratthako, evaṃ titthiyesupīti.
144144. 先说明在不导向解脱的教法中，净信没有实益之后，为了显示在能导向解脱的教法中净信的确有利益，所以说出「如来确实，比丘们」等语。其中，「他宣说了对欲取的遍知」（kāmupādānassa pariññaṃ paññapeti），意思是：他以阿拉汉道宣说了对欲取的断除遍知（pahānapariñña），也就是超越（samatikkama）；对于其余三种取，他以入流道宣说了遍知。「比丘们，在这样的法、律中」（Evarūpe kho, bhikkhave, dhammavinaye），即是指在这样的法与律之中。这两者都是在说明能导向解脱的教法。「对导师的净信」（Satthari pasādo）：在这类教法中，凡是对于导师的净信，便称为「走上了正道」（sammaggata），它能导向出离「有」的苦迫。
144. Aniyyānikasāsane pasādassa niratthakabhāvaṃ dassetvā niyyānikasāsane tassa sātthakataṃ dassetuṃ tathāgato ca kho, bhikkhavetiādimāha. Tattha kāmupādānassa pariññaṃ paññapetīti arahattamaggena kāmupādānassa pahānapariññaṃ samatikkamaṃ paññapeti, itaresaṃ tiṇṇaṃ upādānānaṃ sotāpattimaggena pariññaṃ paññapeti. Evarūpe kho, bhikkhave, dhammavinayeti, bhikkhave, evarūpe dhamme ca vinaye ca. Ubhayenapi niyyānikasāsanaṃ dasseti. Satthari pasādoti evarūpe sāsane yo satthari pasādo, so sammaggato akkhāyati, bhavadukkhanissaraṇāya saṃvattati.
73关于这事，有这些典故：据说世尊住在韦地亚咖山的因陀娑罗窟时，有一只枭鸟。每当世尊进入村庄托钵，它便跟着飞半程；世尊出来时，它也迎出来飞半程。有一天傍晚，它见正自觉者被比丘僧团围绕而坐，就从山上下来，顶礼后，展开双翅，合爪高举，低下头，向十力者礼敬而立。世尊看见后，露出了微笑。阿难尊者问道：“大德！是什么因缘，让您显现微笑呢？”世尊说：“阿难，你看这只枭鸟，它对我以及比丘僧团生起了净信心，将会在十万劫中轮转于天界和人界，之后成为一位名为‘喜悦’的辟支佛。”
Tatrimāni vatthūni – bhagavā kira vediyakapabbate indasālaguhāyaṃ paṭivasati. Atheko ulūkasakuṇo bhagavati gāmaṃ piṇḍāya pavisante upaḍḍhamaggaṃ anugacchati, nikkhamante upaḍḍhamaggaṃ paccuggamanaṃ karoti. So ekadivasaṃ sammāsambuddhaṃ sāyanhasamaye bhikkhusaṅghaparivutaṃ nisinnaṃ pabbatā oruyha vanditvā pakkhe paṇāmetvā añjaliṃ paggayha sīsaṃ heṭṭhā katvā dasabalaṃ namassamāno aṭṭhāsi. Bhagavā taṃ oloketvā sitaṃ pātvākāsi. Ānandatthero ‘‘ko nu kho, bhante, hetu ko paccayo sitassa pātukammāyā’’ti pucchi. ‘‘Passānanda, imaṃ ulūkasakuṇaṃ, ayaṃ mayi ca bhikkhusaṅghe ca cittaṃ pasādetvā satasahassakappe devesu ca manussesu ca saṃsaritvā somanasso nāma paccekabuddho bhavissatī’’ti āha –
74你这带斑纹的枭鸟，长久栖居韦地亚咖山；
Ulūkamaṇḍalakkhika, vediyake ciradīghavāsika;
75你真是幸福，尊贵的枭鸟啊，你得以目睹适时出世的殊胜佛陀。
Sukhitosi tvaṃ ayya kosiya, kāluṭṭhitaṃ passasi buddhavaraṃ.
76对我与无上的比丘僧团生起净信心之后，
Mayi cittaṃ pasādetvā, bhikkhusaṅghe anuttare;
77在十万劫之中，他都不会堕入恶趣。
Kappānaṃ satasahassāni, duggateso na gacchati.
78从天界命终之后，受善根的推动；
Devalokā cavitvāna, kusalamūlena codito;
79他将拥有无边的智慧，并以“喜悦”之名而闻名。
Bhavissati anantañāṇo, somanassoti vissutoti.
80此外，还应详细讲述一些故事，例如王舍城的善意花鬘师的故事、大鼓师的故事、莫罗吉鼓师的故事、维那琴师的故事、吹螺者的故事等等。像这样，在能够导向解脱的教法中，对“导师”（佛陀）生起净信，就是走上了正道。
Aññānipi cettha rājagahanagare sumanamālākāravatthu mahābherivādakavatthu morajikavatthu vīṇāvādakavatthu saṅkhadhamakavatthūti evamādīni vatthūni vitthāretabbāni. Evaṃ niyyānikasāsane satthari pasādo sammaggato hoti.
81“对法净信”：对于能够导向解脱的教法中的法，生起净信，就是走上了正道。即使只是凭着忆念、聆听而取得法相的畜生道众生，也能因此获得成就，那对于殊胜有情（如人类）就更不用说了。这个道理应当通过青蛙天子等故事来理解。
Dhamme pasādoti niyyānikasāsanamhi dhamme pasādo sammaggato hoti. Saramatte nimittaṃ gahetvā suṇantānaṃ tiracchānagatānampi sampattidāyako hoti, paramatthe kiṃ pana vattabbaṃ. Ayamattho maṇḍūkadevaputtādīnaṃ vatthuvasena veditabbo.
82“圆满护持诸戒”：在能够导向解脱的教法中，圆满地守护戒律，也是走上了正道，它能带来生天与解脱的成就。关于这一点，应当通过伞盖年轻人的故事、沙弥的故事等来阐明。
Sīlesu paripūrakāritāti niyyānikasāsanamhi sīlesu paripūrakāritāpi sammaggatā hoti, saggamokkhasampattiṃ āvahati. Tattha chattamāṇavakavatthusāmaṇeravatthuādīni dīpetabbāni.
83“对同梵行者”：在能够导向解脱的教法中，对于同梵行者怀有慈爱与悦意，也是走上了正道，并能带来巨大的成就。这个道理应当通过《天宫事》与《饿鬼事》来阐明。正如同所说的：
Sahadhammikesūti niyyānikasāsane sahadhammikesu piyamanāpatāpi sammaggatā hoti, mahāsampattiṃ āvahati. Ayamattho vimānapetavatthūhi dīpetabbo. Vuttañhetaṃ –
84“我曾供养过牛乳粥，给一位为了乞食而游行的比丘……（中略）
‘‘Khīrodanamahamadāsiṃ, bhikkhuno piṇḍāya carantassa…pe…
85糖浆……（中略）……甘蔗段……廷婆楼果……黄瓜……
Phāṇitaṃ…pe… ucchukhaṇḍikaṃ… timbarusakaṃ… kakkārikaṃ…
86甜瓜……藤果……法鲁萨果……手旗（布施品）……
Eḷālukaṃ… vallipakkaṃ… phārusakaṃ… hatthapatākaṃ…
87一把蔬菜……一把花……萝卜……一把苦楝叶……
Sākamuṭṭhiṃ … pupphakamuṭṭhiṃ… mūlakaṃ… nimbamuṭṭhiṃ…
88芒果嫩梢……礼盒涂膏……束身带……
Ambikañjikaṃ… doṇinimmajjaniṃ… kāyabandhanaṃ…
89肩带……系带……扇子……棕榈叶扇……
Aṃsabaddhakaṃ… āyogapaṭṭaṃ… vidhūpanaṃ… tālavaṇṭaṃ…
90孔雀羽扇……伞……凉鞋……糕点、甜食……
Morahatthaṃ… chattaṃ… upāhanaṃ… pūvaṃ modakaṃ…
91我向游方乞食的比丘，布施了饰环……（节）
Sakkhalikaṃ ahamadāsiṃ, bhikkhuno piṇḍāya carantassa…pe…
92你看我的天宫！我是具有欲乐美貌的天女。”
Tassā me passa vimānaṃ, accharā kāmavaṇṇinīhamasmī’’ti (vi. va. 406).
93“此为何因”等，应依照前面已说过的方法，联系起来理解。
Taṃ kissa hetūtiādi vuttanayānusāreneva yojetvā veditabbaṃ.
145现在，为了开示那些外道没有遍知而如来已经遍知的诸取之缘，世尊说：“诸比丘，这些……”等。在这里，“以何为因”等词语中的“因”等，全都是原因的同义词。因为原因能让果安立，如同呼唤说：“喏，抓住这个！”，所以称为“因”(nidāna)。因为果从它而生起、聚集、发生，所以说它是“集”(samudaya)、“生”(jāti)、“发生”(pabhava)。此处的逐词解释是：这些取的“因”是什么，所以叫“以何为因”(kiṃnidānā)；这些取的“集”是什么，所以叫“以何为集”(kiṃsamudayā)；这些取的“生”是什么，所以叫“以何为生”(kiṃjātikā)；这些取的“发生”是什么，所以叫“以何为发生”(kiṃpabhavā)。然而，对于这些取，渴爱依之前所说的道理，就是它们的因、集、生、发生，所以接着说“以渴爱为因”等。应当如此理解所有场合的义理。再者，世尊不只了知取本身之缘，也了知作为取缘的渴爱，并且还了知作为渴爱等之缘的受等，因此世尊说：“诸比丘，这渴爱……”等。
145. Idāni yesaṃ upādānānaṃ titthiyā na sammā pariññaṃ paññapenti, tathāgato paññapeti, tesaṃ paccayaṃ dassetuṃ ime ca, bhikkhavetiādimāha. Tattha kiṃnidānātiādīsu nidānādīni sabbāneva kāraṇavevacanāni. Kāraṇañhi yasmā phalaṃ nideti handa, naṃ gaṇhathāti appeti viya, tasmā nidānanti vuccati. Yasmā taṃ tato jāyati samudeti pabhavati, tasmā samudayo, jāti, pabhavoti vuccati. Ayaṃ panettha padattho – kiṃ nidānaṃ etesanti kiṃnidānā. Ko samudayo etesanti kiṃsamudayā. Kā jāti etesanti kiṃjātikā. Ko pabhavo etesanti kiṃpabhavā. Yasmā pana tesaṃ taṇhā yathāvuttena atthena nidānañceva samudayo ca jāti ca pabhavo ca, tasmā ‘‘taṇhānidānā’’tiādimāha. Evaṃ sabbapadesu attho veditabbo. Yasmā pana bhagavā na kevalaṃ upādānasseva paccayaṃ jānāti, upādānassa paccayabhūtāya taṇhāyapi, taṇhādipaccayānaṃ vedanādīnampi paccayaṃ jānātiyeva, tasmā taṇhā cāyaṃ, bhikkhavetiādimāha.
95“若在何时”指的是在某一个时刻。“无明断尽”是指轮回根本的无明，以不再生起的灭尽方式而被彻底断除。“明生起”是指阿拉汉道之明的生起。所说的就是：通过无明的离染，以及明的生起。那位比丘因为无明已被断除、明已经生起，所以他既“不取欲取”：也就是不执取欲取、不靠近它，也不执取其余的诸取。他“不取而无所战栗”：就这样不执取任何取，便不会因为渴爱的战栗而战栗。“不战栗”就是指不再战栗，不让渴爱生起。“自般涅槃”就是自己通过烦恼的般涅槃而般涅槃。这样，开示了他的漏尽之后，接下来为了显示诸漏尽比丘的自我审察，而说到“生已尽”等语句。这些内容，意思就如前面所解说的一样。
Yatoca khoti yasmiṃ kāle. Avijjā pahīnā hotīti vaṭṭamūlikā avijjā anuppādanirodhena pahīnā hoti. Vijjā uppannāti arahattamaggavijjā uppannā. So avijjāvirāgā vijjuppādāti. So bhikkhu avijjāya ca pahīnattā vijjāya ca uppannattā. Neva kāmupādānaṃ upādiyatīti neva kāmupādānaṃ gaṇhāti na upeti, na sesāni upādānāni. Anupādiyaṃ na paritassatīti evaṃ kiñci upādānaṃ aggaṇhanto taṇhāparitassanāya na paritassati. Aparitassanti aparitassanto taṇhaṃ anuppādento. Paccattaṃyeva parinibbāyatīti sayameva kilesaparinibbānena parinibbāyati. Evamassa āsavakkhayaṃ dassetvā idāni khīṇāsavassa bhikkhuno paccavekkhaṇaṃ dassento khīṇā jātītiādimāha. Taṃ vuttatthamevāti.
98《破除迷执者：中部注疏》
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
99《小狮子吼经》的解释完毕。
Cūḷasīhanādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
1002. 《大狮子吼经》的解释
2. Mahāsīhanādasuttavaṇṇanā
101对毗舍离城的解释
Vesālinagaravaṇṇanā
146如是我闻等，是《大狮子吼经》。在这里，「在毗舍离」指的是在一个叫这个名字的城市。据说，那座城市因为反复不断地变得广大辽阔，所以被称为「毗舍离」。关于这点，有这样一个次第流传下来的故事：据说，波罗奈国王的正宫王后怀了身孕。她知道后，就禀告了国王。国王为她安排了胎儿的守护。她得到了妥善的守护，在胎儿足月时，进入了产房。有福报的人通常会在破晓时分分娩，而她也是其中一位，因此在破晓时，她产下了一片肉团，颜色就像涂了虫胶的板或者红合欢花一样。于是，她想：『别的妃子们都生下了像金像一样的儿子，我这个正宫王后却生下一个肉团，这样我在国王面前会失宠的。』因为害怕失宠，她就把那片肉团放进一个容器里，盖好盖子，用国王的印章封印好，然后让人把它投入了恒河的水流中。当人们刚把它丢弃，天神们就施设了守护。而且，天神们还在一块金板上，用天然的朱砂写上了『波罗奈国王正宫王后之子』，并把金板系在了容器上。接着，那个容器没有遭受波浪等任何灾患，就顺着恒河水流漂走了。
146.Evaṃme sutanti mahāsīhanādasuttaṃ. Tattha vesāliyanti evaṃnāmake nagare. Taṃ kira aparāparaṃ visālībhūtatāya ‘‘vesālī’’ti saṅkhaṃ gataṃ. Tatrāyaṃ anupubbakathā – bārāṇasirañño kira aggamahesiyā kucchimhi gabbho saṇṭhāsi. Sā ñatvā rañño nivedesi. Rājā gabbhaparihāraṃ adāsi. Sā sammā pariharīyamānā gabbhaparipākakāle vijāyanagharaṃ pāvisi. Puññavantīnaṃ paccūsasamaye gabbhavuṭṭhānaṃ hoti, sā ca tāsaṃ aññatarā, tena paccūsasamaye alattakapaṭalabandhujīvakapupphasadisaṃ maṃsapesiṃ vijāyi. Tato ‘‘aññā deviyo suvaṇṇabimbasadise putte vijāyanti, aggamahesī maṃsapesinti rañño purato mama avaṇṇo uppajjeyyā’’ti cintetvā tena avaṇṇabhayena taṃ maṃsapesiṃ ekasmiṃ bhājane pakkhipitvā paṭikujjitvā rājamuddikāya lañchetvā gaṅgāya sote pakkhipāpesi. Manussehi chaḍḍitamatte devatā ārakkhaṃ saṃvidahiṃsu. Suvaṇṇapaṭṭakañcettha jātihiṅgulakena ‘‘bārāṇasirañño aggamahesiyā pajā’’ti likhitvā bandhiṃsu. Tato taṃ bhājanaṃ ūmibhayādīhi anupaddutaṃ gaṅgāsotena pāyāsi.
97在那个时候，有一位苦行者，依靠着一个牧牛人家庭，住在恒河岸边。他清晨下到恒河里，看见那个容器漂过来，就当作粪扫衣捡了起来。就在那里，他看到了那块写着字的小金板以及国王的封印。他解开绳子，看到了那片肉团。看到后，他心里想：『这应该是一个胎儿，因为它并没有恶臭腐败的样子。』于是，他把它带回草庐，放在一个干净的地方。过了半个月，肉团变成了两片。苦行者看到后，就更加妥善地安放它们。又过了半个月，每一片肉团上都各自隆起了五个脓疱，这些脓疱分别位于将来形成手、脚、头等的位置。再过了半个月，其中一片肉团变成了一个像金像一样的男孩，另一片则变成了一个女孩。
Tena ca samayena aññataro tāpaso gopālakakulaṃ nissāya gaṅgātīre viharati. So pātova gaṅgaṃ otiṇṇo taṃ bhājanaṃ āgacchantaṃ disvā paṃsukūlasaññāya aggahesi. Athettha taṃ akkharapaṭṭikaṃ rājamuddikālañchanaṃ ca disvā muñcitvā taṃ maṃsapesiṃ addasa, disvānassa etadahosi ‘‘siyā gabbho, tathā hissa duggandhapūtikabhāvo natthī’’ti. Assamaṃ netvā suddhe okāse ṭhapesi. Atha aḍḍhamāsaccayena dve maṃsapesiyo ahesuṃ. Tāpaso disvā sādhutaraṃ ṭhapesi. Tato puna aḍḍhamāsaccayena ekamekissā maṃsapesiyā hatthapādasīsānamatthāya pañca pañca piḷakā uṭṭhahiṃsu. Atha tato aḍḍhamāsaccayena ekā maṃsapesi suvaṇṇabimbasadiso dārako, ekā dārikā ahosi.
98苦行者对这两个孩子生起了像对亲生儿子一样的慈爱，而且从他的拇指涌出了乳汁。从那时起，他获得了乳粥作为食物，他吃完饭之后，就把乳汁注入孩子们的嘴里。不论什么东西进入他们的肚子，全都看得清清楚楚，就像放在宝珠做成的容器里一样。就这样，他们成了没有皮肤的人。另一些人则说：『他们的皮肤是彼此粘连在一起的，就像被缝合后放着一样。』就这样，由于他们没有皮肤，或者说皮肤粘连，所以被人们称为「离车族」。
Tesu tāpasassa puttasineho uppajji, aṅguṭṭhakato cassa khīraṃ nibbatti. Tato pabhuti ca khīrabhattaṃ alabhittha, so bhattaṃ bhuñjitvā khīraṃ dārakānaṃ mukhe āsiñcati. Tesaṃ udaraṃ yaṃ yaṃ pavisati, taṃ taṃ sabbaṃ maṇibhājanagataṃ viya dissati, evaṃ nicchavī ahesuṃ. Apare āhu ‘‘sibbetvā ṭhapitā viya nesaṃ aññamaññaṃ līnā chavi ahosī’’ti. Evaṃ te nicchavitāya vā līnacchavitāya vā licchavīti paññāyiṃsu.
99苦行者在抚养孩子的时候，每天日出之后到村落里乞食，过了正午才返回草庐。牧牛人知道了他的这些事务后，便对他说：“大德，出家人养育孩子是一种障碍。请您把孩子交给我们吧，我们来养育，您专心做您自己的事就好。”苦行者答应说：“好的。”第二天，牧牛人把道路修整平坦，撒上鲜花，竖起幢幡，在鼓乐齐鸣中来到草庐。苦行者嘱咐说：“这两个孩子有大福报，你们要不放逸地养育他们。等他们长大后，让他们彼此通婚。再用五牛味（牛乳、酪、生酥、熟酥、醍醐等五种产品）让国王欢喜，求取一片土地，在那里建立城市，然后为王子灌顶。”说完就把孩子交给了他们。他们应诺说“好的”，便带着孩子回去养育。
Tāpaso dārake posento ussūre gāmaṃ sikkhāya pavisati, atidivā paṭikkamati. Tassa taṃ byāpāraṃ ñatvā gopālakā āhaṃsu – ‘‘bhante, pabbajitānaṃ dārakaposanaṃ palibodho, amhākaṃ dārake detha, mayaṃ posessāma, tumhe attano kammaṃ karothā’’ti. Tāpaso sādhūti paṭissuṇi. Gopālakā dutiyadivase maggaṃ samaṃ katvā pupphehi okiritvā dhajapaṭākā ussāpetvā tūriyehi vajjamānehi assamaṃ āgatā. Tāpaso – ‘‘mahāpuññā dārakā appamādena vaḍḍhetha, vaḍḍhetvā ca aññamaññaṃ āvāhavivāhaṃ karotha, pañcagorasena rājānaṃ tosetvā bhūmibhāgaṃ gahetvā nagaraṃ māpetha, tattha kumāraṃ abhisiñcathā’’ti vatvā dārake adāsi. Te sādhūti paṭissuṇitvā dārake netvā posesuṃ.
100两个孩子逐渐长大。游戏时一发生争执，他们就用手、脚殴打其他牧牛人的孩子。那些孩子哭着回家，父母问“为什么哭”，他们回答说：“就是那两个没爹没娘、由苦行者养大的孩子，特别过分地打我们。”于是那些父母便说：“这两个孩子会伤害、折磨别的孩子，不能再照顾他们了，应该避开他们。”据说从那时起，那一带方圆一百由旬的地方就被称为“跋耆”。后来，牧牛人取悦了国王，获得了那块土地。他们在那里建造城市，为一个大约十六岁的王子灌顶，立他为王。人们又让这位王子与那个女孩成婚，并且立下一条规约：“不得迎娶外来的女子，本地的女子也不得嫁给外人。”他们初次同房，就生下一男一女两个孩子。就这样一共生了十六次，每次都是一男一女。此后，随着这些子孙不断繁衍，园林、苑林、住处、随从等规模越来越大，原有的城区再也容纳不下，于是以每一次扩展一牛鸣之地的方式，先后向外扩展了三次。因为它一再变得宽广开阔，便得到了“毗舍离”这个名称。因此经文说“在如是名称的毗舍离城”。
Dārakā vuddhimanvāya kīḷantā vivādaṭṭhānesu aññe gopālakadārake hatthenapi pādenapi paharanti. Te rodanti. ‘‘Kissa rodathā’’ti ca mātāpitūhi vuttā ‘‘ime nimmātāpitikā tāpasapositā amhe atipaharantī’’ti vadanti. Tato tesaṃ mātāpitaro ‘‘ime dārakā aññe dārake vināsenti dukkhāpenti, na ime saṅgahetabbā, vajjetabbā ime’’ti āhaṃsu. Tato pabhuti kira so padeso vajjīti vuccati yojanasatiko parimāṇena. Atha taṃ padesaṃ gopālakā rājānaṃ tosetvā aggahesuṃ. Tattha ca nagaraṃ māpetvā soḷasavassuddesikaṃ kumāraṃ abhisiñcitvā rājānaṃ akaṃsu. Tāya cassa dārikāya saddhiṃ vivāhaṃ katvā katikaṃ akaṃsu ‘‘bāhirakadārikā na ānetabbā, ito dārikā na kassaci dātabbā’’ti. Tesaṃ paṭhamasaṃvāsena dve dārakā jātā dhītā ca putto ca. Evaṃ soḷasakkhattuṃ dve dve jātā. Tato tesaṃ dārakānaṃ yathākkamaṃ vaḍḍhantānaṃ ārāmuyyānanivāsaṭṭhānaparivārasampattiṃ gahetuṃ appahontā nagaraṃ tikkhattuṃ gāvutantarena gāvutantarena parikkhipiṃsu . Tassa punappunaṃ visālīkatattā vesālītveva nāmaṃ jātaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘vesāliyanti evaṃ nāmake nagare’’ti.
01「在城外」：指在城市的外面，不像庵婆婆利林那样在城内。而这片林苑就像耆婆芒果园一样，是位于城外的树林，所以说「在城外」。
「在城西」：指在城西的后方，也就是西方方向。
「林苑」：据说那片林苑位于毗舍离城的西方，距离约一牛鸣之地的地方。在那里，人们为世尊建造了香室，并围绕着它，为比丘们建造了夜间住所、日间住所、经行道、山洞、小屋、殿堂等，世尊便住在那里。因此经文说「在城西的林苑」。
「善星」：是他的名字。又因为他是离车族人的儿子，所以被称为「离车族之子」。
「刚离去不久」：指他变心还俗，成为在家状态，是最近才离去的人。
「在大众中」：指在集会的人群中间。
「上人法」：在这里，所谓「人法」是指十善业道。他并不能遮止这些法。为什么呢？因为害怕被大众质难。要知道，在毗舍离城，很多人信仰三宝，是尊佛的人、尊法的人、尊僧的人。如果他说「沙门乔达摩连十善业道也没有」，那些人就会质问他：「你什么时候见过世尊杀生？你什么时候见过他偷盗……」接着会说：「你不知道自己有几斤几两吗？你以为『我有牙齿』就可以去吃石子、吞沙砾吗？你想去抓蛇的尾巴吗？你想在锯齿上玩花环吗？小心我们把你的牙齿打落！」他就是因为害怕这些人的质难，才不敢那样说。
01Bahinagareti nagarassa bahi, na ambapālivanaṃ viya antonagarasmiṃ. Ayaṃ pana jīvakambavanaṃ viya nagarassa bahiddhā vanasaṇḍo. Tena vuttaṃ ‘‘bahinagare’’ti. Aparapureti purassa apare, pacchimadisāyanti attho. Vanasaṇḍeti so kira vanasaṇḍo nagarassa pacchimadisāyaṃ gāvutamatte ṭhāne. Tattha manussā bhagavato gandhakuṭiṃ katvā taṃ parivāretvā bhikkhūnaṃ rattiṭṭhānadivāṭṭhānacaṅkamaleṇakuṭimaṇḍapādīni patiṭṭhapesuṃ, bhagavā tattha viharati. Tena vuttaṃ ‘‘aparapure vanasaṇḍe’’ti. Sunakkhattoti tassa nāmaṃ. Licchavīnaṃ pana puttattā licchaviputtoti vutto. Acirapakkantoti vibbhamitvā gihibhāvūpagamanena adhunāpakkanto. Parisatīti parisamajjhe. Uttarimanussadhammāti ettha manussadhammā nāma dasakusalakammapathā. Te paṭisedhetuṃ na sakkoti. Kasmā? Upārambhabhayā. Vesāliyañhi bahū manussā ratanattaye pasannā buddhamāmakā dhammamāmakā saṅghamāmakā. Te dasakusalakammapathamattampi natthi samaṇassa gotamassāti vutte tvaṃ kattha bhagavantaṃ pāṇaṃ hanantaṃ addasa, kattha adinnaṃ ādiyantantiādīni vatvā attano pamāṇaṃ na jānāsi? Kiṃ dantā me atthīti pāsāṇasakkharā khādasi, ahinaṅguṭṭhe gaṇhituṃ vāyamasi, kakacadantesu pupphāvaḷikaṃ kīḷituṃ icchasi? Mukhato te dante pātessāmāti vadeyyuṃ. So tesaṃ upārambhabhayā evaṃ vattuṃ na sakkoti.
108毗舍离城的解释结束。
Vesālinagaravaṇṇanā niṭṭhitā.
109上人法等的解释
Uttarimanussadhammādivaṇṇanā
102然而，他进一步否定更超胜的证得，因此说：「上人法、足以成为圣者的殊胜智见」。
Tato uttariṃ pana visesādhigamaṃ paṭisedhento uttari manussadhammā alamariyañāṇadassanavisesoti āha.
103在这里，「alamariyaṃ ñātunti alamariyo」（足以成为圣者，即了知足以成为圣者），意思是「为了成就圣者的状态，而具有足够的能力」，这是训释的说法。而「ñāṇadassanameva ñāṇadassanaviseso」（那智见本身就是殊胜的智见）。它是足以成为圣者的，同时也是殊胜的智见，因此合起来称为「足以成为圣者的殊胜智见」。
所谓「智见」，可以指天眼，也可以指观，也可以指道，也可以指果，也可以指省察智，也可以指一切知智。例如，在《中部·第1卷》的「不放逸者成就智见」这一句中，是指天眼。在《长部·第1卷》的「他将心导向、引向智见」这一句中，是指观智。在《增支部·第4卷》的「他们无有能力为无上正觉而获得智见」这一句中，是指道。在《中部·第1卷》的「这位比丘证得了其他超越人法的、足以成为圣者的殊胜智见，是安乐的住处」这一句中，是指果。在《大品》的「而我生起了智与见，我的『心解脱』是不动摇的，这是最后一生，现在不再有后有」这一句中，是指省察智。在《中部·第2卷》的「而我生起了智与见，阿罗罗·迦罗摩死后七天」这一句中，是指一切知智。
然而在这里，所意指的是出世间道。因为他（善星）正是要否定世尊的这个道。
Tattha alamariyaṃ ñātunti alamariyo, ariyabhāvāya samatthoti vuttaṃ hoti. Ñāṇadassanameva ñāṇadassanaviseso. Alamariyo ca so ñāṇadassanaviseso cāti alamariyañāṇadassanaviseso. Ñāṇadassananti dibbacakkhupi vipassanāpi maggopi phalampi paccavekkhaṇañāṇampi sabbaññutaññāṇampi vuccati. ‘‘Appamatto samāno ñāṇadassanaṃ ārādhetī’’ti (ma. ni. 1.311) hi ettha dibbacakkhu ñāṇadassanaṃ nāma. ‘‘Ñāṇadassanāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmetī’’ti (dī. ni. 1.235) ettha vipassanāñāṇaṃ. ‘‘Abhabbā te ñāṇadassanāya anuttarāya sambodhāyā’’ti (a. ni. 4.196) ettha maggo. ‘‘Ayamañño uttari manussadhammā alamariyañāṇadassanaviseso adhigato phāsu vihāro’’ti (ma. ni. 1.328) ettha phalaṃ. ‘‘Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādi, akuppā me cetovimutti, ayamantimā jāti, natthi dāni punabbhavo’’ti (mahāva. 16) ettha paccavekkhaṇañāṇaṃ. ‘‘Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādi sattāhakālaṅkato āḷāro kāḷāmo’’ti (ma. ni. 2.340) ettha sabbaññutaññāṇaṃ. Idha pana lokuttaramaggo adhippeto. Tañhi so bhagavato paṭisedheti.
104「以推论所得」：他用这句话来否定老师（世尊）。据说他是这样想的：「沙门乔达摩去亲近老师之后，并没有掌握任何微细的法要。他只是凭借推论，以『大概会是这样，大概会是那样』的方式思考，然后宣说他那由推论得出的法而已。」
「以思察所随行」：他用这句话来承认世尊具有世间智慧。意思就是：沙门乔达摩是有智慧的，他运用那个被称为智慧、像因陀罗金刚杵一样的思察，揣摩着「这件事大概会这样运作，那件事大概会那样运作」，令其在各个层面上周遍观察，然后宣说那种由思察所随行的法。
「自生辩才」：他用这句话来否定世尊对于诸法的现证。他的想法是这样的：「沙门乔达摩那里并没有什么微细的法要，既没有真实的观，也没有道，也没有果，也没有省察智。只是他得到了广大的徒众，四大种姓的人就像围绕着转轮王一样地围着他转。而且他恰巧拥有一口排列整齐的牙齿、柔软的舌头、甜美的音声和流利无碍的言词。他不过是把自己脑海里浮现出来的随便什么东西，拿过来就用自生的辩才讲述一番，以此让大众欢喜罢了。」
Takkapariyāhatanti iminā ācariyaṃ paṭibāhati. Evaṃ kirassa ahosi – samaṇena gotamena ācariye upasaṅkamitvā sukhumaṃ dhammantaraṃ gahitaṃ nāma natthi, takkapariyāhataṃ pana takketvā evaṃ bhavissati evaṃ bhavissatīti takkapariyāhataṃ dhammaṃ desetīti. Vīmaṃsānucaritanti iminā cassa lokiyapaññaṃ anujānāti. Samaṇo gotamo paññavā, so taṃ paññāsaṅkhātaṃ indavajirūpamaṃ vīmaṃsaṃ evaṃ vaṭṭissati, evaṃ vaṭṭissatīti ito cito ca anucarāpetvā vīmaṃsāya anucaritaṃ dhammaṃ deseti. Sayaṃpaṭibhānanti imināssa dhammesu paccakkhabhāvaṃ paṭibāhati. Evaṃ hissa ahosi – samaṇassa gotamassa sukhumaṃ dhammantaraṃ vipassanā vā maggo vā phalaṃ vā paccavekkhaṇā vā natthi, ayaṃ pana laddhapariso, rājānaṃ cakkavattiṃ viya naṃ cattāro vaṇṇā parivārenti, suphusitaṃ panassa dantāvaraṇaṃ, mudukā jivhā, madhuro saro, anelagaḷā vācā, so yaṃ yadevassa upaṭṭhāti, taṃ taṃ gahetvā sayaṃpaṭibhānaṃ kathento mahājanaṃ rañjetīti.
105「Yassa ca khvāssa atthāya dhammo desito」（为了某人的利益而宣说法）这句话，意思是：确实是为了那个人的利益，法才被宣说的。具体来说就是：为了对治贪欲，有不净业处；为了对治嗔恚，有慈心修习；为了对治愚痴，有五种法；为了断除寻思，有入出息念。
Yassa ca khvāssa atthāya dhammo desitoti yassa ca kho atthāya assa dhammo desito. Seyyathidaṃ, rāgapaṭighātatthāya asubhakammaṭṭhānaṃ, dosappaṭighātatthāya mettābhāvanā, mohapaṭighātatthāya pañca dhammā, vitakkūpacchedāya ānāpānassati.
106“那个法，对于那些照做者，正确地导致苦的灭尽而前进”的意思是：那个法，对于依照所教导的方式去实践的人，也就是那个“照做者”，它通过正确的因、正确的理、正确的缘由，为了彻底灭尽轮回之苦而“前进”、达成其目标意义。他（善星）这样来表明。然而，他说这个并不是出于自己由衷的意愿。因为诸佛的法不可能不是能导致出离的，他即使想要这么宣称，也没办法说出口。为什么呢？因为害怕受到谴责。原来在毗舍离城里，有很多证得入流果、一来果、不来果的在家居士。他们如果听到就会这样谴责：“善星，你说世尊所教导的法不能导致出离，如果这个法真的不能导致出离，那在这座城里，为什么会有这么多的入流者、这么多的一来者、这么多的不来者出现呢？”他们会依照前面说过的方式来对他加以谴责。他正是因为害怕受到这样的谴责，所以没敢说出“不能导致出离”，而是像射出一支歪箭那样说道：“他的法并不是没有用，是能导致出离的，只是内在却空空的什么也没有。”
So niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayāyāti so dhammo yo taṃ yathādesitaṃ karoti, tassa takkarassa sammā hetunā nayena kāraṇena vaṭṭadukkhakkhayāya niyyāti gacchati tamatthaṃ sādhetīti dīpeti . Idaṃ panesa na attano ajjhāsayena vadati. Buddhānañhi dhammo aniyyānikoti evamevaṃ pavedeyya, na pana sakkoti vattuṃ. Kasmā? Upārambhabhayā. Vesāliyañhi bahū sotāpanna-sakadāgāmi-anāgāmiupāsakā. Te evaṃ vadeyyuṃ ‘‘sunakkhatta tvaṃ bhagavatā desitadhammo aniyyānikoti vadasi, yadi ayaṃ dhammo aniyyāniko, imasmiṃ nagare ime kasmā ettakā sotāpannā jātā, ettakā sakadāgāmī, ettakā anāgāmīti pubbe vuttanayena upārambhaṃ kareyyu’’nti. So iminā upārambhabhayena aniyyānikoti vattuṃ asakkonto ajjunena vissaṭṭhakaṇḍaṃ viya assa dhammo amogho niyyāti, abbhantare panassa kiñci natthīti vadati.
107“他确实听到了”（Assosi kho）：当他（善星）在毗舍离城的婆罗门家族、商主家族等各处，在各个聚会的人群中这样说话时，世尊听到了这些话，但是并没有去驳斥他。这是为什么呢？出于悲悯。听说世尊当时这样想：“这个人因为愤怒而焦躁不安，就像燃烧的竹林和投入了盐的炉灶一样，由于嗔怒的力量而噼啪作响。如果我去驳斥他，他也会对我生起嗔恨，这样一来，在他心中对于如来和对于我两个人的嗔恨，就会变得极其沉重。”由于悲悯，所以世尊没有驳斥。另外，世尊还这样想：“诽谤佛陀们的言论，就好比硬要给圆满的月亮扣上过失一样，谁会去信他这种话呢？他自己就会像痰盂破裂、唾液干涸、嘴巴干渴一样，自己停息下来的。”出于这个原因，世尊也没有驳斥。“从团食返回后”（Piṇḍapātapaṭikkanto）的意思是：从寻求团食的地方回来之后。
Assosi khoti vesāliyaṃ brāhmaṇakulaseṭṭhikulādīsu tattha tattha parisamajjhe evaṃ bhāsamānassa taṃ vacanaṃ suṇi, na pana paṭisedhesi. Kasmā? Kāruññatāya. Evaṃ kirassa ahosi ayaṃ kuddho jhāyamānaṃ veḷuvanaṃ viya pakkhittaloṇaṃ uddhanaṃ viya ca kodhavasena paṭapaṭāyati, mayā paṭibāhito pana mayipi āghātaṃ bandhissati, evamassa tathāgate ca mayi cāti dvīsu janesu āghāto atibhāriyo bhavissatīti kāruññatāya na paṭisedhesi. Api cassa evaṃ ahosi, buddhānaṃ avaṇṇakathanaṃ nāma puṇṇacande dosāropanasadisaṃ, ko imassa kathaṃ gaṇhissati? Sayameva kheḷe pacchinne mukhe sukkhe oramissatīti iminā kāraṇena na paṭisedhesi. Piṇḍapātapaṭikkantoti piṇḍapātapariyesanato apagato.
147“易怒者”（Kodhano）意思是凶暴、粗鲁的人。“愚人”（Moghapuriso）意思是空虚、无用的人。如果一个人在那一期生命中，没有能产生道果的资粮因缘，诸佛就称他为“愚人”。即便有资粮因缘，如果在那个当下尚未证得道或果，诸佛也依然称他为“愚人”。而对于善星这个人，他在那一期生命中，道果的资粮因缘已经被彻底切断了，因此世尊称他为“愚人”。“而且他的这番话是被忿怒驱使而说出的”（Kodhā ca panassa esā vācā bhāsitā）意思是：而且，他的这番话，完全是由忿怒所驱使而说出来的。
147.Kodhanoti caṇḍo pharuso. Moghapurisoti tucchapuriso. Yassa hi tasmiṃ attabhāve maggaphalānaṃ upanissayo natthi, taṃ buddhā ‘‘moghapuriso’’ti vadanti. Upanissaye satipi tasmiṃ khaṇe magge vā phale vā asati ‘‘moghapuriso’’ti vadantiyeva. Imassa pana tasmiṃ attabhāve maggaphalānaṃ upanissayo samucchinnoyeva, tena taṃ ‘‘moghapuriso’’ti āha. Kodhā ca panassa esā vācā bhāsitāti esā ca panassa vācā kodhena bhāsitā.
109为什么这个人会对世尊发怒呢？原来他（善星）以前曾经亲近世尊，请教修习天眼的预备方法。于是世尊为他讲解。他修成天眼后，扩大光明的范围，在天界观看时，看到了在欢喜园、珊瑚藤园、粗涩园、杂林园中享受天界福报的众多天子和天女。看到这些后，他心想：“对于拥有如此殊妙有身的他们来说，声音该是多么甜美啊！”他想要听闻他们的声音，就去亲近拥有十力的世尊，请教修习天耳界的预备方法。然而，世尊知道他没有修习天耳界的资粮因缘，所以没有给他讲解预备方法。因为诸佛是不会为缺乏资粮因缘的人讲解预备方法的。于是他对世尊生起嗔恨，心里想：“我第一次向沙门乔达摩请教天眼的预备方法时，他一副无所谓的样子讲给我听，好像是说‘成不成就随你’。而当我凭着自己的个人努力修成天眼后，再去请教天耳界的预备方法时，他就不给我讲了。他肯定是这么想的：‘这个王族出家人修成了天眼智，如果再让他修成天耳界智，再修成他心智，再修成漏尽智，那他就要和我平起平坐了。’他就是出于这种嫉妒和悭吝，才不肯教我。”他因此更加强烈地生起嗔恨，还俗舍弃了袈裟，成为在家人后，也还是不肯安分过活。反而到处用不实、空虚的话来诽谤拥有十力的世尊。因此，世尊说：“而且他的这番话，是被忿怒驱使而说出的。”
Kasmā panesa bhagavato kuddhoti? Ayañhi pubbe bhagavantaṃ upasaṅkamitvā dibbacakkhuparikammaṃ pucchi. Athassa bhagavā kathesi. So dibbacakkhuṃ nibbattetvā ālokaṃ vaḍḍhetvā devaloke olokento nandanavanacittalatāvanaphārusakavanamissakavanesu dibbasampattiṃ anubhavamāne devaputte ca devadhītaro ca disvā etesaṃ evarūpāya attabhāvasampattiyā ṭhitānaṃ kīvamadhuro nu kho saddo bhavissatīti saddaṃ sotukāmo hutvā dasabalaṃ upasaṅkamitvā dibbasotadhātuparikammaṃ pucchi. Bhagavā panassa dibbasotadhātuyā upanissayo natthīti ñatvā parikammaṃ na kathesi. Na hi buddhā upanissayavirahita tassa parikammaṃ kathenti. So bhagavati āghātaṃ bandhitvā cintesi ‘‘ahaṃ samaṇaṃ gotamaṃ paṭhamaṃ dibbacakkhuparikammaṃ pucchiṃ, so ‘mayhaṃ taṃ sampajjatu vā mā vā sampajjatū’ti kathesi. Ahaṃ pana paccattapurisakārena taṃ nibbattetvā dibbasotadhātuparikammaṃ pucchiṃ, taṃ me na kathesi. Addhāssa evaṃ hoti ‘ayaṃ rājapabbajito dibbacakkhuñāṇaṃ nibbattetvā dibbasotadhātuñāṇaṃ nibbattetvā cetopariyañāṇaṃ nibbattetvā āsavānaṃ khayañāṇaṃ nibbattetvā mayā samasamo bhavissatī’ti issāmacchariyavasena mayhaṃ na kathetī’’ti. Bhiyyoso āghātaṃ bandhitvā kāsāyāni chaḍḍetvā gihibhāvaṃ patvāpi na tuṇhībhūto vicarati. Dasabalaṃ pana asatā tucchena abbhācikkhanto vicarati. Tenāha bhagavā ‘‘kodhā ca panassa esā vācā bhāsitā’’ti.
110“舍利弗，这确实是一种称赞”（Vaṇṇo heso, sāriputtāti）意思是：舍利弗啊，如来正是为了这个目的——也就是“我所宣说的法将会是能导致出离的”——才在长达十万大劫和四个不可计数劫的时间里，圆满各种波罗蜜，作出了精进努力。所以，凡是会这样说的人，他确实就只是在宣说如来的称赞。“舍利弗，这确实是一种称赞”这句话，是要说明：“这确实是如来的功德，是如来的优点，而不是过失。”
Vaṇṇo heso, sāriputtāti, sāriputta, tathāgatena satasahassakappādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni pāramiyo pūrentena etadatthameva vāyāmo kato ‘‘desanādhammo me niyyāniko bhavissatī’’ti. Tasmā yo evaṃ vadeyya, so vaṇṇaṃyeva tathāgatassa bhāsati. Vaṇṇo heso, sāriputta, tathāgatassa guṇo eso tathāgatassa, na aguṇoti dasseti.
111那么，世尊以“舍利弗，即使这样的事……”（Ayampihi nāma sāriputtā）等来开头，是想说明什么呢？是为了说明被善星所否定的“超人法”，在世尊自己身上是确实存在的。据说，世尊的意思是：“舍利弗，这个愚人善星说‘如来没有超人法’。可是我呢，确实拥有一切知智，拥有神变智，拥有天耳界智，拥有他心智，拥有十力智，拥有四无畏智，拥有在八种集会中不动摇的智，拥有能辨别四种生命出生方式的智，拥有能辨别五种生命趣向的智，所有这些都正是超人法。而在这类超人法中，哪怕只是一种能够了知、仅仅随顺法理的微小智慧，这个愚人也不会有。”为了说明这个义理，世尊便以“舍利弗，即使这样的事……”这样的理路，开示了这次教说。在这里，“anveti”（跟随）就是“anvayo”（随顺），意思是了知、觉悟。“法的随顺”也就是“dhammanvayo”，这是对能够了知彼彼一切知智等各种法的智慧的通称。世尊表明：即使是像通过“那位世尊是……”等经文，来知道自己“确实具备名为一切知智的超人法，它是真实存在的”这样的一种法的随顺智，那位愚人也是不会有的。对于神变智等其他智，也应当用同样的联系方式来理解。
Ayampihi nāma sāriputtātiādinā kiṃ dasseti? Sunakkhattena paṭisiddhassa uttarimanussadhammassa attani atthitaṃ dasseti. Bhagavā kira ayaṃ, sāriputta, sunakkhatto moghapuriso natthi tathāgatassa uttarimanussadhammoti vadati. Mayhañca sabbaññutaññāṇaṃ nāma atthi, iddhividhañāṇaṃ nāma atthi, dibbasotadhātuñāṇaṃ nāma atthi, cetopariyañāṇaṃ nāma atthi, dasabalañāṇaṃ nāma atthi, catuvesārajjañāṇaṃ nāma atthi, aṭṭhasu parisāsu akampanañāṇaṃ nāma atthi, catuyoniparicchedakañāṇaṃ nāma atthi, pañcagatiparicchedakañāṇaṃ nāma atthi, sabbepi cete uttarimanussadhammāyeva. Evarūpesu uttarimanussadhammesu ekassāpi vijānanasamatthaṃ dhammanvayamattampi nāma etassa moghapurisassa na bhavissatīti etamatthaṃ dassetuṃ ayampi hi nāma sāriputtātiādinā nayena imaṃ desanaṃ ārabhi. Tattha anvetīti anvayo, jānāti , anubujjhatīti attho. Dhammassa anvayo dhammanvayo, taṃ taṃ sabbaññutaññāṇādidhammaṃ jānanapaññāyetaṃ adhivacanaṃ. ‘‘Itipi so bhagavā’’tiādīhi evarūpampi nāma mayhaṃ sabbaññutaññāṇasaṅkhātaṃ uttarimanussadhammaṃ vijjamānameva atthīti jānituṃ tassa moghapurisassa dhammanvayopi na bhavissatīti dasseti. Iddhividhañāṇādīsupi evaṃ yojanā veditabbā.
120超人法等注释终。
Uttarimanussadhammādivaṇṇanā niṭṭhitā.
121十力智等释义
Dasabalañāṇādivaṇṇanā
148这里，虽然在他心智之后应当讲三明，但如果讲了三明，那么接下来的十力智就不完整了，所以不讲三明。为了显示如来十力的圆满，就说：「然而，舍利弗！有此十种……」等等。其中，「如来十力」（tathāgatabalāni）是指与其他不共通的、只有如来才拥有的力。或者，也可以解释为：就像过去诸佛的力是由福德资粮成就而来的，这样来的力就是如来十力。这里，如来十力有两种：身力和智力。其中，身力可依据象族来理解。古代曾这样说：
148. Ettha ca kiñcāpi cetopariyañāṇānantaraṃ tisso vijjā vattabbā siyuṃ, yasmā pana tāsu vuttāsu upari dasabalañāṇaṃ na paripūrati, tasmā tā avatvā tathāgatassa dasabalañāṇaṃ paripūraṃ katvā dassento dasa kho panimāni sāriputtātiādimāha. Tattha tathāgatabalānīti aññehi asādhāraṇāni tathāgatasseva balāni. Yathā vā pubbabuddhānaṃ balāni puññussayasampattiyā āgatāni, tathā āgatabalānītipi attho. Tattha duvidhaṃ tathāgatabalaṃ kāyabalañca ñāṇabalañca. Tesu kāyabalaṃ hatthikulānusārena veditabbaṃ. Vuttañhetaṃ porāṇehi –
113「Kālāvakañca gaṅgeyyaṃ, paṇḍaraṃ tambapiṅgalaṃ; Gandhamaṅgalahemañca, uposathachaddantime dasā.」（迦罗婆迦象、恒河象、白象、铜色象、黄色象、香象、吉祥象、金象、布萨象、六牙象，这十种。）
‘‘Kālāvakañca gaṅgeyyaṃ, paṇḍaraṃ tambapiṅgalaṃ;
114这即是十种象族。
Gandhamaṅgalahemañca, uposathachaddantime dasā’’ti.
115这十种就是象族。其中，普通象族应当理解为迦罗婆迦象。十个普通人的体力等于一头迦罗婆迦象的体力。十头迦罗婆迦象的体力等于一头恒河象的体力。十头恒河象的体力等于一头白象的体力。十头白象的体力等于一头铜色象的体力。十头铜色象的体力等于一头黄色象的体力。十头黄色象的体力等于一头香象的体力。十头香象的体力等于一头吉祥象的体力。十头吉祥象的体力等于一头金象的体力。十头金象的体力等于一头布萨象的体力。十头布萨象的体力等于一头六牙象的体力。十头六牙象的体力等于一位如来的体力。这也称为那罗延坚固力。用普通象来计算，这是千亿头象的力量；用人的数量来计算，是十万亿人的力量。这就是如来的身力。
Imāni hi dasa hatthikulāni. Tattha kālāvakanti pakatihatthikulaṃ daṭṭhabbaṃ. Yaṃ dasannaṃ purisānaṃ kāyabalaṃ, taṃ ekassa kālāvakahatthino. Yaṃ dasannaṃ kālāvakānaṃ balaṃ, taṃ ekassa gaṅgeyyassa. Yaṃ dasannaṃ gaṅgeyyānaṃ, taṃ ekassa paṇḍarassa. Yaṃ dasannaṃ paṇḍarānaṃ, taṃ ekassa tambassa. Yaṃ dasannaṃ tambānaṃ, taṃ ekassa piṅgalassa. Yaṃ dasannaṃ piṅgalānaṃ, taṃ ekassa gandhahatthino. Yaṃ dasannaṃ gandhahatthīnaṃ, taṃ ekassa maṅgalassa. Yaṃ dasannaṃ maṅgalānaṃ, taṃ ekassa hemavatassa. Yaṃ dasannaṃ hemavatānaṃ, taṃ ekassa uposathassa. Yaṃ dasannaṃ uposathānaṃ, taṃ ekassa chaddantassa. Yaṃ dasannaṃ chaddantānaṃ taṃ ekassa tathāgatassa. Nārāyanasaṅghātabalantipi idameva vuccati . Tadetaṃ pakatihatthigaṇanāya hatthīnaṃ koṭisahassānaṃ purisagaṇanāya dasannaṃ purisakoṭisahassānaṃ balaṃ hoti. Idaṃ tāva tathāgatassa kāyabalaṃ.
116智力方面，在经文中已经提到：十力智、四无畏智、在八种集会中不动摇的智、辨别四生的智、辨别五趣的智。在《相应部》中提到的七十三智、七十七智等，还有其他无数千种智，这些都称为智力。这里所说的也是指智力。因为智有不被动摇的含义，又有支撑的含义，所以叫做「力」。
Ñāṇabalaṃ pana pāḷiyaṃ tāva āgatameva. Dasabalañāṇaṃ, catuvesārajjañāṇaṃ, aṭṭhasu parisāsu akampanañāṇaṃ, catuyoniparicchedakañāṇaṃ, pañcagatiparicchedakañāṇaṃ. Saṃyuttake (saṃ. ni. 2.34) āgatāni tesattati ñāṇāni sattasattati ñāṇānīti evaṃ aññānipi anekāni ñāṇasahassāni, etaṃ ñāṇabalaṃ nāma. Idhāpi ñāṇabalameva adhippetaṃ. Ñāṇañhi akampiyaṭṭhena upatthambhanaṭṭhena ca balanti vuttaṃ.
117「具足这些力」（yehi balehi samannāgato）：是指具备、完全具备这十种智力。「牛王位」（āsabhaṃ ṭhānaṃ）：最殊胜的地位、最高的地位。或者过去诸佛就是牛王，这是指他们的地位。另外，一百头牛中最年长的称为usabha（牛王），一千头牛中最年长的称为vasabha（牛王）。或者说，百牛群中的首领称为usabha，千牛群中的首领称为vasabha。一切牛中最殊胜的，能忍受一切迫害，身体白净，相貌庄严，能担负重担，即使听到上百雷声也不动摇，这样的牛称为nisabha（领导公牛）。这里用usabha（牛王）来指代它，这也是它的同义词。属于牛王的，就叫牛王位（āsabha）。「位」（ṭhāna）：指用四足踏住大地，稳固不动的站立姿势。而如来这样做，就像牛王位一样，所以称为牛王位。正如名为领导公牛的牛王，具足了牛王的力量，用四足踏住大地，以不动的姿势站立；同样，如来具足十种如来力，以四无畏为足，踏住八种集会的大地，在包含天神的世界中，不被任何敌人、怨敌所动摇，以不动的姿势站立。就这样站立着，他宣称、登上、不否认，把这种牛王位归于自身。因此说「宣称牛王位」。
Yehi balehi samannāgatoti yehi dasahi ñāṇabalehi upeto samupeto. Āsabhaṃ ṭhānanti seṭṭhaṭṭhānaṃ uttamaṭṭhānaṃ. Āsabhā vā pubbabuddhā, tesaṃ ṭhānanti attho. Apica gavasatajeṭṭhako usabho, gavasahassajeṭṭhako vasabho. Vajasatajeṭṭhako vā usabho, vajasahassajeṭṭhako vasabho. Sabbagavaseṭṭho sabbaparissayasaho seto pāsādiko mahābhāravaho asanisatasaddehipi akampaniyo nisabho, so idha usabhoti adhippeto. Idampi hi tassa pariyāyavacanaṃ. Usabhassa idanti āsabhaṃ. Ṭhānanti catūhi pādehi pathaviṃ uppīḷetvā acalaṭṭhānaṃ. Idaṃ pana āsabhaṃ viyāti āsabhaṃ. Yatheva hi nisabhasaṅkhāto usabho usabhabalena samannāgato catūhi pādehi pathaviṃ uppīḷetvā acalaṭṭhānena tiṭṭhati, evaṃ tathāgatopi dasahi tathāgatabalehi samannāgato catūhi vesārajjapādehi aṭṭhaparisapathaviṃ uppīḷetvā sadevake loke kenaci paccatthikena paccāmittena akampiyo acalaṭṭhānena tiṭṭhati. Evaṃ tiṭṭhamānova taṃ āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti, upagacchati na paccakkhāti attani āropeti. Tena vuttaṃ ‘‘āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānātī’’ti.
118「在众中」（parisāsu）：指在八种众中。「作狮子吼」（sīhanādaṃ nadati）：发出最胜之吼、无畏之吼，或发出类似狮子吼的吼声。此义应依《狮子吼经》阐明。或者，如同狮子因能忍耐、能摧破而被称为「狮子」，同样，如来因能忍耐世间法、摧破外道之说而被称为「狮子」。如是所说之狮的吼声，即狮子吼。其中，如同狮子具足狮子力，于一切处无畏、无毛发竖立而作狮子吼；同样，如来狮亦具足如来力，于八种众中无畏、无毛发竖立，以「此是色……」等方式，具足种种说法之庄严而作狮子吼。因此说「于众中作狮子吼」。「转梵轮」（brahmacakkaṃ pavatteti）：此处，「梵」指最胜、最高、最上。而「轮」这个词——
Parisāsūti aṭṭhasu parisāsu. Sīhanādaṃ nadatīti seṭṭhanādaṃ abhītanādaṃ nadati, sīhanādasadisaṃ vā nādaṃ nadati. Ayamattho sīhanādasuttena dīpetabbo. Yathā vā sīho sahanato hananato ca sīhoti vuccati, evaṃ tathāgato lokadhammānaṃ sahanato parappavādānañca hananato sīhoti vuccati. Evaṃ vuttassa sīhassa nādaṃ sīhanādaṃ. Tattha yathā sīho sīhabalena samannāgato sabbattha visārado vigatalomahaṃso sīhanādaṃ nadati, evaṃ tathāgatasīhopi tathāgatabalehi samannāgato aṭṭhasu parisāsu visārado vigatalomahaṃso iti rūpantiādinā nayena nānāvidhadesanāvilāsasampannaṃ sīhanādaṃ nadati. Tena vuttaṃ ‘‘parisāsu sīhanādaṃ nadatī’’ti. Brahmacakkaṃ pavattetīti ettha brahmanti seṭṭhaṃ uttamaṃ visiṭṭhaṃ. Cakka-saddo panāyaṃ –
119于成就、于相、于车辋、于威仪中；
Sampattiyaṃ lakkhaṇe ca, rathaṅge iriyāpathe;
120于布施、宝、法、胸轮等中亦可见；
Dāne ratanadhammūra-cakkādīsu ca dissati;
121此处于法轮中为所取，彼复应辨为二种。
Dhammacakke idha mato, tañca dvedhā vibhāvaye.
122在「诸比丘，有此四轮……」（增支部4.31）等中，此「轮」见于成就；在「足下生轮……」（长部2.35）中，见于相；在「如运车之轮……」（法句1）中，见于车辋；在「四轮九门……」（相应部1.29）中，见于威仪；在「施与享用，勿放逸，转动轮于一切众生……」（本生1.7.149）中，见于布施；在「天妙宝轮出现……」（长部2.243）中，见于宝轮；在「我所转动的轮……」（经集562）中，见于法轮；在「充满欲求之人，轮在头顶旋转……」（本生1.1.104; 1.5.103）中，见于胸轮；在「即使以利刃轮……」（长部1.166）中，见于斩轮；在「霹雳轮……」（长部3.61; 相应部2.162）中，见于雷电圈。但此处，此「轮」意指法轮。
‘‘Cattārimāni, bhikkhave, cakkāni, yehi samannāgatānaṃ devamanussāna’’ntiādīsu (a. ni. 4.31) hi ayaṃ sampattiyaṃ dissati. ‘‘Pādatalesu cakkāni jātānī’’ti (dī. ni. 2.35) ettha lakkhaṇe. ‘‘Cakkaṃva vahato pada’’nti (dha. pa. 1) ettha rathaṅge. ‘‘Catucakkaṃ navadvāra’’nti (saṃ. ni. 1.29) ettha iriyāpathe. ‘‘Dadaṃ bhuñja mā ca pamādo, cakkaṃ pavattaya sabbapāṇina’’nti (jā. 1.7.149) ettha dāne. ‘‘Dibbaṃ cakkaratanaṃ pāturahosī’’ti (dī. ni. 2.243) ettha ratanacakke. ‘‘Mayā pavattitaṃ cakka’’nti (su. ni. 562) ettha dhammacakke. ‘‘Icchāhatassa posassa, cakkaṃ bhamati matthake’’ti (jā. 1.1.104; 1.5.103) ettha uracakke. ‘‘Khurapariyantena cepi cakkenā’’ti (dī. ni. 1.166) ettha paharaṇacakke. ‘‘Asanivicakka’’nti (dī. ni. 3.61; saṃ. ni. 2.162) ettha asanimaṇḍale. Idha panāyaṃ dhammacakke adhippeto.
123然而，彼法轮有二种：即证悟智与说法智。其中，由般若所成就、为自己带来圣力者，为证悟智。由悲悯所成就、为声闻带来圣力者，为说法智。其中，证悟智有正在生起与已生起二种。彼从出家乃至阿罗汉道，为正在生起；于果刹那，名为已生起。或从兜率天乃至大菩提座之阿罗汉道，为正在生起；于果刹那，名为已生起。或从燃灯佛十力尊以来乃至阿罗汉道，为正在生起；于果刹那，名为已生起。说法智亦有正在转起与已转起二种。彼直至阿若憍陈如之入流道，为正在转起；于果刹那，名为已转起。此中，证悟智为出世间，说法智为世间。然此二者皆不共于他，唯是诸佛之亲生子智。
Taṃ pana dhammacakkaṃ duvidhaṃ hoti paṭivedhañāṇañceva desanāñāṇañca. Tattha paññāpabhāvitaṃ attano ariyabalāvahaṃ paṭivedhañāṇaṃ. Karuṇāpabhāvitaṃ sāvakānaṃ ariyabalāvahaṃ desanāñāṇaṃ. Tattha paṭivedhañāṇaṃ uppajjamānaṃ uppannanti duvidhaṃ. Tañhi abhinikkhamanato yāva arahattamaggā uppajjamānaṃ, phalakkhaṇe uppannaṃ nāma. Tusitabhavanato vā yāva mahābodhipallaṅke arahattamaggā uppajjamānaṃ, phalakkhaṇe uppannaṃ nāma. Dīpaṅkaradasabalato paṭṭhāya vā yāva arahattamaggā uppajjamānaṃ, phalakkhaṇe uppannaṃ nāma. Desanāñāṇampi pavattamānaṃ pavattanti duvidhaṃ. Tañhi yāva aññātakoṇḍaññassa sotāpattimaggā pavattamānaṃ, phalakkhaṇe pavattaṃ nāma. Tesu paṭivedhañāṇaṃ lokuttaraṃ, desanāñāṇaṃ lokiyaṃ. Ubhayampi panetaṃ aññehi asādhāraṇaṃ, buddhānaṃyeva orasañāṇaṃ.
124今为详示如来具足何等力而自认牛王位，及最初所说「舍利弗，如来有此如来十力」等，而问「何等为十？」世尊说：「舍利弗，此处如来如实了知处为处、非处为非处……」等。其中，「处为处、非处为非处」即因是因、非因是非因。因之所以被称为「处」，是因为果依止于彼，以彼为缘而生起及转起。世尊了知：「凡彼等法为彼等法之因、缘而生起，彼彼为处；凡彼等法非彼等法之因、缘而生起，彼彼为非处」，如实了知处为处、非处为非处。而在阿毗达摩中，此以「其中，何等为如来之处非处如实智？」（分别论809）等方式已详说。「且彼」：即以彼智。「舍利弗，此亦」：此义为此处非处智乃如来之如来力。应知一切文句之连结皆如此。
Idāni yehi balehi samannāgato tathāgato āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti, yāni āditova ‘‘dasa kho panimāni, sāriputta, tathāgatassa tathāgatabalānī’’ti nikkhittāni, tāni vitthārato dassetuṃ katamāni dasa? Idha, sāriputta, tathāgato ṭhānañca ṭhānatotiādimāha. Tattha ṭhānañca ṭhānatoti kāraṇañca kāraṇato. Kāraṇañhi yasmā tattha phalaṃ tiṭṭhati tadāyattavuttiyāya uppajjati ceva pavattati ca, tasmā ṭhānanti vuccati. Taṃ bhagavā ‘‘ye ye dhammā yesaṃ yesaṃ dhammānaṃ hetū paccayā uppādāya, taṃ taṃ ṭhānaṃ. Ye ye dhammā yesaṃ yesaṃ dhammānaṃ na hetū na paccayā uppādāya, taṃ taṃ aṭṭhāna’’nti pajānanto ṭhānañca ṭhānato aṭṭhānañca aṭṭhānato yathābhūtaṃ pajānāti. Abhidhamme panetaṃ, ‘‘tattha katamaṃ tathāgatassa ṭhānañca ṭhānato aṭṭhānañca aṭṭhānato yathābhūtaṃ ñāṇa’’ntiādinā (vibha. 809) nayena vitthāritameva. Yampīti yena ñāṇena. Idampi, sāriputta, tathāgatassāti idampi ṭhānāṭṭhānañāṇaṃ tathāgatassa tathāgatabalaṃ nāma hotīti attho. Evaṃ sabbapadesu yojanā veditabbā.
125「业受持」（kammasamādānānaṃ）：指受持后所造之善不善业，或业本身即为业受持。「从处、从因」（ṭhānaso hetuso）：即从缘与从因。其中，趣、依止、时、加行为异熟之处；业为因。此智之详说，如阿毗达摩中以「有某些不善业受持被趣成就所阻碍而不感果……」等方式所说。
Kammasamādānānanti samādiyitvā katānaṃ kusalākusalakammānaṃ, kammameva vā kammasamādānaṃ. Ṭhānaso hetusoti paccayato ceva hetuto ca. Tattha gatiupadhikālapayogā vipākassa ṭhānaṃ. Kammaṃ hetu. Imassa pana ñāṇassa vitthārakathā ‘‘atthekaccāni pāpakāni kammasamādānāni gatisampattipaṭibāḷhāni na vipaccantī’’tiādinā (vibha. 810) nayena abhidhamme āgatāyeva.
126「一切趣行道」：指通往一切趣的道和不通往任何趣的道。「道」：即道路。「如实了知」：例如，当许多人共同杀害一个生命时，他能了知其中一个人的思将导向地狱，另一个人的思将导向畜生道。依此理趣，对于同一件事，他也能无误地了知所谓善与不善思所构成的诸行道的真实体性。而且，此智的详细解说，在阿毗达摩中已依“其中，什么是如来对一切趣行道的如实智？此处，如来了知：此道、此行导向地狱……”等理趣而给出。
Sabbatthagāmininti sabbagatigāminiṃ agatigāminiñca. Paṭipadanti maggaṃ. Yathābhūtaṃ pajānātīti bahūsupi manussesu ekameva pāṇaṃ ghātentesu imassa cetanā nirayagāminī bhavissati, imassa cetanā tiracchānayonigāminīti iminā nayena ekavatthusmimpi kusalākusalacetanāsaṅkhātānaṃ paṭipattīnaṃ aviparītato sabhāvaṃ jānāti. Imassa ca ñāṇassa vitthārakathā ‘‘tattha katamaṃ tathāgatassa sabbatthagāminiṃ paṭipadaṃ yathābhūtaṃ ñāṇaṃ? Idha tathāgato ayaṃ maggo ayaṃ paṭipadā nirayagāmīti pajānātī’’tiādinā (vibha. 811) nayena abhidhamme āgatāyeva.
127「种种界」：指由眼界等界或欲界等界而成为多种界。「种种不同界」：指由于那些界的差异性，而成为种种不同种类的界。「世间」：指蕴、处、界的世间。「如实了知」：指对每一种界的真实体性，毫无颠倒地通达。此智在阿毗达摩中已依“其中，什么是如来对种种界、种种不同界世间的如实智？此处，如来了知种种蕴……”等理趣详细展开。
Anekadhātunti cakkhudhātuādīhi kāmadhātuādīhi vā dhātūhi bahudhātuṃ. Nānādhātunti tāsaṃyeva dhātūnaṃ vilakkhaṇatāya nānappakāradhātuṃ. Lokanti khandhāyatanadhātulokaṃ. Yathābhūtaṃ pajānātīti tāsaṃ tāsaṃ dhātūnaṃ aviparītato sabhāvaṃ paṭivijjhati. Idampi ñāṇaṃ ‘‘tattha katamaṃ tathāgatassa anekadhātunānādhātulokaṃ yathābhūtaṃ ñāṇaṃ, idha tathāgato khandhanānattaṃ pajānātī’’tiādinā nayena abhidhamme vitthāritameva.
128「种种胜解」：指由下劣等胜解而成为种种胜解的状态。此智在阿毗达摩中已依“其中，什么是如来对众生种种胜解状态的如实智？此处，如来了知：有众生是下劣胜解……”等理趣详细展开。
Nānādhimuttikatanti hīnādīhi adhimuttīhi nānādhimuttikabhāvaṃ. Idampi ñāṇaṃ, ‘‘tattha katamaṃ tathāgatassa sattānaṃ nānādhimuttikataṃ yathābhūtaṃ ñāṇaṃ, idha tathāgato pajānāti santi sattā hīnādhimuttikā’’ti ādinā nayena abhidhamme vitthāritameva.
129「他众生」：指主要的众生。「他补特伽罗」：指除此之外的低劣众生。或者，这两个词是同一个意思，只是为了教化不同的对象才分成两种说法。「根上下」：指信等诸根的殊胜与低劣，即增长与衰减。此智的详细解说，在阿毗达摩中已依“其中，什么是如来对他众生、他补特伽罗根上下的如实智？此处，如来了知众生的意乐，了知随眠……”等理趣给出。
Parasattānanti padhānasattānaṃ. Parapuggalānanti tato paresaṃ hīnasattānaṃ. Ekatthameva vā etaṃ padadvayaṃ. Veneyyavasena pana dvedhā vuttaṃ. Indriyaparopariyattanti saddhādīnaṃ indriyānaṃ parabhāvaṃ aparabhāvañca, vuddhiñca hāniñcāti attho. Imassapi ñāṇassa vitthārakathā – ‘‘tattha katamaṃ tathāgatassa parasattānaṃ parapuggalānaṃ indriyaparopariyattaṃ yathābhūtaṃ ñāṇaṃ, idha tathāgato sattānaṃ āsayaṃ pajānāti anusayaṃ pajānātī’’tiādinā (vibha. 814) nayena abhidhamme āgatāyeva.
130「禅那、解脱、定、等至」：指初禅等四种禅那、“有色观色……”等八种解脱、有寻有伺等三种定，以及初禅等至等九种次第等至。「杂染」：指退堕分之法。「清净」：指殊胜分之法。「出起」：如所说“清净也是出起；从某个等至出起也是出起”，这指的是熟练的禅那，以及有分与果等至。因为下下的熟练禅那是上上禅那的足处，所以称为“清净也是出起”。然而，以有分而从一切禅那出起；以果等至而从灭尽等至出起。就这个意义，说“从某个等至出起也是出起”。此智在阿毗达摩中已依“其中，什么是如来对禅那、解脱、定、等至的杂染、清净、出起的如实智？有四种禅那者，有些禅那者在成就时却误以为衰败……”等理趣详细展开。这七种智的详细解说与抉择，在《迷乱消除·分别论注》中已有说明。宿住随念智与天眼智的解说，在《清净道论》中有详细阐述。漏尽智的解说，则见于《怖畏经》。
Jhānavimokkhasamādhisamāpattīnanti paṭhamādīnaṃ catunnaṃ jhānānaṃ rūpī rūpāni passatītiādīnaṃ aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ savitakkasavicārādīnaṃ tiṇṇaṃ samādhīnaṃ paṭhamajjhānasamāpattiādīnañca navannaṃ anupubbasamāpattīnaṃ. Saṃkilesanti hānabhāgiyadhammaṃ. Vodānanti visesabhāgiyadhammaṃ. Vuṭṭhānanti ‘‘vodānampi vuṭṭhānaṃ. Tamhā tamhā samādhimhā vuṭṭhānampi vuṭṭhāna’’nti (vibha. 828) evaṃ vuttapaguṇajjhānañceva bhavaṅgaphalasamāpattiyo ca. Heṭṭhimaṃ heṭṭhimañhi paguṇajjhānaṃ uparimassa uparimassa padaṭṭhānaṃ hoti. Tasmā ‘‘vodānampi vuṭṭhāna’’nti vuttaṃ. Bhavaṅgena pana sabbajjhānehi vuṭṭhānaṃ hoti. Phalasamāpattiyā nirodhasamāpattito vuṭṭhānaṃ hoti. Taṃ sandhāya ‘‘tamhā tamhā samādhimhā vuṭṭhānampi vuṭṭhāna’’nti vuttaṃ. Idampi ñāṇaṃ ‘‘tattha katamaṃ tathāgatassa jhānavimokkhasamādhisamāpattīnaṃ saṃkilesaṃ vodānaṃ vuṭṭhānaṃ yathābhūtaṃ ñāṇaṃ, jhāyīti cattāro jhāyī, atthekacco jhāyī sampattiṃyeva samānaṃ vipattīti paccetī’’tiādinā (vibha. 828) nayena abhidhamme vitthāritaṃ. Sattannaṃ ñāṇānaṃ vitthārakathāvinicchayo sammohavinodaniyaṃ vibhaṅgaṭṭhakathāyaṃ vutto. Pubbenivāsānussatidibbacakkhuñāṇakathā visuddhimagge vitthāritā. Āsavakkhayakathā bhayabherave.
149“舍利弗，这些即是”是对之前所说“舍利弗，如来确实有这十种如来之力”的十力，在此加以确认。对此，有外道说：并没有各自独立的十力智，这只是[一切知智]的分支。这不应如此看待。因为十力智和一切知智确实是不同的。十力智仅仅了知各自特定的作用。一切知智则了知这些作用，同时也了知除此之外的其他一切。具体来说：在十力智中，第一力只了知因与非因；第二力只了知诸业及其差别异熟；第三力只了知业的分别；第四力只了知种种界的原因；第五力只了知有情的意乐和胜解；第六力只了知诸根的利钝状况；第七力只了知禅那等及其杂染等；第八力只了知过去住的蕴相续；第九力只了知有情的死与结生；第十力只了知谛理的确定。然而，一切知智则了知由这些力所应知的，以及更超越于此的。但它并不能执行所有这些作用。因为当它成为禅那时，不能入定；成为神通时，不能作变化；成为道时，不能断除烦恼。此外，还应该这样质问外道：‘所谓十力智，是有寻有伺的，还是无寻唯伺的，或是无寻无伺的？是欲界的、色界的、无色界的，是世间的，还是出世间的呢？’知道的人会回答：按次第，前七智是有寻有伺的，接下来的两智是无寻无伺的，漏尽智则可能是有寻有伺的，可能是无寻唯伺的，也可能是无寻无伺的。同样，按次第，前七智是欲界的，接下来的两智是色界的，最后一个是出世间的。而一切知智，则仅仅是有寻有伺的，仅仅是欲界的，仅仅是世间的。他会这样回答。
149.Imāni kho sāriputtāti yāni pubbe ‘‘dasa kho panimāni, sāriputta, tathāgatassa tathāgatabalānī’’ti avocaṃ, imāni tānīti appanaṃ karoti. Tattha paravādīkathā hoti – dasabalañāṇaṃ nāma pāṭiyekkaṃ natthi, sabbaññutaññāṇassevāyaṃ pabhedoti. Taṃ na tathā daṭṭhabbaṃ. Aññameva hi dasabalañāṇaṃ, aññaṃ sabbaññutaññāṇaṃ. Dasabalañāṇañhi sakasakakiccameva jānāti. Sabbaññutañāṇaṃ tampi tato avasesampi pajānāti. Dasabalañāṇesu hi paṭhamaṃ kāraṇākāraṇameva jānāti. Dutiyaṃ kammantaravipākantarameva. Tatiyaṃ kammaparicchedameva. Catutthaṃ dhātunānattakāraṇameva. Pañcamaṃ sattānaṃ ajjhāsayādhimuttimeva. Chaṭṭhaṃ indriyānaṃ tikkhamudubhāvameva. Sattamaṃ jhānādīhi saddhiṃ tesaṃ saṃkilesādimeva. Aṭṭhamaṃ pubbenivutthakhandhasantatimeva. Navamaṃ sattānaṃ cutipaṭisandhimeva. Dasamaṃ saccaparicchedameva. Sabbaññutaññāṇaṃ pana etehi jānitabbañca tato uttariñca pajānāti. Etesaṃ pana kiccaṃ na sabbaṃ karoti. Tañhi jhānaṃ hutvā appetuṃ na sakkoti, iddhi hutvā vikubbituṃ na sakkoti, maggo hutvā kilese khepetuṃ na sakkoti. Apica paravādī evaṃ pucchitabbo – ‘‘dasabalañāṇaṃ nāma etaṃ savitakkasavicāraṃ avitakkavicāramattaṃ avitakkaavicāraṃ kāmāvacaraṃ rūpāvacaraṃ arūpāvacaraṃ lokiyaṃ lokuttara’’nti? Jānanto paṭipāṭiyā satta ñāṇāni savitakkasavicārānīti vakkhati. Tato parāni dve avitakkaavicārānīti vakkhati. Āsavakkhayañāṇaṃ siyā savitakkasavicāraṃ, siyā avitakkavicāramattaṃ, siyā avitakkaavicāranti vakkhati. Tathā paṭipāṭiyā satta kāmāvacarāni, tato parāni dve rūpāvacarāni, avasāne ekaṃ lokuttaranti vakkhati, sabbaññutaññāṇaṃ pana savitakkasavicārameva kāmāvacarameva lokiyamevāti vakkhati.
132这样依文解释之后，现在说明：如来首先以「处非处智」，见到那些应受教化的有情，对于证得漏尽与否，哪些是处、哪些是非处——也就是通过见到世间正见的所在，以及见到决定邪见的不存在，从而见到他们没有烦恼障。然后，以「业报智」，通过见到具有三因的结生，见到他们没有异熟障。接着，以「一切至处道智」，通过见到他们并没有无间业，从而见到他们没有业障。对于这样已经无障的有情，为了宣说随顺的法，如来以「种种界智」，通过见到界的差异，看到他们行为上的差别。然后，以「种种胜解智」，见到他们的胜解，这样即使不特别努力，也能顺着他们的胜解而说法。进而，为了对所见的这些有情，根据他们的志趣和能力说法，以「根上下智」，通过见到信等诸根的利钝情况，了知他们的根器上下。遍知根器上下之后，即使那些有情在远方，如来由于对初禅等已得自在，便以神变快速到达他们。到达以后，以「宿住随念智」见到他们过去世的修行；以依天眼智之力可得的「他心智」，见到当前心的差别；最后以漏尽智的威力，因为对于趋向漏尽的道途已无迷惑，便为他们宣说令得漏尽的法。因此应知，这十力就是以这样的次第而宣说的。
Evamettha anupadavaṇṇanaṃ katvā idāni yasmā tathāgato paṭhamaṃyeva ṭhānāṭṭhānañāṇena veneyyasattānaṃ āsavakkhayādhigamassa ceva anadhigamassa ca ṭhānāṭṭhānabhūtaṃ kilesāvaraṇābhāvaṃ passati, lokiyasammādiṭṭhiṭṭhānadassanato niyatamicchādiṭṭhiṭṭhānābhāvadassanato ca. Atha nesaṃ kammavipākañāṇena vipākāvaraṇābhāvaṃ passati, tihetukapaṭisandhidassanato. Sabbatthagāminīpaṭipadāñāṇena kammāvaraṇābhāvaṃ passati, anantariyakammābhāvadassanato. Evaṃ anāvaraṇānaṃ anekadhātunānādhātuñāṇena anukūladhammadesanatthaṃ cariyavisesaṃ passati, dhātuvemattadassanato. Atha nesaṃ nānādhimuttikatāñāṇena adhimuttiṃ passati, payogaṃ anādiyitvāpi adhimuttivasena dhammadesanatthaṃ. Athevaṃ diṭṭhādhimuttīnaṃ yathāsatti yathābalaṃ dhammaṃ desetuṃ indriyaparopariyattañāṇena indriyaparopariyattaṃ passati, saddhādīnaṃ tikkhamudubhāvadassanato. Evaṃ pariññātindriyaparopariyattā pana te sace dūre honti, paṭhamajjhānādīsu vasībhūtattā iddhivisesena te khippaṃ upagacchati. Upagantvā ca nesaṃ pubbenivāsānussatiñāṇena pubbajātibhāvanaṃ, dibbacakkhuñāṇānubhāvato pattabbena cetopariyañāṇena sampati cittavisesaṃ passanto āsavakkhayañāṇānubhāvena āsavakkhayagāminiyā paṭipadāya vigatasammohattā āsavakkhayāya dhammaṃ deseti. Tasmā iminā anukkamena imāni dasabalāni vuttānīti veditabbāni.
133对于“舍利弗，不舍断彼言”等句子，当他说“我将不再说这样的话”时，就是舍断了那样的言语。当他想“我将不再生起这样的心”时，就是舍断了那样的心。当他放弃“我将不再执持这样的见解”时，就是舍遣了那样的见解。如果他不这样做，那么他就既没有舍断，也没有舍遣。他便像已经被投入地狱一样——应当知道，这就如同被地狱卒抓住扔进地狱一般，就这样安住在地狱中。
Taṃ, sāriputta, vācaṃ appahāyātiādīsu puna evarūpiṃ vācaṃ na vakkhāmīti vadanto taṃ vācaṃ pajahati nāma. Puna evarūpaṃ cittaṃ na uppādessāmīti cintento cittaṃ pajahati nāma. Puna evarūpaṃ diṭṭhiṃ na gaṇhissāmīti pajahanto diṭṭhiṃ paṭinissajjati nāma, tathā akaronto neva pajahati, na paṭinissajjati. So yathābhataṃ nikkhitto evaṃ nirayeti yathā nirayapālehi āharitvā niraye ṭhapito, evaṃ niraye ṭhapitoyevāti veditabbo.
134现在，为了显示能证实这个意义的譬喻，说“舍利弗，譬如”等。其中，“具戒”等应当理解为世间与出世间的戒、定、慧；也可以仅作出世间来理解。因为这位比丘通过正语、正业、正命而戒具足，通过正精进、正念、正定而定具足，通过正见、正思惟而慧具足。这样具足戒、定、慧的比丘，就在此现生、就在此五蕴身中，成就了其他果证，达到了阿拉汉果。舍利弗，我说这种成就就是这个样子，这个理由也同样是如此。因为这正展示了：就像在道之后，毫无间断地就生起了果；这位补特伽罗在死后也同样毫无间断，结生即在地狱中。在整个佛语里，再没有比这个譬喻被说得更有力、更强烈的譬喻了。
Idānissa atthasādhakaṃ upamaṃ dassento seyyathāpītiādimāha. Tattha sīlasampannotiādīsu lokiyalokuttarā sīlasamādhipaññā veditabbā. Lokuttaravaseneva vinivattetumpi vaṭṭati. Ayañhi sammāvācākammantājīvehi sīlasampanno, sammāvāyāmasatisamādhīhi samādhisampanno, sammādiṭṭhisaṅkappehi paññāsampanno, so evaṃ sīlādisampanno bhikkhu yathā diṭṭheva dhamme imasmiṃyeva attabhāve aññaṃ ārādheti arahattaṃ pāpuṇāti, evaṃsampadamidaṃ, sāriputta, vadāmi imampi kāraṇaṃ evarūpameva . Yathā hi maggānantaraṃ avirajjhitvāva phalaṃ nibbattati, evameva imassāpi puggalassa cutianantaraṃ avirajjhitvāva niraye paṭisandhi hotīti dasseti. Sakalasmiñhi buddhavacane imāya upamāya gāḷhataraṃ katvā vuttaupamā nāma natthi.
150「无畏」(vesārajja)在此是「怯懦」的对立面，指在四种情况下审察无怯懦后，生起的与喜悦相应之智的名称。「你自称是正等觉者」意即：你如此自称——「我是正等觉者，一切法已被我正觉」。「未正觉」指这些法未被你正觉。「于此中」即对于如此被指出的「未正觉」之法。「以有因由之说」即具有因由、具有理由的言说，如同善星那样胡言乱语，是不可称量的。「以此为相」这里，所谓「相」既指人，也指法。意思是：我看不到任何人能指责我，也看不到任何法，在指出后能指责我：「此法你未正觉」。「得安稳」即已达到安稳，其余二字是它的同义词。所有这些都是就「无畏智」而说的。因为拥有十力的如来不见有能指责「此法是您未正觉」的指责者人，也不见作为指责理由的未被正觉的法，当这样审察「我自己是真正的觉者，我说‘我是觉者’」时，生起了更强烈的喜悦。与此喜悦相应的智名为「无畏」。就它而说「得安稳」等。如此，在一切处应知此义。
150.Vesārajjānīti ettha sārajjapaṭipakkho vesārajjaṃ, catūsu ṭhānesu sārajjābhāvaṃ paccavekkhantassa uppannasomanassamayañāṇassetaṃ nāmaṃ. Sammāsambuddhassa te paṭijānatoti ahaṃ sammāsambuddho, sabbe dhammā mayā abhisambuddhāti evaṃ paṭijānato tava. Anabhisambuddhāti ime nāma dhammā tayā anabhisambuddhā. Tatra vatāti tesu vata anabhisambuddhāti evaṃ dassitadhammesu. Sahadhammenāti sahetunā sakāraṇena vacanena sunakkhatto viya vippalapanto appamāṇaṃ. Nimittametanti ettha puggalopi dhammopi nimittanti adhippeto. Taṃ puggalaṃ na passāmi, yo maṃ paṭicodessati, taṃ dhammaṃ na passāmi, yaṃ dassetvā ayaṃ nāma dhammo tayā anabhisambuddhoti maṃ paṭicodessatīti ayamettha attho. Khemappattoti khemaṃ patto, sesapadadvayaṃ imasseva vevacanaṃ. Sabbañhetaṃ vesārajjañāṇameva sandhāya vuttaṃ. Dasabalassa hi ayaṃ nāma dhammo tayā anabhisambuddhoti codakaṃ puggalaṃ vā codanākāraṇaṃ anabhisambuddhadhammaṃ vā apassato sabhāvabuddhoyeva vā samāno ahaṃ buddhosmīti vadāmīti paccavekkhantassa balavataraṃ somanassaṃ uppajjati. Tena sampayuttaṃ ñāṇaṃ vesārajjaṃ nāma. Taṃ sandhāya ‘‘khemappatto’’tiādimāha. Evaṃ sabbattha attho veditabbo.
136「障碍法」这里，所谓「作障碍故」即是障碍法。实际上，它们就是故意违犯的七类罪聚。因为即使是故意犯的最小的恶作或恶口，也会对道果造成障碍。但此处是特指淫欲法。因为无论对于谁，只要行淫，他对于道果的成就必定有障碍。「然而，为了某人那些目的」是指为了贪的灭尽等目的；「所说的法」指不净观等法。「对此」即对于那种非导出的法对我……其余应依前述的方式来理解。
Antarāyikā dhammāti ettha pana antarāyaṃ karontīti antarāyikā, te atthato sañcicca vītikkantā satta āpattikkhandhā. Sañcicca vītikkantañhi antamaso dukkaṭa-dubbhāsitampi maggaphalānaṃ antarāyaṃ karoti. Idha pana methunadhammo adhippeto. Methunaṃ sevato hi yassa kassaci nissaṃsayameva maggaphalānaṃ antarāyo hoti. Yassa kho pana tesu atthāyāti rāgakkhayādīsu yassa atthāya. Dhammo desitoti asubhabhāvanādidhammo kathito . Tatra vata manti tasmiṃ aniyyānikadhamme maṃ. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ.
147十力智等解说结束。
Dasabalañāṇādivaṇṇanā niṭṭhitā.
148八众解说
Aṭṭhaparisavaṇṇanā
151「舍利弗，确实有此八众」这句话是为显示无畏智的力量而开始的。正如一位善巧的说法者，深入有学识的大众后，能用以令智者心生欢喜的说法来显示自己的精通；同样地，为了显示当达到这八种大众时，无畏智仍能保持无畏，如来便以「舍利弗，确实有此八众」等开始。
151. ‘‘Aṭṭha kho imā sāriputtā’’ti idaṃ kasmā āraddhaṃ? Vesārajjañāṇassa baladassanatthaṃ. Yathā hi byattaṃ parisaṃ ajjhogāhetvā viññūnaṃ cittaṃ ārādhanasamatthāya kathāya dhammakathikassa chekabhāvo paññāyati, evaṃ imā aṭṭha parisā patvā vesārajjañāṇassa vesārajjabhāvo sakkā ñātunti vesārajjañāṇassa balaṃ dassento, aṭṭha kho imā sāriputtātiādimāha.
138这其中，「刹帝利众」是指刹帝利集会而坐之处，于一切处类推。而魔众应知为魔天集会而坐之处，不是诸魔本身。所有这些大众都是从其威严可畏的角度而被执取的。因为人们即使想说「这里坐着国王」这样平常的话，都不能够，腋下直流汗。刹帝利众便是如此威严。婆罗门精通三吠陀，居士们擅长各种称呼及字母辨析，沙门们对自己的宗义及外道之说善巧；在他们中间说法是极为沉重的负担。非人也很有威势，因为仅当提到「非人」时，人的全身就颤抖了；见到他们的形色或听到他们的声音，有情就会昏迷。非人众便是如此威严，在其间说法也是极为沉重的负担。因此应知，它们是从威严可畏的角度而被执取的。
Tattha khattiyaparisāti khattiyānaṃ sannipatitvā nisinnaṭṭhānaṃ, esa nayo sabbattha. Mārakāyikānaṃ pana sannipatitvā nisinnaṭṭhānaṃ māraparisā veditabbā, na mārānaṃ. Sabbāpi cetā parisā uggaṭṭhānadassanavasena gahitā. Manussā hi ‘‘ettha rājā nisinno’’ti pakativacanampi vattuṃ na sakkonti, kacchehi sedā muccanti. Evaṃ uggā khattiyaparisā. Brāhmaṇā tīsu vedesu kusalā honti, gahapatayo nānāvohāresu ceva akkharacintāya ca. Samaṇā sakavādaparavādesu kusalā honti. Tesaṃ majjhe dhammakathākathanaṃ nāma ativiya bhāro. Amanussāpi uggā honti. Amanussoti hi vuttamattepi manussānaṃ sakalasarīraṃ saṅkampati, tesaṃ rūpaṃ vā disvā saddaṃ vā sutvā sattā visaññino honti. Evaṃ amanussaparisā uggā. Tāsupi dhammakathākathanaṃ nāma ativiya bhāro. Iti uggaṭṭhānadassanavasena tā gahitāti veditabbā.
139「ajjhogāhatī」意思是进入。数百刹帝利众，如同频婆娑罗集会、亲属集会、离车集会那样。在其他轮围世界中也能得到。那么，世尊也前往其他轮围世界吗？是的，前往。变成什么样子？如同他们那样的容貌。因此他说：「阿难，我确实记得曾亲近数百刹帝利众，在那里，他们有什么样的肤色，我也有那样的肤色；他们有什么样的音声，我也有那样的音声。我以法语开示、劝勉、激励、令喜。当他们说话时，不知道我：『现在说话的这位是谁？是天还是人？』以法语开示、劝勉、激励、令喜后，我便隐没。我隐没后，他们也不知道：『这位隐没的是谁？是天还是人？』」
Ajjhogāhatīti anupavisati. Anekasataṃ khattiyaparisanti bimbisārasamāgama ñātisamāgama licchavīsamāgamasadisaṃ. Aññesupi cakkavāḷesu labbhatiyeva. Kiṃ pana bhagavā aññāni cakkavāḷānipi gacchatīti? Āma gacchati. Kīdiso hutvā? Yādisā te, tādisoyeva. Tenevāha ‘‘abhijānāmi kho panāhaṃ, ānanda, anekasataṃ khattiyaparisaṃ upasaṅkamitā, tattha yādisako tesaṃ vaṇṇo hoti, tādisako mayhaṃ vaṇṇo hoti. Yādisako tesaṃ saro hoti, tādisako mayhaṃ saro hoti. Dhammiyā kathāya sandassemi samādapemi samuttejemi sampahaṃsemi. Bhāsamānañca maṃ na jānanti ‘ko nu kho ayaṃ bhāsati devo vā manusso vā’ti. Dhammiyā kathāya sandassetvā samādapetvā samuttejetvā sampahaṃsetvā antaradhāyāmi . Antarahitañca maṃ na jānanti ‘ko nu kho ayaṃ antarahito devo vā manusso vā’’’ti (dī. ni. 2.172).
140刹帝利们佩戴臂环、手镯、花鬘、香等装饰，穿着各种颜色的衣服，戴着摩尼珠耳环，头顶宝冠。难道世尊也这样装饰自己吗？他们也有白肤、黑肤、黄肤者，难道大师也变成那样的容貌吗？大师是以自己的出家身份前往，但为了他们，他变化成那样的容貌而接近，示现自己坐在国王的座位上，他们心想：『今天我们的国王格外光彩。』他们也有破声者、粗涩声者、鸦声者，但大师只以梵音说法。『我也有那样的音声』这句话是就语言间而言的。然而人们听了之后心想：『今天国王以甜美音声说法。』当世尊说法后离去，又再次见到国王出现，便生起思量：『这位是谁？』
Khattiyā keyūraṅgadamālāgandhādivibhūsitā nānāvirāgavasanā āmukkamaṇikuṇḍalā moḷidharā honti. Kiṃ bhagavāpi evaṃ attānaṃ maṇḍeti? Te ca odātāpi honti kāḷāpi maṃgulacchavīpi. Kiṃ satthāpi evarūpo hotīti? Satthā attano pabbajitavaseneva gacchati, tesaṃ pana tādiso hutvā upaṭṭhāti, gantvā rājāsane nisinnaṃ attānaṃ dasseti, tesaṃ ‘‘ajja amhākaṃ rājā ativiya virocatī’’ti hoti. Te ca bhinnassarāpi honti gaggassarāpi kākassarāpi. Satthā brahmassareneva dhammaṃ katheti. Tādisako mayhaṃ saro hotīti idaṃ pana bhāsantaraṃ sandhāya kathitaṃ. Manussānaṃ pana taṃ sutvā ‘‘ajja rājā madhurena sarena kathetī’’ti hoti. Kathetvā pakkante ca bhagavati puna rājānaṃ āgataṃ disvā ‘‘ko nu kho aya’’nti vīmaṃsā uppajjati.
141这里的意思是——刚才在此处，用摩揭陀语、狮子（僧伽罗）语，以甜美的音声说法而后隐没的这位是谁？是天神呢，还是人类？那么，为什么为这些不了知的人说法呢？是为了「熏习」。因为像这样听闻过的法，在未来也会成为因缘，所以是为了未来而说法。
Idaṃ vuttaṃ hoti – ko nu kho ayaṃ imasmiṃ ṭhāne idāneva māgadhabhāsāya sīhaḷabhāsāya madhurena sarena kathento antarahito, kiṃ devo, udāhu manussoti? Kimatthaṃ panevaṃ ajānantānaṃ dhammaṃ desetīti? Vāsanatthāya. Evaṃ sutopi hi dhammo anāgate paccayo hotiyevāti anāgataṃ paṭicca desetīti.
142「Sannisinnapubba」：是指聚集在一起坐过的意思。「Sallapitapubba」：是指曾经进行过交谈、共语的意思。「Sākacchā」：是指也曾进行过法义讨论的意思。而对于“数百婆罗门众”等描述，应当了知，这些既可能通过像种德集会那样的方式出现，也可能通过其他轮围世界的方式出现。
Sannisinnapubbanti saṅgamma nisinnapubbaṃ. Sallapitapubbanti ālāpasallāpo katapubbo. Sākacchāti dhammasākacchāpi samāpajjitapubbā. Anekasataṃ brāhmaṇaparisantiādīnampi soṇadaṇḍasamāgamādivasena ceva aññacakkavāḷavasena ca sambhavo veditabbo.
155八众注疏完毕。
Aṭṭhaparisavaṇṇanā niṭṭhitā.
156四生注疏
Catuyonivaṇṇanā
152152.经文“舍利弗，有此四种生”等中，此处的「生」（yoni）一词，可用来指“蕴的部分”、“原因”以及“尿道”。例如，在“四龙生、四金翅鸟生”（《相应部》3.342,392）中，这里的“生”是指蕴的部分。在“浮弥佐，此即是得果之因”（《中部》2.227）中，这里的“生”是指原因。在“我不称由母胎尿道出生者为婆罗门”（《中部》2.457；《法句》396）中，这里的“生”则是指尿道。但在本文此处，“蕴的部分”被确立为所说的「生」。「卵生」：在卵中出生的众生。「胎生」：在胞胎中出生的众生。「湿生」：在潮湿处出生的众生。所谓“破壳而生”，就是指通过破开卵壳而出生的方式。「化生」：不依靠这些（卵、胎、湿）原因，如同忽然而现一般化现、再生出来的，称为化生。说到“在腐烂的尸体等中”，这只是举示了让人不可意的处所作为湿生的例子。其实在令人可意的处所，比如熟酥、油、蜜、糖等中，也有众生出生。在诸天当中，从四大王天以上的上界诸天，都只有化生。而地居天则是四生都有。在人类中，也有一些人像天众那样是化生，但人类绝大多数是胎生；其中也有卵生的，比如懇陀子和两位跋提长老；也有湿生的，比如在莲苞中出生的沸伽罗娑罗婆罗门、莲花天女等。同样，在堕落恶趣的众生中，被饥渴之火所烧的饿鬼、地狱众生只有化生，其余恶趣众生则四生都有。如同他们一样，夜叉以及所有的四足众生、鸟类、长种类等一切，也都同样是四生的。
152.Catassokho imā, sāriputta, yoniyoti ettha yonīti khandhakoṭṭhāsassapi kāraṇassapi passāvamaggassapi nāmaṃ. ‘‘Catasso nāgayoniyo catasso supaṇṇayoniyo’’ti (saṃ. ni. 3.342, 392) ettha hi khandhakoṭṭhāso yoni nāma. ‘‘Yoni hesā bhūmija phalassa adhigamāyā’’ti (ma. ni. 2.227) ettha kāraṇaṃ. ‘‘Na cāhaṃ brāhmaṇaṃ brūmi, yonijaṃ mattisambhava’’nti (ma. ni. 2.457; dha. pa. 396) ettha passāvamaggo. Idha pana khandhakoṭṭhāso yonīti adhippeto. Tattha aṇḍe jātā aṇḍajā. Jalābumhi jātā jalābujā. Saṃsede jātā saṃsedajā. Vinā etehi kāraṇehi uppatitvā viya nibbattā abhinibbattāti opapātikā. Abhinibbhijja jāyantīti bhinditvā nikkhamanavasena jāyanti. Pūtikuṇape vātiādīhi aniṭṭhaṭṭhānāneva dassitāni. Iṭṭhesupi sappitelamadhuphāṇitādīsu sattā jāyanti eva. Devātiādīsu cātumahārājikato paṭṭhāya uparidevā opapātikāva honti. Bhūmadevā pana catuyonikā. Ekacce ca manussāti manussesu keci devā viya opapātikā ca honti. Yebhuyyena panete jalābujāva, aṇḍajāpi ettha kontaputtā dvebhātiyattherā viya, saṃsedajāpi padumagabbhe nibbattapokkharasātibrāhmaṇapadumavatidevīādayo viya, evaṃ vinipātikesu nijjhāmataṇhikapetā nerayikā viya opapātikāyeva, avasesā catuyonikāpi honti. Yathā te evaṃ yakkhāpi sabbacatuppadapakkhijātidīghajātiādayopi sabbe catuyonikāyeva.
158四生注疏完毕。
Catuyonivaṇṇanā niṭṭhitā.
159五趣注疏
Pañcagativaṇṇanā
153153.经文“舍利弗，有此五种趣”等中，由于是由善行和恶行的业力所应去往之处，所以称为「趣」。而且，“趣”这个名称有多种含义：有「去趣」、「生趣」、「意乐趣」、「非有趣」、「成就趣」。其中，在“我死后将去往彼趣”（《增支部》4.184）以及“诸天、乾闼婆与人类，不知他的趣”（《法句》420）中，这里的“趣”是「去趣」的意思。在“我不知这些持戒比丘们的趣或不趣”（《中部》1.508）中，这里的“趣”是「生趣」的意思。在“梵天，我如此了知你的趣与光泽”（《中部》1.503）中，这里的“趣”是「意乐趣」的意思。在“诸法以非有作为趣，阿拉汉以涅槃为趣”（《无碍解道》339）中，这里的“趣”是「非有趣」的意思。在“只有二种趣，没有其他的”（《长部》1.258;2.34）中，这里的“趣”是「成就趣」的意思。在这些种类的趣当中，此处经文所指的，是「去趣」。
153.Pañca kho imā, sāriputta, gatiyoti ettha sukatadukkaṭakammavasena gantabbāti gatiyo. Apica gatigati nibbattigati ajjhāsayagati vibhavagati nipphattigatīti bahuvidhā gati nāma. Tattha ‘‘taṃ gatiṃ pecca gacchāmī’’ti (a. ni. 4.184) ca, ‘‘yassa gatiṃ na jānanti, devā gandhabbamānusā’’ti (dha. pa. 420) ca ayaṃ gatigati nāma. ‘‘Imesaṃ kho ahaṃ bhikkhūnaṃ sīlavantānaṃ neva jānāmi gatiṃ vā agatiṃ vā’’ti (ma. ni. 1.508) ayaṃ nibbattigati nāma. ‘‘Evampi kho te ahaṃ brahme gatiṃ ca pajānāmi jutiñca pajānāmī’’ti (ma. ni. 1.503) ayaṃ ajjhāsayagati nāma. ‘‘Vibhavo gati dhammānaṃ, nibbānaṃ arahato gatī’’ti (pari. 339) ayaṃ vibhavagati nāma. ‘‘Dveyeva gatiyo bhavanti anaññā’’ti (dī. ni. 1.258; 2.34) ayaṃ nipphattigati nāma. Tāsu idha gatigati adhippetā.
145在“地狱”等词当中，「地狱」（niraya）:从无乐的意义（nirati-atthena）和无滋味的意义（nirassādaṭṭhena）来说，所以称为地狱。「畜生」（tiracchāna）:因为是横着行走的，所以称为畜生。它们的出生方式，就叫「畜生道」（tiracchānayoni）。已投生到死后状态者的领域，所以称为「阴灵界」（pettivisaya）。「人」（manussa）:因为意（manas）特别发达，所以称为人。「天」（devā）:他们以五欲（kāmaguṇa）和各自的神通力而嬉戏，所以称为天。而在“舍利弗，还有地狱的我”等语句中，「地狱」这个词，是指连同所处空间在内的蕴（即地狱里的有情）。在“还有畜生道”等地方，也是同样的解释方式。「道」和「行道」，这两者都只是在说明能导向上述投生处的业。而“以及如已行道者”这一句，是把他以哪条道、哪种行修而成为已行道者，这两层意思合在一起指出来。在“恶趣”等词中，「恶趣」（apāya）:因为离开了称为增长或称为安乐的吉祥（aya），所以称为恶趣。「悲惨」（duggati）:因为它是苦的去处与归宿，所以称为悲惨。「堕落」（vinipāta）:造作恶业的人在这里坠入，所以称为堕落。“还有涅槃的我”这一句，则不仅仅局限在趣向与投生处而已，而是为了表明：‘我也知道这些生命去向的出离之道，也就是涅槃’才这样说的。在这里，「道」与「行道」，两者都只是指圣道（ariyamagga）。
Nirayotiādīsu niratiatthena nirassādaṭṭhena nirayo. Tiriyaṃ añchitāti tiracchānā. Tesaṃ yoni tiracchānayoni. Peccabhāvaṃ pattānaṃ visayoti pettivisayo. Manaso ussannattā manussā. Pañcahi kāmaguṇehi attano attano ānubhāvehi ca dibbantīti devā. Nirayañcāhaṃ, sāriputtātiādīsu nirayoti saddhiṃ okāsena khandhā. Tiracchānayoniṃ cātiādīsupi eseva nayo. Maggaṃ paṭipadanti ubhayenāpi vuttagatisaṃvattanika kammameva dasseti. Yathā ca paṭipannoti yena maggena yāya paṭipadāya paṭipannoti ubhayampi ekato katvā niddisati. Apāyantiādīsu vaḍḍhisaṅkhātā sukhasaṅkhātā vā ayā apetattā apāyo. Dukkhassa gati paṭisaraṇanti duggati. Dukkaṭakārino ettha vinipatantīti vinipāto. Nibbānañcāhanti idaṃ pana na kevalaṃ gatigatimeva, gatinissaraṇaṃ nibbānampi jānāmīti dassanatthamāha. Idha maggo paṭipadāti ubhayenāpi ariyamaggova vutto.
162五趣的解释结束。
Pañcagativaṇṇanā niṭṭhitā.
163智生起行相的解释
Ñāṇappavattākāravaṇṇanā
154154. 现在，为了显示自己在前面所说的七处和八处中，智生起的行相，而说“在这里，舍利弗，我……”等。
154. Idāni yathāvuttesu sattasu ṭhānesu aṭṭhasu ṭhānesu attano ñāṇappavattākāraṃ dassento idhāhaṃ, sāriputtātiādimāha.
147在这里面，「一向苦」，指的就是恒常的苦、没有间断的苦。「剧」，指的是浓厚。「辛」，指的是粗厉、尖锐。「犹如」等句子，是为了显示譬喻而说的。在这里，「炭坑」（kāsu），既可以指坑洞（āvāṭa），也可以指堆（rāsi）。
Tattha ekantadukkhāti niccadukkhā nirantaradukkhā. Tibbāti bahalā. Kaṭukāti kharā. Seyyathāpītiādīni opammadassanatthaṃ vuttāni. Tattha kāsūti āvāṭopi vuccati rāsipi.
148“御者啊，你为何如此匆忙，正在挖掘炭坑？”
‘‘Kinnu santaramānova, kāsuṃ khaṇasi sārathi;
149“我问到的朋友啊，请你告诉我：你用这炭坑要做什么呢？”（本生2.22.3）
Puṭṭho me samma akkhāhi, kiṃ kāsuyā karissasī’’ti. (jā. 2.22.3) –
150在这里，那个坑洞名为炭坑。
Ettha hi āvāṭo kāsu nāma.
151“另一些人吹弄着炭坑，人们哭泣，全身被烧遍。”（本生 2.22.462）
‘‘Aṅgārakāsuṃ apare phunanti, narā rudantā paridaḍḍhagattā’’ti. (jā. 2.22.462) –
152在那里（指上偈）是指堆，但在这里是指坑，因此他说“满人深”。其中，“满人深”是指它的量度超出人身，也就是超过五肘。“无焰、无烟”是为了显示热恼的强大而说，因为如果有火焰，或者有烟，就会生起风，那样热恼就不强了。“被炎热所逼”指被暑热追随。“渴”指生起了渴。“求水”指想喝水。“以唯一的道路”指单条道路，两边是密集的荆棘丛林，需要依次通过。“导向”：在炭坑上并没有希求，但为了针对炭坑而安立威仪，所以这样说。
Ettha rāsi. Idha pana āvāṭo adhippeto. Tenevāha ‘‘sādhikaporisā’’ti. Tattha sādhikaṃ porisaṃ pamāṇaṃ assāti sādhikaporisā, atirekapañcaratanāti attho. Vītaccikānaṃ vītadhūmānanti etaṃ pariḷāhassa balavabhāvadīpanatthaṃ vuttaṃ, acciyā vā sati dhūme vā sati, vāto samuṭṭhāti, tena pariḷāho na balavā hoti. Ghammaparetoti ghammānugato . Tasitoti jātataṇho. Pipāsitoti udakaṃ pātukāmo. Ekāyanena maggenāti ekapatheneva maggena, anukkamaniyena ubhosu passesu nirantarakaṇṭakarukkhagahanena. Paṇidhāyāti aṅgārakāsuyaṃ patthanā nāma natthi, aṅgārakāsuṃ ārabbha pana iriyāpathassa ṭhapitattā evaṃ vuttaṃ.
153同样地，在这句（Evameva kho）中，这是譬喻的对应：应当把地狱看成就像炭坑；把导致堕入地狱的业看成就像通往炭坑的道路；把具有业的人看成就像已经上路的人；把世尊看成就像具天眼的明眼人。正如那位明眼人，一看到上路的人，就知道：“此人将沿着这条路走去，将掉进炭坑。”同样，世尊对于任何正在造作杀生等业的人，这样了知：“此人做了这个业之后，将投生到地狱。”正如那人后来见到他掉进炭坑，同样，世尊在后来扩大光明，以天眼观察：“那个人做了那个业之后，投生到哪里去了？”便看见他投生在地狱，正遭受五种束缚等大苦。在这里，尽管他在造业时的相貌是一种，投生地狱后的相貌是另一种，但当观察“那个有情做了那个业之后投生到哪里去了？”时，即使他处在成千上万的有情当中，那个有情也会在他的观照中显现，指出：“就是这一个。”他们说：“这就是所谓的天眼威力。”
Evameva khoti ettha idaṃ opammasaṃsandanaṃ – aṅgārakāsu viya hi nirayo daṭṭhabbo. Aṅgārakāsumaggo viya nirayūpagaṃ kammaṃ. Maggāruḷho viya kammasamaṅgī puggalo. Cakkhumā puriso viya dibbacakkhuko bhagavā. Yathā so puriso maggāruḷhaṃ disvā vijānāti ‘‘ayaṃ iminā maggena gantvā aṅgārakāsuyaṃ patissatī’’ti, evamevaṃ bhagavā pāṇātipātādīsu yaṃkiñci kammaṃ āyūhantaṃ evaṃ jānāti ‘‘ayaṃ imaṃ kammaṃ katvā niraye nibbattissattī’’ti. Yathā so puriso aparabhāge taṃ aṅgārakāsuyā patitaṃ passati, evameva bhagavā aparabhāge ‘‘so puriso taṃ kammaṃ katvā kuhiṃ nibbatto’’ti ālokaṃ vaḍḍhetvā dibbacakkhunā olokento niraye nibbattaṃ passati pañcavidhabandhanādimahādukkhaṃ anubhavantaṃ. Tattha kiñcāpi tassa kammāyūhanakāle añño vaṇṇo, niraye nibbattassa añño. Athāpi ‘‘so satto taṃ kammaṃ katvā kattha nibbatto’’ti olokentassa anekasahassānaṃ sattānaṃ majjhe ṭhitopi ‘‘ayaṃ so’’ti soyeva satto āpāthaṃ āgacchati, ‘‘dibbacakkhubalaṃ nāma eta’’nti vadanti.
154在第二个譬喻中，因为粪便坑不像炭坑那样有炽热，所以没有说“纯一苦性”，而说了“苦”等。在此，也应以之前的方式了知譬喻的对应。因为世尊确实看见此人无论投生到象胎等任何一处，都在遭受杀戮、束缚、拖拽、拉扯等大苦。
Dutiyaupamāyaṃ yasmā aṅgārakāsuyaṃ viya gūthakūpe pariḷāho natthi, tasmā ‘‘ekantadukkhā’’ti avatvā ‘‘dukkhā’’tiādimāha. Etthāpi purimanayeneva opammasaṃsandanaṃ veditabbaṃ . Imampi hi puggalaṃ bhagavā hatthiyoniādīsu yattha katthaci nibbattaṃ vadhabandhanaākaḍḍhanavikaḍḍhanādīhi mahādukkhaṃ anubhavamānaṃ passatiyeva.
155在第三个譬喻中，“叶子稀薄”不是指树叶像云层一样薄，而是指它的树叶稀疏。“斑驳的树荫”就是稀疏的树荫。“多苦”：在阴灵界中，苦确实占大多数，偶尔才能体验一点点乐，因此这样说。在此，也应以之前的方式了知譬喻的对应。
Tatiyaupamāyaṃ tanupattapalāsoti na abbhapaṭalaṃ viya tanupaṇṇo, viraḷapaṇṇattaṃ panassa sandhāya idaṃ vuttaṃ. Kabaracchāyoti viraḷacchāyo. Dukkhabahulāti pettivisayasmiñhi dukkhameva bahulaṃ, sukhaṃ parittaṃ kadāci anubhavitabbaṃ hoti, tasmā evamāha. Etthāpi purimanayeneva opammasaṃsandanaṃ veditabbaṃ.
156在第四个譬喻中，“叶子厚密”是指叶子没有间隙，被树叶覆盖。“密布树荫”：像石伞一样浓密的树荫。“多乐之受”：这是指在人界的刹帝利家族等中，会体验到多乐的感受，以此显示：“我看见他正躺着或坐着体验那些感受。”在此，也应以之前的方式了知譬喻的对应。
Catutthaupamāyaṃ bahalapattapalāsoti nirantarapaṇṇo pattasañchanno. Santacchāyoti pāsāṇacchattaṃ viya ghanacchāyo. Sukhabahulā vedanāti manussaloke khattiyakulādīsu sukhabahulā vedanā vedayitabbā hoti, tā vedayamānaṃ nipannaṃ vā nisinnaṃ vā passāmīti dasseti. Idhāpi opammasaṃsandanaṃ purimanayeneva veditabbaṃ.
157在第五个譬喻中，“殿堂”指长殿堂。“内外粉刷”就是内部粉刷，外部也粉刷。“关闭窗扉”：门扇与门框紧密关闭的门。“铺有长毛毯”：铺有毛长超过四指的黑色长毛毯。“铺有白羊毛毯”：铺有白色羊毛毯。“铺有绣花毛毯”：铺有厚花羊毛毯。“铺有迦达利鹿皮殊胜垫褥”：铺有用迦达利鹿皮制成的殊胜垫褥，据说那垫褥是在白布上铺开迦达利鹿皮缝制而成。“有上盖”：带有上盖，意思是连同系在上方的红帐幔一起。“两头有红色枕”：指头枕和脚枕，即放置在结跏趺座两头的红色枕。在此，也应以之前的方式了知譬喻的对应。
Pañcamaupamāyaṃ pāsādoti dīghapāsādo. Ullittāvalittanti anto ceva ullittaṃ bahi ca avalittaṃ. Phusitaggaḷanti dvārabāhāhi saddhiṃ supihitakavāṭaṃ. Gonakatthatoti caturaṅgulādhikalomena kāḷakojavena atthato. Paṭikatthatoti uṇṇāmayena setaattharaṇena atthato. Paṭalikatthatoti ghanapupphakena uṇṇāmayaattharaṇena atthato. Kadalimigapavarapaccattharaṇoti kadalimigacammamayena uttamapaccattharaṇena atthato. Taṃ kira paccattharaṇaṃ setavatthassa upari kadalimigacammaṃ attharitvā sibbetvā karonti. Sauttaracchadoti saha uttaracchadena, uttaribaddhena rattavitānena saddhinti attho. Ubhatolohitakūpadhānoti sīsūpadhānañca pādūpadhānañcāti pallaṅkassa ubhato ṭhapitalohitakūpadhāno. Idhāpi upamāsaṃsandanaṃ purimanayeneva veditabbaṃ.
158而这里的后期关联是这样的：如同那位明眼人，一看到刚上路的人就知道：“此人将沿这条路走去，登上殿堂，进入尖顶屋，坐在或躺在结跏趺座上。”同样地，世尊一看到有人正在行布施等任何善业，就知道：“此人做了这个善业后，将投生天界。”如同那人后来见到他登上那座殿堂，进入尖顶屋，坐在或躺在结跏趺座上，体验着纯一乐、无间乐的感受，同样地，世尊后来扩大光明以天眼观察：“他做了那善业后，投生到哪里去了？”便见到他投生在天界，在欢喜园等处，被天女众围绕，正享受天界的成就。
Ayaṃ panettha aparabhāgayojanā, yathā so puriso maggāruḷhameva jānāti ‘‘ayaṃ etena maggena gantvā pāsādaṃ āruyha kūṭāgāraṃ pavisitvā pallaṅke nisīdissati vā nipajjissati vā’’ti, evamevaṃ bhagavā dānādīsu puññakiriyavatthūsu yaṃkiñci kusalakammaṃ āyūhantaṃyeva puggalaṃ disvā ‘‘ayaṃ imaṃ katvā devaloke nibbattissatī’’ti jānāti. Yathā so puriso aparabhāge taṃ pāsādaṃ āruyha kūṭāgāraṃ pavisitvā pallaṅke nisinnaṃ vā nipannaṃ vā ekantasukhaṃ nirantarasukhaṃ vedanaṃ vedayamānaṃ passati, evamevaṃ bhagavā aparabhāge ‘‘so taṃ kalyāṇaṃ katvā kuhiṃ nibbatto’’ti ālokaṃ vaḍḍhetvā dibbacakkhunā olokento devaloke nibbattaṃ passati, nandanavanādīsu accharāsaṅghaparivutaṃ dibbasampattiṃ anubhavamānaṃ.
177对“智现前行相”的解说部分到此结束。
Ñāṇappavattākāravaṇṇanā niṭṭhitā.
178漏尽部分解说
Āsavakkhayavāravaṇṇanā
159在漏尽部分中，并没有说“以天眼”，而是说了“我看见他”。为什么这样呢？因为并不是固定一定用天眼看。事实上，对于这个人，世尊既会以天眼看见他，也会以他心通了知他，更会以一切知智了知他。“纯一乐受”：这句话虽然在字面上跟天界的乐相同，但在意义上却不一样。天界的乐，因为贪欲等的热恼还在，所以并不是纯粹的乐。而涅槃的乐，由于止息了一切热恼，才是在一切方面都纯一的乐。在譬喻中也说到：“如同在高楼殿堂里，有纯一的乐。”那种乐，因为旅途的热恼还没有止息，有饥饿内热，有渴乏的逼迫，所以并不是纯粹的乐。但是，在森林丛中，下到池塘里，洗净了尘垢，旅途的疲劳得以止息，又通过吃莲藕和喝甘甜的水，消除了饥渴。然后他换过浴衣，穿上柔软的细布衣服，把米袋当作枕头，将浴衣拧干放在胸口，躺着让微风轻轻地扇着——这样的乐才是在一切方面都纯一的乐。
Āsavakkhayavāre ‘‘dibbena cakkhunā’’ti avatvā ‘‘tamenaṃ passāmī’’ti vuttaṃ. Taṃ kasmāti ce? Niyamābhāvā. Imañhi puggalaṃ dibbacakkhunāpi passissati, cetopariyañāṇenāpi jānissati, sabbaññutaññāṇenapi jānissatiyeva. Ekantasukhā vedanāti idaṃ kiñcāpi devalokasukhena saddhiṃ byañjanato ekaṃ, atthato pana nānā hoti. Devalokasukhañhi rāgapariḷāhādīnaṃ atthitāya na ekanteneva sukhaṃ. Nibbānasukhaṃ pana sabbapariḷāhānaṃ vūpasamāya sabbākārena ekantasukhaṃ. Upamāyampi ‘‘yathā pāsāde ekantasukhā’’ti vuttaṃ. Taṃ maggapariḷāhassa avūpasantatāya chātajjhattatāya pipāsābhibhūtatāya ca na ekantameva sukhaṃ. Vanasaṇḍe pana pokkharaṇiyaṃ oruyha rajojallassa pavāhitattā maggadarathassa vūpasantatāya bhisamūlakhādanena ceva madhurodakapānena ca khuppipāsānaṃ vinītatāya udakasāṭakaṃ parivattetvā maṭṭhadukūlaṃ nivāsetvā taṇḍulatthavikaṃ ussīsake katvā udakasāṭakaṃ pīḷetvā hadaye ṭhapetvā mandamandena ca vātena bījayamānassa nipannattā sabbākārena ekantasukhaṃ hoti.
160同样地，这里的“亦复如是”正是譬喻的对应：圣道就像那池塘，前行的道就像通往池塘的路，具备行道的人就像已经上路的人，世尊的天眼就像那位明眼人，涅槃就像森林丛。正如那位明眼人一看见上路的人就知道：“这个人会沿着这条路走，在池塘里沐浴后，会进入宜人的森林丛，在树下坐着或躺着。”同样地，世尊对于正在圆满行道的人、正在分别名色的人、正在把握缘的人、正在以相为所缘修观的人，都清楚地知道：“这个人圆满这条道后，将会灭尽一切漏，证得并安住于被称为‘无漏心解脱、慧解脱’的果定。”又如同那人后来看见他已在池塘中沐浴，进入森林丛，坐着或躺着，正体验着纯一乐受。同样地，世尊在后来看见那个人圆满行道、修习圣道、证悟圣果之后，进入最殊胜的灭尽定之床，现起以涅槃为所缘的果定，正体验着纯一乐受。
Evameva khoti ettha idaṃ opammasaṃsandanaṃ – pokkharaṇī viya hi ariyamaggo daṭṭhabbo. Pokkharaṇimaggo viya pubbabhāgapaṭipadā. Maggāruḷho viya paṭipadāsamaṅgīpuggalo. Cakkhumā puriso viya dibbacakkhu bhagavā. Vanasaṇḍo viya nibbānaṃ. Yathā so puriso maggāruḷhaṃ disvāva jānāti ‘‘ayaṃ iminā maggena gantvā pokkharaṇiyaṃ nhatvā ramaṇīye vanasaṇḍe rukkhamūle nisīdissati vā nipajjissati vā’’ti, evamevaṃ bhagavā paṭipadaṃ pūrentameva nāmarūpaṃ paricchindantameva paccayapariggahaṃ karontameva lakkhaṇārammaṇāya vipassanāya kammaṃ karontameva jānāti ‘‘ayaṃ imaṃ paṭipadaṃ pūretvā sabbaāsave khepetvā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttinti evaṃ vuttaṃ phalasamāpattiṃ upasampajja viharissatī’’ti. Yathā so puriso aparabhāge tāyaṃ pokkharaṇiyaṃ nhatvā vanasaṇḍaṃ pavisitvā nisinnaṃ vā nipannaṃ vā ekantasukhaṃ vedanaṃ vedayamānaṃ passati, evameva bhagavā aparabhāge taṃ puggalaṃ paṭipadaṃ pūretvā maggaṃ bhāvetvā phalaṃ sacchikatvā nirodhasayanavaragataṃ nibbānārammaṇaṃ phalasamāpattiṃ appetvā ekantasukhaṃ vedanaṃ vedayamānaṃ passati.
181“漏尽品”的注释到这里就结束了。
Āsavakkhayavāravaṇṇanā niṭṭhitā.
182关于“苦行等清净”的注释。
Dukkarakārikādisuddhivaṇṇanā
155155. “我确能记知，舍利弗，四支具足”这句话，是为什么而开始讲解的呢？是依据各别的连结而开始的。据说，这位善星持有这样的见解：“通过苦行能得到清净。”于是，世尊为了表明：“我曾在某一个过去世中，修习了四支具足的苦行；在苦行者当中，没有谁比得上我。如果靠苦行就能清净，那么只有我才应该是清净的。”因此开始了这段开示。另外，这位善星很着迷于苦行，他对苦行的这种着迷，应该按照《波提迦经》中所说的方式来了解：“婆伽啊，离车族之子善星见到裸形者库罗迦提亚，四肢着地，用嘴吃食散落在地上的食物。看见之后，他心里想：‘啊，真是庄严！这位沙门四肢着地，只用嘴吃、只用嘴啖食地上的食物。’”等等。
155. ‘‘Abhijānāmi kho panāhaṃ, sāriputta, caturaṅgasamannāgata’’nti idaṃ kasmā āraddhaṃ? Pāṭiyekkaṃ anusandhivasena āraddhaṃ. Ayaṃ kira sunakkhatto dukkarakārikāya suddhi hotīti evaṃ laddhiko. Athassa bhagavā mayā ekasmiṃ attabhāve ṭhatvā caturaṅgasamannāgataṃ dukkaraṃ kataṃ, dukkarakārako nāma mayā sadiso natthi. Dukkarakārena suddhiyā sati ahameva suddho bhaveyyanti dassetuṃ imaṃ desanaṃ ārabhi. Apica ayaṃ sunakkhatto dukkarakārikāya pasanno, so cassa pasannabhāvo, ‘‘addasā kho, bhaggava, sunakkhatto licchaviputto acelaṃ korakkhattiyaṃ catukkuṇḍikaṃ chamānikiṇṇaṃ bhakkhasaṃ mukhena khādantaṃ mukhena bhuñjantaṃ. Disvānassa etadahosi ‘sādhu rūpo vata, bho, ayaṃ samaṇo catukkuṇḍiko chamānikiṇṇaṃ bhakkhasaṃ mukheneva khādati, mukheneva bhuñjatī’’’ti evamādinā pāthikasutte (dī. ni. 3.7) āgatanayena veditabbo.
162于是，世尊为了表明：“这个善星对苦行很着迷，而我在这一生当中，也已经修习了四支具足的苦行。如果他因为苦行者而生起信心，那也应该对我有信心才对，但他对我却没有这种信心。”因此开始了这段开示。
Atha bhagavā ayaṃ dukkarakārikāya pasanno, mayā ca etasmiṃ attabhāve ṭhatvā caturaṅgasamannāgataṃ dukkaraṃ kataṃ, dukkarakāre pasīdantenāpi anena mayi pasīditabbaṃ siyā, sopissa pasādo mayi natthīti dassento imaṃ desanaṃ ārabhi.
163在这里，“梵行”这个词也指布施、服务、学处、四梵住、说法、远离淫欲、满足于自己的妻子、布萨、圣道、整个教法、意乐以及精进。
Tatra brahmacariyanti dānampi veyyāvaccampi sikkhāpadampi brahmavihārāpi dhammadesanāpi methunaviratipi sadārasantosopi uposathopi ariyamaggopi sakalasāsanampi ajjhāsayopi vīriyampi vuccati.
164“你有什么誓愿？有什么梵行？
‘‘Kiṃ te vataṃ kiṃ pana brahmacariyaṃ,
165这是何种善行的果报？
Kissa suciṇṇassa ayaṃ vipāko;
166神通、光辉、力量、精进与投生，
Iddhī jutī balavīriyūpapatti,
167以及你这大龙象般的大宫殿。”
Idañca te nāga mahāvimānaṃ.
168“我与妻子在人界时……”
Ahañca bhariyā ca manussaloke,
169我们两人凭着信心做了施主；
Saddhā ubho dānapatī ahumhā;
170那时，我的家就像公共饮水处一样，对所有人开放。
Opānabhūtaṃ me gharaṃ tadāsi,
171沙门和婆罗门都得到了满足。
Santappitā samaṇabrāhmaṇā ca.
172那是我的誓愿，那是梵行，
Taṃ me vataṃ taṃ pana brahmacariyaṃ,
173这是那善行的果报；
Tassa suciṇṇassa ayaṃ vipāko;
174神通、光辉、力量与精进的成就，
Iddhī jutī balavīriyūpapatti,
175明智的人啊，这是我的大天宫。
Idañca me dhīra mahāvimāna’’nti. (jā. 2.22.1592, 1593, 1595) –
176因为在这部《富那迦本生》中，讲到了布施和梵行。
Imasmiñhi puṇṇakajātake dānaṃ brahmacariyanti vuttaṃ.
177怎样才能让手给予所欲？怎样才能让手流蜜？
‘‘Kena pāṇi kāmadado, kena pāṇi madhussavo;
178你修行了什么梵行，使得福德在手中成就？
Kena te brahmacariyena, puññaṃ pāṇimhi ijjhati.
179靠着这只手，成为能满足欲望的人；靠着这只手，成为流淌蜜糖的人。
Tena pāṇi kāmadado, tena pāṇi madhussavo;
180靠着我的那个梵行，福报就在我的手上实现了。
Tena me brahmacariyena, puññaṃ pāṇimhi ijjhatī’’ti. (pe. va. 275) –
181在《嫩芽饿鬼事》中，「服务」被称为梵行。‘比丘们，过去确实有名为「帝帝利亚」的梵行’——在《帝帝利亚本生》中，「五学处」被称为梵行。‘五髻，我所修的这个梵行，不是为了厌离、不是为了离贪、也不是为了灭，仅仅是为了投生到梵天世界’——在《大典尊经》中，「梵住」被称为梵行。‘在一个梵行中，有一千位征服了死神的人’——在这里，「说法」被称为梵行。‘其他人将不是梵行者，我们在此要成为梵行者’——在《削减经》中，「远离淫欲」被称为梵行。
Imasmiṃ aṅkurapetavatthusmiṃ veyyāvaccaṃ brahmacariyanti vuttaṃ. ‘‘Evaṃ kho taṃ, bhikkhave, tittiriyaṃ nāma brahmacariyaṃ ahosī’’ti (cūḷava. 311) imasmiṃ tittirajātake pañcasikkhāpadaṃ brahmacariyanti vuttaṃ. ‘‘Taṃ kho pana me pañcasikha brahmacariyaṃ neva nibbidāya na virāgāya na nirodhāya, yāvadeva brahmalokūpapattiyā’’ti (dī. ni. 2.329) imasmiṃ mahāgovindasutte brahmavihārā brahmacariyanti vuttaṃ. ‘‘Ekasmiṃ brahmacariyasmiṃ, sahassaṃ maccuhāyina’’nti (saṃ. ni. 1.184) ettha dhammadesanā brahmacariyanti vuttā. ‘‘Pare abrahmacārī bhavissanti, mayamettha brahmacārī bhavissāmā’’ti (ma. ni. 1.83) sallekhasutte methunavirati brahmacariyanti vuttā.
182我们也不背叛自己的妻子，
‘‘Mayañca bhariyā nātikkamāma,
183妻子们也不背叛我们；
Amhe ca bhariyā nātikkamanti;
184除了与她们之外，我们修持梵行，
Aññatra tāhi brahmacariyaṃ carāma,
185所以，我们的年轻人不会死去。
Tasmā hi amhaṃ daharā na mīyare’’ti. (jā. 1.10.97) –
186在《大法护本生》中，「满足于自己的妻子」被称为梵行。
Mahādhammapālajātake sadārasantoso brahmacariyanti vutto.
187以低劣的梵行，投生为刹帝利；以中等的梵行，则生为天神；以殊胜的梵行，便能获得清净。
‘‘Hīnena brahmacariyena, khattiye upapajjati;
188以低劣的梵行，投生为刹帝利；以中等的梵行，则生为天神；以殊胜的梵行，便能获得清净。
Majjhimena ca devattaṃ, uttamena visujjhatī’’ti. (jā. 1.8.75) –
189如此，在《尼弥本生》中，以调御自己为基础而持守的「八支布萨」被称为梵行。而在《大典尊经》中，‘五髻，我的这个梵行是彻底导向厌离、离贪……乃至……这正是圣八支道’，是把「圣道」称为梵行。在《净信经》中，‘此梵行成就、繁荣、广弘、众人参与、普遍流传，乃至被天与人善为宣说’，则是把含摄了三学的教法称为梵行。
Evaṃ nimijātake attadamanavasena kato aṭṭhaṅgiko uposatho brahmacariyanti vutto. ‘‘Idaṃ kho pana me, pañcasikha, brahmacariyaṃ ekantanibbidāya virāgāya…pe… ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo’’ti (dī. ni. 2.329) mahāgovindasuttasmiññeva ariyamaggo brahmacariyanti vutto. ‘‘Tayidaṃ brahmacariyaṃ iddhañceva phītañca vitthārikaṃ bāhujaññaṃ puthubhūtaṃ yāva devamanussehi suppakāsita’’nti (dī. ni. 3.174) pāsādikasutte sikkhattayasaṅgahaṃ sāsanaṃ brahmacariyanti vuttaṃ.
190「即使是不匆忙者，对果的期望也会成就」：意指，哪怕是一个人并不急躁，他所期盼的成果也依然会实现。
‘‘Api ataramānānaṃ, phalāsāva samijjhati;
191「我已圆满梵行，村长，你应如此了知。」：即我已经完成了清净的修行生活，你应该这样理解，村长。
Vipakkabrahmacariyosmi, evaṃ jānāhi gāmaṇī’’ti. (jā. 1.1.8) –
192在那里，「意向」被称为梵行。但在这里，意指的「梵行」则是「精进」。因为这部经正是关于精进梵行的。而那种梵行，由于在单一的一生中完成了四种难行，所以被称为「四支具足」。
Ettha ajjhāsayo brahmacariyanti vutto. Idha pana vīriyaṃ brahmacariyanti adhippetaṃ. Vīriyabrahmacariyassa hi idameva suttaṃ. Tadetaṃ ekasmiṃ attabhāve catubbidhassa dukkarassa katattā caturaṅgasamannāgatanti vuttaṃ.
193「我是苦行者」中的「确实」只是个小品词，意思是「我是个以苦行为依靠的人」。而「最上苦行者」就是指最高的苦行者，在那些以苦行为依靠的人们当中，他是最顶尖的。「我是粗陋者」意思是「我是粗陋的」。「厌恶者」则指「厌恶罪恶的人」。「我是远离者」意思就是「我是远离的」。接着，经文说「舍利弗，在那里，我这是如此」——这是在表明：在那四支梵行中，「这就是我的苦行状态」，也就是说，在我作为依苦行者的身份里，我当时的状态就是这样如裸形者等苦行者的状况。
Tapassī sudaṃ homīti sudanti nipātamattaṃ, tapanissitako homīti attho. Paramatapassīti paramo tapassī, tapanissitakānaṃ uttamo. Lūkho sudaṃ homīti lūkho homi. Jegucchīti pāpajegucchiko. Pavivitto sudaṃ homīti pavivitto ahaṃ homi. Tatrāssu me idaṃ, sāriputtāti tatra caturaṅge brahmacariye idaṃ mama tapassitāya hoti, tapanissitakabhāve mayhaṃ idaṃ acelakāditapassitakattaṃ hotīti dasseti.
194其中，「裸形者」指不穿衣服、裸体的人。「散乱行者」指行为放逸的人，在做大便、小便等事情时，摒弃了世间善男子所应有的行为方式。他站着大便，站着小便，也站着吃东西和咀嚼食物。「用手擦拭者」是指，当食物还在手上时，他就用舌头去舔手；或者在大便后，把自己的手当作排泄用的木条，直接用手去擦拭——他是这样说明的。据说，那些外道认为“木条是有情”，所以为了完满他们的修行方法，他就这样做了。为获得食物而被招呼“来吧，尊者”却不过去的，称为「不应唤者」。同样，被招呼“站住，尊者”却不站住的，称为「不应驻者」。外道们认为“这样去做，就会变成是遵从他的指挥而行动了”，所以不会做这两类事。他则表明：“我当时也这样做了”。「已持来」指的是别人提前拿好并带来的食物。「为特定人准备」指的是已经明说“这是特别为你们准备的”这样的食物。「非邀请」指的是，即便有“请您进入某家、某条街、某个村庄”这样的邀请，我也不会接受或拿取这种被主动邀请的食物。
Tattha acelakoti niccelo naggo. Muttācāroti visaṭṭhācāro, uccārakammādīsu lokiyakulaputtācārena virahito, ṭhitakova uccāraṃ karomi, passāvaṃ karomi, khādāmi bhuñjāmi ca. Hatthāpalekhanoti hatthe piṇḍamhi ṭhite jivhāya hatthaṃ apalikhāmi, uccāraṃ vā katvā hatthasmiññeva daṇḍakasaññī hutvā hatthena apalikhāmīti dasseti. Te kira daṇḍakaṃ sattoti paññapenti, tasmā tesaṃ paṭipadaṃ pūrento evamakāsi. Bhikkhāgahaṇatthaṃ ehi bhaddanteti vutto na etīti na ehibhaddantiko. Tena hi tiṭṭha bhaddanteti vuttopi na tiṭṭhatīti na tiṭṭhabhaddantiko. Tadubhayampi titthiyā evaṃ etassa vacanaṃ kataṃ bhavissatīti na karonti. Ahampi evaṃ akāsinti dasseti. Abhihaṭanti puretaraṃ gahetvā āhaṭaṃ bhikkhaṃ. Uddissakatanti idaṃ tumhe uddissa katanti evaṃ ārocitabhikkhaṃ. Na nimantananti asukaṃ nāma kulaṃ vā vīthiṃ vā gāmaṃ vā paviseyyāthāti evaṃ nimantitabhikkhampi na sādiyāmi na gaṇhāmi.
195「不从锅口（取食）」：指别人从锅里取出来递给我的食物，我不会接受。「不从罐口（取食）」：「罐」在这里指小锅或篮子。从这些东西里直接拿出来给的食物，我也不接受。为什么呢？因为如果我从锅或罐里直接取食，它们就会因为我而被勺子敲打。「不从门槛中间（取食）」：以门槛为阻隔而递过来的食物，我不接受。为什么呢？因为那个递食物的人会因为我而站在门槛中间（成为一种障碍）。关于用杵臼递食也是同样的道理。「不从两人中（取食）」：当两个人正在吃饭时，其中一人站起来递给我的食物，我不接受。为什么呢？因为这会造成食物中断的障碍。至于「不从孕妇」等种种情况：如果接受孕妇的食物，她腹中的胎儿会受苦；如果接受哺乳期妇女的食物，婴儿的乳汁供应会中断；如果接受夹在两个男人中间的女人的食物，那个女人的欢爱之事会受阻碍，因此我都不接受。「不从集中食（取食）」：指的是不接受那些募集食材后特别烹制的食物。据说在闹饥荒时，裸形外道的在家信众为了这些裸形者，会四处劝集米谷等并煮成食物。而修行最严苛的裸形者对此类食物也不接受。
Na kumbhimukhāti kumbhito uddharitvā diyyamānaṃ bhikkhaṃ na gaṇhāmi. Na kaḷopimukhāti kaḷopīti ukkhali vā pacchi vā. Tatopi na gaṇhāmi. Kasmā? Kumbhikaḷopiyo maṃ nissāya kaṭacchunā pahāraṃ labhantīti. Na eḷakamantaranti ummāraṃ antaraṃ katvā diyyamānaṃ na gaṇhāmi. Kasmā? Ayaṃ maṃ nissāya antarakaraṇaṃ labhatīti. Daṇḍamusalesupi eseva nayo. Na dvinnanti dvīsu bhuñjamānesu ekasmiṃ uṭṭhāya dente na gaṇhāmi. Kasmā? Kabaḷantarāyo hotīti. Na gabbhiniyātiādīsu pana gabbhiniyā kucchiyaṃ dārako kilamati, pāyantiyā dārakassa khīrantarāyo hoti, purisantaragatāya ratiantarāyo hotīti na gaṇhāmi. Na saṃkittīsūti saṃkittetvā katabhattesu. Dubbhikkhasamaye kira acelakasāvakā acelakānaṃ atthāya tato tato taṇḍulādīni samādapetvā bhattaṃ pacanti. Ukkaṭṭhācelako tatopi na paṭiggaṇhāti.
196「不在有狗处」：当狗正期待着“我会得到食团”而守候在那里时，在那里不给它而拿来的食物，我不接受。为什么？因为这会对那食团造成障碍。「成群游飞者」：即成群结队地游飞。如果人们见到裸形者后，想着“我们要给这位食物”而进入施食之家。当人们进入时，在罐口等处隐藏的苍蝇飞起，成群地游飞。从那里拿来的食物，我不接受。为什么？因为由于我，苍蝇的觅食境受到了障碍，我也那样做了。「非米泔水」：由一切谷物配料制成的酸粥。对此，只有饮酒是恶的，但此人对于一切也都视为恶。
Na yattha sāti yattha sunakho piṇḍaṃ labhissāmīti upaṭṭhito hoti, tattha tassa adatvā āhaṭaṃ na gaṇhāmi. Kasmā? Etassa piṇḍantarāyo hotīti. Saṇḍasaṇḍacārinīti samūhasamūhacārinī, sace hi acelakaṃ disvā imassa bhikkhaṃ dassāmāti mānusakā bhattagehaṃ pavisanti. Tesu ca pavisantesu kaḷopimukhādīsu nilīnā makkhikā uppatitvā saṇḍasaṇḍā caranti. Tato āhaṭaṃ bhikkhaṃ na gaṇhāmi. Kasmā? Maṃ nissāya makkhikānaṃ gocarantarāyo jātoti, ahampi tathā akāsiṃ. Na thusodakanti sabbasassasambhārehi kataṃ loṇasovīrakaṃ. Ettha ca surāpānameva sāvajjaṃ, ayaṃ pana sabbesupi sāvajjasaññī.
197「一屋食者」：即只在一家得到食物就返回的人。「一口食者」：即只以一口维持的人。对于二屋食者等也是同样的道理。「即使从一施物」：即从一布施物接受。所谓‘施物’，是一只小碗，人们把最初的食物放入而放置在那里。「一日一食」：即一日间隔的。「半月一食」：即半月间隔的。「轮次食」：即按日轮取食，以一日一轮、二日一轮、七日一轮、半月一轮，如此按日轮带来的熟食。
Ekāgārikoti yo ekasmiññeva gehe bhikkhaṃ labhitvā nivattati. Ekālopikoti yo ekeneva ālopena yāpeti. Dvāgārikādīsupi eseva nayo. Ekissāpi dattiyāti ekāya dattiyā. Datti nāma ekā khuddakapāti hoti, yattha aggabhikkhaṃ pakkhipitvā ṭhapenti. Ekāhikanti ekadivasantarikaṃ. Addhamāsikanti addhamāsantarikaṃ. Pariyāyabhattabhojananti vārabhattabhojanaṃ. Ekāhavārena dvīhavārena sattāhavārena aḍḍhamāsavārenāti evaṃ divasavārena ābhataṃ bhattabhojanaṃ.
198「食菜者」：即吃生菜的人。「食稗者」：即吃稗米的人。关于「野谷等」：首先，所谓野谷，是阿兰若中自然生长的稻种。「渣滓」：即皮匠刮皮后丢弃的碎皮。「苔」：指的是苔藓、水藻，以及翅子树等树的树脂。「糠」：即谷皮。「粥」：即粘在煮饭锅上的焦饭，取之于丢弃处而食。也有人称之为‘米泔水’。「饼等」是显而易见的。「食落果者」：即吃掉落之果的人。
Sākabhakkhoti allasākabhakkho. Sāmākabhakkhoti sāmākataṇḍulabhakkho. Nīvārādīsu nīvārā nāma tāva araññe sayaṃjātavīhijāti. Daddulanti cammakārehi cammaṃ likhitvā chaḍḍitakasaṭaṃ. Haṭaṃ vuccati silesopi sevālopi kaṇikārādirukkhaniyyāsopi. Kaṇanti kuṇḍakaṃ . Ācāmoti bhattaukkhalikāya laggo jhāmaodano, taṃ chaḍḍitaṭṭhāne gahetvā khādati. ‘‘Odanakañjiya’’ntipi vadanti. Piññākādayo pākaṭā eva. Pavattaphalabhojīti patitaphalabhojī.
199「麻衣」：即麻纤维所织之布。「杂布衣」：即杂布所成之衣。「尸衣」：即从死尸上丢弃的衣物。「粪扫衣」：即弃于地上的布片。「树皮衣」：即树皮所成之衣。「兽皮」：即黑鹿皮。「裂兽皮」：即将该皮从中间剖分。亦称为有蹄兽皮。「茅草衣」：即编结吉祥草而成的衣。树皮衣、叶衣亦同此理。「人发毯」：即用人发织成的毯子。关于此，曾有言：‘诸比丘，于一切编织之物中，人发毯被称为最劣者。诸比丘，人发毯寒时即寒，热时即热，颜色丑，气味臭，触感粗糙。’（增支部3.138）「兽毛毯」：即用马尾等毛织成的毯子。「枭羽衣」：即编结枭鸟羽毛而成的下衣。「站立者」：即直立的人。「修习蹲踞精进者」：即专修蹲踞精进，行走时也以蹲踞姿势跳跃而行。「荆棘卧者」：即在地面钉入铁荆棘或天然荆棘，铺以兽皮，在那里做站立、经行等，如此示现。「卧处」：即躺卧时，也只以此处为卧处。「他一日三（沐浴）者」：即一日三次（沐浴）。表示：我于清晨、日中、傍晚一日三次以水冲洗罪恶，专修水下沐浴之行而住。
Sāṇānīti sāṇavākacoḷāni. Masāṇānīti missakacoḷāni. Chavadussānīti matasarīrato chaḍḍitavatthāni. Erakatiṇādīni vā ganthetvā katanivāsanāni. Paṃsukūlānīti pathaviyaṃ chaḍḍitanantakāni. Tiritānīti rukkhattacavatthāni. Ajinanti ajinamigacammaṃ. Ajinakkhipanti tadeva majjhe phālitaṃ. Sakhurakantipi vadanti. Kusacīranti kusatiṇaṃ ganthetvā katacīraṃ. Vākacīraphalakacīresupi eseva nayo. Kesakambalanti manussakesehi katakambalaṃ. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘yāni kānici, bhikkhave, tantāvutānaṃ vatthānaṃ, kesakambalo tesaṃ paṭikuṭṭho akkhāyati. Kesakambalo, bhikkhave, sīte sīto, uṇhe uṇho, dubbaṇṇo duggandho dukkhasamphaso’’ti (a. ni. 3.138). Vālakambalanti assavālādīhi katakambalaṃ. Ulūkapakkhakanti ulūkapattāni ganthetvā katanivāsanaṃ. Ubbhaṭṭhakoti uddhaṃ ṭhitako. Ukkuṭikappadhānamanuyuttoti ukkuṭikavīriyaṃ anuyutto, gacchantopi ukkuṭikova hutvā uppatitvā uppatitvā gacchati. Kaṇṭakāpassayikoti ayakaṇṭake vā pakatikaṇṭake vā bhūmiyaṃ koṭṭetvā tattha cammaṃ attharitvā ṭhānacaṅkamādīni karomīti dasseti. Seyyanti sayantopi tattheva seyyaṃ kappemi. Sāyaṃ tatiyamassāti sāyatatiyakaṃ. Pāto majjhanhike sāyanti divasassa tikkhattuṃ pāpaṃ pavāhessāmīti udakorohanānuyogaṃ anuyutto viharāmīti dasseti.
156「多年积聚」：即经过多年积聚所生。「尘垢」：即尘土污秽，这是就其自己受持尘垢行之时而说。于「厌恶」：在厌恶恶行的状态中。「乃至水滴」：乃至对于一滴水，我的悲悯都现前，更不用说对其他砂砾、陶片、木杖、沙粒等了。据说，他们将水滴及这些砂砾、陶片等施设为微小生命。因此说：‘乃至对于一滴水，我的悲悯都现前。’我既不杀害也不毁坏一滴水，是什么原因？就是‘让我勿在微小生命处于异处时进行杀戮。’对于行在高低不平的地面、草尖、树枝等异处的水滴类微小生命，我不作杀戮，不令灭除。此义由‘我具念而行’所示。据说裸形者中，从脚踏地面的那一刻起，就没有真正的持戒者。他们去乞食时也是破戒而行，在施主家中进食时也是破戒而食，回来时也是破戒而回。但是，当他们用孔雀翎清扫木板，决意受戒而坐下时，那时才被称为持戒者。
156.Nekavassagaṇikanti nekavassagaṇasañjātaṃ. Rajojallanti rajamalaṃ, idaṃ attano rajojallakavatasamādānakālaṃ sandhāya vadati. Jegucchisminti pāpajigucchanabhāve. Yāva udakabindumhipīti yāva udakathevakepi mama dayā paccupaṭṭhitā hoti, ko pana vādo aññesu sakkharakaṭhaladaṇḍakavālikādīsu. Te kira udakabinduṃ ca ete ca sakkharakaṭhalādayo khuddakapāṇāti paññapenti. Tenāha ‘‘yāva udakabindumhipi me dayā paccupaṭṭhitā hotī’’ti. Udakabindumpi na hanāmi na vināsemi, kiṃ kāraṇā. Māhaṃ khuddake pāṇe visamagate saṅghātaṃ āpādesinti. Ninnathalatiṇaggarukkhasākhādīsu visamaṭṭhāne gate udakabindusaṅkhāte khuddakapāṇe saṅghātaṃ vadhaṃ mā āpādesinti. Etamatthaṃ ‘‘satova abhikkamāmī’’ti dasseti. Acelakesu kira bhūmiṃ akkantakālato pabhuti sīlavā nāma natthi. Bhikkhācāraṃ gacchantāpi dussīlāva hutvā gacchanti, upaṭṭhākānaṃ gehe bhuñjantāpi dussīlāva hutvā bhuñjanti. Āgacchantāpi dussīlāva hutvā āgacchanti. Yadā pana morapiñchena phalakaṃ sammajjitvā sīlaṃ adhiṭṭhāya nisīdanti, tadā sīlavantā nāma honti.
201「林作者」：即为了寻找块茎、根、各种果实等而在林中游走的人。「由林而林」：即从此林到彼林，其他地方都同理。「我行」：即我前往。「阿兰若者」：即在阿兰若中出生成长的人，这是就他自己为邪命外道时说的。据说，菩萨为了观察外道而依那种出家法出家，虽然知道没有实质意义，也没有还俗，因为菩萨对于所进入的任何状态，本性是不退转的。但是出家之后，为了‘别让他们看到我，我也别看到他们’，就从那里进入了阿兰若。因此他说：‘他们莫见我，我亦莫见他们。’
Vanakammikanti kandamūlaphalāphalādīnaṃ atthāya vane vicarantaṃ. Vanena vananti vanato vanaṃ, esa nayo sabbattha. Saṃpatāmīti gacchāmi. Āraññakoti araññe jātavuddho, idaṃ attano ājīvakakālaṃ sandhāya vadati. Bodhisatto kira pāsaṇḍapariggaṇhaṇatthāya taṃ pabbajjaṃ pabbaji, niratthakabhāvaṃ pana ñatvāpi na uppabbajjito, bodhisattā hi yaṃ yaṃ ṭhānaṃ upenti, tato anivattitadhammā honti, pabbajitvā pana mā maṃ koci addasāti tatova araññaṃ paviṭṭho. Tenevāha ‘‘mā maṃ te addasaṃsu ahañca mā te addasa’’nti.
202「牛棚」：即牛栏。「已安置的牛」：即已外出的牛。「在那里以四足而行」：即站在林边，看见牧牛人与牛群一同离去后，将两手和两膝置于地上，如此以四足跪行靠近，这是其含义。「我即食彼」：年长小牛的牛粪干涩无营养，因此舍弃那些，而取那些尚靠饮奶长大的幼犊的有营养的牛粪，吃饱肚子后，又进入丛林。针对此，他说「我即食彼」。「只要我」：只要我自身的屎尿尚未耗尽，也就是说，只要我的排泄还在持续，我就吃那个，这是其含义。然而随着时间不断流逝，肌肉血液耗尽，排泄断绝，我便吃小牛的牛粪。「于大不净食」：即于极大的不净食，即非寻常的食物，这是其含义。
Goṭṭhāti govajā. Paṭṭhitagāvoti nikkhantagāvo. Tattha catukkuṇḍikoti vananteyeva ṭhito gopālakānaṃ gāvīhi saddhiṃ apagatabhāvaṃ disvā dve hatthe dve ca jaṇṇukāni bhūmiyaṃ ṭhapetvā evaṃ catukkuṇḍiko upasaṅkamitvāti attho. Tāni sudaṃ āhāremīti mahallakavacchakānaṃ gomayāni kasaṭāni nirojāni honti, tasmā tāni vajjetvā yāni taruṇavacchakānaṃ khīrapāneneva vaḍḍhantānaṃ saojāni gomayāni tāni kucchipūraṃ khāditvā puna vanasaṇḍameva pavisati. Taṃ sandhāyāha ‘‘tāni sudaṃ āhāremī’’ti. Yāvakīvañca meti yattakaṃ kālaṃ mama sakaṃ muttakarīsaṃ aparikkhīṇaṃ hoti. Yāva me dvāravaḷañjo pavattittha, tāva tadeva āhāremīti attho. Kāle pana gacchante gacchante parikkhīṇamaṃsalohito upacchinnadvāravaḷañjo vacchakānaṃ gomayāni āhāremi. Mahāvikaṭabhojanasminti mahante vikaṭabhojane, apakatibhojaneti attho.
157「于此，舍利弗，恐怖丛林之恐怖性存在」：其中，「于此」是承接前文所说。「确实」是虚词，仅作填充音节之用。「舍利弗」是呼格。而此处的意义连接是——「于此」即所说的「某个恐怖丛林」，在那里，那个被称为恐怖丛林的地方，其恐怖性存在，即存在于恐怖作用之中，这是其含义。什么存在呢？即此存在：「凡任何未离贪者……乃至……身毛竖立。」
157.Tatrāssudaṃ, sāriputta, bhiṃsanakassa vanasaṇḍassa bhiṃsanakatasmiṃ hotīti. Tatrāti purimavacanāpekkhanaṃ. Sudanti padapūraṇamatte nipāto. Sāriputtāti ālapanaṃ. Ayaṃ panettha atthayojanā – tatrāti yaṃ vuttaṃ aññataraṃ bhiṃsanakaṃ vanasaṇḍanti, tatra yo so bhiṃsanako vanasaṇḍo vutto, tassa bhiṃsanakassa vanasaṇḍassa bhiṃsanakatasmiṃ hoti, bhiṃsanakakiriyāya hotīti attho. Kiṃ hoti? Idaṃ hoti, yo koci avītarāgo…pe… lomāni haṃsantīti.
204或者，「于此」是在所属义中的位格。「su」是虚词，如「诸贤者沙门婆罗门，究竟什么是……？」等句中那样。「此」是将所意指之义如同置于眼前而说出的指示语。「确实」即「su」与「idaṃ」的组合，应知因连声规则而省略了「i」，如「眼根、女根、未知当知根，什么是已证得的呢？」等句中那样。而此处的意义连接是：舍利弗，对于那个恐怖丛林，在其恐怖性中，有此存在。「于恐怖性」即于恐怖状态中，这是其含义。应见一个「t」字母的省略，或者原文即为「bhiṃsanakattasmiṃ」。或者，本应说「bhiṃsanakatāya」，却作了性别的颠倒，且此位格是表原因。因此，应如此连接：于恐怖状态中，有此存在；以恐怖状态为因，以恐怖状态为缘，有此存在。即任何未离贪者进入彼丛林，大多身毛竖立：多数身毛竖立，向上竖起如针、如刺般而立，少数不竖立；或于多数众生身毛竖立，于少数极勇猛之人则不竖立。
Atha vā tatrāti sāmiatthe bhummaṃ. Su iti nipāto. Kiṃ su nāma te bhonto samaṇabrāhmaṇātiādīsu viya. Idanti adhippetamatthaṃ paccakkhaṃ viya katvā dassanavacanaṃ. Sudanti su idaṃ, sandhivasena ikāralopo veditabbo. Cakkhundriyaṃ itthindriyaṃ anaññātaññassāmītindriyaṃ kiṃ sūdhavittantiādīsu viya. Ayaṃ panettha atthayojanā, tassa, sāriputta, bhiṃsanakassa vanasaṇḍassa bhiṃsanakatasmiṃ idaṃsu hotīti. Bhiṃsanakatasminti bhiṃsanakabhāveti attho. Ekassa takārassa lopo daṭṭhabbo. ‘‘Bhiṃsanakattasmi’’ntiyeva vā pāṭho , bhiṃsanakatāya iti vā vattabbe liṅgavipallāso kato, nimittatthe cetaṃ bhummavacanaṃ. Tasmā evaṃ sambandho veditabbo, bhiṃsanakabhāve idaṃsu hoti, bhiṃsanakabhāvanimittaṃ bhiṃsanakabhāvahetu, bhiṃsanakabhāvapaccayā idaṃsu hoti. Yo koci avītarāgo taṃ vanasaṇḍaṃ pavisati. Yebhuyyena lomāni haṃsanti bahutarāni lomāni haṃsanti, uddhaṃ mukhāni sūcisadisāni kaṇṭakasadisāni ca hutvā tiṭṭhanti, appāni na haṃsanti, bahutarānaṃ vā sattānaṃ haṃsanti, appakānaṃ atisūrapurisānaṃ na haṃsantīti.
205「中间八夜」：即摩伽月最后四夜，颇勒窭那月最初四夜，如此于两月之间有八夜。「于露地」：大士在下雪时节，夜晚住于露地，其时他毛孔上的雪珠如串起的珍珠般停留，身体犹如披覆白布。「昼于丛林」：白天，当雪珠因阳光触照而消散时，本可有所喘息，但此菩萨于太阳刚升起时即入丛林，在那里，被阳光晒化的雪水又滴落在身上。「昼住露地，夜住丛林」：据说在热季，此菩萨白天住于露地，因此腋下汗水直流；夜晚本可有所喘息，但他于太阳刚落时即入丛林。其时，他那白天被暑热所袭的身体，在丛林中犹如被投入火坑般备受煎熬。「不寻常」：即随后的不寻常。「显现」：即现前。
Antaraṭṭhakāti māghamāsassa avasāne catasso, phagguṇamāsassa ādimhi catassoti evaṃ ubhinnaṃ antare aṭṭharatti. Abbhokāseti mahāsatto himapātasamaye rattiṃ abbhokāse viharati, athassa lomakūpesu āvutamuttā viya himabindūni tiṭṭhanti, sarīraṃ setadukūlapārutaṃ viya hoti. Divā vanasaṇḍeti divā himabindūsu sūriyātapasamphassena vigatesu assāsopi bhaveyya, ayaṃ pana sūriye uggacchanteyeva vanasaṇḍaṃ pavisati, tatrāpissa sūriyātapena paggharantaṃ himaṃ sarīreyeva patati. Divā abbhokāse viharāmi rattiṃ vanasaṇḍeti gimhakāle kiresa divā abbhokāse vihāsi, tenassa kacchehi sedadhārā mucciṃsu, rattiṃ assāso bhaveyya, ayaṃ pana sūriye atthaṃ gacchanteyeva vanasaṇḍaṃ pavisati. Athassa divā gahitausme vanasaṇḍe aṅgārakāsuyaṃ pakkhitto viya attabhāvo paridayhittha. Anacchariyāti anuacchariyā. Paṭibhāsīti upaṭṭhāsi.
206「善热」：即白天被阳光暴晒，夜晚被丛林热气蒸腾，因而极热。「善湿」：即夜晚被雪浸，白天被雪水浸，因而极湿。「于恐怖」：即于令人恐惧之处。「裸形」：即无衣。这是为了显示：若有下裙和上衣，则寒冷或炎热不至于过度逼迫，而我连这些也没有。「亦不近火」：即亦不靠近火。「专求清净」：即为求清净而专精，全力以赴。「牟尼」：那时，他自视为牟尼而如此说。
Sotattoti divā ātapena rattiṃ vanausmāya sutatto. Sosinnoti rattiṃ himena divā himodakena suṭṭhu tinto. Bhiṃsanaketi bhayajanake. Naggoti niccelo. Nivāsanapārupane hi sati sītaṃ vā uṇhaṃ vā na atibādheyya, tampi me natthīti dasseti. Na caggimāsinoti aggimpi na upagato. Esanāpasutoti suddhiesanatthāya pasuto, payutto. Munīti, tadā attānaṃ munīti katvā katheti.
207“尸骨”（chavaṭṭhikānīti）：指烧得半焦的骨头。“以……为枕”（upadhāyāti）：表示像铺床那样，把头枕和脚枕都弄得清清楚楚，然后在那里躺下休息，他展示的就是这种情形。“村童”（gāmaṇḍalāti）：就是放牛的小孩子。据说，那些牧童来到菩萨身边，对他说：‘善慧，你为什么坐在这里？说话呀！’菩萨低着头坐着，不说话。于是，他们就围住他说：‘你再不说，我们就不放过你！’并朝他吐口水，把唾沫吐在他身上。即使这样，菩萨还是不说话。他们又说：‘你还是不说？’就对着他小便，把尿撒在他身上。即使这样，菩萨也还是不说话。接着，他们一边喊着：‘说！说！’一边用尘土往他身上撒。即使这样，菩萨也还是默然不语。然后，他们又说：‘叫你不说！’就拿起小木棍和细枝条，插进他的耳洞里。菩萨忍受着剧烈、难忍的苦受，下定决心不对任何人做任何事，就像死人一样待着。因此，（佛陀）说：‘舍利弗，我回忆不起我曾对他们生起过一丝恶念。’意思就是，我不曾对他们生起过哪怕一点点恶念。‘我住于舍’（upekkhāvihārasmiṃ hotīti）：就是指安住于舍的状态。‘住’（vihāro）这个词，其实就是‘住中’（vihārasmiṃ）的意思。同理，这里的‘此实于我’（idaṃsu me），其意思就是‘这确实是我’，应当这样来理解。按照这个方式，其他类似的句子也应该这样去理解。这是为了说明，在距今九十一个劫之前，菩萨就已经圆满了安住于舍的境界。正是因为这个缘故，才这么说。
Chavaṭṭhikānīti upaḍḍhadaḍḍhāni aṭṭhīni. Upadhāyāti yathā sīsūpadhānañca pādūpadhānañca paññāyati, evaṃ santharitvā tattha seyyaṃ kappemīti dasseti. Gāmaṇḍalāti gopāladārakā. Te kira bodhisattassa santikaṃ gantvā, sumedha, tvaṃ imasmiṃ ṭhāne kasmā nisinno, kathehīti vadanti. Bodhisatto adhomukho nisīdati, na katheti. Atha naṃ te akathetuṃ na dassāmāti parivāretvā oṭṭhubhanti sarīre kheḷaṃ pātenti. Bodhisatto evampi na katheti. Atha naṃ tvaṃ na kathesīti omuttenti passāvamassa upari vissajjenti. Bodhisatto evampi na kathetiyeva. Tato naṃ kathehi kathehīti paṃsukena okiranti. Bodhisatto evampi na kathetiyeva. Athassa na kathesīti daṇḍakasalākā gahetvā kaṇṇasotesu pavesenti. Bodhisatto dukkhā tibbā kaṭukā vedanā adhivāsento kassaci kiñci na karissāmīti matako viya acchati. Tenāha ‘‘na kho panāhaṃ, sāriputta, abhijānāmi tesu pāpakaṃ cittaṃ uppādetā’’ti. Na mayā tesu pāpakaṃ cittampi uppāditanti attho. Upekkhāvihārasmiṃ hotīti upekkhāvihāro hoti. Vihāro eva hi vihārasminti vutto. Teneva ca ‘‘idaṃsu me’’ti etthāpi ayaṃsu meti evaṃ attho veditabbo. Iminā nayena aññānipi evarūpāni padāni veditabbāni. Iminā ito ekanavutikappe pūritaṃ upekkhāvihāraṃ dasseti. Yaṃ sandhāyāha –
208“得乐我不染着，受苦我心不沮丧”：在获得快乐时我不生贪染，遭遇痛苦时我的心也不会沮丧。
‘‘Sukhapatto na rajjāmi, dukkhe na homi dummano;
209于一切处我皆保持平等，这就是我的舍波罗蜜。
Sabbattha tulito homi, esā me upekkhāpāramī’’ti.
232苦行等清净的注释结束。
Dukkarakārikādisuddhivaṇṇanā niṭṭhitā.
233关于通过食物获得清净的注释
Āhārasuddhivaṇṇanā
158158.“依靠食物就能清净”这种观点，是指有些人认为只靠吃枣子等一点点少量的食物就能变得清净，他们持有这样的见解。“他们这样说”（evamāhaṃsu）就是他们这么讲。“用枣子”（kolehi）意思是拿枣片来吃。“枣水”（kolodakaṃ）就是把枣捣碎后做成的饮料。“枣制品”（kolavikatiṃ）是指枣沙拉、枣糕、枣丸等用枣加工出来的东西。“以这个为最高标准”（etaparamo）就是把这种程度当成最高、最极致的标准，对于她或他来说，这就是最高的了。不过，在那个时候，也就是九十劫的顶点时期，枣的大小并不是像孟加拉苹果或棕榈果那么大，这句话的意思是：那时候的枣，也就跟现在的枣差不多大而已。
158.Āhārenasuddhīti kolādinā ekaccena parittakaāhārena sakkā sujjhitunti evaṃdiṭṭhino honti. Evamāhaṃsūti evaṃ vadanti. Kolehīti padarehi. Kolodakanti kolāni madditvā katapānakaṃ. Kolavikatinti kolasāḷavakolapūvakolaguḷādikolavikāraṃ. Etaparamoti etaṃ pamāṇaṃ paramaṃ assāti etaparamo. Tadā ekanavutikappamatthake pana na beluvapakkatālapakkapamāṇo kolo hoti, yaṃ etarahi kolassa pamāṇaṃ, ettakova hotīti attho.
159159.“极度消瘦的状态”（adhimattakasimānaṃ）就是瘦弱到了极点的样子。“像阿西提卡藤或卡拉藤的节一样”（āsītikapabbāni vā kāḷapabbāni vāti）：就像阿西提卡藤或卡拉藤在相连的地方干枯萎缩，中间部分却凸起来那样，我的手脚肢节也是这副样子，他用这个比喻来说明自己的身体状况。“像嘴唇的印迹”（oṭṭhapadaṃ）：就像嘴唇留下的印痕中间是凹下去的，同样，菩萨干瘪的血肉让肛门收缩内陷，那里的凹陷就像嘴唇印一样深入。“像一串珠子”（vaṭṭanāvaḷīti）：就像用绳子串起来的一串珠子，珠子和珠子之间是凹下去的，珠子本身是凸起来的，我的脊椎骨也是这样凹凸不平；“像旧房子的椽子”（jarasālāya gopānasiyo）：指的是老旧房屋的椽子，它们有的从竹梁上脱落，掉在环套里，有的又从环套脱落，掉在地上；这样一根翘在上面，一根掉在下面，变得东倒西歪、杂乱无章。但是，菩萨的肋骨并不是这样，因为他的血已经枯竭、肉已经萎缩，所以皮肤从肋骨之间耷拉下来，这段话正是针对这种情况说的。
159.Adhimattakasimānanti ativiya kisabhāvaṃ. Āsītikapabbāni vā kāḷapabbāni vāti yathā āsītikavalliyā vā kāḷavalliyā vā sandhiṭṭhānesu milāyitvā majjhe unnatunnatāni honti, evaṃ mayhaṃ aṅgapaccaṅgāni hontīti dasseti. Oṭṭhapadanti yathā oṭṭhassa padaṃ majjhe gambhīraṃ hoti, evamevaṃ bodhisattassa milāte maṃsalohite vaccadvārassa antopaviṭṭhattā ānisadaṃ majjhe gambhīraṃ hoti. Athassa bhūmiyaṃ nisinnaṭṭhānaṃ sarapoṅkhena akkantaṃ viya majjhe unnataṃ hoti. Vaṭṭanāvaḷīti yathā rajjuyā āvunitvā katā vaṭṭanāvaḷī vaṭṭanānaṃ antarantarā ninnā hoti, vaṭṭanaṭṭhānesu unnatā, evaṃ piṭṭhikaṇṭako unnatāvanato hoti, jarasālāya gopānasiyoti jiṇṇasālāya gopānasiyo, tā vaṃsato muccitvā maṇḍale patiṭṭhahanti, maṇḍalato muccitvā bhūmiyanti; evaṃ ekā upari hoti, ekā heṭṭhāti oluggaviluggā bhavanti. Bodhisattassa pana na evaṃ phāsuḷiyo, tassa hi lohite chinne maṃse milāte phāsuḷantarehi cammāni heṭṭhā otiṇṇāni, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.
212“深陷”（Okkhāyikāti）：即向下陷入。据说，当他的血被耗尽、肉干瘪之后，眼窝深陷，触及脑髓而紧贴于骨，因此他的眼珠变成了那副模样。“如刚切开的嫩物”（Āmakacchinnoti）：即在极嫩之时被切下，因为它一接触风与热，就会枯萎。舍利弗啊，我的肚皮贴到了脊梁骨（yāvassu me, sāriputtāti, sāriputta, mayhaṃ udaracchavi yāva piṭṭhikaṇṭakaṃ allīnā hoti）。或者，此处的联系应这样理解：舍利弗啊，我的苦行极为严酷，我的肚皮贴到了脊梁骨。“我去抓脊梁骨时，连肚皮一起抓到”（piṭṭhikaṇṭakaṃyeva pariggaṇhāmīti sahaudaracchaviṃ gaṇhāmi）；“我去抓肚皮时，连脊梁骨一起抓到”（udaracchaviṃyeva pariggaṇhāmīti sahapiṭṭhikaṇṭakaṃ gaṇhāmi）。“我脸朝下扑倒”（avakujjo papatāmīti）：据说，当他为了大小便而蹲下时，小便根本排不出来，大便也只排出一点点，约一两块干硬颗粒。这引发剧烈痛苦。汗水从身体流出，他就在那里脸朝下扑倒在地。因此他说：“我脸朝下扑倒”。“那个身体”（tameva kāyanti）：指在九十一劫顶点时的那个身体。而在《大萨遮迦经》中，则是针对最后一生之身，说为“这个身体”。“根部腐烂的体毛”（pūtimūlānīti）：当还有血肉时，它们能稳固地长着。而当血肉不复存在时，这些毛就像从皮块上脱落的毛一样，只是沾在手上，他正是针对这种情况说：“根部腐烂的体毛从身上掉落”。
Okkhāyikāti heṭṭhā anupaviṭṭhā. Tassa kira lohite chinne maṃse milāte akkhiāvāṭakā matthaluṅgaṃ āhacca aṭṭhaṃsu, tenassa evarūpā akkhitārakā ahesuṃ. Āmakacchinnoti atitaruṇakāle chinno, so hi vātātapena saṃphusati ceva milāyati ca. Yāvassu me, sāriputtāti, sāriputta, mayhaṃ udaracchavi yāva piṭṭhikaṇṭakaṃ allīnā hoti. Atha vā yāvassu me, sāriputta, bhāriyabhāriyā ahosi dukkarakārikā, mayhaṃ udaracchavi yāva piṭṭhikaṇṭakaṃ allīnā ahosīti evamettha sambandho veditabbo. Piṭṭhikaṇṭakaṃyeva pariggaṇhāmīti sahaudaracchaviṃ gaṇhāmi. Udaracchaviṃyeva pariggaṇhāmīti sahapiṭṭhikaṇṭakaṃ gaṇhāmi. Avakujjo papatāmīti tassa hi uccārapassāvatthāya nisinnassa passāvo neva nikkhamati, vaccaṃ pana ekaṃ dve kaṭakaṭṭhimattaṃ nikkhamati. Balavadukkhaṃ uppādeti. Sarīrato sedā muccanti, tattheva avakujjo bhūmiyaṃ patati. Tenāha ‘‘avakujjo papatāmī’’ti. Tameva kāyanti taṃ ekanavutikappamatthake kāyaṃ. Mahāsaccakasutte pana pacchimabhavikakāyaṃ sandhāya imameva kāyanti āha. Pūtimūlānīti maṃse vā lohite vā sati tiṭṭhanti. Tassa pana abhāve cammakhaṇḍe lomāni viya hattheyeva lagganti, taṃ sandhāyāha ‘‘pūtimūlāni lomāni kāyasmā patantī’’ti.
213“足以成就圣者的知见殊胜”（alamariyañāṇadassanavisesanti）：指能够使人达到圣者境界的、出世间的道。“就是由于未证得这种圣慧”（imissāyeva ariyāya paññāyāti）：指由于未证得观慧。“那种圣慧”（yāyaṃ ariyāti）：指已被证得的道慧。这句话的意思是：正如现在因证得观慧而证得道慧，在九十一劫顶点那时，我因未证得观慧，故未证得出世间的道慧。然而，中部诵者长老们则说：（经文中的）“这种”（imissāyeva）与“那种圣”（yāyaṃ ariyā）所说的慧，都是指道慧本身。当时，有比丘们追问他们：“大德！若是如此，则成了因未证得‘道’，故说‘我未证得道’，是这样吗？”他们回答：“贤友啊，我虽不能阐明透彻，但这两处都只是道慧，在此只有这种解释才合理。否则，用‘那种’（yā ayaṃ）来解释就不合拍了。”
Alamariyañāṇadassanavisesanti ariyabhāvaṃ kātuṃ samatthaṃ lokuttaramaggaṃ. Imissāyeva ariyāya paññāyāti vipassanāpaññāya anadhigamā. Yāyaṃ ariyāti yā ayaṃ maggapaññā adhigatā. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā etarahi vipassanāpaññāya adhigatattā maggapaññā adhigatā, evaṃ ekanavutikappamatthake vipassanāpaññāya anadhigatattā lokuttaramaggapaññaṃ nādhigatosmīti, majjhimabhāṇakattherā panāhu, imissāyevāti vuttapaññāpi yāyaṃ ariyāti vuttapaññāpi maggapaññāyeva. Atha ne bhikkhū āhaṃsu ‘‘evaṃ sante maggassa anadhigatattā maggaṃ nādhigatosmīti idaṃ vuttaṃ hoti, bhante’’ti. Āvuso, kiñcāpi dīpetuṃ na sakkomi, dvepi pana maggapaññāyevāti, etadeva cettha yuttaṃ. Itarathā hi yā ayanti niddeso ananurūpo siyā.
238食物清净的注释结束。
Āhārasuddhivaṇṇanā niṭṭhitā.
239关于轮回清净等观点的注释
Saṃsārasuddhiādivaṇṇanā
160160.“靠轮回而清净”（Saṃsārena suddhīti）：他们说，通过长久流转轮回而得以清净。“靠再生而清净”（Upapattiyā suddhīti）：他们说，通过多次投生而得以清净。“靠住处而清净”（Āvāsena suddhīti）：他们说，通过在众多地方居住而得以清净。在这三处中，依流转之义而说轮回，依投生之义而说再生，依居住之义而说住处，其实指的都是五蕴。“靠祭祀”（Yaññenāti）：他们说，通过举办许多祭祀而得以清净。“靠灌顶”（Muddhāvasittenāti）：指通过三种螺号声举行的刹帝利灌顶，被浇灌头顶者。“靠侍奉火神”（Aggipāricariyāyāti）：他们说，通过许多次侍奉火神而得以清净。
160.Saṃsārena suddhīti bahukaṃ saṃsaritvā sujjhantīti vadanti. Upapattiyā suddhīti bahukaṃ upapajjitvā sujjhantīti vadanti. Āvāsena suddhīti bahūsu ṭhānesu vasitvā sujjhantīti vadanti. Tīsupi ṭhānesu saṃsaraṇakavasena saṃsāro. Upapajjanakavasena upapatti. Vasanakavasena āvāsoti khandhāyeva vuttā. Yaññenāti bahuyāge yajitvā sujjhantīti vadanti. Muddhāvasittenāti tīhi saṅkhehi khattiyābhisekena muddhani abhisittena. Aggipāricariyāyāti bahuaggiparicaraṇena sujjhantīti vadanti.
161161.“年轻”（Daharo）：指年少。“青年”（Yuvā）：指具足青春。“极黑发者”（Susukāḷakeso）：指须发极为乌黑。“具足吉祥的青春”（Bhadrena yobbanena samannāgato）：以此说明他所具足的青春是吉祥、可爱的。“第一韶华”（Paṭhamena vayasā）：所谓第一韶华指三十三年，即具足此年岁之意。“以慧明达”（paññāveyyattiyenā）：指以智慧明辨之状态。“老”（Jiṇṇo）：指因衰老而衰朽。“年迈”（Vuddho）：指身体各部已发育成熟而稳固。“长老”（Mahallako）：指年纪高迈。“经久”（Addhagato）：指历经长久时光，度过漫长岁月。“达至寿限”（Vayo anuppatto）：指已达百岁的第三阶段，即最后之寿期。经中说“我今已年届八十”（āsītiko me vayo vattati）：据说这部经是世尊在般涅槃那年所说，故如此说。“最胜”（Paramāya）：指最上等的。“以念”（satiyā）等词：当讲说上百句乃至上千句时，能够领纳、把握的能力，称为“念”。能执持、连续不忘的能力，称为“胜解”（gati）。能如此领纳、忆持并加以修习的精进力，称为“慧力”（dhiti）。能明了其意义及原因的能力，称为“慧明达”（paññāveyyattiyaṃ）。
161.Daharoti taruṇo. Yuvāti yobbanena samannāgato. Susukāḷakesoti suṭṭhu kāḷakeso. Bhadrena yobbanena samannāgatoti imināssa yena yobbanena samannāgato yuvā, taṃ yobbanaṃ bhaddaṃ laddhakanti dasseti. Paṭhamena vayasāti paṭhamavayo nāma tettiṃsa vassāni, tena samannāgatoti attho, paññāveyyattiyenāti paññāveyyattibhāvena. Jiṇṇoti jarājiṇṇo. Vuddhoti vaḍḍhitvā ṭhitaaṅgapaccaṅgo. Mahallakoti jātimahallako. Addhagatoti bahuaddhānaṃ gato cirakālātikkanto. Vayo anuppattoti vassasatassa tatiyakoṭṭhāsaṃ pacchimavayaṃ anuppatto. Āsītiko me vayo vattatīti imaṃ kira suttaṃ bhagavā parinibbānasaṃvacchare kathesi. Tasmā evamāha. Paramāyāti uttamāya. Satiyātiādīsu padasatampi padasahassampi vadantasseva gahaṇasamatthatā sati nāma. Tadeva ādhāraṇaupanibandhanasamatthatā gati nāma. Evaṃ gahitaṃ dhāritaṃ sajjhāyaṃ kātuṃ samatthavīriyaṃ dhiti nāma. Tassa atthañca kāraṇañca dassanasamatthatā paññāveyyattiyaṃ nāma.
216「持坚弓的弓手」（Daḷhadhammā dhanuggaho）指拿着坚弓站立的射手。「坚弓」指具有两千力强度的弓。所谓“两千力”，即上好弓弦，挂上铅块等重物，用木棍挑起，当举到与箭等高的位置时，弓身刚好离地，这就是两千力的标准。「受学者」（Sikkhito）指在老师家中学习技艺，学了十年或十二年的人。「善手」（Katahattho）指有的人虽然学了技艺，但手法还不熟练；而此人手艺娴熟，已达到运用自如的程度。「近侍修习者」（Katūpāsano）指曾在王宫等场合展示过技艺的人。「以轻箭」（Lahukena asanena）是指内部挖空、填入棉花等物、并涂上漆的轻巧小箭。这样制作的箭，本来能射一牛吼远的，现在就能飞两牛吼；能射八牛吼的，就能飞十六牛吼。「少费力」（Appakasirena）指毫不吃力地。「超越」（Atipāteyyā）即越过。如此「具有极强念力的人」，就像弓手能迅速射穿一拃四指宽的影子那样，他也能领纳、执持、修习上百句乃至上千句，并且审察其意义和原因。「除饮食时」（Aññatra asitapītakhāyitasāyitā）：因为吃饭、喝水等事，世尊要做，比丘们也要做，所以这句话表示：除了应付这些必要事情的时间之外。
Daḷhadhammā dhanuggahoti daḷhaṃ dhanuṃ gahetvā ṭhito issāso. Daḷhadhanu nāma dvisahassathāmaṃ vuccati, dvisahassathāmaṃ nāma yassa āropitassa jiyābaddho lohasīsādīnaṃ bhāro daṇḍe gahetvā yāva kaṇḍappamāṇā ukkhittassa pathavito muccati. Sikkhitoti dasa dvādasa vassāni ācariyakule uggahitasippo. Katahatthoti koci sippameva uggaṇhāti. Katahattho na hoti, ayaṃ pana katahattho ciṇṇavasībhāvo. Katūpāsanoti rājakulādīsu dassitasippo. Lahukena asanenāti anto susiraṃ katvā tūlādīni pūretvā katalākhāparikammena sallahukakaṇḍena. Evaṃ katañhi ekausabhagāmī dve usabhāni gacchati, aṭṭhausabhagāmī soḷasausabhāni gacchati. Appakasirenāti nidukkhena. Atipāteyyāti atikkameyya. Evaṃ adhimattasatimantoti yathā so dhanuggaho taṃ vidatthicaturaṅgulachāyaṃ sīghaṃ eva atikkameti, evaṃ padasatampi padasahassampi uggahetuṃ upadhāretuṃ sajjhāyituṃ atthakāraṇāni ca upaparikkhituṃ samatthāti attho. Aññatra asitapītakhāyitasāyitāti asitapītādīni hi bhagavatāpi kātabbāni honti, bhikkhūhipi. Tasmā tesaṃ karaṇamattakālaṃ ṭhapetvāti dasseti.
217「未穷尽」（Apariyādinnāyevā）指毫无减损。假如一位比丘问身念处，另一位问受念处，另一位问心念处，另一位问法念处，而问者之间不互相张望，不会因为别人问了某个问题自己就不问，即便如此，他们的提问也还是有个先后次序可循。但是在佛陀那里，提问的次序根本显现不出来。因为世尊在箭影掠过一拃四指宽度之前，就能用十四种方式讲解身念处，用九种方式讲解受念处，用十六种方式讲解心念处，用五种方式讲解法念处。先不说这四种念处，即使另有四位比丘分别问四正勤、四神足、五根、五力、七觉支、八正道，世尊也同样能一一解说。就算有三十七位问菩提分法，世尊也能当下解答。为什么？因为世间凡夫讲一句话的时间里，阿难尊者能讲八句；而阿难尊者讲一句话的时间里，世尊能讲十六句。为什么？因为世尊的舌根柔软，齿列齐密，话语清晰流畅，语脉轻捷无碍。所以佛说：‘舍利弗啊，如来的说法，实在没有穷尽。’
Apariyādinnāyevāti aparikkhīṇāyeva. Sace hi eko bhikkhu kāyānupassanaṃ pucchati, añño vedanānupassanaṃ, añño cittānupassanaṃ, ayyo dhammānupassanaṃ. Iminā puṭṭhaṃ ahaṃ pucchissāmīti eko ekaṃ na oloketi. Evaṃ santepi tesaṃ vāro paññāyati. Evaṃ buddhānaṃ pana vāro na paññāyati, vidatthicaturaṅgulachāyaṃ atikkamato puretaraṃyeva bhagavā cuddasavidhena kāyānupassanaṃ, navavidhena vedanānupassanaṃ, soḷasavidhena cittānupassanaṃ, pañcavidhena dhammānupassanaṃ katheti. Tiṭṭhantu vā tāva ete cattāro. Sace hi aññe cattāro sammappadhānesu, aññe iddhipādesu, aññe pañca indriyesu, aññe pañca balesu, aññe satta bojjhaṅgesu, aññe aṭṭha maggaṅgesu pañhaṃ puccheyyuṃ, tampi bhagavā katheyya. Tiṭṭhantu vā ete aṭṭha. Sace aññe sattatiṃsa janā bodhipakkhiyesu pañhaṃ puccheyyuṃ, tampi bhagavā tāvadeva katheyya. Kasmā? Yāvatā hi lokiyamahājanā ekaṃ padaṃ kathenti. Tāva ānandatthero aṭṭha padāni katheti. Ānandatthere pana ekaṃ padaṃ kathenteyeva bhagavā soḷasapadāni katheti. Kasmā? Bhagavato hi jivhā mudukā dantāvaraṇaṃ suphusitaṃ vacanaṃ agalitaṃ bhavaṅgaparivāso lahuko. Tenāha ‘‘apariyādinnāyevassa, sāriputta, tathāgatassa dhammadesanā’’ti.
218这里的「说法」（dhammadesanā）指组织成教法的文句。「法句辞」（Dhammapadabyañjana）指佛经中的语句，是能表达各种义理的字音。「问难辩才」（Pañhapaṭibhāna）指解答问题的能力。这段内容想说明什么呢？如来在年轻时，能把字母组成句子，把句子合成偈颂，也能解释四字一句、八字一句、十六字一句的偈颂含义。到老年的时候，也绝不会说：现在老了，不能把字母组成句子，不能把句子合成偈颂，不能解释偈颂的意思。无论青年还是老年，如来的这些能力都没有任何减损，这里就是彰显这个道理。「即使卧床」（Mañcakena cepi）：这只是为了彰显佛力而作的假设。实际上，不可能有人抬着具备十力的如来，在村落、城镇、王都间巡游。因为如来们是在寿命的第五个阶段——那时还没有被衰老等征服，金色之身尚未变坏，还是人天所喜爱悦意的状态时——就般涅槃了。
Tattha dhammadasenāti tantiṭhapanā. Dhammapadabyañjananti pāḷiyā padabyañjanaṃ, tassa tassa atthassa byañjanakaṃ akkharaṃ. Pañhapaṭibhānanti pañhabyākaraṇaṃ. Iminā kiṃ dasseti? Tathāgato pubbe daharakāle akkharāni sampiṇḍetvā padaṃ vattuṃ sakkoti, padāni sampiṇḍetvā gāthaṃ vattuṃ sakkoti, catuakkharehi vā aṭṭhaakkharehi vā soḷasaakkharehi vā padehi yuttāya gāthāya atthaṃ vattuṃ sakkoti. Idāni pana mahallakakāle akkharāni sampiṇḍetvā padaṃ vā, padāni sampiṇḍetvā gāthaṃ vā, gāthāya atthaṃ vā vattuṃ na sakkotīti evaṃ natthi. Daharakāle ca mahallakakāle ca sabbametaṃ tathāgatassa apariyādinnamevāti imaṃ dasseti. Mañcakena cepi manti idaṃ buddhabaladīpanatthameva parikappetvā āha. Dasabalaṃ pana mañcake āropetvā gāmanigamarājadhāniyo pariharaṇakālo nāma natthi. Tathāgatā hi pañcame āyukoṭṭhāse khaṇḍiccādīhi anabhibhūtā suvaṇṇavaṇṇasarīrassa vevaṇṇiye ananuppatte devamanussānaṃ piyamanāpakāleyeva parinibbāyanti.
162「龙萨马拉」（Nāgasamālo）是这位长老的名字。在佛陀初成道的二十年期间，如同优波婆那、那耆多、弥醯等长老一样，他也是世尊的侍者。「正在扇凉」（Bījayamāno）指用扇子缓缓地扇风，为世尊带来舒适。「说了此言」（Etadavoca）：他听完整个经，对世尊过去的修行和苦行生起欢喜心，所以说出“稀有啊，尊者”等话。其中，「应击掌」这个词就是「稀有」的意思；「前所未有」就是「希有」的意思。这两个词都表达了他内心的惊叹。他问“尊者，这叫做什么名字？”内心的想法是：‘这个法门真好，我要请世尊为它安立一个名字。’于是世尊为他取名，说：‘龙萨马拉，因此你……’等。意思是：龙萨马拉，因为你听了这部经后，身上的毛发都欢喜地竖立起来，所以你应该把这个法门记住，叫‘毛发竖立法门’。
162.Nāgasamāloti tassa therassa nāmaṃ. Paṭhamabodhiyañhi vīsativassabbhantare upavānanāgitameghiyattherā viya ayampi bhagavato upaṭṭhāko ahosi. Bījayamānoti mandamandena tālavaṇṭavātena bhagavato utusukhaṃ samuṭṭhāpayamāno. Etadavocāti sakalasuttantaṃ sutvā bhagavato pubbacaritaṃ dukkarakārakaṃ āgamma pasanno etaṃ ‘‘acchariyaṃ bhante’’tiādivacanaṃ avoca. Tattha accharaṃ paharituṃ yuttanti acchariyaṃ. Abhūtapubbaṃ bhūtanti abbhutaṃ. Ubhayenapi attano vimhayameva dīpeti. Ko nāmo ayaṃ bhanteti idaṃ bhaddako vatāyaṃ dhammapariyāyo, handassa bhagavantaṃ āyācitvā nāmaṃ gaṇhāpemīti adhippāyena āha. Athassa bhagavā nāmaṃ gaṇhanto tasmā tiha tvantiādimāha. Tassattho, yasmā idaṃ suttaṃ sutvā tava lomāni haṭṭhāni, tasmā tiha tvaṃ , nāgasamāla, imaṃ dhammapariyāyaṃ ‘‘lomahaṃsana pariyāyo’’tveva naṃ dhārehīti.
246《轮回清净等注疏》终。
Saṃsārasuddhiādivaṇṇanā niṭṭhitā.
247《破除愚痴》中部注疏
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
248《大狮子吼经注疏》终。
Mahāsīhanādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
249第三、《大苦蕴经》注疏
3. Mahādukkhakkhandhasuttavaṇṇanā
163「如是我闻」：这是《大苦蕴经》。在这里，依律藏的说法，三个人称为「众多」，超过这个数目就是僧团；依经藏的说法，还是三人一组地算，超过此数便称为「众多」。此处应理解为经藏的说法。「入村乞食」：他们进入了。但他们当时还没进去，因为已经出门打算‘我们要进去’，所以说‘进入了’。就像一个为了去某个村庄而出家门的人，虽然还没到那个村，有人问‘某某去哪了’，也会说‘去村里了’，道理相同。「外道们的园林」：在祇园精舍不远处，有一所其他外道出游者的园林。他们就是指着那个而说的。「朋友，沙门」：朋友啊，你们的老师沙门乔达摩……「遍知诸欲」：他施设了诸欲的舍断与超越。对于色、受等，也是同样的道理。
163.Evaṃme sutanti mahādukkhakkhandhasuttaṃ. Tattha vinayapariyāyena tayo janā sambahulāti vuccanti, tato paraṃ saṅgho. Suttantapariyāyena tayo tayo eva, tato uddhaṃ sambahulāti vuccanti. Idha suttantapariyāyena sambahulāti veditabbā. Piṇḍāya pāvisiṃsūti paviṭṭhā, te pana na tāva paviṭṭhā, pavisissāmāti nikkhantattā pana pavisiṃsūti vuttā. Yathā gāmaṃ gamissāmīti nikkhantapuriso taṃ gāmaṃ appattopi ‘‘kuhiṃ itthannāmo’’ti vutte ‘‘gāmaṃ gato’’ti vuccati, evaṃ. Paribbājakānaṃ ārāmoti jetavanato avidūre aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ ārāmo atthi, taṃ sandhāya evamāhaṃsu. Samaṇo, āvusoti, āvuso, tumhākaṃ satthā samaṇo gotamo. Kāmānaṃ pariññanti kāmānaṃ pahānaṃ samatikkamaṃ paññapeti. Rūpavedanāsupi eseva nayo.
221在那里，外道们只懂自己的教义，如果说初禅，那就是施设遍知欲；如果说无色有，那就是施设遍知色；如果说无想有，那就是施设遍知受。可是他们连‘这叫初禅、这是色有、这是无色有’都不明白。他们虽然没法正确施设，却只会嚷着‘我们施设了，我们施设了’。如来是以不来道施设遍知欲，以阿拉汉道施设遍知色与受。明明有这么大的差别，他们却在这里说：‘朋友，有什么不同呢？’等等。
Tattha titthiyā sakasamayaṃ jānantā kāmānaṃ pariññaṃ paññapeyyuṃ paṭhamajjhānaṃ vadamānā, rūpānaṃ pariññaṃ paññapeyyuṃ arūpabhavaṃ vadamānā, vedanānaṃ pariññaṃ paññapeyyuṃ asaññabhavaṃ vadamānā. Te pana ‘‘idaṃ nāma paṭhamajjhānaṃ ayaṃ rūpabhavo ayaṃ arūpabhavo’’tipi na jānanti. Te paññapetuṃ asakkontāpi kevalaṃ ‘‘paññapema paññapemā’’ti vadanti. Tathāgato kāmānaṃ pariññaṃ anāgāmimaggena paññapeti, rūpavedanānaṃ arahattamaggena . Te evaṃ mahante visese vijjamānepi idha no, āvuso, ko vivesotiādimāhaṃsu.
222其中，「于此」指在这个施设中。或在说法中：意思是‘沙门乔达摩的说法与我们的说法，或我们的说法与沙门乔达摩的说法之间，所说到的差别究竟是指什么？’第二句也是同样的说法。就这样，他们把自己仅凭言说得来的见解，与正法教导并列，好像杂色黄金一样。「不随喜」即不这样认可；「不拒绝」即不这样否定。为何呢？据说那些外道就像盲人，不管懂不懂都可能乱说，所以不随喜；但因为‘遍知’一词还稍带一点教法的味道，所以不拒绝。又因为当地人对自宗、他宗的教义都不精通，所以两种反应都不做。
Tattha idhāti imasmiṃ paññāpane. Dhammadesanāya vā dhammadesananti yadidaṃ samaṇassa vā gotamassa dhammadesanāya saddhiṃ amhākaṃ dhammadesanaṃ, amhākaṃ vā dhammadesanāya saddhiṃ samaṇassa gotamassa dhammadesanaṃ ārabbha nānākaraṇaṃ vuccetha, taṃ kinnāmāti vadanti. Dutiyapadepi eseva nayo . Iti vemajjhe bhinnasuvaṇṇaṃ viya sāsanena saddhiṃ attano laddhivacanamattena samadhuraṃ ṭhapayiṃsu. Neva abhinandiṃsūti evametanti na sampaṭicchiṃsu. Nappaṭikkosiṃsūti nayidaṃ evanti nappaṭisedhesuṃ. Kasmā? Te kira titthiyā nāma andhasadisā, jānitvā vā ajānitvā vā katheyyunti nābhinandiṃsu, pariññanti vacanena īsakaṃ sāsanagandho atthīti nappaṭikkosiṃsu. Janapadavāsino vā te sakasamayaparasamayesu na suṭṭhu kusalātipi ubhayaṃ nākaṃsu.
165「他们将不能完整解说」：指无法圆满地阐述。「更增恼害」：由于不能解说，会更加增添苦恼。因为当不能圆满阐述时，苦就会生起。「正如，比丘们，对非境界所问那样」：这里的「如」是表原因的用词，「彼」只是个小品词。意思是：因为问题问到了他们的能力范围之外。「含天神的」：指与天神一起的世间。对魔等也是同样的说法。这样把世间三处包含，又提到两类众生，就是指这个包含天神等不同类别的世间，我不见任何天神或人能。或从此听闻：即从我的教示听闻后，即使不是如来或如来弟子，也能令其喜悦满足。这表示除此之外，没有其他能令人满意的方法。
165.Na ceva sampāyissantīti sampādetvā kathetuṃ na sakkhissanti. Uttariñca vighātanti asampāyanato uttarimpi dukkhaṃ āpajjissanti. Sampādetvā kathetuṃ asakkontānaṃ nāma hi dukkhaṃ uppajjati. Yathā taṃ, bhikkhave, avisayasminti ettha yathāti kāraṇavacanaṃ, tanti nipātamattaṃ. Yasmā avisaye pañho pucchito hotīti attho. Sadevaketi saha devehi sadevake. Samārakādīsupi eseva nayo. Evaṃ tīṇi ṭhānāni loke pakkhipitvā dve pajāyāti pañcahipi sattalokameva pariyādiyitvā etasmiṃ sadevakādibhede loke taṃ devaṃ vā manussaṃ vā na passāmīti dīpeti. Ito vā pana sutvāti ito vā pana mama sāsanato sutvā atathāgatopi atathāgatasāvakopi ārādheyya paritoseyya. Aññathā ārādhanaṃ nāma natthīti dasseti.
166「五欲」：依可贪求之义称为「欲」，依束缚之义称为「功德」。如在‘诸比丘，我允许用未缝制的布做成二重僧伽帝衣’（《律藏·大品》348）中，层叠的意思就是功德。在‘时光流逝，日夜更替，寿命的成分渐次舍弃’（《相应部》1.4）中，积聚的意思就是功德。在‘应期望百倍的供养’（《中部》3.379）中，利益的意思就是功德。在‘作肠间膜，作许多花环’（《法句》53）中，束缚的意思就是功德。这里也是取这个意义，所以说‘依束缚之义称为功德’。「眼所识」：指应由眼识看见的。依此方法，耳所识等也应理解。「可意」：不管是不是被遍求的，意思就是成为可意所缘。「可爱」：令人喜爱。「适意」：令心增长。「悦形」：有可爱的性质。「与欲相应」：指与执取这种所缘而生起的欲相应。「能染」：能令染着，是产生贪的原因。
166. Idāni attano tesaṃ pañhānaṃ veyyākaraṇena cittārādhanaṃ dassento ko ca, bhikkhavetiādimāha. Kāmaguṇāti kāmayitabbaṭṭhena kāmā. Bandhanaṭṭhena guṇā. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, ahatānaṃ vatthānaṃ dviguṇaṃ saṅghāṭi’’nti (mahāva. 348) ettha hi paṭalaṭṭho guṇaṭṭho. ‘‘Accenti kālā tarayanti rattiyo, vayoguṇā anupubbaṃ jahantī’’ti (saṃ. ni. 1.4) ettha rāsaṭṭho guṇaṭṭho. ‘‘Sataguṇā dakkhiṇā pāṭikaṅkhitabbā’’ti (ma. ni. 3.379) ettha ānisaṃsaṭṭho guṇaṭṭho. ‘‘Antaṃ antaguṇaṃ (khu. pā. 3 dvattiṃsākāre; dī. ni. 2.377) kayirā mālāguṇe bahū’’ti (dha. pa. 53) ettha bandhanaṭṭho guṇaṭṭho. Idhāpi eseva adhippeto, tena vuttaṃ ‘‘bandhanaṭṭhena guṇā’’ti. Cakkhuviññeyyāti cakkhuviññāṇena passitabbā. Etenupāyena sotaviññeyyādīsupi attho veditabbo. Iṭṭhāti pariyiṭṭhā vā hontu mā vā, iṭṭhārammaṇabhūtāti attho. Kantāti kamanīyā. Manāpāti manavaḍḍhanakā. Piyarūpāti piyajātikā. Kāmūpasaṃhitāti ārammaṇaṃ katvā uppajjamānena kāmena upasaṃhitā. Rajanīyāti rajjaniyā, rāguppattikāraṇabhūtāti attho.
167「若以手印」等中：「手印」是在手指节上做标记而形成的手印。「计算」指像线缕那样计算。「算数」指总体计算。凭借这些，他们观察田野就知道这里会有多少稻谷，观察树就知道会有多少果实，观察天空就知道空中这些鸟会有多少只。
167.Yadi muddāyātiādīsu muddāti aṅgulipabbesu saññaṃ ṭhapetvā hatthamuddā. Gaṇanāti acchiddagaṇanā. Saṅkhānanti piṇḍagaṇanā. Yāya khettaṃ oloketvā idha ettakā vīhī bhavissanti , rukkhaṃ oloketvā idha ettakāni phalāni bhavissanti, ākāsaṃ oloketvā ime ākāse sakuṇā ettakā nāma bhavissantīti jānanti.
226「耕」：耕作。「商」：步行商、陆路商等经商之道。「牧牛」：照顾自己或他人的牛，靠卖五种牛产品维生的职业。「弓术」：指持武器而从事护卫的工作。「王臣」：指持武器为国王办事而作护卫。「其余技艺」：指已学之外的其余技艺，如象术、马术等。「寒为前导」：如箭靶在箭的前方，寒在前面，即被寒冷逼迫的意思。热也是同样的道理。虻蚊蛇等中：「虻」是黄蝇，「蚊」是所有蝇类，「蛇」指任何爬行类。「被恼害」：被侵害，被打击。「死」：死去。「比丘们，此」：比丘们，这是依靠手印等谋生，以寒冷等为缘引生的疾病。「欲过患」：指在诸欲中的灾难、障碍。「现见」：现前可见，自己可证见的。「苦蕴」：苦的积聚。「欲因」等：以缘的意义，欲是它的因，所以叫「欲因」。以根的意义，欲是它的起因，所以叫「欲之因」。这只是词性变化而说为「欲之因」。以原因的意义，欲是它的诤事，所以叫「欲之诤事」。也只是词性变化而说为「欲之诤事」。「唯欲因」：这是决定的说法，必定以欲为缘而生起，就是这个意思。
Kasīti kasikammaṃ. Vaṇijjāti jaṅghavaṇijjathalavaṇijjādivaṇippatho. Gorakkhanti attano vā paresaṃ vā gāvo rakkhitvā pañcagorasavikkayena jīvanakammaṃ. Issattho vuccati āvudhaṃ gahetvā upaṭṭhānakammaṃ. Rājaporisanti āvudhena rājakammaṃ katvā upaṭṭhānaṃ. Sippaññataranti gahitāvasesaṃ hatthiassasippādi. Sītassa purakkhatoti lakkhaṃ viya sarassa sītassa purato, sītena bādhīyamānoti attho. Uṇhepi eseva nayo. Ḍaṃsādīsu ḍaṃsāti piṅgalamakkhikā. Makasāti sabbamakkhikā, sarīsapāti ye keci saritvā gacchanti. Rissamānoti ruppamāno, ghaṭṭiyamāno. Mīyamānoti maramāno. Ayaṃ, bhikkhaveti, bhikkhave, ayaṃ muddādīhi jīvikakappanaṃ āgamma sītādipaccayo ābādho. Kāmānaṃ ādīnavoti kāmesu upaddavo, upassaggoti attho. Sandiṭṭhikoti paccakkho sāmaṃ passitabbo. Dukkhakkhandhoti dukkharāsi. Kāmahetūtiādīsu paccayaṭṭhena kāmā assa hetūti kāmahetu. Mūlaṭṭhena kāmā nidānamassāti kāmanidāno. Liṅgavipallāsena pana kāmanidānanti vutto. Kāraṇaṭṭhena kāmā adhikaraṇaṃ assāti kāmādhikaraṇo. Liṅgavipallāseneva pana kāmādhikaraṇanti vutto. Kāmānameva hetūti idaṃ niyamavacanaṃ, kāmapaccayā uppajjatiyevāti attho.
227「奋起」指依靠谋生的精进而奋起者。「勤策」指持续不断地策励那种精进者。「精进」是指努力、勇猛、加行。「不成」是指不成功，不能获得。「忧悲」是因心中生起强烈的忧愁而忧愁。「疲苦」是因身体产生痛苦而疲苦。「悲叹」是用语言悲叹。「捶胸」是捶打胸膛。「哭泣」是哭泣。「迷乱」是如同失去知觉一般陷入迷乱。「徒劳」是指空虚。「无果」是指没有结果。「守护之因」是因守护而引生的纠纷。「如何」是指通过什么样的方法。「凡我所」是指我通过耕种等所得来的财物。「彼亦无有」是指那些现在也没有了。
Uṭṭhahatoti ājīvasamuṭṭhāpakavīriyena uṭṭhahantassa. Ghaṭatoti taṃ vīriyaṃ pubbenāparaṃ ghaṭentassa. Vāyamatoti vāyāmaṃ parakkamaṃ payogaṃ karontassa. Nābhinipphajjantīti na nipphajjanti, hatthaṃ nābhiruhanti. Socatīti citte uppannabalavasokena socati. Kilamatīti kāye uppannadukkhena kilamati. Paridevatīti vācāya paridevati. Urattāḷinti uraṃ tāḷetvā. Kandatīti rodati. Sammohaṃ āpajjatīti visaññī viya sammūḷho hoti. Moghanti tucchaṃ. Aphaloti nipphalo. Ārakkhādhikaraṇanti ārakkhakāraṇā. Kintīti kena nu kho upāyena. Yampi meti yampi mayhaṃ kasikammādīni katvā uppāditaṃ dhanaṃ ahosi. Tampi no natthīti tampi amhākaṃ idāni natthi.
168「复次，比丘们，欲因」等，也是先指出原因，再阐明过患。其中，「欲因」指以欲为缘，国王们也与国王们争论。「欲之因」是中性抽象名词，以欲为起因，争论的意思。「欲之诤事」也是中性抽象名词，以欲为诤事，争论的意思。「唯欲因」指为了村庄、市镇、都城、将军、国师、地位等诸欲本身而争论的意思。「攻击」指打击。「刀牌」指刀与盾牌等。「备弓囊」是指手持弓并备好箭囊。「两面密集」是指两边密集布阵。「闯入」是指冲入其中。「箭矢」是指射出的箭。「闪烁」是指箭矢来回飞窜。「彼等于彼处」是指他们在那个战场上。
168.Puna caparaṃ, bhikkhave, kāmahetūtiādināpi kāraṇaṃ dassetvāva ādīnavaṃ dīpeti. Tattha kāmahetūti kāmapaccayā rājānopi rājūhi vivadanti. Kāmanidānanti bhāvanapuṃsakaṃ, kāme nidānaṃ katvā vivadantīti attho. Kāmādhikaraṇantipi bhāvanapuṃsakameva, kāme adhikaraṇaṃ katvā vivadantīti attho. Kāmānameva hetūti gāmanigamanagarasenāpatipurohitaṭṭhānantarādīnaṃ kāmānameva hetu vivadantīti attho. Upakkamantīti paharanti. Asicammanti asiñceva kheṭakaphalakādīni ca. Dhanukalāpaṃ sannayhitvāti dhanuṃ gahetvā sarakalāpaṃ sannayhitvā. Ubhatobyūḷanti ubhato rāsibhūtaṃ. Pakkhandantīti pavisanti. Usūsūti kaṇḍesu. Vijjotalantesūti viparivattantesu. Te tatthāti te tasmiṃ saṅgāme.
229「湿泥涂抹之壁垛」：这里是指人们用砖砌成像马蹄形一样的墙基，再往上涂抹石灰。这样制成的墙基称为壁垛。当它们被湿泥淋洒时，就叫做湿泥涂抹。「闯入」是指在壁垛下面，即使被尖锐的铁枪等刺伤，也因墙壁湿滑而无法攀爬，依然直冲向前。「粪锅」是指煮沸的牛粪。「大叉」是指有百齿的器具。把它做成八齿的形状，立在城门上，当有人要破门而入时，就砍断系绳，用这个大叉来碾压他们。
Addāvalepanāupakāriyoti cettha manussā pākārapādaṃ assakhurasaṇṭhānena iṭṭhakāhi cinitvā upari sudhāya limpanti. Evaṃ katā pākārapādā upakāriyoti vuccanti. Tā tintena kalalena sittā addāvalepanā nāma honti. Pakkhandantīti tāsaṃ heṭṭhā tikhiṇaayasūlādīhi vijjhīyamānāpi pākārassa picchilabhāvena ārohituṃ asakkontāpi upadhāvantiyeva. Chakaṇakāyāti kuthitagomayena. Abhivaggenāti satadantena. Taṃ aṭṭhadantākārena katvā ‘‘nagaradvāraṃ bhinditvā pavisissāmā’’ti āgate uparidvāre ṭhitā tassa bandhanayottāni chinditvā tena abhivaggena omaddanti.
169他们「断屋隙」是指破坏房屋的缝隙。「劫掠」是指进村打击，进行大肆掠夺。「独屋」是指大约五十甚至六十人围住，活捉后索取赎物。「立险路」是指在路上进行劫害。「以粗棍」即用槌打击，或是为了打人而把四肘长的木杖砍成两段所用的短棍。「醪粥」是一种类似酸粥捣臼的刑罚，行刑时掀开颅骨，用钳子夹起烧红的铁丸投入其中，脑髓因此而沸腾，向上涌出。「螺首」是一种螺首刑，行刑时割断上唇、两边耳垂和颈部的皮肤，把所有头发束成一束，用棍子绞转拔起，头皮随头发被扯掉。然后用粗沙磨擦头颅并洗净，使其呈现螺壳般的颜色。
169.Sandhimpi chindantīti gharasandhimpi chindanti. Nillopanti gāme paharitvā mahāvilopaṃ karonti. Ekāgārikanti paṇṇāsamattāpi saṭṭhimattāpi parivāretvā jīvaggāhaṃ gahetvā āharāpenti. Paripanthepi tiṭṭhantīti panthadūhanakammaṃ karonti. Aḍḍhadaṇḍakehīti muggarehi pahārasādhanatthaṃ vā catuhatthadaṇḍaṃ dvedhā chetvā gahitadaṇḍakehi. Bilaṅgathālikanti kañjiyaukkhalikammakāraṇaṃ, taṃ karontā sīsakapālaṃ uppāṭetvā tattaṃ ayoguḷaṃ saṇḍāsena gahetvā tattha pakkhipanti, tena matthaluṅgaṃ pakkuthitvā upari uttarati. Saṅkhamuṇḍikanti saṅkhamuṇḍakammakāraṇaṃ, taṃ karontā uttaroṭṭhaubhatokaṇṇacūḷikagaḷavāṭaparicchedena cammaṃ chinditvā sabbakese ekato gaṇṭhiṃ katvā daṇḍakena vallitvā uppāṭenti, saha kesehi cammaṃ uṭṭhahati. Tato sīsakaṭāhaṃ thūlasakkharāhi ghaṃsitvā dhovantā saṅkhavaṇṇaṃ karonti.
231「罗睺口」是一种刑罚，行刑时用铁签撬开嘴巴，在口内点灯；或者从耳垂开始，用啃咬的方式掘开口部，鲜血流淌注满口中。「火焰鬘」是把整个身体用浸了油的布缠裹然后点燃。「手灯」是把双手用浸油布缠裹，像灯一样点燃。「艾拉迦衣」是一种刑罚，行刑时从颈部开始割开带皮的肉，一直割到脚踝处，然后用绳子绑住拖拽，受刑者踩着自己被割下的带皮之肉而摔倒。「树皮衣」是类似的刑罚，同样割开带皮的肉，但这次是从腰部割到脚踝，上身就像被下半身的皮肉像树皮衣一样覆盖住。「伊内亚卡」刑罚是在受刑者两肘和两膝套上铁环，钉入铁桩，使其以四根铁桩撑在地上站着，然后四周点火；有时又会拔掉铁桩，只靠四根骨尖支撑。像这样的刑罚是没有的。
Rāhumukhanti rāhumukhakammakāraṇaṃ, taṃ karontā saṅkunā mukhaṃ vivaritvā antomukhe dīpaṃ jālenti . Kaṇṇacūḷikāhi vā paṭṭhāya mukhaṃ nikhādanena khaṇanti. Lohitaṃ paggharitvā mukhaṃ pūreti. Jotimālikanti sakalasarīraṃ telapilotikāya veṭhetvā ālimpanti. Hatthapajjotikanti hatthe telapilotikāya veṭhetvā dīpaṃ viya jālenti. Erakavattikanti erakavattakammakāraṇaṃ, taṃ karontā gīvato paṭṭhāya cammabaddhe kantitvā gopphake ṭhapenti. Atha naṃ yottehi bandhitvā kaḍḍhanti. So attano cammabaddhe akkamitvā akkamitvā patati. Cīrakavāsikanti cīrakavāsikakammakāraṇaṃ, taṃ karontā tatheva cammabaddhe kantitvā kaṭiyaṃ ṭhapenti. Kaṭito paṭṭhāya kantitvā gopphakesu ṭhapenti. Uparimehi heṭṭhimasarīraṃ cīrakanivāsananivatthaṃ viya hoti. Eṇeyyakanti eṇeyyakakammakāraṇaṃ. Taṃ karontā ubhosu kapparesu ca jāṇūsu ca ayavalayāni datvā ayasūlāni koṭṭenti. So catūhi ayasūlehi bhūmiyaṃ patiṭṭhahati. Atha naṃ parivāretvā aggiṃ karonti. ‘‘Eṇeyyako jotipariggaho yathā’’ti āgataṭṭhānepi idameva vuttaṃ. Taṃ kālena kālaṃ sūlāni apanetvā catūhi aṭṭhikoṭīhiyeva ṭhapenti. Evarūpā kāraṇā nāma natthi.
232「鱼钩肉」是用两端有钩的钩子击打，撕扯皮肉和筋腱。「钱币刑」是用锋利的刀斧，从被凿处开始，像剥落铜钱大小那样，一块块凿掉全身皮肉。「碱水去皮」是在身上各处用武器打击后，再用刷子擦入碱水，皮肉筋腱流淌不止，只剩一串白骨立在那里。「门闩翻转」是让受刑者侧躺，将铁桩钉入耳孔，并与地面固定在一起，然后抓住其脚旋转甩动。「稻草座」是熟练的刽子手剥去皮肉，用研钵石砸碎骨头，然后抓住头发提起来，只剩下一堆肉，再用头发缠住抓住，如同捆绑稻草束那样。「以犬」是指几天不给食物，让饥饿的狗去啃食，片刻间就只剩下白骨一串。「来世」是指来世的第二个存在，也就是异熟（果报）的意思。
Baḷisamaṃsikanti ubhatomukhehi baḷisehi paharitvā cammamaṃsanhārūni uppāṭenti. Kahāpaṇikanti sakalasarīraṃ tiṇhāhi vāsīhi koṭito paṭṭhāya kahāpaṇamattaṃ kahāpaṇamattaṃ pātentā koṭṭenti. Khārāpatacchikanti sarīraṃ tattha tattha āvudhehi paharitvā kocchehi khāraṃ ghaṃsanti. Cammasaṃsanhārūni paggharitvā savanti. Aṭṭhikasaṅkhalikāva tiṭṭhati. Palighaparivattikanti ekena passena nipajjāpetvā kaṇṇacchidde ayasūlaṃ koṭṭetvā pathaviyā ekābaddhaṃ karonti. Atha naṃ pāde gahetvā āvijjhanti. Palālapīṭhakanti cheko kāraṇiko chavicammaṃ acchinditvā nisadapotehi aṭṭhīni bhinditvā kesesu gahetvā ukkhipanti. Maṃsarāsiyeva hoti, atha naṃ keseheva pariyonandhitvā gaṇhanti. Palālavaṭṭiṃ viya katvā pana veṭhenti. Sunakhehipīti katipayāni divasāni āhāraṃ adatvā chātakehi sunakhehi khādāpenti. Te muhuttena aṭṭhisaṅkhalikameva karonti. Samparāyikoti samparāye dutiyattabhāve vipākoti attho.
170「欲贪调伏、欲贪舍断」就是指涅槃。因为以涅槃为依处，对于诸欲的欲贪才被调伏并被舍断，所以涅槃被称为欲贪调伏和欲贪舍断。「或自己能遍知诸欲」是指自己将通过三种遍知来遍知诸欲。「为如性」是指为了达到如实的状态。「如所行道」是指随顺什么道而修习的人。
170.Chandarāgavinayo chandarāgappahānanti nibbānaṃ. Nibbānañhi āgamma kāmesu chandarāgo vinīyati ceva pahīyati ca, tasmā nibbānaṃ chandarāgavinayo chandarāgappahānanti ca vuttaṃ. Sāmaṃ vā kāme parijānissantīti sayaṃ vā te kāme tīhi pariññāhi parijānissanti. Tathattāyāti tathabhāvāya. Yathāpaṭipannoti yāya paṭipadāya paṭipanno.
171所谓「刹帝利少女」等，是为了说明那些以广大而非狭小的善业而取得结生的人，出生在能获得衣服装饰等之处。「十五日少女」是指十五岁的年纪。第二个词也是同样的道理。为何取年龄这个特征呢？是为了显示容貌的完满。因为女人即使出生在贫苦家庭，到了这个年纪，容貌也会逐渐变得明净；而男人则是在二十岁、二十五岁时才变得明净。「不过长」等，是说明没有六种缺陷的身体成就。「色光」就是指肤色本身。
171.Khattiyakaññāvātiādi aparittena vipulena kusalena gahitapaṭisandhikaṃ vatthālaṅkārādīni labhanaṭṭhāne nibbattaṃ dassetuṃ vuttaṃ. Pannarasavassuddesikāti pannarasavassavayā. Dutiyapadepi eseva nayo. Vayapadesaṃ kasmā gaṇhāti? Vaṇṇasampattidassanatthaṃ. Mātugāmassa hi duggatakule nibbattassāpi etasmiṃ kāle thokaṃ thokaṃ vaṇṇāyatanaṃ pasīdati. Purisānaṃ pana vīsativassakāle pañcavīsativassakāle pasannaṃ hoti. Nātidīghātiādīhi chadosavirahitaṃ sarīrasampattiṃ dīpeti. Vaṇṇanibhāti vaṇṇoyeva.
235「老迈」：指被衰老所摧残。「如椽曲」：像弯曲的椽子那样弯。「已坏」：即已经朽坏，这也表示其弯曲的样子。「杖为归依」：以拐杖为依靠，以拐杖为伴侣。「颤抖」：即身体震颤。「病苦」：受老苦所折磨。「齿缺」：由于年迈，牙齿缺损。「白发」：头发花白。「秃顶」：如同被人拔掉头发那样，成了秃头。「头秃」：非常秃的头。「有皱纹」：生起皱纹。「斑点散布之身」：身体散布着黑白斑点。「有病」：即身患病。「受苦」：遭受痛苦。
Jiṇṇanti jarājiṇṇaṃ. Gopānasivaṅkanti gopānasī viya vaṅkaṃ. Bhogganti bhaggaṃ, imināpissa vaṅkabhāvameva dīpeti. Daṇḍaparāyaṇanti daṇḍapaṭisaraṇaṃ daṇḍadutiyaṃ. Pavedhamānanti kampamānaṃ. Āturanti jarāturaṃ. Khaṇḍadantanti jiṇṇabhāvena khaṇḍitadantaṃ. Palitakesanti paṇḍarakesaṃ. Vilūnanti luñcitvā gahitakesaṃ viya khallāṭaṃ. Khalitasiranti mahākhallāṭasīsaṃ. Valinanti sañjātavaliṃ. Tilakāhatagattanti setakāḷatilakehi vikiṇṇasarīraṃ. Ābādhikanti byādhikaṃ. Dukkhitanti dukkhapattaṃ.
236「重病」：病得非常严重。「弃于冢间」：被抛弃在荒芜的墓地。其余部分与《念处经》中所说的相同。在这里，也是以涅槃作为欲贪的调伏。
Bāḷhagilānanti adhimattagilānaṃ. Sivathikāya chaḍḍitanti āmakasusāne pātitaṃ. Sesamettha satipaṭṭhāne vuttameva. Idhāpi nibbānaṃyeva chandarāgavinayo.
173「于彼时不为自己恼害」：在那个时候，他也不想让自己受苦。「唯为无害」：只是纯粹的无苦状态。
173.Neva tasmiṃ samaye attabyābādhāyāti tasmiṃ samaye attanopi dukkhatthāya na ceteti. Abyābajjhaṃyevāti niddukkhameva .
174「诸比丘，凡是受都是无常的」意思是：比丘们，因为受是无常的，所以这无常等特性就是受的过患。所谓「出离」，就是指像前面所讲的那样一种情形。
174.Yaṃ, bhikkhave, vedanā aniccāti, bhikkhave, yasmā vedanā aniccā, tasmā ayaṃ aniccādiākārova vedanāya ādīnavoti attho, nissaraṇaṃ vuttappakāramevāti.
269《破斥迷失》，即《中部》的注释书部分。
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
270《大苦蕴经》的注释解说结束。
Mahādukkhakkhandhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
2714. 《小苦蕴经》注释
4. Cūḷadukkhakkhandhasuttavaṇṇanā
175175.「如是我闻」等开头，即为《小苦蕴经》。其中，「于释迦族中」指在一个叫这个名字的地区。因为该地区是释迦族王子们居住的地方，故以释迦族为称。而释迦族的起源，在《阿摩昼经》中已有叙述。「在迦毗罗卫城」指在这座名为迦毗罗卫的城市中。该城因建于名为迦毗罗的仙人住处，故称迦毗罗卫，世尊以它为托钵行境。「在榕树园」：有一位名叫尼拘陀的释迦族人，亲族聚会时，世尊来到了迦毗罗卫，他便让人在自己的园林里建造了住所供养世尊，世尊即住于其中——这是其含义。摩诃男是阿那律长老的兄弟，是世尊叔父的儿子。净饭、白饭、斛饭、甘露饭与甘饭，这五人是兄弟。一位叫甘露妃的王后是他们的姐妹。帝沙长老是她的儿子。如来与难陀长老是净饭王之子，摩诃男与阿那律长老是白饭王之子。阿难长老是甘饭王之子，他是世尊的堂弟。摩诃男年纪较长，是一位一来者圣弟子。
175.Evaṃme sutanti cūḷadukkhakkhandhasuttaṃ. Tattha sakkesūti evaṃnāmake janapade. So hi janapado sakyānaṃ rājakumārānaṃ vasanaṭṭhānattā sakyātveva saṅkhyaṃ gato. Sakyānaṃ pana uppatti ambaṭṭhasutte āgatāva. Kapilavatthusminti evaṃnāmake nagare. Tañhi kapilassa isino nivāsaṭṭhāne katattā kapilavatthūti vuttaṃ, taṃ gocaragāmaṃ katvā. Nigrodhārāmeti nigrodho nāma sakko, so ñātisamāgamakāle kapilavatthuṃ āgate bhagavati attano ārāme vihāraṃ kāretvā bhagavato niyyātesi, tasmiṃ viharatīti attho. Mahānāmoti anuruddhattherassa bhātā bhagavato cuḷapituputto. Suddhodano sukkodano sakkodano dhotodano amitodanoti ime pañca janā bhātaro. Amitā nāma devī tesaṃ bhaginī. Tissatthero tassā putto. Tathāgato ca nandatthero ca suddhodanassa puttā, mahānāmo ca anuruddhatthero ca sukkodanassa. Ānandatthero amitodanassa, so bhagavato kaniṭṭho. Mahānāmo mahallakataro sakadāgāmī ariyasāvako.
240「长期」：指从我证得一来果以来，在漫长的时间里我都了知——他这样表示。「贪法」：名为贪的法，这是针对种种贪欲而说的。对于其余两者，也依此类推。「遍取后而住立」：意思是灭尽后而住立。因为这种遍取，在「遍取所有象军、遍取所有马军、遍取所有车军、遍取所有步军后，将他活着释放」（《相应部》1.128）等处，是依「执取」的意思而出现。在「诸比丘，修习并多修习无常想，能遍取一切欲贪」（《相应部》3.102）中，则是依「灭尽」的意思。此处也意在「灭尽」。因此说：「遍取已，即灭尽已」。
Dīgharattanti mayhaṃ sakadāgāmiphaluppattito paṭṭhāya cirarattaṃ jānāmīti dasseti. Lobhadhammāti lobhasaṅkhātā dhammā, nānappakārakaṃ lobhaṃyeva sandhāya vadati. Itaresupi dvīsu eseva nayo. Pariyādāya tiṭṭhantīti khepetvā tiṭṭhanti. Idañhi pariyādānaṃ nāma ‘‘sabbaṃ hatthikāyaṃ pariyādiyitvā sabbaṃ assakāyaṃ sabbaṃ rathakāyaṃ sabbaṃ pattikāyaṃ pariyādiyitvā jīvantaṃyeva naṃ osajjeyya’’nti (saṃ. ni. 1.126) ettha gahaṇe āgataṃ. ‘‘Aniccasaññā, bhikkhave, bhāvitā bahulīkatā sabbaṃ kāmarāgaṃ pariyādiyatī’’ti (saṃ. ni. 3.102) ettha khepane. Idhāpi khepane adhippetaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘pariyādiyitvāti khepetvā’’ti.
241「即那些贪法等，有时也遍取我心而住立」：意思是，在某个时候，那些贪法等会遍取我的心而占据住立——他这样询问。据说这位国王当时有这样的想法：以一来道，贪嗔痴应被无余断除。他一边知道自己的烦恼并未完全断除，一边又执取那未被完全断除的部分，而认为已被断除的烦恼以后还会现起。难道圣弟子会生起这样的疑惑吗？是的，会生起。为什么呢？因为对于教理的不通达。对于「此烦恼为此道所断」这一教理不通达的圣弟子，确实会如此。难道他没有省察智吗？有的。然而那种省察智并非在所有人中都圆满。有人只省察已断的烦恼；有人只省察剩余的烦恼；有人只省察道；有人只省察果；有人只省察涅槃。然而在这五种省察中，不获得一种或两种是不合适的。因此，对于那些省察不圆满者，由于对道所断烦恼的教理不通达，便会如此。
Yena me ekadā lobhadhammāpīti yena mayhaṃ ekekasmiṃ kāle lobhadhammāpi cittaṃ pariyādāya tiṭṭhantīti pucchati. Ayaṃ kira rājā ‘‘sakadāgāmimaggena lobhadosamohā niravasesā pahīyantī’’ti saññī ahosi, ayaṃ ‘‘appahīnaṃ me atthī’’tipi jānāti, appahīnakaṃ upādāya pahīnakampi puna pacchatovāvattatīti saññī hoti. Ariyasāvakassa evaṃ sandeho uppajjatīti? Āma uppajjati. Kasmā? Paṇṇattiyā akovidattā. ‘‘Ayaṃ kileso asukamaggavajjho’’ti imissā paṇṇattiyā akovidassa hi ariyasāvakassapi evaṃ hoti. Kiṃ tassa paccavekkhaṇā natthīti? Atthi. Sā pana na sabbesaṃ paripuṇṇā hoti. Eko hi pahīnakilesameva paccavekkhati. Eko avasiṭṭhakilesameva, eko maggameva, eko phalameva, eko nibbānameva. Imāsu pana pañcasu paccavekkhaṇāsu ekaṃ vā dve vā no laddhuṃ na vaṭṭati. Iti yassa paccavekkhaṇā na paripuṇṇā, tassa maggavajjhakilesapaṇṇattiyaṃ akovidattā evaṃ hoti.
176「即是彼之贪嗔痴」：即贪、嗔、痴在你的心相续中并未断除，而你却自以为已断除——他这样指出。「而彼」：指属于你的贪嗔痴法。「于诸欲」：指两种欲（事欲与烦恼欲）。「你若不享受」：意思是你就应该像我一样出家。
176.Soeva kho teti soyeva lobho doso moho ca tava santāne appahīno, tvaṃ pana pahīnasaññī ahosīti dasseti. So ca hi teti so tuyhaṃ lobhadosamohadhammo. Kāmeti duvidhe kāme. Na paribhuñjeyyāsīti mayaṃ viya pabbajeyyāsīti dasseti.
177「少味」：指微小的快乐。「多苦」：现世的苦和后世的苦，在此处是众多的。「多忧恼」：现世的忧恼和后世的忧恼，在此处是众多的。「过患」：现世的灾祸和后世的灾祸。「在此处更多」：在这些欲中，这过患是更多的。然而其味，若与雪山相比，则如一粒芥子般微小、微少。「即使摩诃男如此」：摩诃男啊，即使圣弟子如此。「如实」：按照事物的真实状况。他以正确的方式、通过原因，以智慧清楚地看见——他这样表示。这里「以慧」：指以观慧，也就是指下面两种道的智慧。「他」：指那位以两种道看见了欲之过患的圣弟子。「喜乐」：以此表示两种有喜的禅那。「或其他较此更寂静者」：指比那两种禅那更寂静的其他，即更上的两种禅那和两种道。「他尚非于欲不回转」：因此，那位证得两种道而住立的圣弟子，由于还没有证得更上的禅那或道，所以他在欲乐中还未能不回转；不回转就是不再转向欲乐。回转者则还会转向。为什么呢？因为四种禅那还未以镇伏断去断除，两种道还未以正断去彻底断除。
177.Appassādāti parittasukhā. Bahudukkhāti diṭṭhadhammikasamparāyikadukkhamevettha bahukaṃ. Bahupāyāsāti diṭṭhadhammikasamparāyiko upāyāsakilesoyevettha bahu. Ādīnavoti diṭṭhadhammikasamparāyiko upaddavo. Ettha bhiyyoti etesu kāmesu ayaṃ ādīnavoyeva bahu. Assādo pana himavantaṃ upanidhāya sāsapo viya appo, parittako. Iti cepi mahānāmāti mahānāma evaṃ cepi ariyasāvakassa. Yathābhūtanti yathāsabhāvaṃ. Sammā nayena kāraṇena paññāya suṭṭhu diṭṭhaṃ hotīti dasseti. Tattha paññāyāti vipassanāpaññāya, heṭṭhāmaggadvayañāṇenāti attho. Socāti so eva maggadvayena diṭṭhakāmādīnavo ariyasāvako. Pītisukhanti iminā sappītikāni dve jhānāni dasseti. Aññaṃ vā tato santataranti tato jhānadvayato santataraṃ aññaṃ uparijhānadvayañceva maggadvayañca. Neva tāva anāvaṭṭī kāmesu hotīti atha kho so dve magge paṭivijjhitvā ṭhitopi ariyasāvako upari jhānānaṃ vā maggānaṃ vā anadhigatattā neva tāva kāmesu anāvaṭṭī hoti, anāvaṭṭino anābhogo na hoti. Āvaṭṭino sābhogoyeva hoti. Kasmā? Catūhi jhānehi vikkhambhanappahānassa, dvīhi maggehi samucchedappahānassa abhāvā.
244「于我亦同」（Mayhampikho）：不单是你，我也是如此。「于正觉之前」（Pubbeva sambodhā）：在道正觉之前更早的时候。「已以慧善见」（Paññāya sudiṭṭhaṃ hoti）：这里是指以能断除（烦恼）的智慧而善见。「未获得喜乐」（Pītisukhaṃ nājjhagamā）：没有证得两种有喜的禅那。「或其他较此更寂静者」（Aññaṃ vā tato santataraṃ）：这里是指更上的两种禅那和四种道。「我了知」（Paccaññāsiṃ）：我完全了知。
Mayhampikhoti na kevalaṃ tuyheva, atha kho mayhampi. Pubbeva sambodhāti maggasambodhito paṭhamatarameva. Paññāya sudiṭṭhaṃ hotīti ettha orodhanāṭakā pajahanapaññā adhippetā. Pītisukhaṃ nājjhagamanti sappītikāni dve jhānāni na paṭilabhiṃ. Aññaṃ vā tato santataranti idha upari jhānadvayaṃ ceva cattāro ca maggā adhippetā. Paccaññāsinti paṭiaññāsiṃ.
179「摩诃男，一时，有一种」（Ekamidāhaṃ mahānāma samayaṃ）：这段教法为何开始呢？这是一个单独的连接（anusandhi）。前面已经讲了欲的味和过患，但没有讲出离（nissaraṇa）。为了开示出离，才开始这段教导。因为沉溺欲乐是一边，自我折磨是另一边，为了以果定为首，显示出“从这两边解脱的，才是我的教法”这整个教法，所以开始这段教导。
179.Ekamidāhaṃ mahānāma samayanti kasmā āraddhaṃ? Ayaṃ pāṭiyekko anusandhi. Heṭṭhā kāmānaṃ assādopi ādīnavopi kathito , nissaraṇaṃ na kathitaṃ, taṃ kathetuṃ ayaṃ desanā āraddhā. Kāmasukhallikānuyogo hi eko anto attakilamathānuyogo ekoti imehi antehi muttaṃ mama sāsananti upari phalasamāpattisīsena sakalasāsanaṃ dassetumpi ayaṃ desanā āraddhā.
246「在鹫峰山」（Gijjhakūṭe pabbateti）：指那座山有一个像秃鹫一样的山峰，因此称为鹫峰（Gijjhakūṭo）。或者秃鹫们（Gijjhā）住在山峰顶上，因此也称为鹫峰。「在仙吞山侧」（Isigilipasse）：在仙吞山（Isigilipabbatassa）的侧面。「在黑岩上」（Kāḷasilāyaṃ）：在黑色的石板岩上。「他们成为站立挺直者」（Ubbhaṭṭhakā hontīti）：他们仅仅直立着，不坐下来。「由其自苦行而生者」（Opakkamikāti）：指由站立挺直等自身努力而产生出来的（苦受）。尼干陀（Nigaṇṭho），朋友（āvuso）啊：他们无法说出别的原因，便把这推到尼干陀（Nigaṇṭha）身上。「他是全知者、全见者」（Sabbaññū sabbadassāvīti）：意思是“我们的这位导师知道和见到过去、未来、现在的一切”。「他自称有毫无剩余的智见」（Aparisesaṃ ñāṇadassanaṃ paṭijānātīti）：我们的这位导师，自称有“无余的智见”，了知毫无剩余的一切法，并在这样自称时说：“无论行走还是站立……都现前。”其中，「恒常」（satataṃ）意为常时。「无间」（samitaṃ）是它的同义词。
Gijjhakūṭe pabbateti tassa pabbatassa gijjhasadisaṃ kūṭaṃ atthi, tasmā gijjhakūṭoti vuccati. Gijjhā vā tassa kūṭesu nivasantītipi gijjhakūṭoti vuccati. Isigilipasseti isigilipabbatassa passe. Kāḷasilāyanti kāḷavaṇṇe piṭṭhipāsāṇe. Ubbhaṭṭhakā hontīti uddhaṃyeva ṭhitakā honti anisinnā. Opakkamikāti ubbhaṭṭhakādinā attano upakkamena nibbattitā. Nigaṇṭho, āvusoti aññaṃ kāraṇaṃ vattuṃ asakkontā nigaṇṭhassa upari pakkhipiṃsu. Sabbaññū sabbadassāvīti so amhākaṃ satthā atītānāgatapaccuppannaṃ sabbaṃ jānāti passatīti dasseti. Aparisesaṃ ñāṇadassanaṃ paṭijānātīti so amhākaṃ satthā aparisesaṃ dhammaṃ jānanto aparisesasaṅkhātaṃ ñāṇadassanaṃ paṭijānāti, paṭijānanto ca evaṃ paṭijānāti ‘‘carato ca me tiṭṭhato ca…pe… paccupaṭṭhita’’nti. Tattha satatanti niccaṃ. Samitanti tasseva vevacanaṃ.
180朋友（āvuso）们，难道你们尼干陀（Nigaṇṭhā）不知道，只有这么多苦被消尽？这里表示：世尊示意，一个人做了什么，他应当知道那事。就像借了二十个钱币的债，还了十个后，知道“我给了十个，还欠十个”；再还之后，知道“全给了”。就像收割田地三分之一后，知道“一部分已割，还有两分剩下”；再割一分，知道“两分已割，还有一分剩下”；那也割完，知道“全部完成”。这样，在所有事务中，他知道已做的和未做的，你们尼干陀也应当这样了知。「为断除不善法」（Akusalānaṃ dhammānaṃ pahānaṃ）：以此他问道：“在你们的教法中，可有名为尼干陀的人，已断除不善、修习善法、达到清净吗？”
180.Kiṃ pana tumhe, āvuso, nigaṇṭhā jānātha ettakaṃ vā dukkhaṃ nijjiṇṇanti idaṃ bhagavā puriso nāma yaṃ karoti, taṃ jānāti. Vīsatikahāpaṇe iṇaṃ gahetvā dasa datvā ‘‘dasa me dinnā dasa avasiṭṭhā’’ti jānāti, tepi datvā ‘‘sabbaṃ dinna’’nti jānāti. Khettassa tatiyabhāgaṃ lāyitvā ‘‘eko bhāgo lāyito, dve avasiṭṭhā’’ti jānāti. Puna ekaṃ lāyitvā ‘‘dve lāyitā, eko avasiṭṭho’’ti jānāti. Tasmimpi lāyite ‘‘sabbaṃ niṭṭhita’’nti jānāti, evaṃ sabbakiccesu katañca akatañca jānāti, tumhehipi tathā ñātabbaṃ siyāti dasseti. Akusalānaṃ dhammānaṃ pahānanti iminā akusalaṃ pahāya kusalaṃ bhāvetvā suddhantaṃ patto nigaṇṭho nāma tumhākaṃ sāsane atthīti pucchati.
248「当如此存在时」：指当你们处于这样无知的状态时。「残忍」：指行为残忍、凶暴的人。「血手」：杀害有情、夺取生命，因而双手沾满血污的人。即使杀生时手没有被血染污，也应称为「血手」。「粗恶业者」：指造作暴恶之业的人。也就是对母亲、对父亲，以及对如法的沙门、婆罗门等造下罪过的人。或者指捕鹿者等从事粗猛行业的人。
Evaṃ santeti tumhākaṃ evaṃ ajānanabhāve sati. Luddāti luddācārā. Lohitapāṇinoti pāṇe jīvitā voropentā lohitena makkhitapāṇino. Pāṇaṃ hi hanantassapi yassa lohitena pāṇi na makkhiyati , sopi lohitapāṇītveva vuccati. Kurūrakammantāti dāruṇakammā. Mātari pitari dhammikasamaṇabrāhmaṇādīsu ca katāparādhā. Māgavikādayo vā kakkhaḷakammā.
249「朋友乔达摩，并非如此」：尼干陀们心里这样想：“他这是在指出我们教义中的过失，我们也来把他的过失安回去。”于是便开始了这样的言论。它的意思是：“朋友乔达摩，像你们这样披着上等衣服，吃着精米肉饭，住在如同天宫般美丽的香室里，靠着安乐去达到安乐，不可能是这样靠着安乐就能达到安乐的。而像我们这样，通过蹲踞精勤等种种方式来体验苦，应该是这样靠苦去达到安乐的。”
「而如果由乐，朋友」：这句话是说，如果可以由乐而达到乐，那么国王也应该能达到了——这是为了显示这个道理而说的。其中，「摩揭陀」指摩揭陀国的统治者。「希尼耶」是他的名字。「宾比」是（国王）身体的名字。由于那位国王体相的圆满、美丽、庄严，因为身体的成就，所以叫做「频婆娑罗」。「更安乐住」：尼干陀们这是针对国王在三座宫殿里，与三种年龄的舞女们一起享受成就而说的。「必定」：指决定无疑地。「轻率、未加思择」：指轻率而为，没有仔细省察。就像被贪染的人因为贪欲而说话，被瞋怒的人因为瞋恚而说话，被愚痴的人因为愚痴而说话一样，显示了这些话就是这样说出来的。
Na kho, āvuso, gotamāti idaṃ nigaṇṭhā ‘‘ayaṃ amhākaṃ vāde dosaṃ deti, mayampissa dosaṃ āropemā’’ti maññamānā ārabhiṃsu. Tassattho, ‘‘āvuso, gotama yathā tumhe paṇītacīvarāni dhārentā sālimaṃsodanaṃ bhuñjantā devavimānavaṇṇāya gandhakuṭiyā vasamānā sukhena sukhaṃ adhigacchatha, na evaṃ sukhena sukhaṃ adhigantabbaṃ. Yathā pana mayaṃ ukkuṭikappadhānādīhi nānappakāraṇaṃ dukkhaṃ anubhavāma, evaṃ dukkhena sukhaṃ adhigantabba’’nti. Sukhena ca hāvusoti idaṃ sace sukhena ca sukhaṃ adhigantabbaṃ siyā. Rājā adhigaccheyyāti dassanatthaṃ vuttaṃ . Tattha māgadhoti magadharaṭṭhassa issaro. Seniyoti tassa nāmaṃ. Bimbīti attabhāvassa nāmaṃ. So tassa sārabhūto dassanīyo pāsādiko attabhāvasamiddhiyā bimbisāroti vuccati. Sukhavihāritaroti idaṃ te nigaṇṭhā rañño tīsu pāsādesu tividhavayehi nāṭakehi saddhiṃ sampattianubhavanaṃ sandhāya vadanti. Addhāti ekaṃsena. Sahasā appaṭisaṅkhāti sāhasaṃ katvā, appaccavekkhitvāva yathā ratto rāgavasena duṭṭho dosavasena mūḷho mohavasena bhāsati, evamevaṃ vācā bhāsitāti dasseti.
250「对此我将反问」：指将在那件事上发问。「依你们所乐许」：指依照你们所满意的方式。「能」：指有能力做到。
Tattha paṭipucchissāmīti tasmiṃ atthe pucchissāmi. Yathā vo khameyyāti yathā tumhākaṃ rucceyya. Pahotīti sakkoti.
251「不动摇」：指不被摇动、安稳不动。「感受纯一之乐」：指感受无间断的乐。「朋友，尼干陀们，我能……感受纯一之乐」：他说这句话，是为了显示自己果等至的乐。在这里，为了确立议论，在涉及国王的回合中，是以“七”为起点来提问的。因为如果说了“七日七夜都不够”，就可以接着问“六、五、四”来询问乐。但在纯粹的回合中，如果说了“七”，接着又被说到“六、五、四”，那就成了寻常之事，所以以“一”为开始来进行教导。其余各处意义浅明易懂。
Aniñjamānoti acalamāno. Ekantasukhaṃ paṭisaṃvedīti nirantarasukhaṃ paṭisaṃvedī. ‘‘Ahaṃ kho , āvuso, nigaṇṭhā pahomi…pe… ekantasukhaṃ paṭisaṃvedī’’ti idaṃ attano phalasamāpattisukhaṃ dassento āha. Ettha ca kathāpatiṭṭhāpanatthaṃ rājavāre satta ādiṃ katvā pucchā katā. Satta rattindivāni nappahotīti hi vutte cha pañca cattārīti sukhaṃ pucchituṃ hoti. Suddhavāre pana sattāti vutte puna cha pañca cattārīti vuccamānaṃ anacchariyaṃ hoti, tasmā ekaṃ ādiṃ katvā desanā katā. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.
285《破除迷执》中部注疏
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
286《小苦蕴经》解释结束。
Cūḷadukkhakkhandhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
287五、《推量经》解释
5. Anumānasuttavaṇṇanā
181「如是我闻」等，就是《推量经》。其中，「在跋祇中」：指在一个叫这名称的国土，其词义可以依照前文所说的来理解。「在苏苏马罗山」：指在一个叫这名称的城中。据说，在为这座城市划定地基的那一天，附近的一个水池里，鳄鱼发出了声音，发出了吼声。城市建成之后，人们就给它取名「苏苏马罗山」。「在有怖林」：指在一个名为有怖的林中。也有读作「有怖伽罗林」的。「在鹿野苑」：那片森林所在之处，是鹿和鸟得到无畏施的地方，所以叫做「鹿野苑」。
181.Evaṃme sutanti anumānasuttaṃ. Tattha bhaggesūti evaṃnāmake janapade, vacanattho panettha vuttānusāreneva veditabbo. Susumāragireti evaṃnāmake nagare. Tassa kira nagarassa vatthupariggahadivase avidūre udakarahade suṃsumāro saddamakāsi, giraṃ nicchāresi. Atha nagare niṭṭhite suṃsumāragiraṃ tvevassa nāmaṃ akaṃsu. Bhesakaḷāvaneti bhesakaḷānāmake vane. ‘‘Bhesagaḷāvane’’tipi pāṭho. Migadāyeti taṃ vanaṃ migapakkhīnaṃ abhayadinnaṭṭhāne jātaṃ, tasmā migadāyoti vuccati.
253「使发起」：指让人心生希望。「让他们说」：是以教诫和教授的方式让他们说，意思是让他们教导。「我应被说」：指我应被你们说，应被教导、应被教授。「而他成为难说者」：指他难以被说，被说时不能承受。「以造成难说性的诸法」：指以造成难说性的、后面将出现的十六种法。「不顺受教导者」：指当被说时，他说：“你们为什么说我？我自己知道适宜与不适宜、有罪与无罪、有意义与无意义。”他不以右绕的方式接受教导，而是以左绕的方式接受，所以称为不顺受教导者。
Pavāretīti icchāpeti. Vadantūti ovādānusāsanivasena vadantu, anusāsantūti attho. Vacanīyomhīti ahaṃ tumhehi vattabbo, anusāsitabbo ovaditabboti attho. So ca hoti dubbacoti so ca dukkhena vattabbo hoti, vutto na sahati. Dovacassakaraṇehīti dubbacabhāvakārakehi upari āgatehi soḷasahi dhammehi. Appadakkhiṇaggāhī anusāsaninti yo hi vuccamāno tumhe maṃ kasmā vadatha, ahaṃ attano kappiyākappiyaṃ sāvajjānavajjaṃ atthānatthaṃ jānāmīti vadati. Ayaṃ anusāsaniṃ padakkhiṇato na gaṇhāti, vāmato gaṇhāti, tasmā appadakkhiṇaggāhīti vuccati.
254「邪恶欲求」：指低劣的、对不存在的事物产生的希求。「抵触」：指成为反对者，站在对立面。「排斥」：是这样打击对方：“你一个愚痴、不明事理的人有什么可说？你竟然也认为自己应该说话？”「反责」：是这样反责：“你也犯了某条犯戒，你应该先处理那个！”
Pāpikānaṃ icchānanti lāmakānaṃ asantasambhavanapatthanānaṃ. Paṭippharatīti paṭiviruddho, paccanīko hutvā tiṭṭhati, apasādetīti kiṃ nu kho tuyhaṃ bālassa abyattassa bhaṇitena, tvampi nāma bhaṇitabbaṃ maññissasīti evaṃ ghaṭṭeti. Paccāropetīti, tvampi khosi itthannāmaṃ āpattiṃ āpanno, taṃ tāva paṭikarohīti evaṃ paṭiāropeti.
255「以其他掩盖其他」：指用一种理由或言词来遮掩另一种理由或言词。当被说“你犯了罪”时，他便说“谁犯罪？犯什么罪？在何处犯罪？你们在说谁？在说什么？”等等。当被说“你见到过任何这样的事情吗？”时，他便把耳朵凑过来说“我听不见”。「把话题引向外部」：指当被问“你犯了名为某某的罪”时，他回答说“我去了华氏城”。随后又被告知“我们不是问你去华氏城的事，而是在问你的罪”，他便说“从那里我去了王舍城”，或者说“去婆罗门家吧，你犯了罪”。进而说“在那里我得到了猪肉”等言语，如此将话题散乱到外部。
Aññenaññaṃ paṭicaratīti aññena kāraṇena vacanena vā aññaṃ kāraṇaṃ vacanaṃ vā paṭicchādeti. ‘‘Āpattiṃ āpannosī’’ti vutte ‘‘ko āpanno, kiṃ āpanno, kismiṃ āpanno, kaṃ bhaṇatha, kiṃ bhaṇathā’’ti vā vadati. ‘‘Evarūpaṃ kiñci tayā diṭṭha’’nti vutte ‘‘na suṇāmī’’ti sotaṃ vā upaneti. Bahiddhā kathaṃ apanāmetīti ‘‘itthannāmaṃ āpattiṃ āpannosī’’ti puṭṭho ‘‘pāṭaliputtaṃ gatomhī’’ti vatvā puna ‘‘na tava pāṭaliputtagamanaṃ pucchāma, āpattiṃ pucchāmā’’ti vutte ‘‘tato rājagehaṃ gatomhī’’ti, rājagehaṃ vā yāhi brāhmaṇagehaṃ vā, āpattiṃ āpannosīti. Tattha me sūkaramaṃsaṃ laddhantiādīni vadanto kathaṃ bahiddhā vikkhipati.
256「事迹」：指关于自己行迹的事情。「不能完备」：是说：贤友，当被问到“你住在哪里？依止谁而住？”或者你所声称的“我见到此人犯戒”，这时问你：“你那时在做什么？此人在做什么？你身在何处？他又在何处？”以种种方式询问其行迹时，他无法完备地叙述出来。
Apadāneti attano cariyāya. Na sampāyatīti, āvuso, tvaṃ kuhiṃ vasasi, kaṃ nissāya vasasīti vā, yaṃ tvaṃ vadesi ‘‘mayā esa āpattiṃ āpajjanno diṭṭho’’ti. Tvaṃ tasmiṃ samaye kiṃ karosi, ayaṃ kiṃ karoti, kattha vā tvaṃ acchasi kattha vā ayantiādinā nayena cariyaṃ puṭṭho sampādetvā kathetuṃ na sakkoti.
183「于此，贤友」（tatrāvuso）意为：贤友，在那十六种法中。「应当自己如此推度自己」（attanāva attānaṃ evaṃ anuminitabba）是指：应当由自己如此推度自己、衡量自己、裁决自己。
183.Tatrāvusoti , āvuso, tesu soḷasasu dhammesu. Attanāva attānaṃ evaṃ anuminitabbanti evaṃ attanāva attā anumetabbo tuletabbo tīretabbo.
184「应观察」：指应被观察。「日夜修学者」：是说无论白昼还是黑夜都修学，即于白昼和黑夜都于善法修学的人，应当只生起喜与欢悦。
184.Paccavekkhitabbanti paccavekkhitabbo. Ahorattānusikkhināti divāpi rattimpi sikkhantena, ratiñca divā ca kusalesu dhammesu sikkhantena pītipāmojjameva uppādetabbanti attho.
259「在清澄的水器中」：指在清澈的盛水容器中。「面容相」：是指面部的映像。「尘」：是指外来的尘土。「污点」：是指在那上面生长的痣、斑点或脓疱。「断除所有这些恶不善法」：以此讲述了全部舍断。如何呢？当生起这样的审察——“这些不善法对于出家人是不相应的”，便讲述了审察舍断。以戒为立足处，着手遍作而成就八等至者，便讲述了镇伏舍断。以等至为立足处，增进观者，便讲述了彼分舍断。增进观后修习道者，便讲述了正断舍断。到达果时是止息舍断，到达涅槃时是出离舍断。如此，在这部经中确实讲述了全部舍断。
Acche vā udakapatteti pasanne vā udakabhājane. Mukhanimittanti mukhapaṭibimbaṃ. Rajanti āgantukarajaṃ. Aṅgaṇanti tattha jātakaṃ tilakaṃ vā piḷakaṃ vā. Sabbepime pāpake akusale dhamme pahīneti iminā sabbappahānaṃ kathesi. Kathaṃ? Ettakā akusalā dhammā pabbajitassa nānucchavikāti paṭisaṅkhānaṃ uppādayato hi paṭisaṅkhānappahānaṃkathitaṃ hoti. Sīlaṃ padaṭṭhānaṃ katvā kasiṇaparikammaṃ ārabhitvā aṭṭha samāpattiyo nibbattentassa vikkhambhanappahānaṃ kathitaṃ. Samāpattiṃ padaṭṭhānaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhentassa tadaṅgappahānaṃ kathitaṃ. Vipassanaṃ vaḍḍhetvā maggaṃ bhāventassa samucchedappahānaṃ kathitaṃ. Phale āgate paṭippassaddhippahānaṃ, nibbāne āgate nissaraṇappahānanti evaṃ imasmiṃ sutte sabbappahānaṃ kathitaṃva hoti.
260据说，这部经名为“比丘巴帝摩卡”——这是古德们所说的。它应在一天之中观察三遍。清晨进入住处坐下后，应当观察：“这许多的烦恼，在我的内心中是存在还是不存在呢？”如果见到存在，就应为舍断它们而努力。如果不见存在，则应心生欢喜，思惟“我是善出家的”。做完饭食之事后，在夜间住处或日间住处坐下后，也应观察。傍晚在住处坐下后也应观察。如果做不到三遍，应当观察两遍。如果两遍也做不到，则必须观察一遍，据说不可不观察。其余各处都是意义明显的。
Idañhi suttaṃ bhikkhupātimokkhaṃ nāmāti porāṇā vadanti. Idaṃ divasassa tikkhattuṃ paccavekkhitabbaṃ. Pāto eva vasanaṭṭhānaṃ pavisitvā nisinnena ‘‘ime ettakā kilesā atthi nu kho mayhaṃ natthī’’ti paccavekkhitabbā. Sace atthīti passati, tesaṃ pahānāya vāyamitabbaṃ. No ce passati, supabbajitosmīti attamanena bhavitabbaṃ. Bhattakiccaṃ katvā rattiṭṭhāne vā divāṭṭhāne vā nisīditvāpi paccavekkhitabbaṃ. Sāyaṃ vasanaṭṭhāne nisīditvāpi paccavekkhitabbaṃ. Tikkhattuṃ asakkontena dve vāre paccavekkhitabbaṃ. Dve vāre asakkontena pana avassaṃ ekavāraṃ paccavekkhitabbaṃ, appaccavekkhituṃ na vaṭṭatīti vadanti. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.
297《破除疑迷》中部注疏中
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
298《推度经》的注释到此结束。
Anumānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
299《心荒芜经》注释
6. Cetokhilasuttavaṇṇanā
185185. 如是我闻——《心荒芜经》。这里，「心荒芜」指心的僵硬状态、心的垃圾状态、心的桩柱状态。「心的系缚」指将心系缚，如同握在手心般抓取，所以称为心的系缚。关于「增长」等，以戒为增长，以道为发育，以涅槃为广博；或者，以戒与定而增长，以观道而发育，以果与涅槃而广博。「于导师疑惑」：对导师的身体或功德疑惑。对身体疑惑时，他会想：“具备三十二大人相妙庄严的身体，是有还是没有？”对功德疑惑时，他会想：“能知过去、未来、现在的全知智，是有还是没有？”“疑惑”指：寻思而困苦，陷入痛苦，不能抉择。「不信解」指：对于“就是这样”不能获得胜解。「不净信」指：不能深入功德，无法以无疑的状态净信，不能变得清澈。「为热勤」：为了令烦恼炽燃而作的精进。「为修习」：为了反复的修习。「为相续」：为了持续不断的修行，「为策励」：为了策励。这就是第一种心荒芜，也就是由对导师的怀疑所构成的第一种心僵硬状态。对于这位比丘，它还没有被断除。「于法」：对教法与证法的怀疑。对教法疑惑时，听说“三藏佛语，八万四千法蕴”，便怀疑：“这是有还是没有？”对证法疑惑时，听说“观之等流名为道，道之等流名为果，一切行之弃舍名为涅槃”，便怀疑：“那是有还是没有？”「于僧疑惑」：根据“善行道”等语句，说“正在修行这样道路的人，是四道位、四果位，由这八种人组成的团体叫做僧”，对此怀疑：“它是有还是没有？”对学疑惑时，听说“有增上戒学、增上心学、增上慧学”，便怀疑：“那是存在还是不存在？”这是第五种，也就是由对同梵行者的忿怒构成的第五种心的僵硬状态、垃圾状态、桩柱状态。
185.Evaṃme sutanti cetokhilasuttaṃ. Tattha cetokhilāti cittassa thaddhabhāvā kacavarabhāvā khāṇukabhāvā. Cetaso vinibandhāti cittaṃ bandhitvā muṭṭhiyaṃ katvā viya gaṇhantīti cetaso vinibandhā. Vuddhintiādīsu sīlena vuddhiṃ, maggena viruḷhiṃ, nibbānena vepullaṃ. Sīlasamādhīhi vā vuddhiṃ, vipassanāmaggehi viruḷhiṃ, phalanibbānehi vepullaṃ. Satthari kaṅkhatīti satthu sarīre vā guṇe vā kaṅkhati. Sarīre kaṅkhamāno dvattiṃsavaralakkhaṇappaṭimaṇḍitaṃ nāma sarīraṃ atthi nu kho natthīti kaṅkhati, guṇe kaṅkhamāno atītānāgatapaccuppannajānanasamatthaṃ sabbaññutaññāṇaṃ atthi nu kho natthīti kaṅkhati. Vicikicchatīti vicinanto kicchati, dukkhaṃ āpajjati, vinicchetuṃ na sakkoti. Nādhimuccatīti evametanti adhimokkhaṃ na paṭilabhati. Na sampasīdatīti guṇesu otaritvā nibbicikicchabhāvena pasīdituṃ, anāvilo bhavituṃ na sakkoti. Ātappāyāti kilesasantāpakavīriyakaraṇatthāya. Anuyogāyāti punappunaṃ yogāya. Sātaccāyāti satatakiriyāya padhānāyāti padahanatthāya. Ayaṃ paṭhamo cetokhiloti ayaṃ satthari vicikicchāsaṅkhāto paṭhamo cittassa thaddhabhāvo, evametassa bhikkhuno appahīno hoti. Dhammeti pariyattidhamme ca paṭivedhadhamme ca. Pariyattidhamme kaṅkhamāno, tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ caturāsīti dhammakkhandhasahassānīti vadanti, atthi nu kho etaṃ natthīti kaṅkhati. Paṭivedhadhamme kaṅkhamāno vipassanānissando maggo nāma, magganissando phalaṃ nāma, sabbasaṅkhārapaṭinissaggo nibbānaṃ nāmāti vadanti. Taṃ atthi nu kho natthīti kaṅkhati. Saṅghe kaṅkhatīti suppaṭipannotiādīnaṃ padānaṃ vasena evarūpaṃ paṭipadaṃ paṭipannā cattāro maggaṭṭhā cattāro phalaṭṭhāti aṭṭhannaṃ puggalānaṃ samūhabhūto saṅgho nāma, so atthi nu kho natthīti kaṅkhati. Sikkhāya kaṅkhamāno adhisīlasikkhā nāma adhicittasikkhā nāma adhipaññāsikkhā nāmāti vadanti. Sā atthi nu kho natthīti kaṅkhati. Ayaṃ pañcamoti ayaṃ sabrahmacārīsu kopasaṅkhāto pañcamo cittassa thaddhabhāvo kacavarabhāvo khāṇukabhāvo.
186在心的系缚里，「于欲」指对事欲和对烦恼欲这两者。「于身」指对自己的身体。「于色」指对外在的色法。「随所欲」即想要多少，就有多少。「满腹」指填饱腹部，因为这样腹部才不空虚毁坏，所以称为“满腹”。「床座乐」指床和椅子的舒适，或者适宜气候的舒适。「侧卧乐」指像辗转侧卧而睡的人一样，右侧卧或左侧卧生起的安乐。「睡眠乐」指睡眠的舒适。「致力」指专心投入其中而安住。
186. Vinibandhesu kāmeti vatthukāmepi kilesakāmepi. Kāyeti attano kāye. Rūpeti bahiddhā rūpe. Yāvadatthanti yattakaṃ icchati, tattakaṃ. Udarāvadehakanti udarapūraṃ. Tañhi udaraṃ avadehanato udarāvadehakanti vuccati. Seyyasukhanti mañcapīṭhasukhaṃ, utusukhaṃ vā. Passasukhanti yathā samparivattakaṃ sayantassa dakkhiṇapassavāmapassānaṃ sukhaṃ hoti, evaṃ uppannasukhaṃ. Middhasukhanti niddāsukhaṃ. Anuyuttoti yuttapayutto viharati.
263「发愿」意思就是已经希望、已经渴求。在“以戒”等当中，「戒」指四徧净戒。「禁」指受持禁制。「苦行」指修习苦行。「梵行」指远离淫欲。「我将成为天神」指将成为大有威力的天神，「或成为某一类天神」指成为少威力天神中的任意一种。
Paṇidhāyāti patthayitvā. Sīlenātiādīsu sīlanti catupārisuddhisīlaṃ. Vatanti vatasamādānaṃ. Tapoti tapacaraṇaṃ. Brahmacariyanti methunavirati. Devo vā bhavissāmīti mahesakkhadevo vā bhavissāmi. Devaññataro vāpi appesakkhadevesu vā aññataro.
189189. 在四神足中，依凭「欲」而生起的定是「欲定」；作为精勤的诸行是「精勤行」。「具足」即成就那些法。神变之足，或者由于神变而成为足，所以称为「神足」。对其余三者，也以同样的方式理解，这里只是简略地说。广说则见于《神足分别》中；其义理也在《清净道论》中阐明。如此，以这四种神足说明了镇伏断。第五「奋进」即指在一切处都应当作的精进。「具足奋进十五支」：舍弃了五种心荒芜、舍弃了五种心的系缚，再加上四种神足就是奋进，这样与奋进一起就具足了十五支。「堪能」指相应、合适。「为彻底破坏」指以智慧破坏烦恼。「为通达」指四道的通达。「为证得最上」即最殊胜的。「安稳处」即从四种轭中获得安稳的阿拉汉果。「为获得」即达到、得到。「犹如」是表示譬喻的介词，或者是表示推度的“pīti”一词。这两者都表达“正如那样，比丘们”。
189. Iddhipādesu chandaṃ nissāya pavatto samādhi chandasamādhi. Padhānabhūtā saṅkhārā padhānasaṅkhārā. Samannāgatanti tehi dhammehi upetaṃ. Iddhiyā pādaṃ, iddhibhūtaṃ vā pādanti iddhipādaṃ. Sesesupi eseva nayo, ayamettha saṅkhepo. Vitthāro pana iddhipādavibhaṅge āgato yeva. Visuddhimaggepissa attho dīpito. Iti imehi catūhi iddhipādehi vikkhambhanappahānaṃ kathitaṃ. Ussoḷhīyeva pañcamīti ettha ussoḷhīti sabbattha kattabbavīriyaṃ dasseti. Ussoḷhīpannarasaṅgasamannāgatoti pañca cetokhilappahānāni pañca vinibandhappahānāni cattāro iddhipādā ussoḷhīti evaṃ ussoḷhiyā saddhiṃ pannarasahi aṅgehi samannāgato. Bhabboti anurūpo, anucchaviko. Abhinibbhidāyāti ñāṇena kilesabhedāya. Sambodhāyāti catumaggasambodhāya. Anuttarassāti seṭṭhassa. Yogakkhemassāti catūhi yogehi khemassa arahattassa. Adhigamāyāti paṭilābhāya. Seyyathāti opammatthe nipāto. Pīti sambhāvanatthe. Ubhayenapi seyyathāpi nāma, bhikkhaveti dasseti .
265“母鸡的蛋有八枚、十枚或十二枚”这一句，虽然实际上母鸡生的蛋可能比这少或多，但为了语言顺畅才这样说，因为世间语言这样才顺口。「它们应该有」意思是那些蛋应当存在。「母鸡正确卧孵它们」：那生它们的母鸡展开双翅卧在蛋上，这就叫作正确卧孵。「正确暖育」：时时让蛋感受适宜温度，围绕它们好好地暖着，使它们得到温气。「正确培护」：时时围绕它们好好地抚育，让它们浸得母鸡的气味。即使那母鸡用这三种方式不放逸地去做，虽然不一定会生起这样的愿望，然而那些雏鸡还是能按照所说的方法安稳地破壳而出。因为那些蛋被母鸡用这样三种方式守护，就不会腐坏；蛋里的湿气也会耗尽；蛋壳变薄；脚爪尖和嘴喙变硬；它们自行成熟。因为蛋壳变薄，外面的光透入里面，所以雏鸡心想：“我们长久蜷缩手脚，住在拥挤狭窄的地方；现在看到外面有光，这里将会有安乐住处了。”于是它们生起想出壳的心，用脚拍击蛋壳，伸长脖子，于是蛋壳裂成两半。接着，它们振动翅膀，发出那一刻的啾啾叫声，安然出壳；出壳后它们游行在村落田间，到处增添光彩。
Kukkuṭiyāaṇḍāni aṭṭha vā dasa vā dvādasa vāti ettha pana kiñcāpi kukkuṭiyā vuttappakārato ūnādhikānipi aṇḍāni honti, vacanasiliṭṭhatāya pana evaṃ vuttaṃ. Evañhi loke siliṭṭhaṃ vacanaṃ hoti. Tānassūti tāni assu, bhaveyyunti attho. Kukkuṭiyā sammā adhisayitānīti tāya janettiyā kukkuṭiyā pakkhe pasāretvā tesaṃ upari sayantiyā sammā adhisayitāni. Sammā pariseditānīti kālena kālaṃ utuṃ gāhāpentiyā suṭṭhu samantato seditāni usmīkatāni. Sammā paribhāvitānīti kālena kālaṃ suṭṭhu samantato bhāvitāni, kukkuṭagandhaṃ gāhāpitānīti attho. Kiñcāpi tassā kukkuṭiyāti tassā kukkuṭiyā imaṃ tividhakiriyākaraṇena appamādaṃ katvā kiñcāpi na evaṃ icchā uppajjeyya. Atha kho bhabbāva teti atha kho te kukkuṭapotakā vuttanayena sotthinā abhinibbhijjituṃ bhabbāva. Te hi yasmā tāya kukkuṭiyā evaṃ tīhākārehi tāni aṇḍāni paripālīyamānāni na pūtīni honti. Yopi nesaṃ allasineho, sopi pariyādānaṃ gacchati, kapālaṃ tanukaṃ hoti, pādanakhasikhā ca mukhatuṇḍakañca kharaṃ hoti, sayaṃ paripākaṃ gacchati, kapālassa tanuttā bahi āloko anto paññāyati, tasmā ‘‘ciraṃ vata mayaṃ saṅkuṭitahatthapādā sambādhe sayimhā, ayañca bahi āloko dissati, ettha dāni no sukhavihāro bhavissatī’’ti nikkhamitukāmā hutvā kapālaṃ pādena paharanti, gīvaṃ pasārenti, tato taṃ kapālaṃ dvedhā bhijjati. Atha te pakkhe vidhunantā taṅkhaṇānurūpaṃ viravantā nikkhamantiyeva, nikkhamitvā ca gāmakkhettaṃ upasobhayamānā vicaranti.
266「正是如此」这句话，是把譬喻和义理配合起来说明。应当这样配合义理来理解：就像那只母鸡对蛋所做的三类行为，这位比丘也具备「奋迅十五支」。由于母鸡完成三类行为，蛋便不会腐坏；同样，具足十五支的比丘因为成就了三种随观，他的「观智」也就不会退失。由于母鸡的三类行为，蛋中的湿气被耗尽；同样，那位比丘通过成就三种随观，便耗尽了对三有深处的爱染湿气。那些蛋壳变薄，就好比比丘的「无明卵壳」变薄。雏鸡的脚爪、嘴喙变得坚硬锐利，就好比比丘的观智变得锐利、猛利、清净、勇健。雏鸡成熟的时节，也就是那位比丘的观智成熟、增长、入于「胎观」的时节。应当知道，雏鸡用脚爪尖或嘴喙啄破蛋壳，振拍翅膀安稳出壳的时节，就等于那位比丘：他摄持观智之胎而游行后，遇到了适合的时节、适合的食物、适合的人、适合的听法因缘，便在一座之上增长观智，以次第证得的「阿拉汉道」破开无明蛋壳，展开「神通」的翅膀，安稳地证得阿拉汉果。再者，就像母鸡知道雏鸡已经成熟，便主动啄破蛋壳；同样，对于那样的比丘，世尊知道他智慧成熟，便以偈颂——
Evameva khoti idaṃ opammasampaṭipādanaṃ. Taṃ evaṃ atthena saṃsandetvā veditabbaṃ – tassā kukkuṭiyā aṇḍesu tividhakiriyākaraṇaṃ viya hi imassa bhikkhuno ussoḷhīpannarasehi aṅgehi samannāgatabhāvo. Kukkuṭiyā tividhakiriyāsampādanena aṇḍānaṃ apūtibhāvo viya pannarasaṅgasamannāgatassa bhikkhuno tividhānupassanāsampādanena vipassanāñāṇassa aparihāni. Tassā tividhakiriyākaraṇena aṇḍānaṃ allasinehapariyādānaṃ viya tassa bhikkhuno tividhānupassanāsampādanena bhavattayānugatanikantisinehapariyādānaṃ . Aṇḍakalāpānaṃ tanubhāvo viya bhikkhuno avijjaṇḍakosassa tanubhāvo. Kukkuṭapotakānaṃ pādanakhamutuṇḍakānaṃ thaddhakharabhāvo viya bhikkhuno vipassanāñāṇassa tikkhakharavippasannasūrabhāvo. Kukkuṭapotakānaṃ pariṇāmakālo viya bhikkhuno vipassanāñāṇassa pariṇāmakālo vaḍḍhitakālo gabbhaggahaṇakālo. Kukkuṭapotakānaṃ pādanakhasikhāya vā mukhatuṇḍakena vā aṇḍakosaṃ padāletvā pakkhe papphoṭetvā sotthinā abhinikkhamanakālo viya tassa bhikkhuno vipassanāñāṇagabbhaṃ gaṇhāpetvā vicarantassa tajjātikaṃ utusappāyaṃ vā bhojanasappāyaṃ vā puggalasappāyaṃ vā dhammassavanasappāyaṃ vā labhitvā ekāsane nisinnasseva vipassanaṃ vaḍḍhentassa anupubbādhigatena arahattamaggena avijjaṇḍakosaṃ padāletvā abhiññāpakkhe papphoṭetvā sotthinā arahattappattakālo veditabbo. Yathā pana kukkuṭapotakānaṃ pariṇatabhāvaṃ ñatvā mātāpi aṇḍakosaṃ bhindati, evaṃ tathārūpassa bhikkhuno ñāṇaparipākaṃ ñatvā satthāpi –
267应当断除自己的爱欲，如同用手折断秋天的睡莲；专一修习寂灭之道，即善逝所开示的涅槃。
‘‘Ucchinda sinehamattano, kumudaṃ sāradikaṃva pāṇinā;
268以这般方式普放光明，用这偈颂敲击无明蛋壳，那位比丘在偈颂结束时便破开了无明蛋壳，证得阿拉汉果。从此以后，就像那些雏鸡游走于村落田间，令各处生辉，这位大漏尽比丘也将心投入以涅槃为所缘的果等至，游走于僧园，令僧园增辉。
Santimaggameva brūhaya, nibbānaṃ sugatena desita’’nti. (dha. pa. 285) –
269在这部经中，讲述了四种断除。如何说的呢？通过断除「心荒芜」和「心的缠缚」，说明了「思择断」；通过「神足」，说明了「镇伏断」；在提到「道」的时候，说明了「正断断」；在提到「果」的时候，说明了「止息断」。其余各处，意义都显而易见。
Ādinā nayena obhāsaṃ pharitvā gāthāya avijjaṇḍakosaṃ paharati, so gāthāpariyosāne avijjāṇḍakosaṃ bhinditvā arahattaṃ pāpuṇāti. Tato paṭṭhāya yathā te kukkuṭapotakā gāmakkhettaṃ upasobhayamānā tattha tattha vicaranti, evaṃ ayampi mahākhīṇāsavo nibbānarammaṇaṃ phalasamāpattiṃ appetvā saṅghārāmaṃ upasobhayamāno vicarati.
270就这样，在这部经典中讲到了四种舍断。如何讲的？因为通过舍断心的荒芜和心的系缚，就说明了「审察断」；通过神足，就说明了「镇伏断」；在道生起时，就说明了「正断」；在果生起时，就说明了「止息断」。其余在一切处，义理都是清楚的。
Iti imasmiṃ sutte cattāri pahānāni kathitāni. Kathaṃ? Cetokhilānañhi cetovinibandhānaṃ pahānena paṭisaṅkhānappapahānaṃ kathitaṃ, iddhipādehi vikkhambhanappahānaṃ kathita, magge āgate samucchedappahānaṃ kathitaṃ, phale āgate paṭippassaddhippahānaṃ kathitaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.
310《破斥犹豫》中部注释书。
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
311心荒芜经注疏结束。
Cetokhilasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
3127. 林薮经注疏
7. Vanapatthapariyāyasuttavaṇṇanā
190「如是我闻」这一段，是「林薮教说」。这里的「林薮教说」，指关于林薮的原因，或者关于林薮的开示。
190.Evaṃme sutanti vanapatthapariyāyaṃ. Tattha vanapatthapariyāyanti vanapatthakāraṇaṃ, vanapatthadesanaṃ vā.
191「依止林野而住」是指，依靠远离人烟、位于森林丛中的坐卧处，修习沙门法而住。对于「未现前」等词，意思是：以前未现前的念，即使依此而住，也不会现前；以前未定的心，不会得定；以前未灭尽的诸漏，不会灭尽；以前未证得的、称为无上安稳的阿拉汉果，也不会证得。「活命资具」指维持生命所需的物品。「应筹集」就是应收集起来。「艰难地生起」是说很辛苦才产生。「于夜间时分或于白昼时分」是指在夜间那段时间，或者在白天那段时间。这里，若在夜间时分审察而知道后，就应该在夜间便离开；若夜间有暴徒等的障碍，则应等待破晓。若在白天时分知道后，就应该在白天便离开；若白天有障碍，则应等待日落。
191.Vanapatthaṃ upanissāya viharatīti manussūpacārātikkantaṃ vanasaṇḍasenāsanaṃ nissāya samaṇadhammaṃ karonto viharati. Anupaṭṭhitātiādīsu pubbe anupaṭṭhitā sati taṃ upanissāya viharatopi na upaṭṭhāti, pubbe asamāhitaṃ cittaṃ na samādhiyati, pubbe aparikkhīṇā āsavā na parikkhayaṃ gacchanti, pubbe ananuppattaṃ anuttaraṃ yogakkhemasaṅkhātaṃ arahattañca na pāpuṇātīti attho. Jīvitaparikkhārāti jīvitasambhārā. Samudānetabbāti samāharitabbā. Kasirena samudāgacchantīti dukkhena uppajjanti. Rattibhāgaṃ vā divasabhāgaṃ vāti rattikoṭṭhāse vā divasakoṭṭhāse vā. Ettha ca rattibhāge paṭisañcikkhamānena ñatvā rattiṃyeva pakkamitabbaṃ, rattiṃ caṇḍavāḷādīnaṃ paribandhe sati aruṇuggamanaṃ āgametabbaṃ. Divasabhāge ñatvā divāva pakkamitabbaṃ, divā paribandhe sati sūriyatthaṅgamanaṃ āgametabbaṃ.
192「思惟」指这样明白了沙门法不能成就的情况。而在下一段里，「思惟」指这样明白了沙门法能够成就的情况。
192.Saṅkhāpīti evaṃ samaṇadhammassa anipphajjanabhāvaṃ jānitvā. Anantaravāre pana saṅkhāpīti evaṃ samaṇadhammassa nipphajjanabhāvaṃ jānitvā.
194「尽形寿」：只要生命还在延续，就应该一直住下去。
194.Yāvajīvanti yāva jīvitaṃ pavattati, tāva vatthabbameva.
195「那位人」这个词，与「不应追随」相连。而这里的「不告而别」，意思是不必向那位人告辞，就应该离开。
195.So puggaloti padassa nānubandhitabboti iminā sambandho. Anāpucchāti idha pana taṃ puggalaṃ anāpucchā pakkamitabbanti attho.
197「思惟」：这样明白了沙门法不能成就的情况之后，就不应追随那位补特伽罗，而应向他告辞后再离开。
197.Saṅkhāpīti evaṃ samaṇadhammassa anipphajjanabhāvaṃ ñatvā so puggalo nānubandhitabbo, taṃ āpucchā pakkamitabbaṃ.
198「即使被驱逐」是说，就算是被赶走。因为像这样的人，即使有人让他搬一百捆柴、一百罐水、一百担沙，或者拿棍棒赶他，说“不要住在这里”，他也应当一一请求原谅，然后尽形寿继续住下去。
198.Apipanujjamānenāpīti api nikkaḍḍhīyamānenāpi. Evarūpo hi puggalo sacepi dārukalāpasataṃ vā udakaghaṭasataṃ vā vālikambaṇasataṃ vā daṇḍaṃ āharāpeti, mā idha vasīti nikkaḍḍhāpeti vā, taṃ taṃ khamāpetvā yāvajīvaṃ vatthabbamevāti.
320《破除迷执》——《中部》注疏。
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
321《林野处经》的注释到此结束。
Vanapatthapariyāyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
322第八 蜜丸经注释
8. Madhupiṇḍikasuttavaṇṇanā
199以“如是我闻”开头的这部经，就是《蜜丸经》。在这里，「大林」：指与雪山连成一片的广大原生林，不是像毗舍离那里那种人工栽种和原生混杂的林子。「为了日间休息」：指为了在白天独处静修。「在贝卢瓦幼树下」：指在幼嫩的贝卢瓦树下。「执杖者」：并不是因为年老衰弱才拿着杖。这个人其实很年轻，正处在青年时期，只是因为心里喜欢杖，拿着一根金杖游走，所以人们称他为“执杖者”。「经行」：指为了消除双腿的疲劳而行走，也就是来回经行。「来回漫步、到处游历」：指为了赏看园林、赏看山林、赏看山景等目的，到处游走。据说他有时会无缘无故从王宫里出来，这样四处游走。「倚杖而立」：指他依着杖，像牧牛童那样，把杖立在身前，双手放在杖顶，用手背托着下巴，站在一旁。
199. Evaṃ me sutanti madhupiṇḍikasuttaṃ. Tattha mahāvananti himavantena saddhiṃ ekābaddhaṃ aropimaṃ jātivanaṃ, na yathā vesāliyaṃ ropitāropitamissakaṃ. Divāvihārāyāti divā paṭisallānatthāya. Beluvalaṭṭhikāyāti taruṇabeluvarukkhassa. Daṇḍapāṇīti na jarādubbalatāya daṇḍahattho. Ayañhi taruṇo paṭhamavaye ṭhito, daṇḍacittatāya pana suvaṇṇadaṇḍaṃ gahetvā vicarati, tasmā daṇḍapāṇīti vutto. Jaṅghāvihāranti jaṅghākilamathavinodanatthaṃ jaṅghācāraṃ. Anucaṅkamamāno anuvicaramānoti ārāmadassana-vanadassana-pabbatadassanādīnaṃ atthāya ito cito ca vicaramāno. Adhiccanikkhamano kiresa kadāci deva nikkhamitvā evaṃ vicarati. Daṇḍamolubbhāti daṇḍaṃ olumbhitvā gopālakadārako viya daṇḍaṃ purato ṭhapetvā daṇḍamatthake dve hatthe patiṭṭhāpetvā piṭṭhipāṇiṃ hanukena uppīḷetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi.
200「是何论者」：指他秉持什么见解。「宣扬何法」：指他宣说什么教法。这位王族并没有礼敬世尊，只是稍微寒暄一下，就提出问题。而且他提问并非出于想了解的诚意，而是带着轻慢心。为什么这样呢？据说他是提婆达多的同党。提婆达多每当有人来投奔自己，就会离间他们与如来的关系。他常常这样说：“沙门乔达摩和我们家族有仇，不乐意我们家族兴旺。我那本该受用转轮王般富贵的姊妹，他却抛弃了她，说着‘让她毁灭吧’就出家了。我那外甥，明明知道他是转轮王的种子，他却对家族兴旺不乐意，说着‘让他毁灭吧’，在那孩子还很年幼的时候就让他出家了。而我，因为离开他便无法过活，随后也出了家。即使像我这样出了家，他从我出家那天起，也从不用正眼看我。他在大众中说法的时候，也像用大斧头劈下来一样，说什么‘提婆达多是堕入恶趣者’之类的话。”就这样，这位王族也被提婆达多离间了，所以才有这样的举动。
200.Kiṃvādīti kiṃdiṭṭhiko. Kimakkhāyīti kiṃ katheti. Ayaṃ rājā bhagavantaṃ avanditvā paṭisanthāramattakameva katvā pañhaṃ pucchati. Tampi na aññātukāmatāya, acittīkārena pucchati. Kasmā? Devadattassa pakkhiko kiresa. Devadatto attano santikaṃ āgacchamāne tathāgate bhindati. So kira evaṃ vadeti ‘‘samaṇo gotamo amhākaṃ kulena saddhiṃ verī, na no kulassa vuddhiṃ icchati. Bhaginīpi me cakkavattiparibhogā, taṃ pahāya ‘nassatesā’ti nikkhamitvā pabbaji. Bhāgineyyopi me cakkavattibījanti ñatvā amhākaṃ kulassa vaḍḍhiyā atussanto ‘nassateta’nti tampi daharakāleyeva pabbājesi. Ahaṃ pana tena vinā vattituṃ asakkonto anupabbajito. Evaṃ pabbajitampi maṃ pabbajitadivasato paṭṭhāya na ujukehi akkhīhi oloketi. Parisamajjhe bhāsantopi mahāpharasunā paharanto viya āpāyiko devadattotiādīni bhāsatī’’ti. Evaṃ ayampi rājā devadattena bhinno, tasmā evamakāsi.
280这时，世尊心想：我要说法，既要让这位王族事后不能说“我向世尊提问，他不回答”，又要让他不至于听不懂所说的意思，我应当用适合他的方式来讲。于是，世尊便开示了“如何才是如说者”等一番话。
Atha bhagavā yathā ayaṃ rājā mayā pañhe pucchite na kathetīti vattuṃ na labhati, yathā ca bhāsitassa atthaṃ na jānāti, evamassa kathessāmīti tassānucchavikaṃ kathento yathāvādī khotiādimāha.
281这里，「不与世间任何人诤论而住」：意思是，他不与世间任何人作诤论性的谈话，不起争执。因为如来不与世间诤论；然而，世间却与如来诤论：当如来宣说“无常”时，世间偏说“常”；宣说“苦、无我、不净”时，世间偏说“乐、我、净”，就这样诤论。因此世尊说：“诸比丘，我不与世间诤论，是世间与我诤论。诸比丘，法说者不与世间任何人诤论，非法说者才诤论。”（《相应部》3.94）
「如」：指以何种原因。
「关于欲」：指关于事欲和烦恼欲。
「那位婆罗门」：指那位漏尽者婆罗门。
「无有疑惑」：指已离犹豫。
「已断恶作」：由于已断除了追悔方面的恶作，以及手足无措的恶作，所以称为“已断恶作”。
「于有与非有」：指在生生不已的“有”中，或是在低劣与殊胜的“有”中；其中殊胜的“有”被称为“非有”，意思是增上之“有”。
「想」：指烦恼想。或者说，在这里是用“想”这个名称来指说诸烦恼。因此，这段话的意思是：以何种原因，对于离欲而住、世间所不贬毁的漏尽者婆罗门，烦恼想不再随眠，而我宣说那个原因。世尊就这样阐明了自己漏尽的特质。
「皱起额头」：指挤出并做出玩耍似的皱纹。
「三道纹」：指三叉纹。
「额前皱纹」：指在额头显出三道皱纹，也就是做出那样的皱额表情。
「倚杖而立」：指压着杖而立。也有版本读作“Daṇḍamālubbhā”，意思是拿了杖后离去。
Tattha na kenaci loke viggayha tiṭṭhatīti loke kenaci saddhiṃ viggāhikakathaṃ na karoti na vivadati. Tathāgato hi lokena saddhiṃ na vivadati; loko pana tathāgatena saddhiṃ aniccanti vutte niccanti vadamāno, dukkhaṃ, anattā, asubhanti vutte subhanti vadamāno vivadati. Tenevāha ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, lokena vivadāmi, lokova kho, bhikkhave, mayā vivadati, tathā na, bhikkhave, dhammavādī kenaci lokasmiṃ vivadati, adhammavādīva kho, bhikkhave, vivadatī’’ti (saṃ. ni. 3.94). Yathāti yena kāraṇena. Kāmehīti vatthukāmehipi kilesakāmehipi. Taṃ brāhmaṇanti taṃ khīṇāsavaṃ brāhmaṇaṃ. Akathaṃkathinti nibbicikicchaṃ. Chinnakukkuccanti vippaṭisārakukkuccassa ceva hatthapādakukkuccassa ca chinnattā chinnakukkuccaṃ. Bhavābhaveti punappunabbhave, hīnapaṇīte vā bhave, paṇīto hi bhavo vuddhippatto abhavoti vuccati. Saññāti kilesasaññā. Kilesāyeva vā idha saññānāmena vuttā, tasmā yena kāraṇena kāmehi visaṃyuttaṃ viharantaṃ taṃ loke ninnāvādiṃ khīṇāsavabrāhmaṇaṃ kilesasaññā nānusenti, tañca kāraṇaṃ ahaṃ vadāmīti ayamettha attho. Iti bhagavā attano khīṇāsavabhāvaṃ dīpeti. Nillāḷetvāti nīharitvā kīḷāpetvā. Tivisākhanti tisākhaṃ. Nalāṭikanti valibhaṅgaṃ nalāṭe tisso rājiyo dassento valibhaṅgaṃ vuṭṭhāpetvāti attho. Daṇḍamolubbhāti daṇḍaṃ uppīḷetvā. ‘‘Daṇḍamālubbhā’’tipi pāṭho, gahetvā pakkāmīti attho.
201「某位比丘」：指一位名字不为人知的比丘。据说他通达教法的前后连结，他心想：“世尊刚才说‘执杖者并不了知，我只是这样那样说而已’，世尊到底是用了什么方式，让他不能了知而宣说了那个论题呢？”他这样把握住其中的连结之后，为了请十力世尊将此法明示于比丘僧团，就从座位起身，把郁多罗僧衣搭一肩上，向着世尊合掌，十指齐整光泽，然后问道：“大德，世尊究竟是何论者……”等等。
201.Aññataroti nāmena apākaṭo eko bhikkhu. So kira anusandhikusalo, bhagavatā yathā daṇḍapāṇī na jānāti, tathā mayā kathitanti vutte kinti nu kho bhagavatā aviññeyyaṃ katvā pañho kathitoti anusandhiṃ gahetvā dasabalaṃ yācitvā imaṃ pañhaṃ bhikkhusaṅghassa pākaṭaṃ karissāmīti uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā dasanakhasamujjalaṃ añjaliṃ paggayha kiṃvādī pana, bhante bhagavātiādimāha.
283「缘何而生」：这是一个中性名词，意思是“以什么为因缘，以什么为条件”。
「戏论想之部分」：在这里，“部分”是指“类别”。与渴爱、慢、见的戏论相应的想，称为“戏论想”；或者是以“想”这个名称来称说戏论本身。因此，这里的意思就是“戏论的类别”。
「现起」：指转起、生起。
「若于此中无有可喜者」：意思是，在十二处这整个范围里，如果存在那个因缘，戏论想之类别就会现起；但如果在这十二处中，没有任何一处可以被悦意、被说成“我、我的”并被执着，那就不会现起。其中，「可喜悦」：指以“我、我的”方式来欢喜。
「可称说」：指可以用言语说成“我、我的”。
「可执取」：指经过固执抓取、吞没并确定之后，应当抓住不放的东西。用这些，他说明了种种渴爱等在此处都不转起。
「这即是边际」：指这些喜悦等不存在这件事，就是贪随眠等的终结。这个道理在所有情况下都是如此。
Yatonidānanti bhāvanapuṃsakaṃ etaṃ, yena kāraṇena yasmiṃ kāraṇe satīti attho. Papañcasaññāsaṅkhāti ettha saṅkhāti koṭṭhāso. Papañcasaññāti taṇhāmānadiṭṭhipapañcasampayuttā saññā , saññānāmena vā papañcāyeva vuttā. Tasmā papañcakoṭṭhāsāti ayamettha attho. Samudācarantīti pavattanti. Ettha ce natthi abhinanditabbanti yasmiṃ dvādasāyatanasaṅkhāte kāraṇe sati papañcasaññāsaṅkhā samudācaranti, ettha ekāyatanampi ce abhinanditabbaṃ abhivaditabbaṃ ajjhositabbaṃ natthīti attho. Tattha abhininditabbanti ahaṃ mamanti abhinanditabbaṃ. Abhivaditabbanti ahaṃ mamāti vattabbaṃ. Ajjhositabbanti ajjhositvā gilitvā pariniṭṭhapetvā gahetabbayuttaṃ. Etenettha taṇhādīnaṃyeva appavattiṃ katheti. Esevantoti ayaṃ abhinandanādīnaṃ natthibhāvova rāgānusayādīnaṃ anto. Eseva nayo sabbattha.
284在执杖等恼害行为中，以什么样的思心所去执持棍杖，那个思就称为「执杖」。以什么样的思去执持、触碰刀剑，那个思就称为「执刀」。达到顶点的争吵就是「斗诤」。各执己见就是「纷争」。各说各话就是「争辩」。像‘你、你’这样不断相互指责的，就是「你骂你、你骂你」。说离间话语的就是「两舌」。说与事实不符的虚假语言，应当知道就是「妄语」。「于此中」：指在这十二处之中，这些烦恼。因为烦恼生起时，是依靠这十二处而生起；灭去时，也只在这十二处当中灭去。就这样，在哪里生起，就在哪里灭去。这个义理，应当通过集谛的问答来阐明：
Daṇḍādānādīsu pana yāya cetanāya daṇḍaṃ ādiyati, sā daṇḍādānaṃ. Yāya satthaṃ ādiyati parāmasati, sā satthādānaṃ. Matthakappattaṃ kalahaṃ. Nānāgāhamattaṃ viggahaṃ. Nānāvādamattaṃ vivādaṃ. Tuvaṃ tuvanti evaṃ pavattaṃ tuvaṃ tuvaṃ. Piyasuññakaraṇaṃ pesuññaṃ. Ayathāsabhāvaṃ musāvādaṃ karoti, sā musāvādoti veditabbā. Ettheteti ettha dvādasasu āyatanesu ete kilesā. Kilesā hi uppajjamānāpi dvādasāyatanāni nissāya uppajjanti, nirujjhamānāpi dvādasasu āyatanesuyeva nirujjhanti. Evaṃ yatthuppannā, tattheva niruddhā honti. Svāyamattho samudayasaccapañhena dīpetabbo –
285有人问：‘那么，这个渴爱在生起的时候是在哪里生起的？在安住的时候是在哪里安住的呢？’这样问后，回答说：‘在世间那些令人欢喜、令人愉悦的地方，这个渴爱在生起时就在那里生起，在安住时就在那里安住。那么，世间什么是令人欢喜、令人愉悦的呢？眼处是世间令人欢喜、令人愉悦的……’以这样的方式（《分别论》203），说明了渴爱正是在这十二处中生起与灭去。就像渴爱是依靠十二处而生起，当它达到涅槃而彻底灭尽时，由于在那些处中不再出现，所以也被说成是在这些处中灭尽；同样地，应当知道这些恶不善法，也是在诸处中灭尽的。或者换个角度，前面说过‘完全没有了欢喜等，就是贪随眠等的边际’。在那个被称为贪随眠等边际的涅槃中，恶不善法毫无剩余地灭尽。因为，凡是在某个地方不存在的东西，就可说在那个地方‘已灭’。这个义理，应当通过灭谛的问答来阐明。正如经中所说：‘证入第二禅那的人，其寻与伺、语行已经止息了……’等等（《无碍解道》1.83）。
‘‘Sā kho panesā taṇhā kattha uppajjamānā uppajjati, kattha nivisamānā nivisatī’’ti vatvā – ‘‘yaṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati. Kiñca loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ? Cakkhu loke piyarūpaṃ sātarūpa’’ntiādinā (vibha. 203) nayena dvādasasuyeva āyatanesu tassā uppatti ca nirodho ca vutto. Yatheva ca taṇhā dvādasasu āyatanesu uppajjitvā nibbānaṃ āgamma niruddhāpi āyatanesu puna samudācārassa abhāvato āyatanesuyeva niruddhāti vuttā, evamimepi pāpakā akusalā dhammā āyatanesu nirujjhantīti veditabbā. Atha vā yvāyaṃ abhinandanādīnaṃ abhāvova rāgānusayādīnaṃ antoti vutto. Etthete rāgānusayādīnaṃ antoti laddhavohāre nibbāne pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti. Yañhi yattha natthi, taṃ tattha niruddhaṃ nāma hoti, svāyamattho nirodhapañhena dīpetabbo. Vuttañhetaṃ ‘‘dutiyaṃ jhānaṃ samāpannassa vitakkavicārā vacīsaṅkhārā paṭippassaddhā hontī’’tiādi (paṭi. ma. 1.83).
202「Satthu ceva saṃvaṇṇito（导师也赞叹）」的意思是：受到导师的称赞。「Viññūnaṃ（诸智者的）」这个字，在这里是用属格来表达工具格的含义，意思是：受到智者与同梵行者们的尊敬。「Pahoti（能）」的意思是：能够。
202.Satthu ceva saṃvaṇṇitoti satthārā ca pasaṃsito. Viññūnanti idampi karaṇatthe sāmivacanaṃ, paṇḍitehi sabrahmacārīhi ca sambhāvitoti attho. Pahotīti sakkoti.
203「Atikkammeva mūlaṃ atikkamma khandhaṃ（超越根、超越蕴）」的意思是：所谓坚实，可能在根中，也可能在蕴中，而它甚至超越了这两者。「Evaṃsampadaṃ（如此成就）」是指具有这种成就的，意思是‘像这样的’。「Atisitvā（超越后）」就是超越之后。「Jānaṃ jānāti（知者知）」是说：对于应当知道的，他就如实知道。「Passaṃ passati（见者见）」是说：对于应当看见的，他就如实看见。就像有些人颠倒执取，虽然知道了却等于不知道，虽然看见了却等于没看见，但世尊不是这样。世尊是知道时确实知道，看见时确实看见。而且，他因为具有指示、引导观见的含义，所以是「眼」（cakkhubhūto）；因为具有让人了知的含义，所以是「智」（ñāṇabhūto）；因为具有不颠倒的本质，或者因为依教法的运转，从内心思考后用语言说出，所以是「法」（dhammabhūto）；因为最殊胜，所以是「梵」（brahmabhūto）。或者也可以这样理解：像眼睛一样存在，所以称为「眼」，在这些词句中应当这样理解意义。再者，他因为使法运转，所以是「宣说者」（vattā）；因为让法生起，所以是「令转者」（pavattā）；因为有能力提取意义并显示出来，所以是「义的导出者」（atthassa ninnetā）；因为给予能证得不死的修行方法，所以是「不死之施与者」（amatassa dātā）。「Agaruṃ katvā（不以为沉重）」：如果佛陀让人再三恳求才说法，那就叫做把法看得‘沉重’；如果站在自己声闻波罗蜜智的高度，像从须弥山等地挖取沙粒那样，用极难理解的方式说法，那也叫做把法看得‘沉重’。这里佛陀没有那样做，也没有让我们再三祈请，更没有把法弄成很容易了解就讲，这话的意思是：‘请您不觉得沉重，为我们说法吧。’
203.Atikkammeva mūlaṃ atikkamma khandhanti sāro nāma mūle vā khandhe vā bhaveyya, tampi atikkamitvāti attho. Evaṃsampadanti evaṃsampattikaṃ, īdisanti attho. Atisitvāti atikkamitvā. Jānaṃ jānātīti jānitabbameva jānāti. Passaṃ passatīti passitabbameva passati. Yathā vā ekacco viparītaṃ gaṇhanto jānantopi na jānāti, passantopi na passati, na evaṃ bhagavā. Bhagavā pana jānanto jānātiyeva, passanto passatiyeva. Svāyaṃ dassanapariṇāyakaṭṭhena cakkhubhūto. Viditakaraṇaṭṭhena ñāṇabhūto. Aviparītasabhāvaṭṭhena pariyattidhammappavattanato vā hadayena cintetvā vācāya nicchāritadhammamayoti dhammabhūto. Seṭṭhaṭṭhena brahmabhūto. Atha vā cakkhu viya bhūtoti cakkhubhūtoti evametesu padesu attho veditabbo. Svāyaṃ dhammassa vattanato vattā. Pavattāpanato pavattā. Atthaṃ nīharitvā dassanasamatthatāya atthassa ninnetā. Amatādhigamāya paṭipattiṃ dadātīti amatassa dātā. Agaruṃ katvāti punappunaṃ āyācāpentopi hi garuṃ karoti nāma, attano sāvakapāramīñāṇe ṭhatvā sinerūpādato vālukaṃ uddharamāno viya dubbiññeyyaṃ katvā kathentopi garuṃ karotiyeva nāma. Evaṃ akatvā amhe punappunaṃ ayācāpetvā suviññeyyampi no katvā kathehīti vuttaṃ hoti.
204在「Yaṃ kho no, āvuso（贤友，凡我们……）」这句话中，虽然按理应该说成‘yaṃ kho vo（凡你们）’，但这些比丘为了把自己也包括进去，于是说了‘yaṃ kho no（凡我们）’。又或者，因为所开示的概要（uddesa）本来就是为他们开示的。而世尊对于长老以及在场的其他比丘来说，都是他们的世尊。因此，联系‘世尊’这个词，就这样来表达：‘我们的世尊为你们简要开示的概要……’
204.Yaṃkho no āvusoti ettha kiñcāpi ‘‘yaṃ kho vo’’ti vattabbaṃ siyā, te pana bhikkhū attanā saddhiṃ saṅgaṇhanto ‘‘yaṃ kho no’’ti āha. Yasmā vā uddesova tesaṃ uddiṭṭhova. Bhagavā pana therassāpi tesampi bhagavāva. Tasmā bhagavāti padaṃ sandhāyapi evamāha, yaṃ kho amhākaṃ bhagavā tumhākaṃ saṃkhittena uddesaṃ uddisitvāti attho.
289在「Cakkhuñcāvuso（贤友，且眼……）」等经文中，意思是这样：贤友，依靠眼净色作为依止，以由四种因所生的色作为所缘，于是生起了所谓的眼识。「三者合和触」（tiṇṇaṃ saṅgati phasso），就是说这三者合和时，生起了所谓的触。缘于那触，以俱生等的方式，以触为缘而产生了受。由那受所感受的所缘，正是想所认知的；想所认知的，正是寻所寻思的所缘；寻所寻思的，正是戏论所戏论的所缘。而「以此为因」（Tatonidānaṃ），就是以这些眼、色等为原因。「虚妄分别之想便会在那个人身上生起」（Purisaṃ papañcasaññāsaṅkhā samudācaranti），意思是：由于没有遍知的缘故，那些虚妄分别之想的类别就会压倒那个人，在他心中生起。这其中，触、受、想是与眼识同时生起的；寻则应在眼识的无间心等那些有寻的心中去寻找；虚妄分别之想是与速行心同时生起的。如果这样，为什么这里包含了过去与未来的所取呢？因为它们也是以同样的方式生起的。正如现在依眼门生起的虚妄分别之想，是缘于眼、色以及触、受、想、寻而生起的，同样地，在过去与未来对于眼所识知的色，这些虚妄分别之想也会生起，因此才这样说。
Cakkhuñcāvusotiādīsu ayamattho, āvuso, nissayabhāvena cakkhupasādañca ārammaṇabhāvena catusamuṭṭhānikarūpe ca paṭicca cakkhuviññāṇaṃ nāma uppajjati. Tiṇṇaṃ saṅgati phassoti tesaṃ tiṇṇaṃ saṅgatiyā phasso nāma uppajjati. Taṃ phassaṃ paṭicca sahajātādivasena phassapaccayā vedanā uppajjati. Tāya vedanāya yaṃ ārammaṇaṃ vedeti, tadeva saññā sañjānāti, yaṃ saññā sañjānāti, tadeva ārammaṇaṃ vitakko vitakketi. Yaṃ vitakko vitakketi, tadevārammaṇaṃ papañco papañceti. Tatonidānanti etehi cakkhurūpādīhi kāraṇehi. Purisaṃ papañcasaññāsaṅkhā samudācarantīti taṃ apariññātakāraṇaṃ purisaṃ papañcakoṭṭhāsā abhibhavanti, tassa pavattantīti attho. Tattha phassavedanāsaññā cakkhuviññāṇena sahajātā honti. Vitakko cakkhuviññāṇānantarādīsu savitakkacittesu daṭṭhabbo. Papañcasaṅkhā javanena sahajātā honti. Yadi evaṃ kasmā atītānāgataggahaṇaṃ katanti? Tathā uppajjanato. Yatheva hi etarahi cakkhudvāriko papañco cakkhuñca rūpe ca phassavedanāsaññāvitakke ca paṭicca uppanno, evamevaṃ atītānāgatesupi cakkhuviññeyyesu rūpesu tassuppattiṃ dassento evamāha.
290在「Sotañcāvuso（贤友，且耳……）」等经文中，也是同样的道理。至于第六门中，「意」(mano)指的是有分心；「法」(dhamme)指的是三地诸法所缘；「意识」(manoviññāṇa)指的是转向心或速行心。如果以转向心为对象，那么触、受、想、寻是与转向心同时生起的，虚妄分别之想是与速行心同时生起的。如果以速行心为对象，那么连同转向心，有分心称为‘意’，这时候，触等一切法都是与速行心同时生起的。不过，在意门中，由于所缘可以包括过去、未来、现在等一切类别的法，因此说‘于过去、未来、现在’是完全合适的。
Sotañcāvusotiādīsupi eseva nayo. Chaṭṭhadvāre pana mananti bhavaṅgacittaṃ. Dhammeti tebhūmakadhammārammaṇaṃ. Manoviññāṇanti āvajjanaṃ vā javanaṃ vā. Āvajjane gahite phassavedanāsaññāvitakkā āvajjanasahajātā honti. Papañco javanasahajāto. Javane gahite sahāvajjanakaṃ bhavaṅga mano nāma hoti, tato phassādayo sabbepi javanena sahajātāva. Manodvāre pana yasmā atītādibhedaṃ sabbampi ārammaṇaṃ hoti, tasmā atītānāgatapaccuppannesūti idaṃ yuttameva.
291现在，为了显示生命的流转，佛陀开始宣说「So vatāvuso（贤友，若那样……）」等经文。「将施设触之施设」（phassapaññattiṃ paññapessati）的意思是：将这样安立‘有一个称为触的法生起’，也就是指出‘触’这个概念的施设。其他各处也都是同样的道理。这样，以十二处为门，完整地显示了流转之后，现在为了显示还灭，从遮止十二处的角度，开始宣说「So vatāvuso cakkhusmiṃ asati（贤友，若那样，当眼没有时……）」。这里的意义，也应当依照前面所说的方法来理解。
Idāni vaṭṭaṃ dassento so vatāvusoti desanaṃ ārabhi. Phassapaññattiṃ paññapessatīti phasso nāma eko dhammo uppajjatīti evaṃ phassapaññattiṃ paññapessati, dassessatīti attho. Esa nayo sabbattha. Evaṃ imasmiṃ sati idaṃ hotīti dvādasāyatanavasena sakalaṃ vaṭṭaṃ dassetvā idāni dvādasāyatanapaṭikkhepavasena vivaṭṭaṃ dassento so vatāvuso cakkhusmiṃasatīti desanaṃ ārabhi. Tattha vuttanayeneva attho veditabbo.
292如此解答了问题之后，为了消除你们‘这个问题是由弟子说的吗？’这样的疑惑，并告诉你们：‘这位世尊安坐着，以他的遍知智作为衡量的标准，你们如果有愿望，可以亲自去亲近他而解除疑惑。’于是，他接著说了‘Ākaṅkhamānā ca pana（而如果希望……）’等话语。
Evaṃ pañhaṃ vissajjetvā idāni sāvakena pañho kathitoti mā nikkaṅkhā ahuvattha, ayaṃ bhagavā sabbaññutañāṇatulaṃ gahetvā nisinno, icchamānā tameva upasaṅkamitvā nikkaṅkhā hothāti uyyojento ākaṅkhamānā ca panātiādimāha.
205「以这些行相」(Imehi ākārehi)，指的是以这些原因——即导致戏论产生的各别原因，以及导致轮回与还灭的原因。「以此等词句」(Imehi padehi)，指的是以这些字母的聚合。「以辞」(Byañjanehi)，指的是以一个个字母。「智者」(Paṇḍito)，是指具足智慧的人；或者，因为具足四种原因而成为智者：对界的善巧、对处的善巧、对缘起的善巧、对因与非因的善巧。「大慧者」(Mahāpañño)，是指拥有能把握大义、大法、大词句、大辩才的大智慧的人。「就像大迦旃延尊者那样」(Yathā taṃ mahākaccānena)，意思是：正如大迦旃延尊者所解答的那样，我是参照那个而说的。其含义是：‘我要像大迦旃延尊者所解答的那样，一模一样地解答。’
205.Imehi ākārehīti imehi kāraṇehi papañcuppattiyā pāṭiyekkakāraṇehi ceva vaṭṭavivaṭṭakāraṇehi ca. Imehi padehīti imehi akkharasampiṇḍanehi. Byañjanehīti pāṭiyekkaakkharehi. Paṇḍitoti paṇḍiccena samannāgato. Catūhi vā kāraṇehi paṇḍito dhātukusalo āyatanakusalo paccayākārakusalo kāraṇākāraṇakusaloti. Mahāpaññoti mahante atthe mahante dhamme mahantā niruttiyo mahantāni paṭibhānāni pariggahaṇasamatthāya mahāpaññāya samannāgato. Yathā taṃ mahākaccānenāti yathā mahākaccānena byākataṃ, taṃ sandhāya tanti vuttaṃ. Yathā mahākaccānena byākataṃ, ahampi taṃ evamevaṃ byākareyyenti attho.
294「蜜丸」(Madhupiṇḍika)，指的是大块的糖饼或绑好的糖团。「不杂」(Asecanaka)，意思是不需要再混合：在酥油、糖蜜、蜂蜜、砂糖等当中，不能说‘这个味道淡，那个味道浓’，因为它的滋味已经调和好。「心所思想的」(Cetaso)是指具有思维品性的人。「贤善品性者」(Dabbajātiko)是指具有智者本性的人。‘这到底是谁的法门呢？’：长老心想：‘这个法门真是太美妙了，我要以具足十力的世尊的遍知智为依据，为它安立一个名字。’因此他说：‘因为它像蜜丸一样甘甜，所以你就把它作为蜜丸法门来受持吧。’其余各处，文义明了。
Madhupiṇḍikanti mahantaṃ guḷapūvaṃ baddhasattuguḷakaṃ vā. Asecanakanti asecitabbakaṃ. Sappiphāṇitamadhusakkarādīsu idaṃ nāmettha mandaṃ idaṃ bahukanti na vattabbaṃ samayojitarasaṃ. Cetasoti cintakajātiko. Dabbajātikoti paṇḍitasabhāvo. Ko nāmo ayanti idaṃ thero atibhaddako ayaṃ dhammapariyāyo, dasabalassa sabbaññutaññāṇenevassa nāmaṃ gaṇhāpessāmīti cintetvā āha. Tasmāti yasmā madhupiṇḍiko viya madhuro, tasmā madhupiṇḍikapariyāyotveva naṃ dhārehīti vadati. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.
340《破除戏论》——《中部注疏》结束。
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
341《蜜丸经》的注释解说结束。
Madhupiṇḍikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
3429. 《二种寻思经》的注释解说
9. Dvedhāvitakkasuttavaṇṇanā
206206.‘如是我闻’，指的是这部《二种寻思经》。在这里，‘分成了二种、分成了二种’的意思是，分成了两个部分。‘欲寻’，是指与感官欲望相联系的寻思。‘嗔恚寻思’，是指与嗔恚相联系的寻思。‘害寻思’，是指与加害相联系的寻思。‘一部分’，意思是，无论是内在的或外在的、粗重的或微细的，所有这些寻思都完全属于不善的部分，因此把这三者——欲寻、嗔恚寻思、害寻思，作为一个部分。已经脱离感官欲望、与出离相联系的寻思，名为‘出离寻思’，这种寻思从开始直到初禅都适用。与无嗔相联系的寻思，名为‘无嗔寻思’，这种寻思从慈心前行的阶段开始，直到初禅都适用。与无害相联系的寻思，名为‘无害寻思’，这种寻思从悲心前行的阶段开始，直到初禅都适用。‘第二部分’，意思是，所有这些寻思都完全属于善的部分，因此作为第二部分。通过这番话，说明了菩萨抑制寻思的时机。
206.Me sutanti dvedhāvitakkasuttaṃ. Tattha dvidhā katvā dvidhā katvāti dve dve bhāge katvā. Kāmavitakkoti kāmapaṭisaṃyutto vitakko. Byāpādavitakkoti byāpādapaṭisaṃyutto vitakko. Vihiṃsāvitakkoti vihiṃsāpaṭisaṃyutto vitakko. Ekaṃ bhāganti ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷāriko vā sukhumo vā sabbo pāyaṃ vitakko akusalapakkhikoyevāti tayopi kāmabyāpādavihiṃsāvitakke ekaṃ koṭṭhāsamakāsiṃ. Kāmehi nissaṭo nekkhammapaṭisaṃyutto vitakko nekkhammavitakko nāma, so yāva paṭhamajjhānā vaṭṭati. Abyāpādapaṭisaṃyutto vitakko abyāpādavitakko, so mettāpubbabhāgato paṭṭhāya yāva paṭhamajjhānā vaṭṭati. Avihiṃsāpaṭisaṃyutto vitakko avihiṃsāvitakko, so karuṇāpubbabhāgato paṭṭhāya yāva paṭhamajjhānā vaṭṭati. Dutiyaṃ bhāganti sabbopāyaṃ kusalapakkhikoyevāti dutiyaṃ koṭṭhāsamakāsiṃ. Iminā bodhisattassa vitakkaniggahaṇakālo kathito.
296在菩萨精勤努力的六年期间，出离寻思等善寻思，在一段时间内曾大量积聚地生起，就像大河中的水流一样。但是，由于失念，欲寻等不善寻思会突然生起，切断善心生起的路线，自己转为不善速行心路的路线而持续存在。于是，菩萨这样思惟：‘我的这些欲寻等不善寻思，断绝了善心生起的路线而存在。好，我现在要把这些寻思分成两个部分来安住。’于是，他把欲寻等视为不善分，作为一个部分；把出离寻思等视为善分，作为另一个部分。接著，他又思惟：‘对于从不善分来的寻思，我要像用咒术把黑蛇压住来捕捉它，或者像用脚踩住敌人的脖子那样，来加以抑制，绝不让它增长。对于从善分来的寻思，我要像雨季时布下乌云，像在良田里种植上好的娑罗树苗那样，让它迅速增长。’他这样做了之后，抑制了不善寻思，增长了善寻思。应当知道，通过这番话，说明了菩萨抑制寻思的时机。
Bodhisattassa hi chabbassāni padhānaṃ padahantassa nekkhammavitakkādayo puñjapuñjā mahānadiyaṃ oghā viya pavattiṃsu. Satisammosena pana sahasā kāmavitakkādayo uppajjitvā kusalavāraṃ pacchinditvā sayaṃ akusalajavanavārā hutvā tiṭṭhanti. Tato bodhisatto cintesi – ‘‘mayhaṃ ime kāmavitakkādayo kusalavāraṃ pacchinditvā tiṭṭhanti, handāhaṃ ime vitakke dve bhāge katvā viharāmī’’ti kāmavitakkādayo akusalapakkhikāti ekaṃ bhāgaṃ karoti nekkhammavitakkādayo kusalapakkhikāti ekaṃ. Atha puna cintesi – ‘‘akusalapakkhato āgataṃ vitakkaṃ mantena kaṇhasappaṃ uppīḷetvā gaṇhanto viya amittaṃ gīvāya akkamanto viya ca niggahessāmi, nāssa vaḍḍhituṃ dassāmi. Kusalapakkhato āgataṃ vitakkaṃ meghasamaye meghaṃ viya sukhette sālakalyāṇipotakaṃ viya ca sīghaṃ vaḍḍhessāmī’’ti. So tathā katvā akusalavitakke niggaṇhi, kusalavitakke vaḍḍhesi. Evaṃ iminā bodhisattassa vitakkaniggahaṇanakālo kathitoti veditabbo.
207207. 现在，为了说明那些寻是如何生起的，以及他如何抑制它们，才说：‘诸比丘，在我住于不放逸、精进、策励心意时，欲寻生起。’等等。其中，「不放逸」是指安住于不忘失正念的状态。「精进」是指具有热忱精进力。「策励心意」是指策励其心。「欲寻生起」：菩萨在六年精勤努力期间，从未有以王位之乐、宫殿、舞伎、后宫或任何成就为缘而生起的欲寻。然而，在苦行中，由于断绝食物，达到极度瘦削时，他这样想：‘靠断绝食物并不能证得殊胜，我何不进食一些粗食呢？’于是，他进入乌鲁卫喇村乞食。众人说：‘这位大人先前我们供养食物他也不接受，想必现在他的心愿已达顶峰，所以亲自到来了。’便供养了种种美味的食物。菩萨的身体不久就恢复了本来的样貌。因为衰老衰败的身体，即使得到适宜的食物，也不会恢复本来的样貌。但菩萨年轻。所以他食用适宜的食物后，身体不久就恢复了本来的样貌，诸根清净，肤色澄澈，身体具足圆满的三十二大人相之严饰，如同升起星群之天空。他观察后，心想：‘如此疲劳的身体竟然能恢复到这样本来的样貌。’他以自己智慧广大的方式，把这样微小的寻执取为‘欲寻’。
207. Idāni yathāssa te vitakkā uppajjiṃsu, yathā ca ne niggahesi, taṃ dassento tassa mayhaṃ, bhikkhavetiādimāha. Tattha appamattassāti satiyā avippavāse ṭhitassa. Ātāpinoti ātāpavīriyavantassa. Pahitattassāti pesitacittassa. Uppajjati kāmavitakkoti bodhisattassa chabbassāni padhānaṃ padahato rajjasukhaṃ vā ārabbha, pāsāde vā nāṭakāni vā orodhe vā kiñcideva vā sampattiṃ ārabbha kāmavitakko nāma na uppannapubbo. Dukkarakārikāya panassa āhārūpacchedena adhimattakasimānaṃ pattassa etadahosi – ‘‘na sakkā āhārūpacchedena visesaṃ nibbattetuṃ, yaṃnūnāhaṃ oḷārikaṃ āhāraṃ āhāreyya’’nti. So uruvelaṃ piṇḍāya pāvisi. Manussā – ‘‘mahāpuriso pubbe āharitvā dinnampi na gaṇhi, addhāssa idāni manoratho matthakaṃ patto, tasmā sayameva āgato’’ti paṇītapaṇītaṃ āhāraṃ upahariṃsu. Bodhisattassa attabhāvo nacirasseva pākatiko ahosi. Jarājiṇṇattabhāvo hi sappāyabhojanaṃ labhitvāpi pākatiko na hoti. Bodhisatto pana daharo. Tenassa sappāyabhojanaṃ bhuñjato attabhāvo na cirasseva pākatiko jāto, vippasannāni indriyāni, parisuddho chavivaṇṇo, samuggatatārāgaṇaṃ viya nabhaṃ paripuṇṇadvattiṃsamahāpurisalakkhaṇappaṭimaṇḍitasarīraṃ ahosi. So taṃ oloketvā ‘‘tāva kilanto nāma attabhāvo evaṃ paṭipākatiko jāto’’ti cintetvā attano paññāmahantatāya evaṃ parittakampi vitakkaṃ gahetvā kāmavitakkoti akāsi.
298他坐在茅舍前，看见羚羊、野牛、大鹿、红鹿等兽群，看见发出悦意啼声的孔雀、林鸡等鸟群，看见覆盖着青莲花、睡莲、莲花等的沼池，看见种种花卉覆盖枝头的树林，以及有宝石聚落般清澈水流的尼连禅河。他这样想：‘这些兽类、鸟群、沼池、树林、尼连禅河，确实美丽。’他把这样微小的寻执取为欲寻，因此说‘欲寻生起’。
Paṇṇasālāya purato nisinno camarapasadagavayarohitamigādike magagaṇe manuññasaddaravane moravanakukkuṭādike pakkhigaṇe nīluppalakumudakamalādisañchannāni pallalāni nānākusumasañchannaviṭapā vanarājiyo maṇikkhandhanimmalajalapavāhañca nadiṃ nerañjaraṃ passati. Tassa evaṃ hoti ‘‘sobhanā vatime migajātā pakkhigaṇā pallalāni vanarājiyo nadī nerañjarā’’ti. So tampi evaṃ parittakaṃ vitakkaṃ gahetvā kāmavitakkamakāsi, tenāha ‘‘uppajjati kāmavitakko’’ti.
299‘对自有损’等，是指对自己之苦。其他地方也是同理。然而，难道大士会有对自他都有损害的寻吗？没有。但是，处在不了知的状态时，这些寻会对自他带来损害，因此得到这三种名称，所以如此说。「障碍智慧」：它不让未生起的世间、出世间智慧生起；而对于世间智慧，即使已依八等至、五神通生起，也会将其断灭、弃除，所以称为障碍智慧。「属于损害分」：即属于苦的部分。「不涅槃资益」：所谓涅槃是无为，此寻不令现证涅槃，所以称为不涅槃资益。「消失」：指去到灭尽、无有的状态，如水上水泡般息灭。「我舍断」：‘我即舍断’。「除去」：‘我除去’。「我使它止息」：我使它达到末端、无余、被彻底断除。
Attabyābādhāyapīti attadukkhāyapi. Esevanayo sabbattha. Kiṃ pana mahāsattassa ubhayadukkhāya saṃvattanakavitakko nāma atthīti? Natthi. Apariññāyaṃ ṭhitassa pana vitakko yāva ubhayabyābādhāya saṃvattatīti etāni tīṇi nāmāni labhati, tasmā evamāha. Paññānirodhikoti anuppannāya lokiyalokuttarāya paññāya uppajjituṃ na deti, lokiyapaññaṃ pana aṭṭhasamāpattipañcābhiññāvasena uppannampi samucchinditvā khipatīti paññānirodhiko. Vighātapakkhikoti dukkhakoṭṭhāsiko. Asaṅkhataṃ nibbānaṃ nāma, taṃ paccakkhaṃ kātuṃ na detīti anibbānasaṃvattaniko. Abbhatthaṃ gacchatīti khayaṃ natthibhāvaṃ gacchati. Udakapupphuḷako viya nirujjhati. Pajahamevāti pajahimeva. Vinodamevāti nīharimeva. Byantameva naṃ akāsinti vigatantaṃ nissesaṃ parivaṭumaṃ paricchinnameva naṃ akāsiṃ.
208208.「嗔寻」：菩萨心中并非生起与伤害他人相应的寻，而是由于极降雨、极热、极寒等因缘，产生心的变异状态，对此而说‘嗔寻’。「害寻」：大士心中并非生起与令他人受苦相应的寻，而是有心的掉举状态、心的散乱状态，执取此而称为害寻。当他坐在茅舍门前，看见狮子、虎等猛兽伤害野猪等小动物，于是菩萨生起悲悯：‘在此本来应无恐惧的林中，竟然也有这些畜生道众生之间的敌人，强者吞食弱者，被强者吞食的，就这样流转着。’又看见猫等吞食鸡鼠等，入村乞食时，看见人们被官差逼恼，遭受杀戮、捆缚等，自己从事耕种、经商等工作却无法维生，也生起悲悯，为此而说‘害寻生起’。‘如是如是’：以种种方式。这是说：在欲寻等中，无论他思惟哪一种寻，生起哪一种寻，他的心并不会因此就成为了相应欲寻等的状态。‘我舍断出离寻’：即舍弃出离寻。‘多作’：即多作。‘其心倾注于欲寻’：其心是为了欲寻而倾注。意思是，如同与欲寻相应那样地倾向。其余诸句也是同理。
208.Byāpādavitakkoti na bodhisattassa parūpaghātappaṭisaṃyutto nāma vitakko citte uppajjati, athassa ativassaaccuṇhaatisītādīni pana paṭicca cittavipariṇāmabhāvo hoti, taṃ sandhāya ‘‘byāpādavitakko’’ti āha. Vihiṃsāvitakkoti na mahāsattassa paresaṃ dukkhuppādanappaṭisaṃyutto vitakko uppajjati, citte pana uddhatākāro anekaggatākāro hoti, taṃ gahetvā vihiṃsāvitakkamakāsi. Paṇṇasālādvāre nisinno hi sīhabyagghādike vāḷamige sūkarādayo khuddamige vihiṃsante passati. Atha bodhisatto imasmimpi nāma akutobhaye araññe imesaṃ tiracchānagatānaṃ paccatthikā uppajjanti, balavanto dubbale khādanti, balavantakhāditā vattantīti kāruññaṃ uppādeti. Aññepi biḷārādayo kukkuṭamūsikādīni khādante passati, gāmaṃ piṇḍāya paviṭṭho manusse rājakammikehi upaddute vadhabandhādīni anubhavante attano kasivaṇijjādīni kammāni katvā jīvituṃ na labhantīti kāruññaṃ uppādeti, taṃ sandhāya ‘‘uppajjati vihiṃsāvitakko’’ti āha. Tathā tathāti tena tena ākārena. Idaṃ vuttaṃ hoti – kāmavitakkādīsu yaṃ yaṃ vitakketi, yaṃ yaṃ vitakkaṃ pavatteti, tena tene cassākārena kāmavitakkādibhāvo cetaso na hi hotīti. Pahāsi nekkhammavitakkanti nekkhammavitakkaṃ pajahati. Bahulamakāsīti bahulaṃ karoti. Tassa taṃ kāmavitakkāya cittanti tassa taṃ cittaṃ kāmavitakkatthāya. Yathā kāmavitakkasampayuttaṃ hoti, evamevaṃ namatīti attho. Sesapadesupi eseva nayo.
301现在，为了阐明其含义，举譬喻说：‘譬如’等。其中，「于谷穗稠密处」：在谷物稠密的地方。「撞击」：笔直地撞击背部。「横击」：横向撞击侧腹。「围困」：包围住。「阻挡」：不让它往各处行走。「由此因缘」：以此原因为因缘，意思是，由于那些未受保护的牛吃了别人的谷物这个原因。因为愚笨的牧牛人如此不保护牛，心想：‘它吃掉了我们的工食，他连正直地保护牛也做不到，还让家族与人生起仇恨。’因此，从牛主人那里遭受杀戮等，也从谷主人那里遭受。然而，智者见到这四种怖畏，妥善保护牛，这是针对此而说的。「过患」：灾患。「杂染」：低劣，或者是在诸蕴中渗入。「染污」：污染的状态。「出离」：对于出离。「胜利」：清净分。「白净分」：这是它的同义语，意思是，见到善法在出离中的清净分。
Idāni atthadīpikaṃ upamaṃ dassento seyyathāpī tiādimāha. Tattha kiṭṭhasambādheti sassasambādhe. Ākoṭeyyāti ujukaṃ piṭṭhiyaṃ pahareyya. Paṭikoṭeyyāti tiriyaṃ phāsukāsu pahareyya. Sannirundheyyāti āvaritvā tiṭṭheyya. Sannivāreyyāti ito cito ca gantuṃ na dadeyya . Tatonidānanti tena kāraṇena, evaṃ arakkhitānaṃ gunnaṃ paresaṃ sassakhādanakāraṇenāti attho. Bālo hi gopāloko evaṃ gāvo arakkhamāno ‘‘ayaṃ amhākaṃ bhattavetanaṃ khādati, ujuṃ gāvo rakkhitumpi na sakkoti, kulehi saddhiṃ veraṃ gaṇhāpetī’’ti gosāmikānampi santikā vadhādīni pāpuṇāti, kiṭṭhasāmikānampi. Paṇḍito pana imāni cattāri bhayāni sampassanto gāvo sādhukaṃ rakkhati, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Ādīnavanti upaddavaṃ. Okāranti lāmakaṃ, khandhesu vā otāraṃ. Saṃkilesanti kiliṭṭhabhāvaṃ. Nekkhammeti nekkhammamhi. Ānisaṃsanti visuddhipakkhaṃ. Vodānapakkhanti idaṃ tasseva vevacanaṃ, kusalānaṃ dhammānaṃ nekkhammamhi visuddhipakkhaṃ addasanti attho.
209209. 而「出离」是指出离于欲、一切善法，若摄于一法，也就是涅槃。在此，这样结合譬喻：如同谷穗稠密处，就是色等所缘；如同恶牛，就是恶慧之心；如同明智的牧牛人，就是菩萨；如同四种怖畏，就是能带来对自他皆有损害的寻；如同明智的牧牛人见到四种怖畏后，在谷穗稠密处不放逸地守护牛群；菩萨在六年精勤努力中，见到自损等怖畏后，在色等所缘中，如同不让欲寻等生起那样地守护心。「增长智慧」等中：即对于未生起的世间、出世间智慧的出生，以及对于已生起的智慧的增长，都带来帮助，所以称为「增长智慧」。不会导致苦的部分，所以称为「不损害分」。「导向涅槃」：即导向现证涅槃界。‘诸比丘，即使在夜间，我若随念它’：即如果我在整夜都使那寻思生起。‘由此因缘’：以这个为其根本之因。‘或使我心浮扬’：即令我的心被捣动、掉举。‘远离’：即是远离。‘从定’：即从近行定和安止定两者。‘诸比丘，我即于内心’：诸比丘，为了不让我的心远离定，我即于内心安置心，也就是把心安置在内在的所缘上。‘令安稳’：即在这上面令它安稳下来。‘令一趣’：令它专一。‘令等持’：正确地安置，即是好好地令它入定。‘莫令我心浮扬’：即愿我的心不被捣动，不导致掉举。
209.Nekkhammanti ca kāmehi nissaṭaṃ sabbakusalaṃ, ekadhamme saṅgayhamāne nibbānameva. Tatridaṃ opammasaṃsandanaṃ – kiṭṭhasambādhaṃ viya hi rūpādiārammaṇaṃ, kūṭagāvo viya kūṭacittaṃ, paṇḍitagopālako viya bodhisatto, catubbidhabhayaṃ viya attaparūbhayabyābādhāya saṃvattanavitakko, paṇḍitagopālakassa catubbidhaṃ bhayaṃ disvā kiṭṭhasambādhe appamādena gorakkhaṇaṃ viya bodhisattassa chabbassāni padhānaṃ padahato attabyābādhādibhayaṃ disvā rūpādīsu ārammaṇesu yathā kāmavitakkādayo na uppajjanti, evaṃ cittarakkhaṇaṃ. Paññāvuddhikotiādīsu anuppannāya lokiyalokuttarapaññāya uppādāya, uppannāya ca vuddhiyā saṃvattatīti paññāvuddhiko. Na dukkhakoṭṭhāsāya saṃvattatīti avighātapakkhiko. Nibbānadhātusacchikiriyāya saṃvattatīti nibbānasaṃvattaniko. Rattiṃ cepi naṃ, bhikkhave, anuvitakkeyyanti sakalarattiṃ cepi taṃ vitakkaṃ pavatteyyaṃ. Tatonidānanti taṃmūlakaṃ. Ohaññeyyāti ugghātīyeyya, uddhaccāya saṃvatteyyāti attho. Ārāti dūre. Samādhimhāti upacārasamādhitopi appanāsamādhitopi. So kho ahaṃ, bhikkhave, ajjhattameva cittanti so ahaṃ, bhikkhave, mā me cittaṃ samādhimhā dūre hotūti ajjhattameva cittaṃ saṇṭhapemi, gocarajjhatte ṭhapemīti attho. Sannisādemīti tattheva ca naṃ sannisīdāpemi. Ekodiṃ karomīti ekaggaṃ karomi. Samādahāmīti sammā ādahāmi, suṭṭhu āropemīti attho. Mā me cittaṃ ūhaññīti mā mayhaṃ cittaṃ ugghātīyittha, mā uddhaccāya saṃvattatūti attho.
210210. 这里，‘无嗔寻生起……乃至……无害寻生起’是指，下面所说的那种与年轻的观一同生起的寻，由于与欲对立的含义而称为出离寻；也正是这同一种寻，由于与嗔恚对立的含义而称为无嗔寻，由于与害对立的含义而称为无害寻。
210.Uppajjati abyāpādavitakko…pe… avihiṃsāvitakkoti ettha yo so imāya heṭṭhā vuttataruṇavipassanāya saddhiṃ uppannavitakko kāmapaccanīkaṭṭhena nekkhammavitakkoti vutto. Soyeva byāpādapaccanīkaṭṭhena abyāpādavitakkoti ca vihiṃsāpaccanīkaṭṭhena avihiṃsāvitakkoti ca vutto.
304至此，讲述了菩萨依止等至而开始修观的时候。因为对于定和观都还稚嫩的人来说，当开始修观后坐得过久时，身体会疲劳，体内会像着火一样生起热恼，腋下流汗，头顶像升起烟柱，心被打击、被恼害、颤动不安。于是，他再次进入等至，调适它，使它柔和，使它安稳，然后再开始修观。当他再次坐得过久时，同样的事情又会发生。他于是再次进入等至，又同样地调适。因为对于修观，等至是有很大帮助的。
Ettāvatā bodhisattassa samāpattiṃ nissāya vipassanāpaṭṭhapanakālo kathito. Yassa hi samādhipi taruṇo, vipassanāpi. Tassa vipassanaṃ paṭṭhapetvā aticiraṃ nisinnassa kāyo kilamati, anto aggi viya uṭṭhahati, kacchehi sedā muccanti, matthakato usumavaṭṭi viya uṭṭhahati, cittaṃ haññati vihaññati vipphandati. So puna samāpattiṃ samāpajjitvā taṃ paridametvā mudukaṃ katvā samassāsetvā puna vipassanaṃ paṭṭhapeti. Tassa puna aticiraṃ nisinnassa tatheva hoti. So puna samāpattiṃ samāpajjitvā tatheva karoti. Vipassanāya hi bahūpakārā samāpatti.
305就像战士的木板堡垒能派上很大用场一样，战士依靠它进入战场，在那里与象兵、骑兵、步兵一起作战。当武器耗尽，或想吃饭等时候，就退回到木板堡垒里面，拿起别的武器，休息，吃饭，喝水，重新披好铠甲，做完这些事，再次进入战场。在那里作战之后，又因为大小便等逼迫，或者因为有一些必须处理的事，而回到木板堡垒。在里面恢复过来后，再次进入战场。同样地，对于观来说，等至就像战士的木板堡垒那样，有很多帮助。
Yathā yodhassa phalakakoṭṭhako nāma bahūpakāro hoti, so taṃ nissāya saṅgāmaṃ pavisati, tattha hatthīhipi assehipi yodhehipi saddhiṃ kammaṃ katvā āvudhesu vā khīṇesu bhuñjitukāmatādibhāve vā sati nivattitvā phalakakoṭṭhakaṃ pavisitvā āvudhānipi gaṇhāti, vissamatipi, bhuñjatipi, pānīyampi pivati, sannāhampi paṭisannayhati, taṃ taṃ katvā puna saṅgāmaṃ pavisati, tattha kammaṃ katvā puna uccārādipīḷito vā kenacideva vā karaṇīyena phalakakoṭṭhakaṃ pavisati. Tattha santhambhitvā puna saṅgāmaṃ pavisati, evaṃ yodhassa phalakakoṭṭhako viya vipassanāya bahūpakārā samāpatti.
306然而，对于能安然度过战场的战士来说，观比等至这个木板堡垒更有帮助。因为虽然修行者是依托等至来建立观的，但当观的力量增强之后，它也会守护等至，并让等至的力量增强。
Samāpattiyā pana saṅgāmanittharaṇakayodhassa phalakakoṭṭhakatopi vipassanā bahūpakāratarā. Kiñcāpi hi samāpattiṃ nissāya vipassanaṃ paṭṭhapeti, vipassanā pana thāmajātā samāpattimpi rakkhati. Thāmajātaṃ karoti.
307正如在陆地上，人们把船和船上的货物装上车运载；到了水上，却把车辆、车辆上的货物连同套着的牛一起装进船里。船横渡急流，安全到达良港。同样地，虽然修行者是依托等至来建立观的，但当观的力量增强之后，它也会守护等至，并让等至的力量增强。等至就好比到了陆地后的车，观就好比到了水上的船。因此，应知到此为止，讲述的是菩萨依托等至来建立观的阶段。
Yathā hi thale nāvampi nāvāya bhaṇḍampi sakaṭabhāraṃ karonti. Udakaṃ patvā pana sakaṭampi sakaṭabhaṇḍampi yuttagoṇepi nāvābhāraṃ karonti. Nāvā tiriyaṃ sotaṃ chinditvā sotthinā supaṭṭanaṃ gacchati, evamevaṃ kiñcāpi samāpattiṃ nissāya vipassanaṃ paṭṭhapeti, vipassanā pana thāmajātā samāpattimpi rakkhati, thāmajātaṃ karoti. Thalaṃ patvā sakaṭaṃ viya hi samāpatti. Udakaṃ patvā nāvā viya vipassanā. Iti bodhisattassa ettāvatā samāpattiṃ nissāya vipassanāpaṭṭhapanakālo kathitoti veditabbo.
308“无论哪个……”等，应按照在黑暗分中所说的来理解。在这里，为了给出能说明意义的比喻，而说了“犹如……”等。其中，「在村边聚集的」指被带到村边的（牛）。「只应作意」是说，对于这些牛，只需要生起念，不必到处走动、驱赶等。「这些法」是指这些止与观的法，只需要生起念就可以了。通过这段，讲述了菩萨的止观力量增长的时期。据说，那时他为了安止等至而坐，八种等至只需一次转向就呈现出来；当他建立观而坐时，七种随观便在一次中同时达到了顶峰。
Yaññadevātiādi kaṇhapakkhe vuttānusāreneva veditabbaṃ, idhāpi atthadīpikaṃ upamaṃ dassetuṃ seyyathāpītiādimāha. Tattha gāmantasambhatesūti gāmantaṃ āhaṭesu. Satikaraṇīyameva hotīti etā gāvoti satiuppādanamattameva kātabbaṃ hoti. Ito cito ca gantvā ākoṭanādikiccaṃ natthi. Ete dhammāti ete samathavipassanā dhammāti satuppādanamattameva kātabbaṃ hoti. Iminā bodhisattassa samathavipassanānaṃ thāmajātakālo kathito. Tadā kirassa samāpattiṃ appanatthāya nisinnassa aṭṭha samāpattiyo ekāvajjanena āpāthaṃ āgacchanti, vipassanaṃ paṭṭhapetvā nisinno satta anupassanā ekappahāreneva āruḷho hoti.
215“犹如”在这里显示什么？这是一个单独的连结，因为世尊是为了显示利益众生的方法以及自身导师成就，而开始宣说这一段教的。其中，“阿兰若”指林野中。“林”指树林中。从义理上说，这两者其实是一回事，只是后者是前者的同义词。“不乐于安稳”指不想要从四种轭中得到安稳、无畏之处，只想要怖畏。“吉祥”指能带来吉祥。“悦意”指能令心满意。或者读作“喜行”。“应封闭”指用树枝等遮蔽。“应敞开”指把出口弄得明显、打开。“非道”指被水、林、山等阻断的、不是路的路。“应放置诱饵雄兽”指如同在它们中间活动一般，将一只诱饵的雄鹿固定在一处。“诱饵雌兽”指用长绳系着的雌鹿。
215.Seyyathāpīti idha kiṃ dasseti? Ayaṃ pāṭiyekko anusandhi, sattānañhi hitūpacāraṃ attano satthubhāvasampadañca dassento bhagavā imaṃ desanaṃ ārabhi. Tattha araññeti aṭaviyaṃ. Pavaneti vanasaṇḍe. Atthato hi idaṃ dvayaṃ ekameva, paṭhamassa pana dutiyaṃ vevacanaṃ. Ayogakkhemakāmoti catūhi yogehi khemaṃ nibbhayaṭṭhānaṃ anicchanto bhayameva icchanto . Sovatthikoti suvatthibhāvāvaho. Pītigamanīyoti tuṭṭhiṃ gamanīyo. ‘‘Pītagamanīyo’’ti vā pāṭho. Pidaheyyāti sākhādīhi thakeyya. Vivareyyāti visadamukhaṃ katvā vivaṭaṃ kareyya. Kummagganti udakavanapabbatādīhi sanniruddhaṃ amaggaṃ. Odaheyya okacaranti tesaṃ oke caramānaṃ viya ekaṃ dīpakamigaṃ ekasmiṃ ṭhāne ṭhapeyya. Okacārikanti dīgharajjuyā bandhitaṃyeva migiṃ.
310猎鹿人就是这样：他先到林野中鹿群栖息的地方，观察明白后知道“它们住在这里，从这条路出去，在这里活动，在这里喝水，从这条路进来”，接着便封闭正道，敞开非道，把诱饵雄兽和诱饵雌兽安置好，自己手持长矛躲藏在隐蔽处。到了傍晚时分，鹿群在林野中无忧无虑地活动、饮水之后，和小鹿一起嬉戏，来到栖息处附近，看见诱饵雄兽和诱饵雌兽，就想：“我们的伙伴来了吧。”于是毫不犹疑地走了进去。它们看见道路已被封闭，心想：“这不是路，那条才是路吧。”便走上了非道。猎鹿人暂时什么也不做，等到它们都进去了，才悄悄袭击最后那只鹿。那只鹿惊恐起来，于是所有鹿都恐慌地想：“危险来了！”往前一看，只见道路被水、树林或山崖阻断，两旁又都是像手指链条般交错的密林，无法穿入，便想从原来进入的路退出去。猎人知道它们要返回，便从第一只开始，逐一宰杀，有时能杀死三四十只鹿。正是针对这种情况，世尊才说：“比丘们，如此一来，那个大鹿群过后不久，便遭遇了不幸与灾难。”
Migaluddako hi araññaṃ migānaṃ vasanaṭṭhānaṃ gantvā ‘‘idha vasanti, iminā maggena nikkhamanti, ettha caranti, ettha pivanti, iminā maggena pavisantī’’ti sallakkhetvā maggaṃ pidhāya kummaggaṃ vivaritvā okacarañca okacārikañca ṭhapetvā sayaṃ paṭicchannaṭṭhāne sattiṃ gahetvā tiṭṭhati. Atha sāyanhasamaye migā akutobhaye araññe caritvā pānīyaṃ pivitvā migapotakehi saddhiṃ kīḷamānā vasanaṭṭhānasantikaṃ āgantvā okacarañca okacārikañca disvā ‘‘sahāyakā no āgatā bhavissantī’’ti nirāsaṅkā pavisanti, te maggaṃ pihitaṃ disvā ‘‘nāyaṃ maggo, ayaṃ maggo bhavissatī’’ti kummaggaṃ paṭipajjanti. Migaluddako na tāva kiñci karoti, paviṭṭhesu pana sabbapacchimaṃ saṇikaṃ paharati. So uttasati, tato sabbe uttasitvā ‘‘bhayaṃ uppanna’’nti purato olokentā udakena vā vanena vā pabbatena vā sanniruddhaṃ maggaṃ disvā ubhohi passehi aṅgulisaṅkhalikaṃ viya gahanavanaṃ pavisituṃ asakkontā paviṭṭhamaggeneva nikkhamituṃ ārabhanti. Luddako tesaṃ nivattanabhāvaṃ ñatvā ādito paṭṭhāya tiṃsampi cattālīsampi mige ghāteti. Idaṃ sandhāya evañhi so, bhikkhave, mahāmigasaṅgho aparena samayena anayabyasanaṃ āpajjeyyāti vuttaṃ.
311这里说：“这是喜贪的同义语，这是无明的同义语。”因为那些众生，由于无明而不了知，被喜贪牢牢系缚，被拉向色等所缘，结果就遭到轮回之苦这把矛的宰杀。因此，世尊把诱饵雄兽说成是喜贪，把诱饵雌兽说成是无明。
‘‘Nandīrāgassetaṃ adhivacanaṃ, avijjāyetaṃ adhivacana’’nti ettha yasmā ime sattā avijjāya aññāṇā hutvā nandīrāgena ābandhitvā rūpārammaṇādīni upanītā vaṭṭadukkhasattiyā ghātaṃ labhanti. Tasmā bhagavā okacaraṃ nandīrāgoti, okacārikaṃ avijjāti katvā dassesi.
312那个猎鹿人有时会用断下的树枝擦拭那两只鹿的身体，去掉人的气味，然后把诱饵雄兽固定在一个地点，放出系着长绳的诱饵雌兽，自己藏好身子，拿着矛待在诱饵雄兽旁边。诱饵雌兽便朝着鹿群活动的地方走去。鹿群看见它，就都抬起头站着；它也抬起头站着。鹿群心想：“这是我们的同类。”便向它靠近。它也一边做出吃草的样子，一边缓缓走近。森林中的鹿群首领闻到它的气味后，便丢下自己的雌伴，朝着它走过去。
Migaluddako hi ekadāpi tesaṃ sākhābhaṅgena sarīraṃ puñchitvā manussagandhaṃ apanetvā okacaraṃ ekasmiṃ ṭhāne ṭhapetvā okacārikaṃ saha rajjuyā vissajjetvā attānaṃ paṭicchādetvā sattiṃ ādāya okacarassa santike tiṭṭhati, okacārikā migagaṇassa caraṇaṭṭhānābhimukhī gacchati . Taṃ disvā migā sīsāni ukkhipitvā tiṭṭhanti, sāpi sīsaṃ ukkhipitvā tiṭṭhati, te ‘‘amhākaṃ samajātikā aya’’nti gocaraṃ gaṇhanti. Sāpi tiṇāni khādantī viya saṇikaṃ upagacchati. Āraññiko yūthapatimigo tassā vātaṃ labhitvā sakabhariyaṃ vissajjetvā tadabhimukho hoti.
313对于众生来说，崭新的事物总是可爱的。诱饵雌鹿让林栖的雄鹿不至于太过靠近，便面朝着它后退，来到诱饵雄兽的身边。诱饵雌鹿在绳子被绊住的地方，就用蹄子把绳子敲开。那林栖雄鹿看见诱饵雄兽，被诱饵雌鹿迷醉了，对诱饵雄兽生起嫉妒，于是压低脊背、摇着头站在那里。就在那个刹那，它连用舌头舔舐矛尖，都完全不知道‘这是什么’。如果诱饵雄兽觉得从上方袭击那头鹿比较方便，就会把头压低；如果觉得从下方袭击方便，就会把心脏部位挺起来。这时猎人就用矛刺中林栖雄鹿，就在那里将它杀死，带着肉离开。同样地，如同这头鹿被诱饵雌鹿迷醉，对诱饵雄兽生起嫉妒，舔着矛尖却什么也不知道，这些众生也被无明所迷醉，变得盲目，对色等对象生起欢喜染着，因而遭到轮回苦矛的杀戮。所以，世尊把诱饵雄兽说为欢喜染着，把诱饵雌鹿说为无明，用这个比喻来开示。
Sattānañhi navanavameva piyaṃ hoti. Okacārikā āraññikassa migassa accāsannabhāvaṃ adatvā tadabhimukhīva pacchato paṭikkamitvā okacarassa santikaṃ gacchati, yattha yatthassā rajju laggati, tattha tattha khurena paharitvā moceti, āraññiko migo okacaraṃ disvā okacārikāya sammatto hutvā okacare usūyaṃ katvā piṭṭhiṃ nāmetvā sīsaṃ kampento tiṭṭhati, tasmiṃ khaṇe sattiṃ jivhāya lehantopi ‘‘kiṃ eta’’nti na jānāti, okacaropi sacassa uparibhāgena taṃ migaṃ paharituṃ sukhaṃ hoti, piṭṭhiṃ nāmeti. Sacassa heṭṭhābhāgena paharituṃ sukhaṃ hoti, hadayaṃ unnāmeti. Atha luddako āraññikaṃ migaṃ sattiyā paharitvā tattheva ghātetvā maṃsaṃ ādāya gacchati. Evameva yathā so migo okacārikāya sammatto okacare usūyaṃ katvā sattiṃ jivhāya lehantopi kiñci na jānāti, tathā ime sattā avijjāya sammattā andhabhūtā kiñci ajānantā rūpādīsu nandīrāgaṃ upagamma vaṭṭadukkhasattiyā vadhaṃ labhantīti bhagavā okacaraṃ nandīrāgoti, okacārikaṃ avijjāti katvā dassesi.
314‘是这样的，诸比丘，我已经开启了安稳之道。’这句的意思是：‘比丘们，我为了这些众生的利益而行道，证得正等正觉，成为觉者，并没有沉默地坐着，而是从转动法轮开始，一直在说法。就这样，我开启了安稳的圣八支道，堵塞了非道，对憍陈如等有堪能的人，揭露了如同诱饵雄兽一般的欢喜染着，并把它斩断、击倒，也彻底摧毁了如同诱饵雌鹿一般的无明。’世尊正是以此开示了自己所作的利益之行。其余各处，意义都很清楚明白。
Iti kho, bhikkhave, vivaṭo mayā khemo maggoti iti kho, bhikkhave, mayā imesaṃ sattānaṃ hitacaraṇena sammāsambodhiṃ patvā ahaṃ buddhosmīti tuṇhībhūtena anisīditvā dhammacakkappavattanato paṭṭhāya dhammaṃ desentena vivaṭo khemo ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, pihito kummaggo , aññātakoṇḍaññādīnaṃ bhabbapuggalānaṃ ūhato okacaro nandīrāgo dvedhā chetvā pātito, nāsitā okacārikā avijjā sabbena sabbaṃ samugghātitāti attano hitūpacāraṃ dassesi. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.
363《破除迷障·中部注疏》
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
364《双寻经注释》完毕。
Dvedhāvitakkasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
365《寻止息经注释》
10. Vitakkasaṇṭhānasuttavaṇṇanā
216216. “如是我闻”等，就是《寻止息经》。在这里，“增上心所专注者”（adhicittamanuyuttena）当中，以十善业道为基础而生起的心，这就是心；而作为观的基础的八等至心，比那个心更殊胜，所以称为「增上心」（adhicittaṃ）。「所专注者」（anuyuttena）的意思是：致力于那个增上心，在其中投入、精勤。
216.Evaṃme sutanti vitakkasaṇṭhānasuttaṃ. Tattha adhicittamanuyuttenāti dasakusalakammapathavasena uppannaṃ cittaṃ cittameva, vipassanāpādakaaṭṭhasamāpatticittaṃ tato cittato adhikaṃ cittanti adhicittaṃ. Anuyuttenāti taṃ adhicittaṃ anuyuttena, tattha yuttappayuttenāti attho.
316在这里，这位比丘在饭前入村乞食，午后从乞食处返回后，拿着坐具，心想‘我将在某棵树下、或密林丛中、或山脚、或岩窟修习沙门法’，即使是走去那里，用双手或双脚从坐处清除草叶，也已经是专注于增上心。坐下之后，他洗手洗脚，结跏趺坐，取根本业处而安住，同样是在专注于增上心。
Tatrāyaṃ bhikkhu purebhattaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātappaṭikkanto nisīdanaṃ ādāya asukasmiṃ rukkhamūle vā vanasaṇḍe vā pabbatapāde vā pabbhāre vā samaṇadhammaṃ karissāmīti nikkhamantopi, tattha gantvā hatthehi vā pādehi vā nisajjaṭṭhānato tiṇapaṇṇāni apanentopi adhicittaṃ anuyuttoyeva. Nisīditvā pana hatthapāde dhovitvā pallaṅkaṃ ābhujitvā mūlakammaṭṭhānaṃ gahetvā viharantopi adhicittaṃ anuyuttoyeva.
317「诸相」（nimittāni）指原因、因缘。「适时地」（kālena kālaṃ）是指在恰当的时候、适当的时机。难道业处不是应该一刻也不舍弃、不间断地作意吗？为什么世尊还要说‘适时地’呢？因为在经中分析过三十八种业处，比丘择取了适合自己心意的业处坐下后，只要某种随烦恼还没有生起，就不需要去对这些相作意。可是，一旦随烦恼生起，就应该取用这些相，来驱除心中生起的烦恼之芽苗。为了说明这个道理，世尊才这样说。
Nimittānīti kāraṇāni. Kālena kālanti samaye samaye. Na nu ca kammaṭṭhānaṃ nāma muhuttampi achaḍḍetvā nirantaraṃ manasikātabbaṃ, kasmā bhagavā ‘‘kālena kāla’’nti āhāti. Pāḷiyañhi aṭṭhatiṃsa kammaṭṭhānāni vibhattāni, tesu bhikkhunā attano cittarucitaṃ kammaṭṭhānaṃ gahetvā nisinnena yāva kocideva upakkileso nuppajjati, tāva imesaṃ nimittānaṃ manasikārakiccaṃ natthi. Yadā pana uppajjati, tadā imāni gahetvā citte uppannaṃ abbudaṃ nīharitabbanti dassento evamāha.
318「与欲相俱」：就是指与欲俱行、与贪相应。此外，应当知道这三种寻的场合与所缘。其中，与欲相应的寻，其场合是八种与贪俱行的心；与瞋相应的寻，其场合是两种与忧俱行的心；与痴相应的寻，其场合是十二种不善心。而与疑、掉举相应的心，是这两种各自别立的场合。所有这些心的所缘都是众生以及诸行，因为它们是在对可意、不可意、平等观待的众生和诸行上生起的。‘也应该作意其他相——属于善的相’：也就是，相对于那些相，应当去作意其他依止于善的相。这里，所谓其他相：当对众生生起欲相应的寻时，修习不净就叫做其他相；当对诸行生起时，无常作意就叫做其他相。当对众生生起瞋相应的寻时，修习慈心就叫做其他相；当对诸行生起时，界作意就叫做其他相。当在任何地方生起痴相应的寻时，依止于五种法就叫做其他相。
Chandūpasaṃhitāti chandasahagatā rāgasampayuttā. Imesaṃ pana tiṇṇaṃ vitakkānaṃ khettañca ārammaṇañca jānitabbaṃ. Tattha chandūpasañhitānaṃ aṭṭha lobhasahagatacittāni khettaṃ, dosūpasañhitānaṃ dve domanassasahagatāni, mohūpasañhitānaṃ dvādasapi akusalacittāni. Vicikicchāuddhaccasampayuttacittāni pana dve etesaṃ pāṭipuggalikaṃ khettaṃ. Sabbesampi sattā ceva saṅkhārā ca ārammaṇaṃ, iṭṭhāniṭṭhaasamapekkhitesu hi sattesu ca saṅkhāresu ca te uppajjanti . Aññampi nimittaṃ manasikātabbaṃ kusalūpasaṃhitanti tato nimittato aññaṃ kusalanissitaṃ nimittaṃ manasikātabbaṃ. Tattha aññaṃ nimittaṃ nāma chandūpasañhite vitakke sattesu uppanne asubhabhāvanā aññaṃ nimittaṃ nāma. Saṅkhāresu uppanne aniccamanasikāro aññaṃ nimittaṃ nāma. Dosūpasañhite sattesu uppanne mettābhāvanā aññaṃ nimittaṃ nāma. Saṅkhāresu uppanne dhātumanasikāro aññaṃ nimittaṃ nāma. Mohūpasañhite yattha katthaci uppanne pañcadhammūpanissayo aññaṃ nimittaṃ nāma.
319比如，‘这个人的手真美、脚真美’等这类方式，当对众生生起贪时，就应当从不净的角度来作意：‘你在贪著什么？你贪著头发吗？你贪著体毛吗？……乃至……你贪著尿吗？’这个所谓的有身，是由三百根骨头撑起来的，由九百条筋绑缚着，由九百块肉涂抹着，被湿皮完整地包裹住，被肤色遮盖着，从九处疮口、九万九千个毛孔中流漏着不净，充满腐尸，恶臭，令人厌恶，违逆可憎，实在是三十二种腐尸的积聚，这里面没有丝毫坚固或殊胜。像这样从不净的角度来作意时，对众生生起的贪就被断除了。因此，他的不净作意就叫做「其他相」。
Imassa hatthā vā sobhanā pādā vātiādinā nayena hi sattesu lobhe uppanne asubhato upasaṃharitabbaṃ. Kimhi sārattosi? Kesesu sārattosi. Lomesu…pe… muttesu sārattosi. Ayaṃ attabhāvo nāma tīhi aṭṭhisatehi ussāpito, navahi nhārusatehi ābaddho, navahi maṃsapesisatehi anulitto, allacammena pariyonaddho, chavirāgena paṭicchanno, navahi vaṇamukhehi navanavutilomakūpasahassehi ca asuci paggharati, kuṇapapūrito, duggandho, jeguccho, paṭikūlo, dvattiṃsakuṇapasañcayo, natthettha sāraṃ vā varaṃ vāti evaṃ asubhato upasaṃharantassa sattesu uppanno lobho pahīyati, tenassa asubhato upasaṃharaṇaṃ aññaṃ nimittaṃ nāma hoti.
320当对钵与衣等诸行生起贪时，按照《念处注释》中所说的方法，以‘没有主宰、只是暂时存在’的道理来作意，当如此作意时，贪就会消失。因此，他的无常作意就叫做「其他相」。如果对众生生气时，就应当按照《调伏嗔恚经》、《锯喻教诫》等教导来修习慈心；当这样修习时，嗔恚就会止息，他的慈心修习就叫做「其他相」。而当对树桩、荆棘、草、树叶等生气时，就应该这样思惟：‘你在生谁的气？是对地界生气，还是对水界生气？而那个所谓的生气者又是谁？是地界呢，还是水界呢？’以这样的方式去作意界，当这样作意时，嗔恚就会止息，他的界作意就叫做「其他相」。
Pattacīvarādīsu saṅkhāresu lobhe uppanne dvīhākārehi saṅkhāramajjhattataṃ samuṭṭhāpetīti satipaṭṭhānavaṇṇanāyaṃ vuttanayena assāmikatāvakālikabhāvavasena manasikaroto so pahīyati. Tenassa aniccato manasikāro aññaṃ nimittaṃ nāma hoti. Sattesu dose uppanne pana āghātavinayakakacopamovādādīnaṃ vasena mettā bhāvetabbā, taṃ bhāvayato doso pahīyati, tenassa mettābhāvanā aññaṃ nimittaṃ nāma hoti. Khāṇukaṇṭakatiṇapaṇṇādīsu pana dose uppanne tvaṃ kassa kuppasi, kiṃ pathavīdhātuyā, udāhu āpodhātuyā, ko vā panāyaṃ kuppati nāma, kiṃ pathavīdhātu udāhu āpodhātūtiādinā nayena dhātumanasikāraṃ karontassa doso pahīyati. Tenassa dhātumanasikāro aññaṃ nimittaṃ nāma hoti.
321但是，无论在什么情况下生起痴时——
Mohe pana yattha katthaci uppanne –
322‘亲近师长而共住、学习所教授的内容、对所教授的内容遍问决疑、
‘‘Garūsaṃvāso uddeso, uddiṭṭhaparipucchanaṃ;
323适时听闻正法、能够辨别什么是合理什么是不合理（是处非处）；
Kālena dhammassavanaṃ, ṭhānāṭṭhānavinicchayo;
324依止这五种法，痴界就被止息。’
Pañca dhammūpanissāya, mohadhātu pahīyatī’’ti. –
325应该依止这五种法。因为，亲近师长而住的比丘，他会这样警惕：‘如果我不向老师请示就进入村落，或者应该在适当时机服务却不做，老师就会处罚我，比如让我挑一百壶水等苦役’，这样他的痴就止息了。学习所教授时，他也会警惕：‘在学习教授时若不认真学习、不好好背诵，老师就会处罚’，这样他的痴也止息了。去亲近值得尊敬的比丘们，遍问：‘尊者，这是怎么回事？这有什么意义？’就能消除疑惑，这样痴就止息。适时前往听法的地方，恭恭敬敬地听法，对于各个要点，法义就会明白，这样痴就止息。善巧辨别‘这是合理的，这是不合理的’，也就是正确判断什么是因、什么不是因，这样痴就止息。因此，他依止这五种法，就叫做「其他相」。
Ime pañca dhammā upanissitabbā. Garuṃ upanissāya viharanto hi bhikkhu – ‘‘ācariyo gāmappavesanaṃ anāpucchantassa pattakāle vattaṃ akarontassa ghaṭasataudakāharaṇādidaṇḍakammaṃ karotī’’ti yattappaṭiyatto hoti, athassa moho pahīyati. Uddesaṃ gaṇhantopi – ‘‘ācariyo uddesakāle uddesaṃ aggaṇhantassa asādhukaṃ sajjhāyantassa ca daṇḍakammaṃ karotī’’ti yattappaṭiyatto hoti, evampissa moho pahīyati. Garubhāvanīye bhikkhū upasaṃkamitvā ‘‘idaṃ bhante kathaṃ imassa ko attho’’ti paripucchanto kaṃkhaṃ vinodeti, evampissa moho pahīyati. Kālena dhammasavanaṭṭhānaṃ gantvā sakkaccaṃ dhammaṃ suṇantassāpi tesu tesu ṭhānesu attho pākaṭo hoti. Evampissa moho pahīyati. Idamassa kāraṇaṃ, idaṃ na kāraṇanti ṭhānāṭṭhānavinicchaye cheko hoti, evampissa moho pahīyati. Tenassa pañcadhammūpanissayo aññaṃ nimittaṃ nāma hoti.
326再者，即使在三十八种所缘中修习任何一种，这些寻也会止息。然而，这里所说的「相」是直接对立、作为反制措施的对治相。由这些相所断除的贪等，才是被彻底断除的。就像灭火时，用湿木棍、沙土、树枝等扑打也能把火扑灭；但水是火的直接对立物，用水扑灭的火，才是被彻底扑灭的。同样，由这些相所断除的贪等，才是被彻底断除的。因此，应知这些是被特别解说的。
Apica aṭṭhatiṃsāya ārammaṇesu yaṃkiñci bhāventassāpi ime vitakkā pahīyanti eva. Imāni pana nimittāni ujuvipaccanīkāni paṭipakkhabhūtāni. Imehi pahīnā rāgādayo suppahīnā honti. Yathā hi aggiṃ allakaṭṭhehipi paṃsūhipi sākhādīhipi pothetvā nibbāpentiyeva, udakaṃ pana aggissa ujuvipaccanīkaṃ, tena nibbuto sunibbuto hoti, evamimehi nimittehi pahīnā rāgādayo suppahīnā honti. Tasmā etāni kathitānīti veditabbāni.
327「与善相应的」指依止于善的、作为善之缘的。「在自身内部」是指唯在所缘范围之内。「尸瓦匠」就是木匠。「用较细的木楔」是指，当他想取出某个木楔时，使用比那个木楔更细的坚木楔。「粗大的木楔」指钉在软木板或硬木板上不平整的木楔。「敲击」指用木槌击打。「取出」指这样击打后，将其从板中取出。「再敲除」指知道该木楔已经出来很多后，用手晃动把它拔出来。在这个比喻中：木板如同心；木板上的不平木楔如同不善寻；细木楔如同另一类善相，即不净修习等；正如用细木楔取出粗木楔，同样是以不净修习等善相去除那些寻。
Kusalūpasaṃhitanti kusalanissitaṃ kusalassa paccayabhūtaṃ. Ajjhattamevāti gocarajjhattaṃyeva. Palagaṇḍoti vaḍḍhakī. Sukhumāya āṇiyāti yaṃ āṇiṃ nīharitukāmo hoti, tato sukhumatarāya sāradāruāṇiyā. Oḷārikaṃ āṇinti candaphalake vā sāraphalake vā ākoṭitaṃ visamāṇiṃ. Abhinihaneyyāti muggarena ākoṭento haneyya. Abhinīhareyyāti evaṃ abhinihananto phalakato nīhareyya. Abhinivaseyyāti idāni bahu nikkhantāti ñatvā hatthena cāletvā nikkaḍḍheyya . Tattha phalakaṃ viya cittaṃ, phalake visamāṇī viya akusalavitakkā, sukhumāṇī viya aññaṃ asubhabhāvanādikusalanimittaṃ, sukhumāṇiyā oḷārikāṇinīharaṇaṃ viya asubhabhāvanādīhi kusalanimittehi tesaṃ vitakkānaṃ nīharaṇaṃ.
217「蛇尸等」这段，是为了显示极为可厌、令人反感的不净尸体而说的。「被系在颈上」是指被某个敌人弄来，系在脖子上挂着。「会感到痛苦」指会成为受苦者、陷入苦恼。「会感到羞惭」指会感到羞愧。「会感到厌弃」指会生起厌恶之心。
217.Ahikuṇapenātiādi atijegucchapaṭikūlakuṇapadassanatthaṃ vuttaṃ. Kaṇṭhe āsattenāti kenacideva paccatthikena ānetvā kaṇṭhe baddhena paṭimukkena. Aṭṭiyeyyāti aṭṭo dukkhito bhaveyya. Harāyeyyāti lajjeyya. Jiguccheyyāti sañjātajiguccho bhaveyya.
329「得以止息」是指：当一个人通过自己的慧力去审察，知道‘这些不善法有过患、会带来苦报’，从而像厌弃蛇尸等一样厌弃它们时，这些不善法便得以止息。如果一个人不能靠自己的慧力去审察，那么他就应当前往亲教师，或某位应受尊敬的同梵行者、上座比丘那里，或者鸣钟集合比丘僧团，进行报告。因为在多人的集会中，一定会有一位有智慧的人，他会开示说‘应当如此看待它们的过患’，或者通过诸如‘身体将被撕裂’等说教来抑制那些寻。
Pahīyantīti evaṃ imināpi kāraṇena ete akusalā dhammā sāvajjā dukkhavipākāti attano paññābalena upaparikkhato ahikuṇapādīni viya jigucchantassa pahīyanti. Yo pana attano paññābalena upaparikkhituṃ na sakkoti, tena ācariyaṃ vā upajjhāyaṃ vā aññataraṃ vā garuṭṭhāniyaṃ sabrahmacāriṃ saṅghattheraṃ vā upasaṅkamitvā ghaṇḍiṃ paharitvā bhikkhusaṅghameva vā sannipātetvā ārocetabbaṃ, bahunañhi sannipāte bhavissateva eko paṇḍitamanusso, svāyaṃ evaṃ etesu ādīnavo daṭṭhabboti kathessati, kāyavicchindanīyakathādīhi vā pana te vitakke niggaṇhissatīti.
218「应修不作意」指既不应忆念那个寻，也不应去作意它，应当把注意力转向别处。就像一个不想看见色法的人会闭上眼睛，同样，取根本业处而坐下的比丘，当心中生起寻时，应当把注意力转向别处。这样，他的那个寻就会被舍断；在寻被舍断后，应当再取业处坐下。
218.Asatiamanasikāro āpajjitabboti neva so vitakko saritabbo na manasikātabbo, aññavihitakena bhavitabbaṃ. Yathā hi rūpaṃ apassitukāmo puriso akkhīni nimīleyya, evameva mūlakammaṭṭhānaṃ gahetvā nisinnena bhikkhunā cittamhi vitakke uppanne aññavihitakena bhavitabbaṃ. Evamassa so vitakko pahīyati, tasmiṃ pahīne puna kammaṭṭhānaṃ gahetvā nisīditabbaṃ.
331如果这样还未舍断，如果他有已诵习的系列法谈，就应大声诵习。如果即使这样把注意力转向别处，那个寻仍未舍断，袋子里有手掌书，上面写有赞佛偈、赞法偈，取出令读诵而转移注意力。如果仍未舍断，就从袋子取出上下燧木，作意‘这是上燧木，这是下燧木’而转移注意力。如果仍未舍断，就取出针筒，逐一检查资具：‘这是针锥，这是针盒，这是指甲剪，这是针’而转移注意力。如果仍未舍断，就拿起针，缝补衣服破处而转移注意力。就这样，只要寻未舍断，就应做种种善业而转移注意力。当寻被舍断后，应再取根本业处坐下，但不可开始新工程。为什么？因为当寻被切断时，就没有作意业处的机会了。
Sace na pahīyati, uggahito dhammakathāpabandho hoti, so mahāsaddena sajjhāyitabbo. Evampi ce aññavihitakassa sato so na pahīyati. Thavikāya muṭṭhipotthako hoti, yattha ca buddhavaṇṇāpi dhammavaṇṇāpi likhitā honti, taṃ nīharitvā vācentena aññavihitakena bhavitabbaṃ. Evampi ce na pahīyati, thavikato araṇisahitāni nīharitvā ‘‘ayaṃ uttarāraṇī ayaṃ adharāraṇī’’ti āvajjentena aññavihitakena bhavitabbaṃ. Evampi ce na pahīyati, sipāṭikaṃ nīharitvā ‘‘idaṃ ārakaṇṭakaṃ nāma, ayaṃ pipphalako nāma, idaṃ nakhacchedanaṃ nāma, ayaṃ sūci nāmā’’ti parikkhāraṃ samannānentena aññavihitakena bhavitabbaṃ. Evampi ce na pahīyati, sūciṃ gahetvā cīvare jiṇṇaṭṭhānaṃ sibbantena aññavihitakena bhavitabbaṃ. Evaṃ yāva na pahīyati, tāva taṃ taṃ kusalakammaṃ karontena aññavihitakena bhavitabbaṃ. Pahīne puna mūlakammaṭṭhānaṃ gahetvā nisīditabbaṃ, navakammaṃ pana na paṭṭhapetabbaṃ. Kasmā? Vitakke pacchinne kammaṭṭhānamanasikārassa okāso na hoti.
332但古代的智者们，也有通过做新工程来断除寻的。这里有一则故事：据说帝沙沙弥的亲教师住在帝沙大寺。帝沙沙弥说：‘大德，我生起厌倦了。’于是长老对他说：‘此寺沐浴水难得，你带我去心山吧。’沙弥照办了。到了那里，长老对他说：‘这座寺院完全是僧团的，你造一个个人住处吧。’沙弥说：‘好的，大德。’他从一开始就将三件事同时着手：《相应部》的诵习、清理石窟和火界遍的预备工作。他令业处达到安止，完成了《相应部》的诵习，也完成了洞窟工程。一切办妥后，便告知了亲教师。亲教师说：‘沙弥，你辛苦了，今天就你住吧。’那夜他住在洞窟中，获得适宜的气候，增长观修，证得阿拉汉果，就在那里般涅槃。人们收集他的舍利建了塔，至今仍称为‘帝沙长老塔’。这一品称为无念品。
Porāṇakapaṇḍitā pana navakammaṃ katvāpi vitakkaṃ pacchindiṃsu. Tatridaṃ vatthu – tissasāmaṇerassa kira upajjhāyo tissamahāvihāre vasati. Tissasāmaṇero ‘‘bhante ukkaṇṭhitomhī’’ti āha. Atha naṃ thero ‘‘imasmiṃ vihāre nhānaudakaṃ dullabhaṃ, maṃ gahetvā cittalapabbataṃ gacchāhī’’ti āha. So tathā akāsi. Tattha naṃ thero āha ‘‘ayaṃ vihāro accantasaṅghiko, ekaṃ puggalikaṭṭhānaṃ karohī’’ti. So sādhu bhanteti ādito paṭṭhāya saṃyuttanikāyaṃ pabbhārasodhanaṃ tejodhātukasiṇaparikammanti tīṇīpi ekato ārabhitvā kammaṭṭhānaṃ appanaṃ pāpesi, saṃyuttanikāyaṃ pariyosāpesi, leṇakammaṃ niṭṭhāpesi, sabbaṃ katvā upajjhāyassa saññaṃ adāsi. Upajjhāyo ‘‘dukkhena te sāmaṇera kataṃ, ajja tāva tvaṃyeva vasāhī’’ti āha. So taṃ rattiṃ leṇe vasanto utusappāyaṃ labhitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ patvā tattheva parinibbāyi. Tassa dhātuyo gahetvā cetiyaṃ akaṃsu. Ajjāpi tissattheracetiyanti paññāyati. Idaṃ pabbaṃ asatipabbaṃ nāma.
219为了开示‘若住于此而不能抑制寻者，当住于此处而能抑制’的道理，在开示寻根破坏品时，接着说‘诸比丘，若彼……’等。其中，「应作意寻行之安立」：「造作」所以称为「行」，这是指缘、因、根的意思。「安立」是指在其中安立，寻行的安立即为「寻行之安立」，这是应当作意的。意思就是：这个寻是以什么为因、什么为缘、什么为由而生起的？应去作意诸寻的根以及根的根。‘我为什么走得快？由于什么原因我走得快？既然如此，我慢走吧。快走有什么用呢，我将慢走。’这样思惟后，他便慢走。这一方法适用于一切处。
219. Imasmiṃ ṭhatvā vitakke niggaṇhituṃ asakkonto idha ṭhatvā niggaṇhissatīti vitakkamūlabhedaṃ pabbaṃ dassento puna tassa ce bhikkhavetiādimāha. Tattha vitakkasaṅkhārasaṇṭhānaṃ manasikātabbanti saṅkharotīti saṅkhāro, paccayo, kāraṇaṃ mūlanti attho. Santiṭṭhati etthāti saṇṭhānaṃ, vitakkasaṅkhārassa saṇṭhānaṃ vitakkasaṅkhārasaṇṭhānaṃ, taṃ manasikātabbanti. Idaṃ vuttaṃ hoti, ayaṃ vitakko kiṃ hetu kiṃ paccayā kiṃ kāraṇā uppannoti vitakkānaṃ mūlañca mūlamūlañca manasikātabbanti. Kiṃ nu kho ahaṃ sīghaṃgacchāmīti kena nu kho kāraṇena ahaṃ sīghaṃ gacchāmi? Yaṃnūnāhaṃ saṇikaṃ gaccheyyanti kiṃ me iminā sīghagamanena, saṇikaṃ gacchissāmīti cintesi. So saṇikaṃ gaccheyyāti so evaṃ cintetvā saṇikaṃ gaccheyya. Esa nayo sabbattha.
334在这里，那位男子快步走的时候，就像这位比丘的「寻」生起的时候；男子放慢脚步走的时候，就像这位比丘截断寻行的时候；男子站立的时候，就像寻行被截断后，他将心导入根本业处的时候；男子坐下的时候，就像他逐渐增上观、证得阿拉汉果的时候；男子躺卧的时候，就像他以涅槃为所缘，进入果等至而度过一天的时候。在这里，当一个人追究‘这些寻以什么为因、以什么为缘’，一直追溯到寻的根源时，寻的运行就变得松缓；松缓到极点时，所有的寻就会彻底止息。这个道理也可以用《咚咚本生》来说明——
Tattha tassa purisassa sīghagamanakālo viya imassa bhikkhuno vitakkasamāruḷhakālo. Tassa saṇikagamanakālo viya imassa vitakkacārapacchedanakālo. Tassa ṭhitakālo viya imassa vitakkacāre pacchinne mūlakammaṭṭhānaṃ cittotaraṇakālo. Tassa nisinnakālo viya imassa vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattappattakālo. Tassa nipannakālo viya imassa nibbānārammaṇāya phalasamāpattiyā divasaṃ vītivattanakālo. Tattha ime vitakkā kiṃ hetukā kiṃ paccayāti vitakkānaṃ mūlamūlaṃ gacchantassa vitakkacāro sithilo hoti. Tasmiṃ sithilībhūte matthakaṃ gacchante vitakkā sabbaso nirujjhanti. Ayamattho duddubhajātakenapi dīpetabbo –
335据说，有一只兔子在木苹果树下睡觉，一个木苹果从蒂头脱落，正好掉在它的耳根旁边。它听见这声音，就起了个念头：‘大地裂开了！’急忙跳起来拼命逃跑。看见它逃跑，前方的其他四足动物也跟着一起逃。那时，菩萨是一头狮子。它心想：‘所谓大地，只有在劫末坏灭时才会裂开，中途不可能发生大地裂开这种事。我应该从头到尾把它查清楚。’于是，它从象王开始一一追问，一直问到兔子：‘朋友，你亲眼看见大地在裂开吗？’兔子说：‘是的，大王。’狮子说：‘来，朋友，指给我看看。’兔子说：‘我做不到，主人。’狮子便温和地抓住它，带着它来到那棵树的不远处。兔子站住后说道——
Sasakassa kira beluvarukkhamūle niddāyantassa beluvapakkaṃ vaṇṭato chijjitvā kaṇṇamūle patitaṃ. So tassa saddena ‘‘pathavī bhijjatī’’ti saññāya uṭṭhahitvā vegena palāyi. Taṃ disvā purato aññepi catuppadā palāyiṃsu. Tadā bodhisatto sīho hoti. So cintesi – ‘‘ayaṃ pathavī nāma kappavināse bhijjati, antarā pathavībhedo nāma natthi, yaṃnūnāhaṃ mūlamūlaṃ gantvā anuvijjeyya’’nti. So hatthināgato paṭṭhāya yāva sasakaṃ pucchi ‘‘tayā, tāta, pathavī bhijjamānā diṭṭhā’’ti. Saso ‘‘āma devā’’ti āha. Sīho ‘‘ehi, bho, dassehī’’ti. Saso ‘‘na sakkomi sāmī’’ti. ‘‘Ehi, re, mā bhāyī’’ti saṇhamudukena gahetvā gato saso rukkhassa avidūre ṭhatvā –
336‘尊者，在我住的地方，有“咚咚”的响声；’
‘‘Duddubhāyati bhaddante, yasmiṃ dese vasāmahaṃ;
337‘我也不知道那是什么，那个“咚咚”声到底是什么？’
Ahampetaṃ na jānāmi, kimetaṃ duddubhāyatī’’ti. (jā. 1.4.85) –
338菩萨说：‘你就站在这里。’然后走到那棵树下，看见了兔子躺卧的地方，又看见了那个木苹果，再抬头往上一看，看见了果蒂。看到这些后，菩萨心里便都明白了：‘这只兔子原本躺在这里睡觉，因为果实掉落在它耳根旁发出响声，它就认为“大地裂开了”，带着这个念头惊慌逃跑。’弄明白以后，菩萨去问兔子那个原因。兔子回答：‘是的，大王。’菩萨于是说了下面这首偈颂——
Gāthamāha. Bodhisatto ‘‘tvaṃ ettheva tiṭṭhā’’ti rukkhamūlaṃ gantvā sasakassa nipannaṭṭhānaṃ addasa, beluvapakkaṃ addasa, uddhaṃ oleketvā vaṇṭaṃ addasa, disvā ‘‘ayaṃ saso ettha nipanno, niddāyamāno imassa kaṇṇamūle patitassa saddena ‘pathavī bhijjatī’ti evaṃsaññī hutvā palāyī’’ti ñatvā taṃ kāraṇaṃ sasaṃ pucchi. Saso ‘‘āma, devā’’ti āha. Bodhisatto imaṃ gāthamāha –
339‘听到木苹果掉落，兔子以为是“咚咚”声而飞奔；’
‘‘Beluva patitaṃ sutvā, duddubhanti saso javi;
340‘听到兔子的这番话，其他鹿群也都吓得惊慌而逃。’
Sasassa vacanaṃ sutvā, santattā migavāhinī’’ti. (jā. 1.4.86);
341于是菩萨安慰鹿群说：‘不要害怕。’就这样，对于追查诸寻根源的人，诸寻就会消失。
Tato bodhisatto ‘‘mā bhāyathā’’ti migagaṇe assāsesi. Evaṃ vitakkānaṃ mūlamūlaṃ gacchantassa vitakkā pahīyanti.
220在「破寻根节」中，对于不能调伏那些寻的人，又开示了一个应这样调伏的其他方法，于是接着说道‘诸比丘，若彼……’等。
220. Imasmiṃ vitakkamūlabhedapabbe ṭhatvā vitakke niggaṇhituṃ asakkontena pana evaṃ niggaṇhitabbāti aparampi kāraṇaṃ dassento puna tassa ce, bhikkhavetiādimāha.
343「以齿抵齿」：就是用下齿抵住上齿。「以心制心」：要用善心去调伏不善心。「大力士」：就如同一个具足体力的大力士，抓住虚弱的人的头、或颈、或肩，去调伏他、压制他、折磨他，使他感到极热、疲惫，几乎昏厥过去一样。同样地，比丘要成为与诸寻对抗的对手，想着‘你们是谁？我是谁？’，胜过它们，并像这样——‘即使皮、筋、骨还残留着，身上的肉血干枯’（《增支部》2.5）——发起大精进，去调伏诸寻。为了说明这个道理，他举了这个释义的譬喻。
Dantebhidantamādhāyāti heṭṭhādante uparidantaṃ ṭhapetvā. Cetasā cittanti kusalacittena akusalacittaṃ abhiniggaṇhitabbaṃ. Balavā purisoti yathā thāmasampanno mahābalo puriso dubbalaṃ purisaṃ sīse vā gale vā khandhe vā gahetvā abhiniggaṇheyya abhinippīḷeyya abhisantāpeyya santattaṃ kilantaṃ mucchāparetaṃ viya kareyya, evameva bhikkhunā vitakkehi saddhiṃ paṭimallena hutvā ‘‘ke ca tumhe ko cāha’’nti abhibhavitvā – ‘‘kāmaṃ taco ca nhāru ca aṭṭhi ca avasissatu sarīre upasussatu maṃsalohita’’nti (a. ni. 2.5) evaṃ mahāvīriyaṃ paggayha vitakkā niggaṇhitabbāti dassento ima atthadīpikaṃ upamaṃ āhari.
221“Yato kho, bhikkhave”——这一部分称为‘摄受分别’，其义浅显。然而，如同一位导师、老师，教导一位从外国来的王子五种武艺后，指示说：‘你去吧，回你自己的国家取得王位。若你途中遇到盗贼，就用弓作战前进；若你的弓丢失或损坏，就用矛、用剑……’如此教示了五种武器各自应如何运用后，便送他出发。王子依教奉行，回到自己的国家，取得王位，享受王权的荣华。同样地，世尊为了派遣致力增上心的比丘去取证阿拉汉果，而教导了这五节，意思是：‘若他中途生起不善寻，则安住于“取他相”一节，调伏它们，增长观，便能证得阿拉汉果。若于此未能做到，则安住于“过患”一节；若于此也未能做到，则安住于“不作意”一节；若于此也未能做到，则安住于“破寻根”一节；若于此也未能做到，则安住于“调伏”一节，调伏诸寻，增长观，证得阿拉汉果。’
221.Yato kho, bhikkhaveti idaṃ pariyādānabhājaniyaṃ nāma, taṃ uttānatthameva. Yathā pana satthācariyo tiroraṭṭhā āgataṃ rājaputtaṃ pañcāvudhasippaṃ uggaṇhāpetvā ‘‘gaccha, attano raṭṭhe rajjaṃ gaṇha. Sace te antarāmagge corā uṭṭhahanti, dhanunā kammaṃ katvā gaccha. Sace te dhanu nassati vā bhijjati vā sattiyā asinā’’ti evaṃ pañcahipi āvudhehi kattabbaṃ dassetvā uyyojeti. So tathā katvā sakaraṭṭhaṃ gantvā rajjaṃ gahetvā rajjasiriṃ anubhoti. Evamevaṃ bhagavā adhicittamanuyuttaṃ bhikkhuṃ arahattagahaṇatthāya uyyojento – ‘‘sacassa antarā akusalavitakkā uppajjanti, aññanimittapabbe ṭhatvā te niggaṇhitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇissati. Tattha asakkonto ādīnavapabbe ṭhatvā, tatrāpi asakkonto asatipabbe ṭhatvā, tatrāpi asakkonto vitakkamūlabhedapabbe ṭhatvā, tatrāpi asakkonto abhiniggaṇhanapabbe ṭhatvā vitakke niggaṇhitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇissatī’’ti imāni pañca pabbāni desesi.
345‘于寻的转起乃至途中为自在者’：意思是在寻的运行路径上，他是训练有素的自在者，是熟练通达的自在者。‘欲寻则寻’这句话，是为了显示他自在的状态。因为过去，他想寻的那个寻，却寻不起来；不想寻的那个寻，反而寻了。现在由于他得到了自在，他想寻什么寻，就只寻那个；不想寻什么寻，就不寻那个。因此说：‘欲寻则寻，不欲寻则不寻。’‘斩断渴爱’等内容，在《一切漏经》中已经说过了。
Vasī vitakkapariyāyapathesūti vitakkacārapathesu ciṇṇavasī paguṇavasīti vuccati. Yaṃ vitakkaṃ ākaṅkhissatīti idaṃ assa vasībhāvākāradassanatthaṃ vuttaṃ. Ayañhi pubbe yaṃ vitakkaṃ vitakketukāmo hoti, taṃ na vitakketi. Yaṃ na vitakketukāmo hoti, taṃ vitakketi. Idāni pana vasībhūtattā yaṃ vitakkaṃ vitakketukāmo hoti, taṃyeva vitakketi. Yaṃ na vitakketukāmo, na taṃ vitakketi. Tena vuttaṃ ‘‘yaṃ vitakkaṃ ākaṅkhissati, taṃ vitakkaṃ vitakkessati. Yaṃ vitakkaṃ nākaṅkhissati, na taṃ vitakkaṃ vitakkhessatī’’ti. Acchecchi taṇhantiādi sabbāsavasutte vuttamevāti.
397《破除迷执》中部注释书
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
398《寻止息经》注释结束。
Vitakkasaṇṭhānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
399第二品注释结束。
Dutiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.
400《根本五十经》注释第一分结束。
Mūlapaṇṇāsaṭṭhakathāya paṭhamo bhāgo niṭṭhito.
401礼敬彼世尊、阿拉汉、正自觉者
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa
402《中部》
Majjhimanikāye
403《根本五十经注》
Mūlapaṇṇāsa-aṭṭhakathā
404（第二分）
(Dutiyo bhāgo)