2. 狮子吼品义注

s0201a.att1 · 静态文献页 · 1398 段 · 打开交互阅读器

1第一品：根本法门品

1. Mūlapariyāyavaggo

2根本法门经注

1. Mūlapariyāyasuttavaṇṇanā

1那一句“如是我闻”等是序分。其中，“evaṃ”是不变词，“me”等是名词。在“Ukkaṭṭhāyaṃ viharati”这句中，“vi”是前缀词，“harati”是动词。依此方式，应当先了解词的分割。

1. Yaṃ panetaṃ ‘‘evaṃ me suta’’ntiādikaṃ nidānaṃ. Tattha evanti nipātapadaṃ. Metiādīni nāmapadāni. Ukkaṭṭhāyaṃ viharatīti ettha vīti upasaggapadaṃ, haratīti ākhyātapadanti iminā tāva nayena padavibhāgo veditabbo.

2从义理上来说，“evaṃ”这个词本身有譬喻、教导、随喜、呵责、领受话语、方式、指示、决定等许多不同的意义。就像它在这些地方出现：——“如此生者，应作众多善”（《法句经》53）等，是用于譬喻。“你应如此前进，应如此后退”等（《增支部》4.122），是用于教导。“世尊，正是如此！善逝，正是如此！”等（《增支部》3.66），是用于随喜。“然而这个贱民女，却如此这般地在任何地方都称赞那个剃头沙门”等（《相应部》1.187），是用于呵责。“‘是的，大德！’那些比丘如此回应世尊”等（《中部》1.1），是用于领受话语。“大德！我如此了知世尊所开示的法”等（《中部》1.398），是用于方式。“来吧，年轻人，你到沙门阿难那里去，到了之后以我的话问候沙门阿难：‘善生童子多德亚之子，问候尊者阿难：无病、无恼、身轻、有气力、安住轻利。’并且这样说：‘如果尊者阿难出于慈悯，能来到善生童子多德亚之子的住所，那实在太好了’”等（《长部》1.445），是用于指示。“卡拉玛们！你们怎么想？这些法是善还是不善？”“不善，大德。”“是有罪过还是无过失？”“有罪过，大德。”“是智者所呵责还是智者所称赞？”“智者所呵责，大德。”“这些法被完全执取之后，是否导向不利与痛苦？对此你们是怎么认为的？”“大德！完全执取后，导向不利与痛苦，我们是这样认为的”等（《增支部》3.66），是用于决定。在这里，应该从方式、指示、决定这三种意义来看待这个词。

Atthato pana evaṃ-saddo tāva upamūpadesasampahaṃsanagarahaṇavacanasampaṭiggahākāranidassanāvadhāraṇādianekatthappabhedo. Tathāhesa – ‘‘evaṃ jātena maccena kattabbaṃ kusalaṃ bahu’’nti evamādīsu (dha. pa. 53) upamāyaṃ āgato. ‘‘Evaṃ te abhikkamitabbaṃ, evaṃ te paṭikkamitabba’’ntiādīsu (a. ni. 4.122) upadese. ‘‘Evametaṃ bhagavā, evametaṃ sugatā’’tiādīsu (a. ni. 3.66) sampahaṃsane. ‘‘Evamevaṃ panāyaṃ vasalī yasmiṃ vā tasmiṃ vā tassa muṇḍakassa samaṇakassa vaṇṇaṃ bhāsatī’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.187) garahaṇe. ‘‘Evaṃ bhanteti kho te bhikkhū bhagavato paccassosu’’ntiādīsu (ma. ni. 1.1) vacanasampaṭiggahe. ‘‘Evaṃ byākho ahaṃ, bhante, bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmī’’tiādīsu (ma. ni. 1.398) ākāre. ‘‘Ehi tvaṃ, māṇavaka, yena samaṇo ānando tenupasaṅkama, upasaṅkamitvā mama vacanena samaṇaṃ, ānandaṃ, appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ puccha – ‘subho māṇavo todeyyaputto, bhavantaṃ ānandaṃ, appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ pucchatī’ti, evañca vadehi sādhu kira bhavaṃ ānando yena subhassa māṇavassa todeyyaputtassa nivesanaṃ, tenupasaṅkamatu anukampaṃ upādāyā’’tiādīsu (dī. ni. 1.445) nidassane. ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, kālāmā, ime dhammā kusalā vā akusalā vāti? Akusalā, bhante. Sāvajjā vā anavajjā vāti? Sāvajjā, bhante. Viññugarahitā vā viññuppasatthā vāti? Viññugarahitā, bhante. Samattā samādinnā ahitāya dukkhāya saṃvattanti no vā, kathaṃ vo ettha hotīti? Samattā, bhante, samādinnā ahitāya dukkhāya saṃvattanti, evaṃ no ettha hotī’’tiādīsu (a. ni. 3.66) avadhāraṇe. Svāyamidha ākāranidassanāvadhāraṇesu daṭṭhabbo.

3其中，从“方式”的意义上来看，“evaṃ”这个词阐明了这样的意思：世尊的话语，具足多种理趣的深妙、由许多不同意乐而生起、义理与文句圆满、具备各种神变，其法义与开示的体证极为甚深，并且顺应一切众生各自的语言而传入他们的耳中——谁能以一切方式完全了知呢？只有先生起以所有的力量渴望听闻的心，然后才说：“如是我闻：我也曾以某一种方式听闻过。”

Tattha ākāraṭṭhena evaṃsaddena etamatthaṃ dīpeti – nānānayanipuṇaṃ anekajjhāsayasamuṭṭhānaṃ atthabyañjanasampannaṃ vividhapāṭihāriyaṃ dhammatthadesanāpaṭivedhagambhīraṃ sabbasattānaṃ sakasakabhāsānurūpato sotapathamāgacchantaṃ tassa bhagavato vacanaṃ sabbappakārena ko samattho viññātuṃ, sabbathāmena pana sotukāmataṃ janetvāpi evaṃ me sutaṃ, mayāpi ekenākārena sutanti.

4以“指示”的意义，为了把自己撇清，显示出“我不是自然生者，这并不是由我亲自证得的”，而说“如是我闻，我也曾这样听闻”，以此指示了接下来所要宣说的全部经典。

Nidassanaṭṭhena ‘‘nāhaṃ sayambhū, na mayā idaṃ sacchikata’’nti attānaṃ parimocento evaṃ me sutaṃ, mayāpi evaṃ sutanti idāni vattabbaṃ sakalaṃ suttaṃ nidasseti.

5以“决定”的意义，为了显示与世尊所称赞的——“比丘们！在我的声闻比丘中，多闻第一、具足正行者第一、具念第一、坚定第一、侍者第一的，就是阿难”（《增支部》1.219-223），以及法将军所称赞的——“尊者阿难是义理巧者、法巧者、音节巧者、语词巧者、前后连贯巧者”（《增支部》5.169）——相符的自身记忆与受持的能力，让众生产生渴望听闻的心，而说：“如是我闻：而且那内容，不论在义理上还是音节上，不增不减，道理正是这样，不应看成别的样子。”

Avadhāraṇaṭṭhena ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ bahussutānaṃ yadidaṃ ānando, gatimantānaṃ, satimantānaṃ, dhitimantānaṃ, upaṭṭhākānaṃ yadidaṃ ānando’’ti (a. ni. 1.219-223) evaṃ bhagavatā, ‘‘āyasmā ānando atthakusalo dhammakusalo byañjanakusalo niruttikusalo pubbāparakusalo’’ti (a. ni. 5.169) evaṃ dhammasenāpatinā ca pasatthabhāvānurūpaṃ attano dhāraṇabalaṃ dassento sattānaṃ sotukamyataṃ janeti ‘‘evaṃ me sutaṃ, tañca kho atthato vā byañjanato vā anūnamanadhikaṃ, evameva na aññathā daṭṭhabba’’nti.

6“me”这个词出现在三种意义中。例如：“以偈颂吟唱之食，不应为我所食”（《经集》81）等，意思是“由我”。“善哉，大德世尊！请为我略说法要”（《相应部》4.88）等，意思是“为我”。“你们要成为我的法之继承人，比丘们！”（《中部》1.29）等，意思是“我的”。而在这里，“由我所听闻”和“我的听闻”这两种意义都适用。

Me-saddo tīsu atthesu dissati. Tathā hissa ‘‘gāthābhigītaṃ me abhojaneyya’’ntiādīsu (su. ni. 81) mayāti attho. ‘‘Sādhu me, bhante bhagavā, saṃkhittena dhammaṃ desetū’’tiādīsu (saṃ. ni. 4.88) mayhanti attho. ‘‘Dhammadāyādā me, bhikkhave, bhavathā’’tiādīsu (ma. ni. 1.29) mamāti attho. Idha pana ‘‘mayā suta’’nti ca ‘‘mama suta’’nti ca atthadvaye yujjati.

7「suta」（闻）这个词，无论是否加上前缀，都有“行走”“闻名”“漏湿”“积集”“修习”“耳识所识”“耳门随转识”等多种不同的意义。例如，在「随军队而行者（pasuta）」等词中，它表示“行走者”。在「见闻法者」等（《小部》11）中，它表示“闻名于法者”。在「有漏男子对有漏女子」等（《波罗夷》657）中，它表示“漏湿对漏湿”。在「你们已积集了众多福德」等（《法句经》7.12）中，它表示“积集”。在「那些乐于禅那的智者」等（《法句经》181）中，它表示“修习禅那者”。在「所见、所闻、所觉」等（《中部》1.241）中，它表示“耳识所识”。在「持闻者、积闻者」等（《中部》1.339）中，它表示“持守耳门随转所识者”。而在这里，它的意义是指由耳门随转而“领受了”或者“领受”。当「me」字表示“由我”的意义时，就适合理解为：“这样被我听闻，即由我依耳门随转而领受。”当「me」表示“我的”意义时，就适合理解为：“这样被我听闻，即我的依耳门随转的领受。”

Sutanti ayaṃ suta-saddo saupasaggo ca anupasaggo ca gamana-vissuta-kilinna-upacitānuyoga-sotaviññeyya-sotadvārānusāraviññātādianekatthappabhedo. Tathā hissa ‘‘senāya pasuto’’tiādīsu gacchantoti attho. ‘‘Sutadhammassa passato’’tiādīsu (udā. 11) vissutadhammassāti attho, ‘‘avassutā avassutassāti’’ādīsu (pāci. 657) kilinnā kilinnassāti attho. ‘‘Tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappaka’’ntiādīsu (khu. pā. 7.12) upacitanti attho. ‘‘Ye jhānapasutā dhīrā’’tiādīsu (dha. pa. 181) jhānānuyuttāti attho. ‘‘Diṭṭhaṃ sutaṃ muta’’ntiādīsu (ma. ni. 1.241) sotaviññeyyanti attho. ‘‘Sutadharo sutasannicayo’’tiādīsu (ma. ni. 1.339) sotadvārānusāraviññātadharoti attho. Idha panassa sotadvārānusārena ‘‘upadhārita’’nti vā ‘‘upadhāraṇa’’nti vāti attho. Me-saddassa hi mayāti atthe sati ‘‘evaṃ mayā sutaṃ sotadvārānusārena upadhārita’’nti yujjati. Mamāti atthe sati ‘‘evaṃ mama sutaṃ sotadvārānusārena upadhāraṇa’’nti yujjati.

8在这三个词中，「evam（如是）」是显示耳识等识的作用；「me（我）」是显示具有该识的补特伽罗；「sutam（闻）」是否定了未听闻的状态，显示无减、无增、不颠倒的执取。同样，「evam」是显示依耳门随转的识流，以种种方式在境中转起的情形；「me」是显示自我；「sutam」是显示法。这里的要义是：“以种种方式在境中转起的识流，并非我造作了别的什么，而是这个‘法’被听闻了。”

Evametesu tīsu padesu evanti sotaviññāṇādiviññāṇakiccanidassanaṃ. Meti vuttaviññāṇasamaṅgipuggalanidassanaṃ. Sutanti assavanabhāvappaṭikkhepato anūnānadhikāviparītaggahaṇanidassanaṃ. Tathā evanti tassā sotadvārānusārena pavattāya viññāṇavīthiyā nānappakārena ārammaṇe pavattibhāvappakāsanaṃ. Meti attappakāsanaṃ. Sutanti dhammappakāsanaṃ. Ayañhettha saṅkhepo ‘‘nānappakārena ārammaṇe pavattāya viññāṇavīthiyā mayā na aññaṃ kataṃ, idaṃ pana kataṃ, ayaṃ dhammo suto’’ti.

9同样，「evam」是显示应被指示的内容；「me」是显示补特伽罗；「sutam」是显示补特伽罗的行为。这即是说：我将要指示的经典，是我这样听闻的。

Tathā evanti niddisitabbappakāsanaṃ. Meti puggalappakāsanaṃ. Sutanti puggalakiccappakāsanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – yaṃ suttaṃ niddisissāmi, taṃ mayā evaṃ sutanti.

10「evam」是指：某个心相续由于种种行相的转起而有对种种义理与音节的执取，这就是对种种行相的说明。因为「evam」是一种行相的施设，「me」是作者的说明，「sutam」是所缘境的说明。到此，以种种行相转起的心相续，以及具足该心的作者，已在所缘境上作出了执取与决定。

Tathā evanti yassa cittasantānassa nānākārappavattiyā nānatthabyañjanaggahaṇaṃ hoti, tassa nānākāraniddeso. Evanti hi ayaṃ ākārapaññatti, meti kattuniddeso, sutanti visayaniddeso. Ettāvatā nānākārappavattena cittasantānena taṃsamaṅgino kattuvisaye gahaṇasanniṭṭhānaṃ kataṃ hoti.

11或者，这样理解：「evam」是补特伽罗行为的说明；「sutam」是识的行为的说明；「me」是兼具这两种行为的补特伽罗的说明。这里的要义是：由我——具足听闻行为的识的补特伽罗，依于识而获得“听闻行为”的称呼，所以称为“听闻”。

Atha vā evanti puggalakiccaniddeso. Sutanti viññāṇakiccaniddeso. Meti ubhayakiccayuttapuggalaniddeso. Ayaṃ panettha saṅkhepo – mayā savanakiccaviññāṇasamaṅginā puggalena viññāṇavasena laddhasavanakiccavohārena sutanti.

12这里，「evam」与「me」是依于真实、最高义而言不存在的施设。因为，在此处，究竟上有什么是存在的，能够用「evam」或「me」来指示呢？而「sutam」是存在的施设。因为，这里由耳获取的那个内容，在究竟上是存在的。

Tattha evanti ca meti ca saccikaṭṭhaparamatthavasena avijjamānapaññatti. Kiñhettha taṃ paramatthato atthi, yaṃ evanti vā meti vā niddesaṃ labhetha? Sutanti vijjamānapaññatti. Yañhi tamettha sotena upaladdhaṃ, taṃ paramatthato vijjamānanti.

13同样，「evam」与「me」是依此依彼而说，故为依止施设；「sutam」是依于所见等而说，故为类比施设。这里，以「evam」一词表示不迷乱。因为迷乱的人不能通达种种行相。以「sutam」一词表示对所闻的不忘失。因为如果他所闻的被忘失了，那么过了一段时间他就不会承认“我听闻了”。这样，由于不迷乱而成就慧，由于不忘失而成就念。其中，以慧为前导的念能够决定音节，以念为前导的慧能够通达义理；凭借这两者兼具的能力，具足义理与音节，能够守护法库，因此成就了法藏师的身份。

Tathā evanti ca meti ca taṃ taṃ upādāya vattabbato upādāpaññatti. Sutanti diṭṭhādīni upanidhāya vattabbato upanidhāpaññatti. Ettha ca evanti vacanena asammohaṃ dīpeti. Na hi sammūḷho nānappakārapaṭivedhasamattho hoti. Sutanti vacanena sutassa asammosaṃ dīpeti. Yassa hi sutaṃ sammuṭṭhaṃ hoti , na so kālantarena mayā sutanti paṭijānāti. Iccassa asammohena paññāsiddhi, asammosena pana satisiddhi. Tattha paññā pubbaṅgamāya satiyā byañjanāvadhāraṇasamatthatā, satipubbaṅgamāya paññāya atthapaṭivedhasamatthatā, tadubhayasamatthatāyogena atthabyañjanasampannassa dhammakosassa anupālanasamatthato dhammabhaṇḍāgārikattasiddhi.

14另一种解释方式——以「evam」一词显示如理作意，因为不如理作意的人，对种种行相就没有通达。以「sutam」一词显示无散乱，因为心散乱就没有听闻。确实，心散乱的补特伽罗，即使别人用所有圆满的言辞对他说，他也会说：“我没有听闻，请再说一遍。”这里，以如理作意成就自己正确的誓愿及过去所作的福德，因为正确誓愿未立的人，或者过去未作福德的人，就没有如理作意。以无散乱则成就对正法的听闻及对善士的亲近。因为心散乱的人不能听闻，而不亲近善士的人就没有听闻。

Aparo nayo – evanti vacanena yoniso manasikāraṃ dīpeti, ayoniso manasikaroto hi nānappakārapaṭivedhābhāvato. Sutanti vacanena avikkhepaṃ dīpeti, vikkhittacittassa savanābhāvato. Tathā hi vikkhittacitto puggalo sabbasampattiyā vuccamānopi ‘‘na mayā sutaṃ, puna bhaṇathā’’ti bhaṇati. Yoniso manasikārena cettha attasammāpaṇidhiṃ pubbe ca katapuññataṃ sādheti, sammā apaṇihitattassa pubbe akatapuññassa vā tadabhāvato. Avikkhepena pana saddhammassavanaṃ sappurisūpanissayañca sādheti. Na hi vikkhittacitto sotuṃ sakkoti, na ca sappurise anupassayamānassa savanaṃ atthīti.

15另一种解释方法：之所以说「evam」，是因为当某个心相续由于种种不同形态的转起，而把握到种种不同的意义与音节时，这就称为对种种形态的说明。而这种良善的形态，不会出现在没有正确确立誓愿的人，或者过去未曾累积福德的人身上。因此，用「evam」这句，以这良善的形态来显示自己成就了后一双明的圆满；用「sutam」一词，透过听闻的关系来显示成就了前一双明的圆满。为什么呢？因为假如住在不适当的地方，或者缺乏善士的提携，就不会有听闻的机会。这样一来，由于后一双明的成就，他的意乐清净就成立了；由于前一双明的成就，他的加行清净也成立了。透过意乐清净，成就了证悟的善巧；透过了加行清净，成就了教法的善巧。如此，一位加行与意乐都清净、且具足教法与证悟的人，他的话语，就像太阳升起前的曙光，也像善业生起时的如理作意，足以作为世尊话语的前导。因此，在适当的地方安立起因时，他说了‘如是我闻’等话语。

Aparo nayo – yasmā evanti yassa cittasantānassa nānākārappavattiyā nānatthabyañjanaggahaṇaṃ hoti, tassa nānākāraniddesoti vuttaṃ. So ca evaṃ bhaddako ākāro na sammā appaṇihitattano pubbe akatapuññassa vā hoti, tasmā evanti iminā bhaddakena ākārena pacchimacakkadvayasampattiṃ attano dīpeti, sutanti savanayogena purimacakkadvayasampattiṃ. Na hi appatirūpadese vasato sappurisūpanissayavirahitassa vā savanaṃ atthi. Iccassa pacchimacakkadvayasiddhiyā āsayasuddhi siddhā hoti. Purimacakkadvayasiddhiyā payogasuddhi. Tāya ca āsayasuddhiyā adhigamabyattisiddhi, payogasuddhiyā āgamabyattisiddhi. Iti payogāsayasuddhassa āgamādhigamasampannassa vacanaṃ aruṇuggaṃ viya sūriyassa udayato yonisomanasikāro viya ca kusalakammassa arahati bhagavato vacanassa pubbaṅgamaṃ bhavitunti ṭhāne nidānaṃ ṭhapento evaṃ me sutantiādimāha.

16另一种解释方法：用「evam」这句话，来显示能通达种种形态的妙慧，表明他自己具备义无碍解与辩无碍解的成就。用「sutam」这句话，来显示通达所闻种类差别的妙慧，表明他具备法无碍解与词无碍解的成就。而且，当他说出「evam」这句显示如理作意的话时，他其实在表明：‘这些法，都是我用“意”遍察过，用“见”善加通达了的。’当他说出「sutam」这句显示听闻关系的话时，他其实在表明：‘许多法被我听闻、受持、用语言熟习了。’透过这两句话显示意义与音节的圆满，从而让人们对听闻生起恭敬心。要知道，如果一个人对于意义与音节都圆满的法，不怀着恭敬心去听闻，那将会被巨大的利益隔绝在外。所以，先引发恭敬心，接着就应该殷重地、恭敬地来听闻法。

Aparo nayo – evanti iminā nānappakārapaṭivedhadīpakena vacanena attano atthapaṭibhānapaṭisambhidāsampattisabbhāvaṃ dīpeti. Sutanti iminā sotabbabhedapaṭivedhadīpakena dhammaniruttipaṭisambhidāsampattisabbhāvaṃ . Evanti ca idaṃ yonisomanasikāradīpakaṃ vacanaṃ bhāsamāno – ‘‘ete mayā dhammā manasānupekkhitā diṭṭhiyā suppaṭividdhā’’ti dīpeti. Sutanti idaṃ savanayogadīpakaṃ vacanaṃ bhāsamāno – ‘‘bahū mayā dhammā sutā dhātā vacasā paricitā’’ti dīpeti. Tadubhayenapi atthabyañjanapāripūriṃ dīpento savane ādaraṃ janeti. Atthabyañjanaparipuṇṇañhi dhammaṃ ādarena assuṇanto mahatā hitā paribāhiro hotīti ādaraṃ janetvā sakkaccaṃ dhammo sotabboti.

17再者，通过‘如是我闻’这整句话，具寿阿难不将如来所宣说的法执为‘我所作’，从而超越了非善人的境地；他承认自己是声闻，从而进入了善士的境地。同样地，他把心从非正法中抽离出来，将心安立在正法当中。他透过表明‘这仅仅是我听来的，正是那位世尊的话语’，从而让自己脱离（过失），指出根本导师，确立胜者的话语，安立法的传承。

‘‘Evaṃ me suta’’nti iminā pana sakalena vacanena āyasmā ānando tathāgatappaveditaṃ dhammaṃ attano adahanto asappurisabhūmiṃ atikkamati, sāvakattaṃ paṭijānanto sappurisabhūmiṃ okkamati. Tathā asaddhammā cittaṃ vuṭṭhāpeti, saddhamme cittaṃ patiṭṭhāpeti. ‘‘Kevalaṃ sutamevetaṃ mayā tasseva pana bhagavato vacana’’nti dīpento attānaṃ parimoceti, satthāraṃ apadisati, jinavacanaṃ appeti, dhammanettiṃ patiṭṭhāpeti.

18再者，通过说‘如是我闻’，他不承认这法是自身产生的，从而展开了前面那句话的意思：‘这是我在那位世尊面前亲自领受的。那位世尊，是具足四无畏的自信者，是持十力者，是安住于牛王之位者，是作狮子吼者，是一切众生中最上的，是法主，是法王，是法之增上者，是法灯，是法归依，是正法胜妙转轮者，是正自觉者。这是他所说的话。因此，对于这话里面的义理、法、句或字词，都不应该存有任何疑惑或犹豫。’如此，他消除了一切天神与人类对于这法的无信，而让他们生起信之成就。因此，下面这几句被说出来——

Apica ‘‘evaṃ me suta’’nti attanā uppāditabhāvaṃ appaṭijānanto purimavacanaṃ vivaranto ‘‘sammukhā paṭiggahitamidaṃ mayā tassa bhagavato catuvesārajjavisāradassa dasabaladharassa āsabhaṭṭhānaṭṭhāyino sīhanādanādino sabbasattuttamassa dhammissarassa dhammarājassa dhammādhipatino dhammadīpassa dhammasaraṇassa saddhammavaracakkavattino sammāsambuddhassa vacanaṃ, na ettha atthe vā dhamme vā pade vā byañjane vā kaṅkhā vā vimati vā kattabbā’’ti sabbadevamanussānaṃ imasmiṃ dhamme assaddhiyaṃ vināseti, saddhāsampadaṃ uppādetīti. Tenetaṃ vuccati –

19他摧毁无信，增长在教法里的信心；

‘‘Vināsayati assaddhaṃ, saddhaṃ vaḍḍheti sāsane;

20‘如是我闻’，乔达摩的弟子这样说道。

Evaṃ me sutamiccevaṃ, vadaṃ gotamasāvako’’ti.

21‘一’是指计数的限定说明。‘时’是指区分的限定说明。‘一时’合起来，则是非限定的指示。在这里，‘时’这个字——

Ekanti gaṇanaparicchedaniddeso. Samayanti paricchinnaniddeso. Ekaṃ samayanti aniyamitaparidīpanaṃ. Tattha samayasaddo –

22这个‘时’字，被用在：集会、刹那、时段、群体、原因、邪见这些意思上；

Samavāye khaṇe kāle, samūhe hetudiṭṭhisu;

23在“获得”（paṭilābha）、“断除”（pahāna）和“通达”（paṭivedha）这些意义上，也能见到它的用法。

Paṭilābhe pahāne ca, paṭivedhe ca dissati.

24正如在‘或许我们明天也可以前往，视时机与因缘’等处（《长部》1.447），‘samaya’是‘集会’的意思。在‘比丘们，确实只有一个刹那和一个时机是适合修梵行的’等处（《增支部》8.29），是‘刹那’的意思。在‘暑热时，酷热时’等处（《波逸提》358），是‘时节’的意思。在‘大集会在森林中’等处，是‘聚集’的意思。在‘跋达利，对你来说，这个因缘也没有被通达：世尊住在舍卫城，世尊也会知道我：“名叫跋达利的比丘在导师的教法中，于修学上不是圆满的行者”；跋达利，对你来说，这个因缘也没有被通达’等处（《中部》2.135），是‘原因’的意思。在‘那时，游方者优伽诃马那——沙门文荼子，住在末利夫人园中的丁杜卡讲堂，宣说各种议论’等处（《中部》2.260），是‘见解’的意思。

Tathā hissa ‘‘appeva nāma svepi upasaṅkameyyāma kālañca samayañca upādāyā’’ti evamādīsu (dī. ni. 1.447) samavāyo attho. ‘‘Ekova kho, bhikkhave, khaṇo ca samayo ca brahmacariyavāsāyā’’tiādīsu (a. ni. 8.29) khaṇo. ‘‘Uṇhasamayo pariḷāhasamayo’’tiādīsu (pāci. 358) kālo. ‘‘Mahāsamayo pavanasmi’’ntiādīsu samūho. ‘‘Samayopi kho te, bhaddāli, appaṭividdho ahosi, bhagavā kho sāvatthiyaṃ viharati, bhagavāpi maṃ jānissati, ‘bhaddāli, nāma bhikkhu satthusāsane sikkhāya na paripūrakārī’ti, ayampi kho te, bhaddāli, samayo appaṭividdho ahosī’’tiādīsu (ma. ni. 2.135) hetu . ‘‘Tena kho pana samayena uggāhamāno paribbājako samaṇamuṇḍikāputto samayappavādake tindukācīre ekasālake mallikāya ārāme paṭivasatī’’tiādīsu (ma. ni. 2.260) diṭṭhi.

25“在现法中的意义，以及在来世中的意义；”

‘‘Diṭṭhe dhamme ca yo attho, yo cattho samparāyiko;

26‘因为通达了这些意义，坚住者就被称为智者。’——等等（《相应部》1.129）

Atthābhisamayā dhīro, paṇḍitoti pavuccatī’’ti. –

27在‘由正断除慢而作尽苦边’等处（《中部》1.24），是‘断除’的意思。在‘苦的逼迫义、有为义、热恼义、变易义、现观义’等处（《无碍解道》3.1），是‘通达’的意思。然而在这里，‘samaya’是‘时节’的意思。因此，它在年、季节、月、半月、夜、日、上午、中午、下午、初夜、中夜、后夜、须臾等这些由时间差别所构成的各种时段中，被说为‘一时’。

Ādīsu (saṃ. ni. 1.129) paṭilābho. ‘‘Sammā mānābhisamayā antamakāsi dukkhassā’’tiādīsu (ma. ni. 1.24) pahānaṃ. ‘‘Dukkhassa pīḷanaṭṭho saṅkhataṭṭho santāpaṭṭho vipariṇāmaṭṭho abhisamayaṭṭho’’tiādīsu (paṭi. ma. 3.1) paṭivedho. Idha panassa kālo attho. Tena saṃvacchara-utu-māsaḍḍhamāsa-ratti-diva-pubbaṇha-majjhanhika-sāyanha- paṭhamamajjhimapacchimayāma-muhuttādīsu kālappabhedabhūtesu samayesu ekaṃ samayanti dīpeti.

28虽然在这些年等时间中，无论哪一部经是在哪一年、哪一季、哪一月、哪半月、哪夜分或哪日分说的，长老都以智慧清清楚楚地知道和确认。可是，如果说成‘如是我闻：在某年、某季、某月、某半月、某夜分、某日分’，那就不容易记住，也不容易诵习或教人诵习，而且需要说很多话。所以，他就用‘一时’这一个词来概括那个意义。

Tattha kiñcāpi etesu saṃvaccharādīsu samayesu yaṃ yaṃ suttaṃ yamhi yamhi saṃvacchare utumhi māse pakkhe rattibhāge divasabhāge vā vuttaṃ, sabbaṃ taṃ therassa suviditaṃ suvavatthāpitaṃ paññāya. Yasmā pana ‘‘evaṃ me sutaṃ asukasaṃvacchare asukautumhi asukamāse asukapakkhe asukarattibhāge asukadivasabhāge vā’’ti evaṃ vutte na sakkā sukhena dhāretuṃ vā uddisituṃ vā uddisāpetuṃ vā, bahu ca vattabbaṃ hoti, tasmā ekeneva padena tamatthaṃ samodhānetvā ‘‘ekaṃ samaya’’nti āha.

29或者，有这些时间：入胎时、诞生时、悚惧时、出家时、苦行时、降魔时、正等觉时、现法乐住时、说法时、般涅槃时等等，这些都是世尊在天界和人世间非常显著、分为多种不同时期的时间。在这些时间当中，它指出的是被称作‘说法时’的那个‘一时’。而在智慧与悲悯的作用时间中，有‘黎明时分’；在自利与利他的修行时间中，有‘利他修行时’；在聚会大众应做的两件事中，有‘法谈时’；在教导与修持的时间中，有‘说法时’；在这些时间中，针对其中的某一个，而说为‘一时’。

Ye vā ime gabbhokkantisamayo jātisamayo saṃvegasamayo abhinikkhamanasamayo dukkarakārikasamayo māravijayasamayo abhisambodhisamayo diṭṭhadhammasukhavihārasamayo desanāsamayo parinibbānasamayoti evamādayo bhagavato devamanussesu ativiya suppakāsā anekakālappabhedā eva samayā, tesu samayesu desanāsamayasaṅkhātaṃ ekaṃ samayanti dīpeti. Yo cāyaṃ ñāṇakaruṇākiccasamayesu aruṇākiccasamayo, attahitaparahitapaṭipattisamayesu parahitapaṭipattisamayo, sannipatitānaṃ karaṇīyadvayasamayesu dhammikathāsamayo, desanāpaṭipattisamayesu desanāsamayo, tesupi samayesu aññataraṃ sandhāya ‘‘ekaṃ samaya’’nti āha.

30那么，为什么在这里不像论藏中那样，用“yasmiṃ samaye kāmāvacara”（在欲界的任何时候）这样的处格形式，也不像其他经文那样，用“yasmiṃ samaye, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehi”（比丘们，在任何时候，比丘远离诸欲……）的处格，以及在律藏中，用“tena samayena buddho bhagavā”（那时，佛陀世尊）的具格，而是不那样做，却用了对格，说成“ekaṃ samayaṃ”（一时）呢？因为在那些地方用那种格，而在这里用另一种格，其意义的成立是不同的。在论藏和这里所引的其他经文中，“samaya”具有“依据”的意义，也具有“通过状态来标示状态特征”的意义。也就是说，作为依据的“samaya”，既有时节的意义，也有集合的意义；在那里所说的触等诸法，通过被称为“刹那和合因”的那个“时”的状态，而表现出那些法本身的状态。因此，为了显示这个意义，就在那些地方用了处格。

Kasmā panettha yathā abhidhamme ‘‘yasmiṃ samaye kāmāvacara’’nti ca ito aññesu suttapadesu ‘‘yasmiṃ samaye, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehī’’ti ca bhummavacanena niddeso kato, vinaye ca ‘‘tena samayena buddho bhagavā’’ti karaṇavacanena, tathā akatvā ‘‘ekaṃ samaya’’nti upayogavacananiddeso katoti. Tattha tathā idha ca aññathā atthasambhavato. Tattha hi abhidhamme ito aññesu suttapadesu ca adhikaraṇattho bhāvenabhāvalakkhaṇattho ca sambhavati. Adhikaraṇañhi kālattho ca samūhattho ca samayo, tattha vuttānaṃ phassādidhammānaṃ khaṇasamavāyahetusaṅkhātassa ca samayassa bhāvena tesaṃ bhāvo lakkhīyati, tasmā tadatthajotanatthaṃ tattha bhummavacananiddeso kato.

31在律藏中，则成立因的意义和作具的意义。也就是那个制定学处的时机，即使是舍利弗等圣者也难以了知；世尊以那个‘时’作为因、作为作具，一边制立学处，一边观待制戒的因缘，而安住于各处。所以，为了阐明其中的含义，在那里便用了具格来表述。

Vinaye ca hetuattho karaṇattho ca sambhavati. Yo hi so sikkhāpadapaññattisamayo sāriputtādīhipi dubbiññeyyo, tena samayena hetubhūtena karaṇabhūtena ca sikkhāpadāni paññāpayanto sikkhāpadapaññattihetuñca apekkhamāno bhagavā tattha tattha vihāsi, tasmā tadatthajotanatthaṃ tattha karaṇavacanena niddeso kato.

32但在这里以及其他同类的情形中，成立完全联结的意义。也就是说，世尊在讲说此经或其他经的任何时刻，都的确毫无间断地以悲心而安住于那一刻。因此，为了表明这个意义，在这里就用了对格来表述。

Idha pana aññasmiñca evaṃjātike accantasaṃyogattho sambhavati. Yañhi samayaṃ bhagavā imaṃ aññaṃ vā suttantaṃ desesi, accantameva taṃ samayaṃ karuṇāvihārena vihāsi, tasmā tadatthajotanatthaṃ idha upayogavacananiddeso katoti.

33因此，这样说：

Tenetaṃ vuccati –

34“基于各自不同的义理，用处格和具格；

‘‘Taṃ taṃ atthamapekkhitvā, bhummena karaṇena ca;

35在别的地方‘时’被表述；而在这里，它却是以对格来说的。”

Aññatra samayo vutto, upayogena so idhā’’ti.

36不过，古代的老师们解释说：‘“tasmiṃ samaye”（于彼时），或“tena samayena”（以彼时），或“ekaṃ samayaṃ”（一时），这些只不过是言词表达上的差异，无论在何处，全都是处格的意义。’因此，即使说了‘ekaṃ samayaṃ’（一时），也应当理解为‘ekasmiṃ samaye’（在某一时刻）的意思。

Porāṇā pana vaṇṇayanti – ‘‘tasmiṃ samaye’’ti vā – ‘‘tena samayenā’’ti vā – ‘‘ekaṃ samaya’’nti vā abhilāpamattabhedo esa, sabbattha bhummameva atthoti. Tasmā ‘‘ekaṃ samaya’’nti vuttepi ‘‘ekasmiṃ samaye’’ti attho veditabbo.

37“世尊”（bhagavā）是导师。因为在世间，对导师就称为“bhagavā”。而这位导师由于成就了一切最殊胜的功德，是一切众生的导师，所以应知他就是“世尊”。古德也曾说：

Bhagavāti garu. Garuñhi loke ‘‘bhagavā’’ti vadanti. Ayañca sabbaguṇavisiṭṭhatāya sabbasattānaṃ garu, tasmā ‘‘bhagavā’’ti veditabbo. Porāṇehipi vuttaṃ –

38“‘bhagavā’一词是最殊胜的，‘bhagavā’一词是最上的；

‘‘Bhagavāti vacanaṃ seṭṭhaṃ, bhagavāti vacanamuttamaṃ;

39他具备尊重与恭敬，所以称为世尊。”

Garugāravayutto so, bhagavā tena vuccatī’’ti.

40再者——

Apica –

41“有福德者、坏灭者、具足者，并且由种种功德所分别者；

‘‘Bhāgyavā bhaggavā yutto, bhagehi ca vibhattavā;

42受用者、已弃去者，因此在诸有中被称为世尊。”

Bhattavā vantagamano, bhavesu bhagavā tato’’ti. –

43应当根据这个偈颂，详细地理解这个词的含义。这个含义在《清净道论》的“佛随念论”中已经说过了。

Imissā gāthāya vasenassa padassa vitthārato attho veditabbo. So ca visuddhimagge buddhānussatiniddese vuttoyeva.

44至此，通过“如是我闻”这句话，显示出所听闻的法，也就是让世尊的法身现前。以此来安慰那些因为见不到导师而感到忧伤的人：“这圣教并没有与导师分离，这就是你们的导师。”

Ettāvatā cettha evaṃ me sutanti vacanena yathāsutaṃ dhammaṃ dassento bhagavato dhammasarīraṃ paccakkhaṃ karoti. Tena – ‘‘nayidaṃ atikkantasatthukaṃ pāvacanaṃ, ayaṃ vo satthā’’ti satthu adassanena ukkaṇṭhitaṃ janaṃ samassāseti.

45通过“一时，世尊”这句话，显示那个时候世尊已经不存在，以此证成色身的般涅槃。借由这个，让那些骄慢于生命的人警醒：“像这样一位圣法的开示者、具足十力、身体如同金刚般坚固的世尊，也已经般涅槃了，还有什么其他东西可以让我对生命生起期望呢？”并且让他们对正法产生精进。

Ekaṃ samayaṃ bhagavāti vacanena tasmiṃ samaye bhagavato avijjamānabhāvaṃ dassento rūpakāyaparinibbānaṃ sādheti. Tena ‘‘evaṃvidhassa nāma ariyadhammassa desako dasabaladharo vajirasaṅghātasamānakāyo, sopi bhagavā parinibbuto, kena aññena jīvite āsā janetabbā’’ti jīvitamadamattaṃ janaṃ saṃvejeti, saddhamme cassa ussāhaṃ janeti.

46当说出“如”时，指出的是开示成就；说出“我闻”时，指出的是声闻成就；说出“一时”时，指出的是时成就；说出“世尊”时，指出的是说法者成就。

Evanti ca bhaṇanto desanāsampattiṃ niddisati. Me sutanti sāvakasampattiṃ. Ekaṃ samayanti kālasampattiṃ. Bhagavāti desakasampattiṃ.

47在“乌迦陀住”中，“乌迦陀”的“乌迦”指灯炬。那座城市是因为在“吉祥日、好时辰、好星宿，切莫错过”的夜晚，灯火持续燃烧时所建，所以称为“乌迦陀”，意思是点燃并手持灯炬来建造。此处用的是表示附近的处格。“住”则是不加分别地表示在威仪、天住、梵住、圣住等任何一种住法中具足其状态。而在这里，它是指站立、行走、坐、卧等威仪中的某一种威仪的结合。因此，世尊无论是站着、走着、坐着还是躺着，都应理解为“住”。因为世尊可以用一种威仪去中断另一种威仪的持续，不使有身衰损而令其延续，所以称为“住”。

Ukkaṭṭhāyaṃ viharatīti ettha ukkāti dīpikā, tañca nagaraṃ ‘‘maṅgaladivaso sukhaṇo sunakkhattaṃ mā atikkamī’’ti rattimpi ukkāsu ṭhitāsu māpitattā ukkaṭṭhāti vuccati. Daṇḍadīpikāsu jāletvā dhārīyamānāsu māpitattāti vuttaṃ hoti, tassaṃ ukkaṭṭhāyaṃ. Samīpatthe cetaṃ bhummavacanaṃ. Viharatīti avisesena iriyāpathadibbabrahmaariyavihāresu aññataravihārasamaṅgiparidīpanametaṃ. Idha pana ṭhānagamananisinnasayanappabhedesu riyāpathesu aññatarairiyāpathasamāyogaparidīpanaṃ. Tena ṭhitopi gacchantopi nisinnopi sayānopi bhagavā viharaticceva veditabbo. So hi bhagavā ekaṃ iriyāpathabādhanaṃ aññena iriyāpathena vicchinditvā aparipatantaṃ attabhāvaṃ harati pavatteti, tasmā viharatīti vuccati.

48在「幸运林」中，「幸运」是因幸运而得名的，意思是拥有美好的繁荣与可爱之处。由于此林的繁荣华美，人们带着饮食等，整天在那里举行庆典和集会，享受感官之乐，并在此处求取美好的愿望，如“愿我们得子，愿我们得女”，而且果然能如愿。这样，此林就因具足美好繁荣与美好可爱而称为「幸运」。再者，也因为被众人所喜爱，故为「幸运」。「林」的意思是令人爱乐，即依自身的圆满令有情生起敬奉与爱意；或者「林」是恳求，因为各种花香弥漫、令人陶醉的杜鹃等鸟类的鸣叫，以及被微风轻摇的树枝、树梢、嫩叶与树叶，这一切仿佛在向一切众生请求：“来吧，享用我吧！”幸运即是林，所以称为「幸运林」，在此幸运林中。林又分为种植与自然生长两种：其中，竹林精舍、祇园等是种植的；盲林、大林、安阇那林等则是自然生长的。此处的这片林也应该知道是自然生长的。

Subhagavaneti ettha subhagattā subhagaṃ, sundarasirikattā sundarakāmattā cāti vuttaṃ hoti. Tassa hi vanassa sirisampattiyā manussā annapānādīni ādāya divasaṃ tattheva chaṇasamajjaussave karontā bhogasukhaṃ anubhonti, sundarasundare cettha kāme patthenti ‘‘puttaṃ labhāma, dhītaraṃ labhāmā’’ti, tesaṃ taṃ tatheva hoti, evaṃ taṃ sundarasirikattā sundarakāmattā ca subhagaṃ. Apica bahujanakantatāyapi subhagaṃ. Vanayatīti vanaṃ, attasampadāya sattānaṃ bhattiṃ kāreti, attani sinehaṃ uppādetīti attho. Vanute iti vā vanaṃ, nānāvidhakusuma-gandhasammodamattakokilādivihaṅgamābhirutehi mandamālutacalitarukkhasākhāviṭapapallavapalāsehi ca ‘‘etha maṃ paribhuñjathā’’ti sabbapāṇino yācati viyāti attho. Subhagañca taṃ vanañcāti subhagavanaṃ. Tasmiṃ subhagavane. Vanañca nāma ropimaṃ, sayaṃjātanti duvidhaṃ. Tattha veḷuvanajetavanādīni ropimāni. Andhavanamahāvanaañjanavanādīni sayaṃ jātāni. Idampi sayaṃjātanti veditabbaṃ.

49在「沙喇王树下」中，沙喇树也叫沙喇。如经中所说：“比丘们，譬如某个村庄或城镇附近有一大片沙喇林，且被蓖麻树所覆盖。”（《中部》1.225）以及“在双沙喇树之间”（《长部》2.195）。沙喇树也是林中最殊胜的树。如偈颂所说：

Sālarājamūleti ettha sālarukkhopi sāloti vuccati. Yathāha ‘‘seyyathāpi, bhikkhave, gāmassa vā nigamassa vā avidūre mahantaṃ sālavanaṃ, tañcassa eḷaṇḍehi sañchanna’’nti (ma. ni. 1.225) ‘‘antarena yamakasālāna’’nti ca (dī. ni. 2.195) vanappatijeṭṭhakarukkhopi. Yathāha –

50在你的领土，在你的园林土地上；

‘‘Taveva deva vijite, tavevuyyānabhūmiyā;

51有无茎的大沙喇树，具有悦目的蓝色光芒。”（《本生》2.19.4）

Ujuvaṃsā mahāsālā, nīlobhāsā manoramā’’ti. (jā. 2.19.4);

52任何一棵树也都可称为沙喇。如经中所说：“那时，比丘们，那摩卢瓦种子落在某棵沙喇树的根部。”（《中部》1.469）而在这里，指的却是林中最胜的树。「王」这个词，正是在确定它最胜的地位。如经中所说：“婆罗门，如法而安住的榕树王啊……”（《增支部》6.54）这里有两种复合词的解释：沙喇中的王，即「沙喇王」；或者，沙喇本身因最胜所以就是王，也称为「沙喇王」。「树下」是附近的意思。因为“根”这个词，在“拔出根，哪怕小到如同须芒草茎”（《增支部》4.195）等处，是指真正的根；在“贪是不善根”（《长部》3.305）等处，是指不共通的因；而在“直到正午时分树荫延伸，无风处树叶飘落，即以此为树下”等处，是指附近。此处正是指附近，因此这里的意义应这样理解：在沙喇王的附近。

Yo koci rukkhopi. Yathāha ‘‘atha kho taṃ, bhikkhave, māluvabījaṃ aññatarasmiṃ sālamūle nipateyyā’’ti (ma. ni. 1.469). Idha pana vanappatijeṭṭhakarukkho adhippeto. Rājasaddo panassa tameva jeṭṭhakabhāvaṃ sādheti. Yathāha ‘‘suppatiṭṭhitassa kho brāhmaṇa dhammika nigrodharājassā’’ti (a. ni. 6.54). Tattha dvedhā samāso, sālānaṃ rājātipi sālarājā, sālo ca so jeṭṭhakaṭṭhena rājā ca itipi sālarājā. Mūlanti samīpaṃ. Ayañhi mūlasaddo, ‘‘mūlāni uddhareyya, antamaso usiranāḷimattānipī’’tiādīsu (a. ni. 4.195) mūlamūle dissati. ‘‘Lobho akusalamūla’’ntiādīsu (dī. ni. 3.305) asādhāraṇahetumhi. ‘‘Yāva majjhanhike kāle chāyā pharati, nivāte paṇṇāni patanti, ettāvatā rukkhamūla’’ntiādīsu samīpe. Idha pana samīpe adhippeto, tasmā sālarājassa samīpeti evamettha attho daṭṭhabbo.

53这里可能会产生疑问：如果世尊住在乌迦陀，就不该再说“在幸运林沙喇王树下”；如果住在那儿，就不该再说“在乌迦陀”，因为他不可能在同一个时间住在两处。但是，不应该这样看。

Tattha siyā – yadi tāva bhagavā ukkaṭṭhāyaṃ viharati, ‘‘subhagavane sālarājamūle’’ti na vattabbaṃ, atha tattha viharati, ‘‘ukkaṭṭhāya’’nti na vattabbaṃ, na hi sakkā ubhayattha ekaṃ samayaṃ viharitunti. Na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ.

54我们不是已经说过“这里用的是表示附近的处格”吗？所以，如同在恒河、耶牟那河附近游行的牛群，被说成“在恒河游行，在耶牟那河游行”一样，在这里，位于乌迦陀附近的幸运林沙喇王树下，世尊在那里安住，就被称为“在乌迦陀，住于幸运林沙喇王树下”。因为提及乌迦陀，是为了指出他托钵乞食的村庄；后面的话，则是为了指出适合出家者居住的地方。

Nanu avocumha ‘‘samīpatthe cetaṃ bhummavacana’’nti. Tasmā yathā gaṅgāyamunādīnaṃ samīpe goyūthāni carantāni ‘‘gaṅgāya caranti, yamunāya carantī’’ti vuccanti, evamidhāpi yadidaṃ ukkaṭṭhāya samīpe subhagavanaṃ sālarājamūlaṃ, tattha viharanto vuccati ‘‘ukkaṭṭhāyaṃ viharati subhagavane sālarājamūle’’ti. Gocaragāmanidassanatthañhissa ukkaṭṭhāvacanaṃ, pabbajitānurūpanivāsaṭṭhānanidassanatthaṃ sesavacanaṃ.

55在此，阿难尊者通过提到“乌迦陀”，说明世尊对在家人摄护；通过提到“幸运林”等，说明世尊对出家者摄护。同样，前者（提到乌迦陀）因为接受资具的缘故，避免了自我折磨的修行；后者（提到幸运林）因为舍离对依处的欲染，显示了避免沉溺欲乐的方便。前者表明专注说法，后者表明倾心远离。前者显示以悲悯接近，后者显示以智慧出离。前者表明致力于成就众生的利益与安乐，后者表明在利益他人、给予安乐时无所染着。前者以如法舍离安乐的相，作为安住轻利；后者以专修超人法的相，作为安住。前者表明对人类多有饶益，后者表明对诸天多有饶益。前者表明生在世间、在世间成长，后者表明不被世间染着。又，依‘诸比丘，有一人出现于世间，是为众多人的利益、为众多人的安乐、为悲悯世间、为诸天与人的义利、利益、安乐而生。哪一人？即如来、阿拉汉、正自觉者’（《增支部》1.170）的说法，前者显示世尊圆满了出生的目的，后者显示世尊安住于与出生之地相应的住处。因为世尊初生于蓝毗尼林，再于菩提道场——无论世间还是出世间的出生，都在树林中诞生，所以这里也显示他住在林中。应当以这些方式来理解此处的义理联结。

Tattha ukkaṭṭhākittanena āyasmā ānando bhagavato gahaṭṭhānuggahakaraṇaṃ dasseti, subhagavanādikittanena pabbajitānuggahakaraṇaṃ. Tathā purimena paccayaggahaṇato attakilamathānuyogavivajjanaṃ, pacchimena vatthukāmappahānato kāmasukhallikānuyogavivajjanupāyadassanaṃ. Purimena ca dhammadesanābhiyogaṃ, pacchimena vivekādhimuttiṃ. Purimena karuṇāya upagamanaṃ, pacchimena paññāya apagamanaṃ. Purimena sattānaṃ hitasukhanipphādanādhimuttataṃ, pacchimena parahitasukhakaraṇe nirupalepanaṃ. Purimena dhammikasukhāpariccāganimittaṃ phāsuvihāraṃ, pacchimena uttarimanussadhammānuyoganimittaṃ . Purimena manussānaṃ upakārabahulataṃ, pacchimena devānaṃ. Purimena loke jātassa loke saṃvaḍḍhabhāvaṃ, pacchimena lokena anupalittataṃ. Purimena ‘‘ekapuggalo, bhikkhave, loke uppajjamāno uppajjati bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ. Katamo ekapuggalo, tathāgato arahaṃ sammāsambuddho’’ti (a. ni. 1.170) vacanato yadatthaṃ bhagavā uppanno, tadatthaparinipphādanaṃ, pacchimena yattha uppanno, tadanurūpavihāraṃ. Bhagavā hi paṭhamaṃ lumbinivane, dutiyaṃ bodhimaṇḍeti lokiyalokuttarāya uppattiyā vaneyeva uppanno, tenassa vaneyeva vihāraṃ dassetīti evamādinā nayenettha atthayojanā veditabbā.

56“在那里”（tatrāti）是表明地点与时间的。即，在哪个时间居住，就在那个时间；在哪个沙喇王树下居住，就在那个沙喇王树下。或者说，它表明说法所应有的地点和时间。因为世尊不会在不适当的地点或时间说法。如‘婆醯耶，此时尚非时’（《优陀那》10）等便可证明。‘kho’是虚词，或表决定，或表‘起初’等意思。‘世尊’（bhagavā）表明受世间尊重。‘比丘们’（bhikkhū）指适合听法的人。再者，这里应依‘所谓比丘，即乞士；接受乞食行，所以称为比丘’（《波罗夷》45）等方式来理解词义。‘呼唤’（āmantayī）的意思是呼唤、发言、唤醒，这是此处的含义。但在其他场合，也作‘告知’解，如说：‘诸比丘，我告知你们，我宣示你们。’也作‘召请’解，如说：‘来，比丘，你以我语唤舍利弗来’（《增支部》9.11）。

Tatrāti desakālaparidīpanaṃ. Tañhi yaṃ samayaṃ viharati, tatra samaye. Yasmiñca sālarājamūle viharati, tatra sālarājamūleti dīpeti. Bhāsitabbayutte vā desakāle dīpeti. Na hi bhagavā ayutte dese kāle vā dhammaṃ bhāsati. ‘‘Akālo kho tāva bāhiyā’’ti (udā. 10) ādicettha sādhakaṃ. Khoti padapūraṇamatte avadhāraṇe ādikālatthe vā nipāto. Bhagavāti lokagarudīpanaṃ. Bhikkhūti kathāsavanayuttapuggalavacanaṃ. Apicettha, ‘‘bhikkhakoti bhikkhu, bhikkhācariyaṃ ajjhupagatoti bhikkhū’’tiādinā (pārā. 45) nayena vacanattho veditabbo. Āmantesīti ālapi abhāsi sambodhesīti ayamettha attho. Aññatra pana ñāpanepi hoti. Yathāha ‘‘āmantayāmi vo, bhikkhave, paṭivedayāmi vo, bhikkhave’’ti. Pakkosanepi. Yathāha ‘‘ehi tvaṃ bhikkhu mama vacanena sāriputtaṃ āmantehī’’ti (a. ni. 9.11).

57“比丘们”（bhikkhavo）是表明呼唤的方式。这个词，是由于他们具备乞食惯行等功德而说的。音声学者们认为，比丘或是具备乞食惯行的功德者，或是具备乞食法性的功德者，或是善于乞食的功德者。通过这个显示他们具备乞食惯行等功德的称呼，世尊指出他们所过的为胜者与劣者所依的生活，以此来调伏掉举与沮丧的心态。而且，‘比丘们’这个称呼，是以柔和的目光、由悲心先流露而说出，让那些比丘面朝向自己；同时，这个表明想要说法的称呼，也生起了他们想要听法的意愿；并且，以唤醒的意义，也促使他们好好地听闻与作意。因为佛陀教法的成就，取决于好好地听闻与作意。

Bhikkhavoti āmantanākāradīpanaṃ. Tañca bhikkhanasīlatādiguṇayogasiddhattā vuttaṃ. Bhikkhanasīlatāguṇayuttopi hi bhikkhu bhikkhanadhammatāguṇayuttopi. Bhikkhane sādhukāritāguṇayuttopīti saddavidū maññanti. Tena ca nesaṃ bhikkhanasīlatādiguṇayogasiddhena vacanena hīnādhikajanasevitaṃ vuttiṃ pakāsento uddhatadīnabhāvaniggahaṃ karoti. Bhikkhavoti iminā ca karuṇāvipphārasommahadayanayananipātapubbaṅgamena vacanena te attano mukhābhimukhe karoti. Teneva ca kathetukamyatādīpakena vacanena nesaṃ sotukamyataṃ janeti. Teneva ca sambodhanaṭṭhena sādhukaṃ savanamanasikārepi ne niyojeti. Sādhukasavanamanasikārāyattā hi sāsanasampatti.

58若问：在其他诸天与人都存在的情况下，为什么只呼唤比丘呢？答：因为他们是长老、最优胜、最亲近、常随侍者。世尊的说法虽然是为了所有众会，但众会中比丘是长老，因为他们最先出现；是最优胜的，因为他们以出家为始，随学导师之行，并领受全部教法；是最亲近的，因为在座中离导师最近；是常随侍者，因为他们经常在导师身边活动。而且，他们是能接受说法的法器，因为他们能依所教而修行。特别地，这里的说法是针对某些特定的比丘，所以只呼唤他们。

Aparesupi devamanussesu vijjamānesu kasmā bhikkhūyeva āmantesīti ce. Jeṭṭhaseṭṭhāsannasadāsannihitabhāvato. Sabbaparisasādhāraṇā hi bhagavato dhammadesanā. Parisāya ca jeṭṭhā bhikkhū, paṭhamuppannattā. Seṭṭhā, anagāriyabhāvaṃ ādiṃ katvā satthucariyānuvidhāyakattā sakalasāsanapaṭiggāhakattā ca. Āsannā, tattha nisinnesu satthusantikattā. Sadāsannihitā, satthusantikāvacarattāti. Apica te dhammadesanāya bhājanaṃ, yathānusiṭṭhaṃ paṭipattisabbhāvato. Visesato ca ekacce bhikkhūyeva sandhāya ayaṃ desanātipi te eva āmantesi.

59这里可能会产生这样的问题：世尊说法时，为什么要先招呼比丘们，而不直接说法呢？是为了唤起他们的注意。因为比丘们即使心里想着其他事、心意散乱，或者正在观察法、思惟业处而坐，如果不先招呼他们而说法，他们可能会无法分辨‘这个开示为何而说、以何为缘而说、因何事件而说’，或者可能错误地接受，或者根本不接受。因此，为了唤起他们的注意，世尊先招呼，然后才说法。

Tattha siyā – kimatthaṃ pana bhagavā dhammaṃ desento paṭhamaṃ bhikkhū āmantesi, na dhammameva desetīti. Satijananatthaṃ. Bhikkhū hi aññaṃ cintentāpi vikkhittacittāpi dhammaṃ paccavekkhantāpi kammaṭṭhānaṃ manasikarontāpi nisinnā honti, te anāmantetvā dhamme desiyamāne – ‘‘ayaṃ desanā kinnidānā kiṃpaccayā katamāya aṭṭhuppattiyā desitā’’ti sallakkhetuṃ asakkontā duggahitaṃ vā gaṇheyyuṃ, na vā gaṇheyyuṃ. Tena nesaṃ satijananatthaṃ bhagavā paṭhamaṃ āmantetvā pacchā dhammaṃ deseti.

60“尊者”（Bhadante）是表示尊敬的词，也是对导师的回复。进一步说，这里世尊说‘诸比丘’时，是在称呼那些比丘；比丘们说‘尊者’时，是在回应世尊。同样，世尊招呼‘诸比丘’，他们回应‘尊者’。‘诸比丘’是让他们回答，‘尊者’是他们作出的回答。那些比丘，就是世尊所招呼的。‘他们回应世尊’的意思是：他们回应了世尊的招呼，即面向世尊而听、接受、领受。‘世尊这样说’意思是：世尊说了现在要说的这整部经。

Bhadanteti gāravavacanametaṃ, satthuno paṭivacanadānaṃ vā, apicettha bhikkhavoti vadamāno bhagavā te bhikkhū ālapati. Bhadanteti vadamānā te bhagavantaṃ paccālapanti. Tathā bhikkhavoti bhagavā ābhāsati. Bhadanteti te paccābhāsanti. Bhikkhavoti paṭivacanaṃ dāpeti, bhadanteti paṭivacanaṃ denti. Te bhikkhūti ye bhagavā āmantesi. Bhagavato paccassosunti bhagavato āmantanaṃ paṭiassosuṃ, abhimukhā hutvā suṇiṃsu sampaṭicchiṃsu paṭiggahesunti attho. Bhagavā etadavocāti bhagavā etaṃ idāni vattabbaṃ sakalaṃ suttaṃ avoca.

61至此，阿难尊者所说的序分，是为了让人能顺利进入这部具足义理与文句、彰显佛陀教法智慧甚深性的经典。这个序分，好比为了顺利进入一个莲花与睡莲闪耀、水清味甘的池塘，而铺设的渡口：那里以平滑石板铺成，洁白地面犹如散落的珍珠般的白沙遍布，并建有以齐整墙壁和美妙栏杆围绕的阶梯；又好比为了顺利登上那座仿佛要触及星宿般高耸的殊胜宫殿，而铺设的阶梯：象牙踏板平滑柔软，并以金藤缠绕，被宝石众光芒照耀而璀璨夺目；又好比为了顺利进入那充满金镯、脚环等碰击声，夹杂谈话、笑声和甜美话音，家人进进出出，拥有广大自在、财富庄严的大宅，而设立的大门：以金、银、宝石、珍珠、珊瑚等光芒流溢、照耀，门闩宽大坚固。这个序分以说法的时间、地点、说者、听众、因缘为庄严。它的释义已经完成。

Ettāvatā ca yaṃ āyasmatā ānandena kamalakuvalayujjalavimalasādurasasalilāya pokkharaṇiyā sukhāvataraṇatthaṃ nimmalasilātalaracanavilāsasobhitaratanasopānaṃ vippakiṇṇamuttātalasadisavālikākiṇṇapaṇḍarabhūmibhāgaṃ titthaṃ viya suvibhattabhittivicitravedikāparikkhittassa nakkhattapathaṃ phusitukāmatāya viya, vijambhitasamussayassa pāsādavarassa sukhārohaṇatthaṃ dantamaya-saṇhamuduphalaka-kañcanalatāvinaddha- maṇigaṇappabhāsamudayujjalasobhaṃ sopānaṃ viya, suvaṇṇavalayānūpurādisaṅghaṭṭanasaddasammissitakathitahasitamadhurassaragehajanavicaritassa uḷāraissariyavibhavasobhitassa mahāgharassa sukhappavesanatthaṃ suvaṇṇarajatamaṇimuttāpavāḷādijutivissaravijjotita-suppatiṭṭhitavisāladvārabāhaṃ mahādvāraṃ viya ca atthabyañjanasampannassa buddhānaṃ desanāñāṇagambhīrabhāvasaṃsūcakassa imassa suttassa sukhāvagāhaṇatthaṃ kāladesadesakavatthuparisāpadesapaṭimaṇḍitaṃ nidānaṃ bhāsitaṃ, tassa atthavaṇṇanā samattā.

64经的安立释

Suttanikkhepavaṇṇanā

62现在，世尊以“诸比丘，我将为你们说一切法根本总持”这样的方式提出的这部经，解释它的时机已经到了。不过，这部经的解释，必须通过对经的安立进行考察才能清楚明了。所以我们先来考察经的安立。经的安立有四种：由自意、由他意、由请问、由缘事。

Idāni ‘‘sabbadhammamūlapariyāyaṃ vo’’tiādinā nayena bhagavatā nikkhittassa suttassa vaṇṇanāya okāso anuppatto. Sā panesā suttavaṇṇanā yasmā suttanikkhepaṃ vicāretvā vuccamānā pākaṭā hoti, tasmā suttanikkhepaṃ tāva vicārayissāma. Cattāro hi suttanikkhepā attajjhāsayo parajjhāsayo pucchāvasiko aṭṭhuppattikoti.

63「由自意」：指那些世尊并没有受别人请求，纯粹是出于自己内心的意愿而说出的经典。比如《希望经》《衣经》《大念处经》《大六处分别经》《圣种经》，以及《正勤经》的摄颂、《神足、根、力、觉支、道支经》的摄颂等。这些经典的出处就称为“由自意”。

Tattha yāni suttāni bhagavā parehi anajjhiṭṭho kevalaṃ attano ajjhāsayeneva kathesi. Seyyathidaṃ, ākaṅkheyyasuttaṃ, vatthasuttaṃ, mahāsatipaṭṭhānasuttaṃ, mahāsaḷāyatanavibhaṅgasuttaṃ, ariyavaṃsasuttaṃ, sammappadhānasuttantahārako, iddhipādaindriyabalabojjhaṅgamaggaṅgasuttantahārakoti evamādīni. Tesaṃ attajjhāsayo nikkhepo.

64「由他意」：指那些世尊在观察了别人的意乐、堪忍力、心态、志向以及觉悟的可能性之后，随顺着对方的心意而说出的经典。例如，世尊观察到：“罗睺罗那些令解脱成熟的法已经圆满，我现在应当进一步教导罗睺罗，让他灭尽诸漏”（《相应部》4.121），这样观察后所说的《小罗睺罗教诫经》《大罗睺罗教诫经》《转法轮经》《界分别经》等。这些经典的出处就称为“由他意”。

Yāni pana ‘‘paripakkā kho rāhulassa vimuttiparipācanīyā dhammā, yaṃnūnāhaṃ rāhulaṃ uttari āsavānaṃ khaye vineyya’’nti (saṃ. ni. 4.121) evaṃ paresaṃ ajjhāsayaṃ khantiṃ manaṃ abhinīhāraṃ bujjhanabhāvañca avekkhitvā parajjhāsayavasena kathitāni. Seyyathidaṃ, cūḷarāhulovādasuttaṃ, mahārāhulovādasuttaṃ, dhammacakkappavattanaṃ, dhātuvibhaṅgasuttanti evamādīni. Tesaṃ parajjhāsayo nikkhepo.

65「由请问」：指有的人来到世尊面前——像四众弟子、四种姓、龙、金翅鸟、乾闼婆、阿修罗、夜叉、四大王天、三十三天等的天人，乃至大梵天——他们问：“尊者，人们说‘觉支、觉支’”“尊者，人们说‘盖、盖’”“尊者，这些就是五取蕴吗？”“对于一个人来说，什么是最上的财富？”（《经集》183）等种种问题。世尊被这样请问之后，所说的《觉支相应》等经典，还有其他如《天相应》《魔相应》《梵相应》《帝释问》《小吠陀罗》《大吠陀罗》《沙门果》《旷野》《针毛夜叉》《粗毛》等经典。这些经典的出处就称为“由请问”。

Bhagavantaṃ pana upasaṅkamitvā catasso parisā cattāro vaṇṇā nāgā supaṇṇā gandhabbā asurā yakkhā mahārājāno tāvatiṃsādayo devā mahābrahmāti evamādayo ‘‘bojjhaṅgā bojjhaṅgā’’ti, bhante, vuccanti. ‘‘Nīvaraṇā nīvaraṇā’’ti, bhante, vuccanti. Ime nu kho, bhante, pañcupādānakkhandhā. ‘‘Kiṃ sūdha vittaṃ purisassa seṭṭha’’ntiādinā (su. ni. 183) nayena pañhaṃ pucchanti. Evaṃ puṭṭhena bhagavatā yāni kathitāni bojjhaṅgasaṃyuttādīni. Yāni vā panaññānipi devatāsaṃyutta-mārasaṃyutta-brahmasaṃyutta-sakkapañha-cūḷavedalla-mahāvedalla-sāmaññaphala- āḷavaka-sūciloma-kharalomasuttādīni, tesaṃ pucchāvasiko nikkhepo.

66「由缘事」：指那些依于某种所发生的事件作为因缘而说出的经典。比如《法嗣经》《小狮子吼》《月喻》《子肉喻》《木堆喻》《火堆喻》《泡沫喻》《巴利恰答咖树喻》等。这些经典的出处就称为“由缘事”。

Yāni panetāni uppannaṃ kāraṇaṃ paṭicca kathitāni. Seyyathidaṃ, dhammadāyādaṃ cūḷasīhanādaṃ candūpamaṃ puttamaṃsūpamaṃ dārukkhandhūpamaṃ aggikkhandhūpamaṃ pheṇapiṇḍūpamaṃ pāricchattakūpamanti evamādīni. Tesaṃ aṭṭhuppattiko nikkhepo.

67在这四种经的出处中，这部经正是属于“由缘事”的出处。因为世尊是依某一件事而说出这部经的。依哪一件事呢？依于学习教法而生起的慢心。据说，有五百位婆罗门，精通三部吠陀，后来他们听闻了世尊的说法，看到了感官欲望的过患和出离的功德，便在世尊座下出家。不久，他们就学习掌握了全部的佛语，于是依凭自己对教理的学习而生起了慢心，心想：“不管世尊说什么，我们很快就能明白。因为世尊所说的，无非就是三种文义、四类句法、七种语法变化，除此之外不再说什么。这样说来，对我们而言，根本没有任何难解之句。”他们对世尊不恭敬了，从那以后，不再常常去承事世尊，也不常去听法。世尊知道了他们这种心念之后，（明白）“这些人若不破除这个慢心障碍，是不可能证悟道或果的。”于是，世尊以他们依凭所学教理而生起的慢心作为缘起，善于说法的世尊为了摧破他们的慢心，开始讲述这部《一切法根本总持》。

Evamimesu catūsu nikkhepesu imassa suttassa aṭṭhuppattiko nikkhepo. Aṭṭhuppattiyañhi idaṃ bhagavatā nikkhittaṃ. Katarāya aṭṭhuppattiyā? Pariyattiṃ nissāya uppanne māne. Pañcasatā kira brāhmaṇā tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū aparabhāge bhagavato dhammadesanaṃ sutvā kāmesu ādīnavaṃ nekkhamme ca ānisaṃsaṃ sampassamānā bhagavato santike pabbajitvā nacirasseva sabbaṃ buddhavacanaṃ uggaṇhitvā pariyattiṃ nissāya mānaṃ uppādesuṃ ‘‘yaṃ yaṃ bhagavā katheti, taṃ taṃ mayaṃ khippameva jānāma, bhagavā hi tīṇi liṅgāni cattāri padāni satta vibhattiyo muñcitvā na kiñci katheti, evaṃ kathite ca amhākaṃ gaṇṭhipadaṃ nāma natthī’’ti. Te bhagavati agāravā hutvā tato paṭṭhāya bhagavato upaṭṭhānampi dhammassavanampi abhiṇhaṃ na gacchanti. Bhagavā tesaṃ taṃ cittacāraṃ ñatvā ‘‘abhabbā ime imaṃ mānakhilaṃ anupahacca maggaṃ vā phalaṃ vā sacchikātu’’nti tesaṃ sutapariyattiṃ nissāya uppannaṃ mānaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā desanākusalo bhagavā mānabhañjanatthaṃ sabbadhammamūlapariyāyanti desanaṃ ārabhi.

68“一切法根本总持”（sabbadhammamūlapariyāya）就是指一切法的根本说明。其中「一切」是指无余、全部。这个“一切”这个词，正是一个表达全部无余的词语。它用在哪里，就说明那里所关联的事物是全部无遗的。例如：“一切色无常，一切受无常”“属于有身所有的法”等。而「法」这个词，则出现在教理、真理、定、慧、本性、自性、空、福德、犯戒、所应知等许多场合。比如：“比丘学习法，也就是经、应颂……”（《增支部》5.73）等处，“法”这个词是指教理。“见法者、知法者”（《长部》1.299）等处是指真理。“这般的那些世尊是法”等处是指定。

Tattha sabbadhammamūlapariyāyanti sabbesaṃ dhammānaṃ mūlapariyāyaṃ. Sabbesanti anavasesānaṃ. Anavasesavācako hi ayaṃ sabba-saddo. So yena yena sambandhaṃ gacchati, tassa tassa anavasesataṃ dīpeti. Yathā, ‘‘sabbaṃ rūpaṃ aniccaṃ sabbā vedanā aniccā sabbasakkāyapariyāpannesu dhammesū’’ti. Dhamma-saddo panāyaṃ pariyatti-sacca-samādhi-paññā-pakati-sabhāvasuññatā-puññāpatti-ñeyyādīsu dissati. ‘‘Idha bhikkhu dhammaṃ pariyāpuṇāti suttaṃ geyya’’ntiādīsu (a. ni. 5.73) hi dhammasaddo pariyattiyaṃ vattati. ‘‘Diṭṭhadhammo viditadhammo’’tiādīsu (dī. ni. 1.299) saccesu. ‘‘Evaṃ dhammā te bhagavanto’’tiādīsu samādhimhi.

69“拥有这四种法的人，就像你，猴王；”

‘‘Yassete caturo dhammā, vānarinda yathā tava;

70「谛、法、坚忍与施舍」，见到这四项的人便超越了（生死）。

Saccaṃ dhammo dhiti cāgo, diṭṭhaṃ so ativattatī’’ti. –

71在“Ādīsu”等（jā. 1.1.57）中，这个词被用来指「慧」。

Ādīsu (jā. 1.1.57) paññāya.

72在“生法、老法，又是死法者”等句中，「法」指“本性”。在“善法”（dha. sa. 1.tikamātikā）等句中，「法」指“自性”。在“然而，在彼时，有其法”（dha. sa. 121）等句中，「法」指“空”。在“善行之法带来安乐”（jā. 1.10.102）等句中，「法」指“福德”。在“二不定法”（pārā. 443）等句中，「法」指“犯戒”。在“一切法之一切相状现于世尊佛陀的智门之前”等句中，「法」指“所应知”。而在此处，「法」是指“自性”。这里的词义是：因为它能持守自己的特征，所以称为「法」。「根」字的含义已广为解说。而在当前语境中，它应被看作“不共因”。

‘‘Jātidhammā jarādhammā, atho maraṇadhammino’’tiādīsu pakatiyaṃ. ‘‘Kusalā dhammā’’tiādīsu (dha. sa. 1.tikamātikā) sabhāve. ‘‘Tasmiṃ kho pana samaye dhammā hontī’’tiādīsu (dha. sa. 121) suññatāyaṃ. ‘‘Dhammo suciṇṇo sukhamāvahātī’’tiādīsu (jā. 1.10.102) puññe. ‘‘Dve aniyatā dhammā’’tiādīsu (pārā. 443) āpattiyaṃ. ‘‘Sabbe dhammā sabbākārena buddhassa bhagavato ñāṇamukhe āpāthaṃ āgacchantī’’tiādīsu ñeyye. Idha panāyaṃ sabhāve vattati. Tatrāyaṃ vacanattho – attano lakkhaṇaṃ dhārentīti dhammā. Mūla-saddo vitthārito eva. Idha panāyaṃ asādhāraṇahetumhi daṭṭhabbo.

73「说示」一词，在“将此记持为蜜丸之说示”（《中部》1.205）等句中，用于“教说”。在“婆罗门！确实有说示，依此说示，如实说我者，会说沙门乔达摩是无业论者”（《律藏·波罗夷》3）等句中，用于“因”。在“阿难！今日轮到谁去教诫比丘尼？”（《中部》3.398）等句中，用于“机会”。而在此处，它既用于“因”，也用于“教说”。因此，“一切法根本说示”的意思，应当这样理解：指一切法的不共因——那个称为因的东西；或者是指关于一切法的因的教说。又因为这部经是需要深入领会其义的，所以不应认为四地的自性法就是一切法。这里的心意是：包含在身见范围内的三地之法，才应当被毫无遗漏地了知。

Pariyāyasaddo ‘‘madhupiṇḍikapariyāyoti naṃ dhārehī’’tiādīsu (ma. ni. 1.205) desanāyaṃ vattati. ‘‘Atthi khvesa brāhmaṇa, pariyāyo, yena maṃ pariyāyena sammā vadamāno vadeyya akiriyavādo samaṇo gotamo’’tiādīsu (pārā. 3) kāraṇe. ‘‘Kassa nu kho, ānanda, ajja pariyāyo bhikkhuniyo ovaditu’’ntiādīsu (ma. ni. 3.398) vāre. Idha pana kāraṇepi desanāyampi vattati. Tasmā ‘‘sabbadhammamūlapariyāya’’nti ettha sabbesaṃ dhammānaṃ asādhāraṇahetusaññitaṃ kāraṇanti vā sabbesaṃ dhammānaṃ kāraṇadesananti vā evaṃ attho daṭṭhabbo. Neyyatthattā cassa suttassa, na catubhūmakāpi sabhāvadhammā sabbadhammāti veditabbā. Sakkāyapariyāpannā pana tebhūmakā dhammāva anavasesato veditabbā, ayamettha adhippāyoti.

74「vo」这个词，可以在表示反身、宾格、工具格、与格、属格以及仅仅作为填充词的场合中看到。例如，在“阿那律！你们是否和合、融洽？”（《中部》1.326）中，它表示反身。在“去吧，比丘们！我遣散你们”（《中部》2.157）中，它表示宾格。在“你们不应住在我附近”（《中部》2.157）中，它表示工具格。在“比丘们！我将为你们开示林野之说示”（《中部》1.190）中，它表示与格。在“舍利弗！你们的一切善说”（《中部》1.345）中，它表示属格。在“诸位圣者，凡是你们清净的身业”（《中部》1.35）中，它仅仅是填充词。而在此处，它应当被看作与格。

Voti ayaṃ vo-saddo paccattaupayogakaraṇasampadānasāmivacanapadapūraṇesu dissati. ‘‘Kacci pana vo, anuruddhā, samaggā sammodamānā’’tiādīsu (ma. ni. 1.326) hi paccatte dissati. ‘‘Gacchatha, bhikkhave, paṇāmemi vo’’tiādīsu (ma. ni. 2.157) upayoge. ‘‘Na vo mama santike vatthabba’’ntiādīsu (ma. ni. 2.157) karaṇe. ‘‘Vanapatthapariyāyaṃ vo, bhikkhave, desessāmī’’tiādīsu (ma. ni. 1.190) sampadāne. ‘‘Sabbesaṃ vo, sāriputta, subhāsita’’ntiādīsu (ma. ni. 1.345) sāmivacane. ‘‘Ye hi vo ariyā parisuddhakāyakammantā’’tiādīsu (ma. ni. 1.35) padapūraṇamatte. Idha panāyaṃ sampadāne daṭṭhabbo.

75「比丘们」是依着应许而对在场的比丘们进行的再次称呼。「我将开示」是承诺说法。这句话的意思是：比丘们！我将为你们开示一切法的根本因，或者，以第二种方式，我将为你们开示关于因的教说。「你们谛听之」：即我正在宣说的那个意义、那个因、那个教说，你们要仔细听。「善作意之」：在这里，「善」与「善哉」意思相同。而「善哉」这个词，出现在祈请、接受、随喜赞叹、美好、坚固等场合中。在“大德！祈愿世尊为我略说法要”（《相应部》4.95）等处，是祈请。在“那位比丘欢喜、随喜世尊所说后，说：‘善哉！大德’”（《中部》3.86）等处，是接受。在“善哉！善哉！舍利弗”（《长部》3.349）等处，是随喜赞叹。

Bhikkhaveti patissavena abhimukhībhūtānaṃ punālapanaṃ. Desessāmīti desanāpaṭijānanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti, bhikkhave, sabbadhammānaṃ mūlakāraṇaṃ tumhākaṃ desessāmi, dutiyena nayena kāraṇadesanaṃ tumhākaṃ desessāmīti. Taṃ suṇāthāti tamatthaṃ taṃ kāraṇaṃ taṃ desanaṃ mayā vuccamānaṃ suṇātha. Sādhukaṃ manasi karothāti ettha pana sādhukaṃ sādhūti ekatthametaṃ. Ayañca sādhu saddo āyācanasampaṭicchanasampahaṃsanasundaradaḷhīkammādīsu dissati. ‘‘Sādhu me bhante bhagavā, saṃkhittena dhammaṃ desetū’’tiādīsu (saṃ. ni. 4.95) hi āyācane dissati. ‘‘Sādhu, bhanteti kho so bhikkhu bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā’’tiādīsu (ma. ni. 3.86) sampaṭicchane. ‘‘Sādhu, sādhu sāriputtā’’tiādīsu (dī. ni. 3.349) sampahaṃsane.

76喜好正法的国王是善，拥有智慧的人是善；

‘‘Sādhu dhammarucī rājā, sādhu paññāṇavā naro;

77不欺骗朋友是善，不作恶是安乐。

Sādhu mittānamaddubbho, pāpassākaraṇaṃ sukha’’nti.

78在《本生经》(2.18.101)等地方，「sādhu」指“美好的”。而在“那好吧，婆罗门，请善听闻”这样的经句中（《增支部》5.192），同一个「sādhuka」既被用来表示“加强语气”，也被用来表示“命令”。在此处也同样，这个词应当理解为兼具加强和命令的意味。它也可以用于“美好”的意思。因为：从加强的意义来说，就是“请听闻这坚固的法，好好地执取、掌握”；从命令的意义来说，就是“依我的指令而听”；从美好的意义来说，就是“请听闻这美好、极妙的法”——经文的含义就是这样被揭示的。

Ādīsu (jā. 2.18.101) sundare. ‘‘Tena hi, brāhmaṇa, sādhukaṃ suṇāhī’’tiādīsu (a. ni. 5.192) sādhukasaddoyeva daḷhīkamme, āṇattiyantipi vuccati. Idhāpi ayaṃ ettheva daḷhīkamme ca āṇattiyañca attho veditabbo. Sundaratthepi vattati. Daḷhīkaraṇatthena hi daḷhamimaṃ dhammaṃ suṇātha suggahitaṃ gaṇhantā. Āṇattiatthena mama āṇattiyā suṇātha. Sundaratthena sundaramimaṃ bhaddakaṃ dhammaṃ suṇāthāti evaṃ dīpitaṃ hoti.

79「请善作意」指转向、注意，意思是：心不散乱地倾听，用心投入。在这里，“请聆听那（法）”这句话是为了遮止耳根的散乱；而“请善作意”则是通过加强作的指令来遮止意根的散乱。此中，前一句是为了避免执取文句上的颠倒，后一句是为了避免执取义理上的颠倒。通过前一句策励人们去听闻法，通过后一句策励对所听闻的法进行忆持、审查等。前一句也表明了“这个法文句完备，所以应当听闻”；后一句则表明了“这个法深具义理，所以应当作意”。或者，把「善」字和前后两句结合来看：因为这个法在法义上甚深、在教说上甚深，所以“请好好地聆听”；因为这个法在义理上甚深、在证悟上也很甚深，所以“请好好地作意”——应当这样来理解两句话的连接。

Manasikarothāti āvajjetha, samannāharathāti attho, avikkhittacittā hutvā nisāmetha citte karothāti adhippāyo. Idānettha taṃ suṇāthāti sotindriyavikkhepavāraṇametaṃ. Sādhukaṃ manasi karothāti manasikāre daḷhīkammaniyojanena manindriyavikkhepavāraṇaṃ. Purimañcettha byañjanavipallāsaggāhavāraṇaṃ, pacchimaṃ atthavipallāsaggāhavāraṇaṃ. Purimena ca dhammassavane niyojeti, pacchimena sutānaṃ dhammānaṃ dhāraṇūpaparikkhādīsu. Purimena ca sabyañjano ayaṃ dhammo, tasmā savanīyoti dīpeti. Pacchimena sāttho, tasmā manasi kātabboti. Sādhukapadaṃ vā ubhayapadehi yojetvā yasmā ayaṃ dhammo dhammagambhīro desanāgambhīro ca, tasmā suṇātha sādhukaṃ, yasmā atthagambhīro paṭivedhagambhīro ca, tasmā sādhukaṃ manasi karothāti evaṃ yojanā veditabbā.

80「我将说」意思是“我将开示”。在“请聆听那（法）”那里所承诺的开示，并不是只用简略的方式来说，而是也会详细地加以解说——这就是“我将说”所要表达的意思。因为这几个词正是表示简略和详细说法的用语。正如鹏耆舍长老所说的：

Bhāsissāmīti desessāmi. ‘‘Taṃ suṇāthā’’ti ettha paṭiññātaṃ desanaṃ na saṃkhittatova desessāmi, apica kho vitthāratopi naṃ bhāsissāmīti vuttaṃ hoti, saṅkhepavitthāravācakāni hi etāni padāni. Yathāha vaṅgīsatthero –

81“他有时以简略开示，有时又详尽宣说；

‘‘Saṃkhittenapi deseti, vitthārenapi bhāsati;

82他的音声如同沙鹆鸟，展现出无碍的辩才。”（《相应部》1.214）

Sāḷikāyiva nigghoso, paṭibhānaṃ udīrayī’’ti. (saṃ. ni. 1.214);

83听闻了这样的开示后，那些比丘生起了殷切之心，回答道：“是的，大德！”——他们这样回应了世尊，也就是接受了导师的话。在此之后，世尊便对他们开示了从“在此，比丘们”开始的那一整部经文。其中，「在此」是一个表示地点的虚词。这个词在不同地方用法不同：有时是就世间而言的，比如“如来在此世间出现”（《长部》1.190）；有时是就教法而言的，比如“就在此教法中，比丘们，有沙门，也在此教法中有第二沙门”（《增支部》4.241）；有时是就场地而言的，例如：

Evaṃ vutte ussāhajātā hutvā evaṃ bhanteti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ satthu vacanaṃ sampaṭicchiṃsu, paṭiggahesunti vuttaṃ hoti. Atha nesaṃ bhagavā etadavoca etaṃ idāni vattabbaṃ idha bhikkhavotiādikaṃ sakalaṃ suttaṃ avoca. Tattha idhāti desāpadese nipāto. Svāyaṃ katthaci lokaṃ upādāya vuccati. Yathāha – ‘‘idha tathāgato loke uppajjatī’’ti (dī. ni. 1.190). Katthaci sāsanaṃ. Yathāha – ‘‘idheva, bhikkhave, samaṇo, idha dutiyo samaṇo’’ti (a. ni. 4.241). Katthaci okāsaṃ. Yathāha –

84“就站在这里的我，身为天神的我，”

‘‘Idheva tiṭṭhamānassa, devabhūtassa me sato;

85而且我又获得了再生，贤者啊，你应当这样了知。

Punarāyu ca me laddho, evaṃ jānāhi mārisā’’ti. (dī. ni. 2.369);

86有时只是用来补足句子。就如经中说：‘在此，比丘们，我已食、已饱满并回绝了。’（《中部》1.30）但这里，应当理解为是依着‘世间’而说的。

Katthaci padapūraṇamattameva. Yathāha ‘‘idhāhaṃ – bhikkhave, bhuttāvī assaṃ pavārito’’ti (ma. ni. 1.30). Idha pana lokaṃ upādāya vuttoti veditabbo.

2‘比丘们’这一声呼唤，是再次招呼比丘们，以便按他之前承诺的那样来开示法。把这两部分合在一起，意思就是‘比丘们，在这个世间’。关于‘未闻的凡夫’，这里的‘未闻’应当理解为：既没有教法上的了知，也没有证得的了知。为什么这样说呢？如果一个人对于蕴、界、处、谛、缘起、念处等法，既没有通过学习和提问去抉择，从而断除错误的臆想，那他就没有教法的了知；如果对于依着修行所应证得的法，还没有证得，那他就没有证得的了知。正是由于缺少教法的了知和证得的了知，所以被称为‘未闻’。这种……

2.Bhikkhaveti yathāpaṭiññātaṃ desanaṃ desetuṃ puna bhikkhū ālapati. Ubhayenāpi, bhikkhave, imasmiṃ loketi vuttaṃ hoti. Assutavā puthujjanoti ettha pana āgamādhigamābhāvā ñeyyo assutavā iti. Yassa hi khandhadhātuāyatanasaccapaccayākārasatipaṭṭhānādīsu uggahaparipucchāvinicchayarahitattā maññanāpaṭisedhako neva āgamo, paṭipattiyā adhigantabbassa anadhigatattā neva adhigamo atthi. So āgamādhigamābhāvā ñeyyo assutavā iti. Svāyaṃ –

88‘凡夫’：因为能产生众多烦恼等种种原因，所以称为凡夫。

Puthūnaṃ jananādīhi, kāraṇehi puthujjano;

89或者，这个‘人群’因为被包含在众多的凡夫之中，所以叫做‘凡夫’。

Puthujjanantogadhattā, puthuvāyaṃ jano iti.

90的确，他是通过产生种种、各式各样的烦恼等种种原因而成为凡夫的。正如经中说的：‘因为产生众多烦恼，所以称为凡夫们；因为具有众多未被破坏的身见，所以称为凡夫们；因为仰望众多导师的面容，所以称为凡夫们；因为没有脱离一切诸趣，所以称为凡夫们；因为造作种种不同的行，所以称为凡夫们；因为被种种不同的瀑流冲走，所以称为凡夫们；因为被种种不同的热恼所苦，所以称为凡夫们；因为被种种不同的燃烧焚烧，所以称为凡夫们；因为对五种欲功德染着、贪求、耽着、沉醉、深陷、黏着、附着、系缚，所以称为凡夫们；因为被五盖覆盖、遮蔽、笼罩、封闭、隐藏、掩盖，所以称为凡夫们。’（《大义释》51）或者，因为被包含在那不可计数、背向圣法、行持卑劣法的众生当中，所以称为凡夫们。或者，这个凡夫，是与那些具足戒、闻等功德的圣者们完全分离、毫不相干的众多人群，因此称为凡夫。

So hi puthūnaṃ nānappakārānaṃ kilesādīnaṃ jananādīhi kāraṇehi puthujjano. Yathāha – puthu kilese janentīti puthujjanā, puthu avihatasakkāyadiṭṭhikāti puthujjanā, puthu satthārānaṃ mukhamullokikāti puthujjanā, puthu sabbagatīhi avuṭṭhitāti puthujjanā, puthu nānābhisaṅkhāre abhisaṅkharontīti puthujjanā, puthu nānāoghehi vuyhantīti puthujjanā, puthu nānāsantāpehi santappantīti puthujjanā, puthu nānāpariḷāhehi paridayhantīti puthujjanā, puthu pañcasu kāmaguṇesu rattā giddhā gadhitā mucchitā ajjhosannā laggā lagitā palibuddhāti puthujjanā, puthu pañcahi nīvaraṇehi āvuṭā nivutā ovutā pihitā paṭicchannā paṭikujjitāti puthujjanāti (mahāni. 51). Puthūnaṃ vā gaṇanapathamatītānaṃ ariyadhammaparammukhānaṃ nīcadhammasamācārānaṃ janānaṃ antogadhattāpi puthujjanā. Puthu vā ayaṃ, visuṃyeva saṅkhaṃ gato, visaṃsaṭṭho sīlasutādiguṇayuttehi ariyehi janotipi puthujjano. Evametehi ‘‘assutavā puthujjano’’ti dvīhipi padehi yete –

91佛陀——日种姓者——说过两种凡夫：

Duve puthujjanā vuttā, buddhenādiccabandhunā;

92一种是盲凡夫，一种是善凡夫。

Andho puthujjano eko, kalyāṇeko puthujjanoti. –

93应当知道，在这两种凡夫中，这里所说的其实是指盲凡夫。对于‘不见诸圣’等句中的‘圣者’，意思是：因为已经远离了烦恼，所以称为圣；因为不走向不善之处，因为行于善道，以及因为是包括天神在内的世间所应供奉的对象，所以把佛陀、辟支佛和如来弟子都称为圣者；或者，在这里单指佛陀为圣者。正如经中所说：‘比丘们，在包括天神在内的世间……如来被称为圣者。’（《相应部》5.1098）而这里的‘善士’，应当知道是指辟支佛和如来弟子。因为他们具备出世间的功德，是优秀的人，所以称为善士。或者，所有这一切（佛陀、辟支佛、如来弟子）也都用这两个称呼。实际上，佛陀既是圣者也是善士，辟支佛和如来弟子也是如此。正如所说：

Dve puthujjanā vuttā. Tesu andhaputhujjano vutto hotīti veditabbo. Ariyānaṃ adassāvītiādīsu ariyāti ārakattā kilesehi, anaye nairiyanato, aye iriyanato, sadevakena ca lokena araṇīyato buddhā ca paccekabuddhā ca buddhasāvakā ca vuccanti, buddhā eva vā idha ariyā. Yathāha ‘‘sadevake, bhikkhave, loke…pe… tathāgato ariyoti vuccatī’’ti (saṃ. ni. 5.1098). Sappurisāti ettha pana paccekabuddhā tathāgatasāvakā ca ‘‘sappurisā’’ti veditabbā. Te hi lokuttaraguṇayogena sobhanā purisāti sappurisā. Sabbeva vā ete dvedhāpi vuttā. Buddhāpi hi ariyā ca sappurisā ca, paccekabuddhā buddhasāvakāpi. Yathāha –

94“确实，知恩、感恩的智者，

‘‘Yo ve kataññū katavedi dhīro,

95是善友和忠实的伙伴；

Kalyāṇamitto daḷhabhatti ca hoti;

96对受苦者恭敬地履行义务，

Dukhitassa sakkacca karoti kiccaṃ,

97人们称这样的人为善士。”（《本生经》）

Tathāvidhaṃ sappurisaṃ vadantī’’ti. (jā. 2.17.78);

98‘是善友和忠实的伙伴’这一句，是佛弟子（在前偈）所说的；而知恩等品德，是辟支佛与佛陀才具备的。现在，如果一个人对圣者没有想见的习惯，并且不乐于见圣者，就应该知道，他被称为‘不见圣者’。而‘不见’有两种情况：一种是用眼睛看却没见，一种是用智慧照见却没见。在这两者中，这里指的是以智慧没见。因为用肉眼或天眼看到圣者，即使看到了也等于没看见。因为这种眼只抓取颜色，并不能以圣者的本质作为行境。狗、豺狼等也用眼睛看到圣者，但它们并不是能见到圣者的人。

Kalyāṇamitto daḷhabhatti ca hotīti ettāvatā hi buddhasāvako vutto, kataññutādīhi paccekabuddhā buddhāti. Idāni yo tesaṃ ariyānaṃ adassanasīlo, na ca dassane sādhukārī, so ariyānaṃ adassāvīti veditabbo. So ca cakkhunā adassāvī ñāṇena adassāvīti duvidho, tesu ñāṇena adassāvī idha adhippeto. Maṃsacakkhunā hi dibbacakkhunā vā ariyā diṭṭhāpi adiṭṭhāva honti. Tesaṃ cakkhūnaṃ vaṇṇamattaggahaṇato, na ariyabhāvagocarato. Soṇasiṅgālādayopi ca cakkhunā ariye passanti. Na ca te ariyānaṃ dassāvino.

99这个故事是这样的：据说在质多山，有一位某位诸漏尽者长老的侍者，是一位年长的出家人。有一天，他跟着长老一起去托钵，然后拿着长老的钵与衣，从后面跟上来，问长老：‘大德，所谓的圣者是什么样子的？’长老回答：‘这里有些人，即使年纪大了，拿着圣者的钵与衣，履行义务规矩，跟着一起游方，却仍然不认识圣者。朋友，圣者就是这么难认识啊。’尽管长老这样说了，他仍然不明白。因此，用眼睛看不算真正的看见；用智慧见才算真正的看见。正如世尊所说：‘婆迦梨，你见到这腐臭之身有什么用呢？婆迦梨，凡是见到法的人，就是见到我。’（《相应部》3.87）因此，即使用眼睛看到，如果不以智慧去观见圣者们所见的无常等相，不能证悟圣者所证悟的法，由于没有见到成就圣者的那些法和圣性的缘故，就应该知道，他称为‘不见圣者’。

Tatridaṃ vatthu – cittalapabbatavāsino kira khīṇāsavattherassa upaṭṭhāko vuḍḍhapabbajito ekadivasaṃ therena saddhiṃ piṇḍāya caritvā therassa pattacīvaraṃ gahetvā piṭṭhito āgacchanto theraṃ pucchi ‘‘ariyā nāma, bhante, kīdisā’’ti. Thero āha ‘‘idhekacco mahallako ariyānaṃ pattacīvaraṃ gahetvā vattapaṭipattiṃ katvā sahacarantopi neva ariye jānāti, evaṃ dujjānā, āvuso, ariyā’’ti. Evaṃ vuttepi so neva aññāsi. Tasmā na cakkhunā dassanaṃ dassanaṃ, ñāṇena dassanameva dassanaṃ. Yathāha ‘‘kiṃ te, vakkali, iminā pūtikāyena diṭṭhena, yo kho, vakkali , dhammaṃ passati, so maṃ passatī’’ti (saṃ. ni. 3.87). Tasmā cakkhunā passantopi ñāṇena ariyehi diṭṭhaṃ aniccādilakkhaṇaṃ apassanto ariyādhigatañca dhammaṃ anadhigacchanto ariyakaradhammānaṃ ariyabhāvassa ca adiṭṭhattā ‘‘ariyānaṃ adassāvī’’ti veditabbo.

100「对圣法不通晓」：指对念处等种种圣法不精通。而「在圣法中未调伏」，在这里——

Ariyadhammassa akovidoti satipaṭṭhānādibhede ariyadhamme akusalo. Ariyadhamme avinītoti ettha pana –

101「律」有两种，每一种又各有五种；

Duvidho vinayo nāma, ekamekettha pañcadhā;

102因为他没有这个，所以被称为「未调伏者」。

Abhāvato tassa ayaṃ, ‘‘avinīto’’ti vuccati.

103这抑制律与断律是两种律。在这两种律中，每一种又分为五种。抑制律就是：戒抑制、念抑制、智抑制、忍抑制、精进抑制五种。断律就是：彼分断、镇伏断、正断、止息断、出离断五种。

Ayañhi saṃvaravinayo pahānavinayoti duvidho vinayo. Ettha ca duvidhepi vinaye ekameko vinayo pañcadhā bhijjati. Saṃvaravinayopi hi sīlasaṃvaro satisaṃvaro ñāṇasaṃvaro khantisaṃvaro vīriyasaṃvaroti pañcavidho. Pahānavinayopi tadaṅgapahānaṃ vikkhambhanapahānaṃ samucchedapahānaṃ paṭippassaddhipahānaṃ nissaraṇapahānanti pañcavidho.

104其中，“以此巴帝摩卡律仪而具备、完全具备”（《分别论》511），这是戒抑制。“保护眼根，在眼根上修防护”（《长部》1.213等），这是念抑制。

Tattha ‘‘iminā pātimokkhasaṃvarena upeto hoti samupeto’’ti (vibha. 511) ayaṃ sīlasaṃvaro. ‘‘Rakkhati cakkhundriyaṃ cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjatī’’ti (dī. ni. 1.213; ma. ni. 1.295; saṃ. ni. 4.239; a. ni. 3.16) ayaṃ satisaṃvaro.

105“阿逸多，”世尊说，“世间中的诸流，”

‘‘Yāni sotāni lokasmiṃ, (ajitāti bhagavā)

106念是它们的阻碍；

Sati tesaṃ nivāraṇaṃ;

107我说那是诸流的抑制，

Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmi,

108这些以慧而关闭。”（《经集》1041）

Paññāyete pidhīyare’’ti. (su. ni. 1041);

109这就是智抑制。“能忍耐寒热”（《中部》1.23；《增支部》4.114；6.58），这是忍抑制。“不随顺已生起的欲寻”（《中部》1.26；《增支部》4.114；6.58），这是精进抑制。所有这些抑制，由于各自应被抑制及应被调伏的身恶行等，因为有抑制的作用而称为「抑制」，因为有调伏的作用而称为「律」。如此，应当知道抑制律首先分为五种。

Ayaṃ ñāṇasaṃvaro. ‘‘Khamo hoti sītassa uṇhassā’’ti (ma. ni. 1.23; a. ni. 4.114; 6.58) ayaṃ khantisaṃvaro. ‘‘Uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāsetī’’ti (ma. ni. 1.26; a. ni. 4.114; 6.58) ayaṃ vīriyasaṃvaro. Sabbopi cāyaṃ saṃvaro yathāsakaṃ saṃvaritabbānaṃ vinetabbānañca kāyaduccaritādīnaṃ saṃvaraṇato ‘‘saṃvaro’’, vinayanato ‘‘vinayo’’ti vuccati. Evaṃ tāva saṃvaravinayo pañcadhā bhijjatīti veditabbo.

110同样地，在名色确定等观智中，由于这些观智与所断的烦恼处于对立的地位，就像灯光与黑暗相对一样，藉由每一种观智来断除对应的过患。具体来说：以名色确定来断除有身见；通过把握诸缘来断除无因见和非等因见；在此之后，以度疑清净来断除疑惑的状态；以对名色聚合的思惟来断除执着‘我、我所’；以道非道智见清净来断除在非道上生起的道想；以观见生起来断除断见；以观见灭去来断除常见；以观见怖畏来断除对恐怖处的无畏想；以观见过患来断除味想；以厌离观来断除喜乐想；以欲解脱智来断除不欲解脱；以舍智来断除不舍；以随顺智来断除对于法住和涅槃的逆向状态；以种姓智来断除执取行之相。这称为「彼分断」。

Tathā yaṃ nāmarūpaparicchedādīsu vipassanāñāṇesu paṭipakkhabhāvato dīpālokeneva tamassa, tena tena vipassanāñāṇena tassa tassa anatthassa pahānaṃ. Seyyathidaṃ, nāmarūpavavatthānena sakkāyadiṭṭhiyā, paccayapariggahena ahetuvisamahetudiṭṭhīnaṃ, tasseva aparabhāgena kaṅkhāvitaraṇena kathaṃkathībhāvassa, kalāpasammasanena ‘‘ahaṃ mamā’’ti gāhassa, maggāmaggavavatthānena amagge maggasaññāya, udayadassanena ucchedadiṭṭhiyā, vayadassanena sassatadiṭṭhiyā, bhayadassanena sabhaye abhayasaññāya, ādīnavadassanena assādasaññāya, nibbidānupassanāya abhiratisaññāya, muccitukamyatāñāṇena amuccitukamyatāya, upekkhāñāṇena anupekkhāya, anulomena dhammaṭṭhitiyaṃ nibbāne ca paṭilomabhāvassa, gotrabhunā saṅkhāranimittaggāhassa pahānaṃ, etaṃ tadaṅgapahānaṃnāma.

111然而，透过近行定和安止定等不同层次的定，在修习时能遮止盖等诸法的生起，就像用棒子打碎水面上的水藻一样，由此断除那些盖障等法，这称为「镇伏断」。

Yaṃ pana upacārappanābhedena samādhinā pavattibhāvanivāraṇato ghaṭappahāreneva udakapiṭṭhe sevālassa tesaṃ tesaṃ nīvaraṇādidhammānaṃ pahānaṃ, etaṃ vikkhambhanapahānaṃ nāma.

112由于四圣道的修习，证得各道的人在各自的心相续中，依‘为了断除诸恶见……’等（《法集论》277）所说的方法，那属于集这一边的烦恼群，因为毕竟不会再转起而被断除，这称为「正断」。而在证果的剎那，烦恼得以止息的状态，这称为「止息断」。已经出离一切有为法，断除一切有为法的涅槃，这称为「出离断」。以上所有断，由于以舍弃的意思而称为断，以调伏的意思而称为律，因此总名为「断律」。或者说，因为各个断除烦恼的人各自成就了相应的律，所以也称为「断律」。如此，应知断律也可分为这五种。

Yaṃ catunnaṃ ariyamaggānaṃ bhāvitattā taṃtaṃmaggavato attano attano santāne ‘‘diṭṭhigatānaṃ pahānāyā’’tiādinā (dha. sa. 277) nayena vuttassa samudayapakkhikassa kilesagaṇassa accantaṃ appavattibhāvena pahānaṃ, idaṃ samucchedapahānaṃ nāma. Yaṃ pana phalakkhaṇe paṭippassaddhattaṃ kilesānaṃ, etaṃ paṭippassaddhipahānaṃ nāma. Yaṃ sabbasaṅkhatanissaṭattā pahīnasabbasaṅkhataṃ nibbānaṃ etaṃ nissaraṇapahānaṃ nāma. Sabbampi cetaṃ pahānaṃ yasmā cāgaṭṭhena pahānaṃ, vinayanaṭṭhena vinayo, tasmā ‘‘pahānavinayo’’ti vuccati. Taṃtaṃpahānavato vā tassa tassa vinayassa sambhavatopetaṃ ‘‘pahānavinayo’’ti vuccati. Evaṃ pahānavinayopi pañcadhā bhijjatīti veditabbo.

113如此，这种律概要地说有两种，若加分别则有十种。由于这位无闻凡夫的防护（即戒律）已经毁坏，而且应该断除的烦恼未被断除，因此他没有这些律。由于没有律的缘故，他便被称为「未调御」。这个道理同样适用于‘不见善士’、‘不熟知善士法’、‘在善士法中未调御’。实际上，这些说法在意义上没有差别。正如经典所说：‘那些圣者，就是那些善士；那些善士，就是那些圣者。那个圣者之法，就是这个善士之法；这个善士之法，就是那个圣者之法。那些圣者之律，就是那些善士之律；那些善士之律，就是那些圣者之律。或者说圣者、或者说善士，或者说圣者法、或者说善士法，或者说圣者律、或者说善士律，这些是同义词、同一个意义、相同的、同等的、同类的，指的就是同一个东西。’

Evamayaṃ saṅkhepato duvidho, bhedato ca dasavidho vinayo bhinnasaṃvarattā pahātabbassa ca appahīnattā yasmā etassa assutavato puthujjanassa natthi, tasmā abhāvato tassa ayaṃ avinītoti vuccatīti. Esa nayo sappurisānaṃ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinītoti etthapi. Ninnānākaraṇañhi etaṃ atthato. Yathāha ‘‘yeva te ariyā, teva te sappurisā. Yeva te sappurisā, teva te ariyā. Yo eva so ariyānaṃ dhammo, so eva so sappurisānaṃ dhammo. Yo eva so sappurisānaṃ dhammo, so eva so ariyānaṃ dhammo. Yeva te ariyavinayā, teva te sappurisavinayā. Yeva te sappurisavinayā, teva te ariyavinayā. Ariyeti vā sappuriseti vā, ariyadhammeti vā sappurisadhammeti vā, ariyavinayeti vā sappurisavinayeti vā esese eke ekatthe same samabhāge tajjāte taññevā’’ti.

114有人问：「然而世尊为什么说‘比丘们，我将为你们开示一切法的根本门’，却没有直接开示那个，反而这样开示凡夫：‘比丘们，在这里，无闻凡夫不曾见到圣者……’呢？」这是为了通过以人为所依的说法方式来阐明其中的含义。因为世尊的说法方式共有四种：以法为所依的说法、以法为所依的关于人的说法、以人为所依的关于人的说法、以人为所依的说法。从法和人这两个方面来区分，就有这四种说法。

‘‘Kasmā pana bhagavā sabbadhammamūlapariyāyaṃ vo, bhikkhave, desessāmī’’ti vatvā taṃ adesetvāva ‘‘idha, bhikkhave, assutavā puthujjano ariyānaṃ adassāvī’’ti evaṃ puthujjanaṃ niddisīti? Puggalādhiṭṭhānāya dhammadesanāya tamatthaṃ āvikātuṃ. Bhagavato hi dhammādhiṭṭhānā dhammadesanā, dhammādhiṭṭhānā puggaladesanā, puggalādhiṭṭhānā puggaladesanā, puggalādhiṭṭhānā dhammadesanāti dhammapuggalavaseneva tāva catubbidhā desanā.

115其中，像「比丘们，有这三种受。哪三种？乐受、苦受、不苦不乐受。比丘们，这就是三种受。」（《相应部》4.250）这样的，应知是以法为所依的说法。「六界、这个人、六触处、十八意行、四所依。」（《中部》3.343）这样的，应知是以法为所依的关于人的说法。「比丘们，世间存在这三种人。哪三种？盲者、一眼者、二眼者。比丘们，什么样的人是盲人呢？」（《增支部》3.29）这样的，应知是以人为所依的关于人的说法。「比丘们，什么是恶趣怖畏？比丘们，在此，有一类人这样思惟：『身恶行在未来确实会有恶劣的果报。』……乃至……使自己保持清净。比丘们，这就称为恶趣怖畏。」（《增支部》4.121）这样的，应知是以人为所依的说法。

Tattha, ‘‘tisso imā, bhikkhave, vedanā. Katamā tisso? Sukhā vedanā dukkhā vedanā adukkhamasukhā vedanā. Imā kho, bhikkhave, tisso vedanā’’ti (saṃ. ni. 4.250) evarūpī dhammādhiṭṭhānā dhammadesanā veditabbā. ‘‘Cha dhātuyo ayaṃ putiso cha phassāyatano aṭṭhārasa manopavicāro caturādhiṭṭhāno’’ti (ma. ni. 3.343) evarūpī dhammādhiṭṭhānā puggaladesanā. ‘‘Tayome, bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame tayo? Andho ekacakkhu dvicakkhu. Katamo ca, bhikkhave, puggalo andho’’ti? (A. ni. 3.29) evarūpī puggalādhiṭṭhānā puggaladesanā. ‘‘Katamañca, bhikkhave, duggatibhayaṃ? Idha, bhikkhave, ekacco iti paṭisañcikkhati, kāyaduccaritassa kho pāpako vipāko abhisamparāyaṃ…pe… suddhamattānaṃ pariharati. Idaṃ vuccati, bhikkhave, duggatibhaya’’nti (a. ni. 4.121) evarūpī puggalādhiṭṭhānā dhammadesanā.

116在这里，因为凡夫是对所缘未遍知的人，而此经所要阐述的一切法的根本——虚妄的想，正是以未遍知为根源。所以，先指出凡夫，然后通过以人为所依的说法来阐明那个意义。因此应知，世尊这样开示凡夫：「比丘们，在这里，无闻凡夫不曾见到圣者……」

Svāyaṃ idha yasmā puthujjano apariññātavatthuko, apariññāmūlikā ca idhādhippetānaṃ sabbadhammānaṃ mūlabhūtā maññanā hoti, tasmā puthujjanaṃ dassetvā puggalādhiṭṭhānāya desanāya tamatthaṃ āvikātuṃ, ‘‘idha, bhikkhave, assutavā puthujjano ariyānaṃ adassāvī’’ti evaṃ puthujjanaṃ niddisīti veditabbo.

120至此，经目安立注释结束。

Suttanikkhepavaṇṇanā niṭṭhitā.

121像这样说明了凡夫之后，现在为了显示他在大地等事物中，由一切有身法所产生的认为，而说出「地是地……」等词。其中，地有四种：相地、有聚地、所缘地和假名地。在「贤友，什么是内地界？即内、自身的硬、粗糙性」（《分别论》173）等经文中，所说的是相地。在「若掘地或令掘」（《波逸提》85）等经文中，所说的是有聚地。而发等二十种身分，以及铁、铜等外部事物，因为它们与显色等聚集在一起而成为地，所以称为有聚地。又在「某人认知地遍」（《长部》3.360）等经文中出现的，是所缘地，也称为相地。得到地遍禅那的人投生天界，依其转生而获得「地天神」的名称，应当知道这是假名地。在这里，这四种地全都可以得到。在这四种地当中，这个凡夫从任何地来认知它：他以「这是地」的想来认知，以地的部分来认知，执取世间的言说，依靠想颠倒而认知它为「地」。这样，他完全不离开地的部分，而以「有情」、「有情的」等方式去认知。为什么他会这样认知呢？不该这么问，因为凡夫犹如疯狂者，他会以任何方式执取任何事物。而这里的原因，只是没有见过圣者等差别。或者，就像世尊随后所说的那样：「因为对它未遍知」（《中部》1），世尊自己已经说出了原因。

Pathavīvāravaṇṇanā

117「从地认知地后」的意思是：他通过这样颠倒的想认知了该地之后，由于「想是戏论的因」（《经集》880）这句话，在后时，由已经变得强有力的渴爱、慢、见这三种戏论——在这里用「认为」这个名称来说——而认为、构想、分别，以种种方式颠倒地执取。因此说「认为地」。为了以粗略的方式显示他这样认为时的那些认为，就以「此发、此毛」等方式，说明了分为二十种的内地。还有，如同在《分别论》中所说的那样：「其中，什么是外地界？即外部的硬、粗糙性、硬状态、硬性，非执受的。即：铁、铜、锡、铅、银、珍珠、宝石、琉璃、螺、石、珊瑚、银、黄金、琉璃、玛瑙、草、木、砂砾、陶片、大地、岩石、山」（《分别论》173），这样说明了外地。以及在内所缘三聚中的相地，也拿来在此做意义论理。

Evaṃ puthujjanaṃ niddisitvā idāni tassa pathavīādīsu vatthūsu sabbasakkāyadhammajanitaṃ maññanaṃ dassento, pathaviṃ pathavitotiādimāha. Tattha lakkhaṇapathavī sasambhārapathavī ārammaṇapathavī sammutipathavīti catubbidhā pathavī. Tāsu ‘‘katamā ca, āvuso, ajjhattikā pathavīdhātu? Yaṃ ajjhattaṃ paccattaṃ kakkhaḷaṃ kharigata’’ntiādīsu (vibha. 173) vuttā lakkhaṇapathavī. ‘‘Pathaviṃ khaṇeyya vā khaṇāpeyya vā’’tiādīsu (pāci. 85) vuttā sasambhārapathavī. Ye ca kesādayo vīsati koṭṭhāsā, ayolohādayo ca bāhirā. Sā hi vaṇṇādīhi sambhārehi saddhiṃ pathavīti sasambhārapathavī. ‘‘Pathavīkasiṇameko sañjānātī’’tiādīsu (dī. ni. 3.360) āgatā pana ārammaṇapathavī, nimittapathavītipi vuccati. Pathavīkasiṇajjhānalābhī devaloke nibbatto āgamanavasena pathavīdevatāti nāmaṃ labhati. Ayaṃ sammutipathavīti veditabbā. Sā sabbāpi idha labbhati. Tāsu yaṃkañci pathaviṃ ayaṃ puthujjano pathavito sañjānāti, pathavīti sañjānāti, pathavībhāgena sañjānāti, lokavohāraṃ gahetvā saññāvipallāsena sañjānāti pathavīti. Evaṃ pathavībhāgaṃ amuñcantoyeva vā etaṃ ‘‘sattoti vā sattassā’’ti vā ādinā nayena sañjānāti. Kasmā evaṃ sañjānātīti na vattabbaṃ. Ummattako viya hi puthujjano. So yaṃkiñci yena kenaci ākārena gaṇhāti. Ariyānaṃ adassāvitādibhedameva vā ettha kāraṇaṃ. Yaṃ vā parato ‘‘apariññātaṃ tassā’’ti vadantena bhagavatāva vuttaṃ.

118「认为地」：以三种认为而认为「我是地」，认为「地是我的」，认为「他人是地」，认为「他人的地」。或者，以渴爱认为、以慢认为、以见认为来认为内地。是怎样的呢？这个人对于发等生起欲贪，对于发味著、欢喜、赞扬、固执地住着；对于毛、对于爪、对于齿、对于皮，或对于其他任何可染着的事物，也是如此。这样，他以渴爱的认为来认为内地。「愿我在未来时拥有这样的发」，「愿我在未来时拥有这样的毛」，以这样的方式在那里引发欢喜。或者通过「我以此戒、以此行、以此苦行、以此梵行，将会拥有这样柔滑、细软、青黑的发」等方式，为了得到还未获得的东西而安置心。这样，他也是以渴爱的认为来认为内地。

Pathaviṃ pathavito saññatvāti so taṃ pathaviṃ evaṃ viparītasaññāya sañjānitvā, ‘‘saññānidānā hi papañcasaṅkhā’’ti (su. ni. 880) vacanato aparabhāge thāmapattehi taṇhāmānadiṭṭhipapañcehi idha maññanānāmena vuttehi maññati kappeti vikappeti, nānappakārato aññathā gaṇhāti. Tena vuttaṃ ‘‘pathaviṃ maññatī’’ti. Evaṃ maññato cassa tā maññanā oḷārikanayena dassetuṃ ‘‘yā ayaṃ kesā lomā’’tiādinā nayena vīsatibhedā ajjhattikā pathavī vuttā. Yā cāyaṃ vibhaṅge ‘‘tattha katamā bāhirā pathavīdhātu? Yaṃ bāhiraṃ kakkhaḷaṃ kharigataṃ kakkhaḷattaṃ kakkhaḷabhāvo bahiddhā anupādinnaṃ. Seyyathidaṃ, ayo lohaṃ tipu sīsaṃ sajjhaṃ muttā maṇi veḷuriyaṃ saṅkho silā pavāḷaṃ rajataṃ jātarūpaṃ lohitaṅko masāragallaṃ tiṇaṃ kaṭṭhaṃ sakkharā kaṭhalaṃ bhūmi pāsāṇo pabbato’’ti (vibha. 173) evaṃ bāhirā pathavī vuttā. Yā ca ajjhattārammaṇattike nimittapathavī, taṃ gahetvā ayamatthayojanā vuccati.

119“认为地”：以三种认为而认为——认为“我是地”，认为“地是我的”，认为“他人是地”，认为“地是他人的”；或者，以渴爱之认为来认为内地，以慢之认为来认为，以见之认为来认为。如何呢？因为此人在头发等之中生起欲贪，对头发味著、欢喜、赞扬、固执而住。在毛、爪、齿、皮，或某种可染著的事物上也是如此。这样，他以渴爱之认为来认为内地。“愿我在未来时拥有这样的头发。愿拥有这样的毛……”以这样的方式，对此生起欢喜。或者，“我以此戒……乃至……以此梵行，将会成为拥有如此润泽、柔软、细滑、青黑头发的人”，以这样的方式，为了获得还未获得的而安置心。这样，他也是以渴爱之认为来认为内地。

Pathaviṃ maññatīti tīhi maññanāhi ahaṃ pathavīti maññati, mama pathavīti maññati, paro pathavīti maññati, parassa pathavīti maññati, atha vā ajjhattikaṃ pathaviṃ taṇhāmaññanāya maññati, mānamaññanāya maññati, diṭṭhimaññanāya maññati. Kathaṃ? Ayañhi kesādīsu chandarāgaṃ janeti kese assādeti abhinandati abhivadati ajjhosāya tiṭṭhati. Lome, nakhe, dante, tacaṃ, aññataraṃ vā pana rajjanīyavatthuṃ. Evaṃ ajjhattikaṃ pathaviṃ taṇhāmaññanāya maññati. Iti me kesā siyuṃ anāgatamaddhānaṃ. Iti lomātiādinā vā pana nayena tattha nandiṃ samannāneti. ‘‘Imināhaṃ sīlena vā…pe… brahmacariyena vā evaṃ siniddhamudusukhumanīlakeso bhavissāmī’’tiādinā vā pana nayena appaṭiladdhānaṃ paṭilābhāya cittaṃ paṇidahati. Evampi ajjhattikaṃ pathaviṃ taṇhāmaññanāya maññati.

120同样，依靠自己头发等的成就或失败而生起慢：“我是优胜的”、“我是相等的”、“我是低劣的”。这样，他以慢之认为来认为内地。又依据“那个命就是那个身”（《中部》2.187）而来的说法，执着于“头发是生命”。在毛等上面也是如此。这样，他以见之认为来认为内地。

Tathā attano kesādīnaṃ sampattiṃ vā vipattiṃ vā nissāya mānaṃ janeti, ‘‘seyyohamasmīti vā sadisohamasmīti vā hīnohamasmīti vā’’ti. Evaṃ ajjhattikaṃ pathaviṃ mānamaññanāya maññati. ‘‘Taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’’nti (ma. ni. 2.187) āgatanayena pana kesaṃ ‘‘jīvo’’ti abhinivisati. Esa nayo lomādīsu. Evaṃ ajjhattikaṃ pathaviṃ diṭṭhimaññanāya maññati.

121或者，以抗拒前面那种运转的方式，即“然而，贤友，内地界与外地界，都只是地界，这不是我的”（《中部》1.302），却反而执着于头发等分类的地：“这是我的，这是我，这是我的我”。这样，也是以见之认为来认为内地。如上所述，首先以三种认为来认为内地。

Atha vā ‘‘yā ceva kho panāvuso, ajjhattikā pathavīdhātu, yā ca bāhirā pathavīdhātu, pathavīdhāturevesā , taṃ netaṃ mamā’’ti (ma. ni. 1.302) imissā pavattiyā paccanīkanayena kesādibhedaṃ pathaviṃ etaṃ mama esohamasmi eso me attāti abhinivisati. Evampi ajjhattikaṃ pathaviṃ diṭṭhimaññanāya maññati. Evaṃ tāva ajjhattikaṃ pathaviṃ tīhi maññanāhi maññati.

122如同内地那样，外地也是如此。是怎样的呢？这个人对于铁、铜等生起欲贪，对于铁、铜等味著、欢喜、赞扬、固执地住着。以“我的铁”、“我的铜”等方式，执取、守护、保护铁等。这样，他以渴爱的认为来认为外地。或者认为“愿我在未来时拥有这样的铁、铜等”，对此生起欢喜；或者通过“我以此戒、以此行、以此苦行、以此梵行，将会成为拥有如此完备铁、铜等资具的人”这样的方式，为了获得还未获得的而安置心。这样，他也是以渴爱的认为来认为外地。

Yathā ca ajjhattikaṃ evaṃ bāhirampi. Kathaṃ? ‘‘Ayañhi ayalohādīsu chandarāgaṃ janeti. Ayalohādīni assādeti abhinandati abhivadati ajjhosāya tiṭṭhati. Mama ayo mama lohantiādinā nayena ayādīni mamāyati rakkhati gopayati, evaṃ bāhiraṃ pathaviṃ taṇhāmaññanāya maññati. Iti me ayalohādayo siyuṃ anāgatamaddhānanti vā panettha nandiṃ samannāneti, imināhaṃ sīlena vā vatena vā tapena vā brahmacariyena vā evaṃ sampannaayalohādiupakaraṇo bhavissāmī’’ti appaṭiladdhassa paṭilābhāya cittaṃ paṇidahati. Evampi bāhiraṃ pathaviṃ taṇhāmaññanāya maññati.

123同样，或者依靠自己的铁、铜等的成就或失败而生起慢：“以此，我是优胜的”、“我是相等的”、“我是低劣的”（《分别论》832）。这样，他以慢的认为来认为外地。又在铁中产生“生命”的想，执着它是“生命”；在铜等上也是如此。这样，他以见的认为来认为外地。

Tathā attano ayalohādīnaṃ sampattiṃ vā vipattiṃ vā nissāya mānaṃ janeti ‘‘imināhaṃ seyyosmīti vā, sadisosmīti vā hīnosmīti vā’’ti (vibha. 832) evaṃ bāhiraṃ pathaviṃ mānamaññanāya maññati. Aye jīvasaññī hutvā pana ayaṃ ‘‘jīvo’’ti abhinivisati. Esa nayo lohādīsu. Evaṃ bāhiraṃ pathaviṃ diṭṭhimaññanāya maññati.

124或者，在此处，有人将地遍视为我：正如《无碍解道》中所说的方式，“地遍就是我，我就是地遍，他把地遍与我看作不二”（《无碍解道》1.131），这样执着相地为“我”。这样，他以见的认为来认为外地。同样，也以三种认为来认为外地。如此，在“认为地”这个句子中，应当知道有三种认为。此后，我将简略地解说。

Atha vā ‘‘idhekacco pathavīkasiṇaṃ attato samanupassati. Yaṃ pathavīkasiṇaṃ, so ahaṃ. Yo ahaṃ, taṃ pathavīkasiṇanti pathavīkasiṇañca attañca advayaṃ samanupassatī’’ti (paṭi. ma. 1.131) paṭisambhidāyaṃ vuttanayeneva nimittapathaviṃ ‘‘attā’’ti abhinivisati. Evaṃ bāhiraṃ pathaviṃ diṭṭhimaññanāya maññati. Evampi bāhiraṃ pathaviṃ tīhi maññanāhi maññati. Evaṃ tāva ‘‘pathaviṃ maññatī’’ti ettha tissopi maññanā veditabbā. Ito paraṃ saṅkhepeneva kathayissāma.

125“于地认为”：这里的“于地”是依格。所以，这个短语的意思是：“我于地认为”，“我的某物、系缚是地”，“他人是地”，“他人的某物、系缚是地”。

Pathaviyāmaññatīti ettha pathaviyāti bhummavacanametaṃ. Tasmā ahaṃ pathaviyāti maññati, mayhaṃ kiñcanaṃ palibodho pathaviyāti maññati, paro pathaviyāti maññati, parassa kiñcanaṃ palibodho pathaviyāti maññatīti ayamettha attho.

126或者，如《无碍解道》（1.131）所说：“如何于色中观我？这里，有人把受……把想……把行……把识观为我。他这样想：‘这是我的我，而我的我在这色中’，这样就是于色中观我。”这个义理已经阐明过了。就是以这样的方式，把受等法执取为我，然后在内外诸地中，将任何地想象为它的所处之地，接着想“我的这个我就在此地中”，这样就是在“于地认为”，这是他的见的认为。而且，当他对于那个我生起爱著，并以此为基础生起慢的时候，也应当知道有爱和慢的认为。不过，当以同样方式他认为“我的那个我就是地”时，则只有见的认为才顺理。其它情况也是如此。

Atha vā yvāyaṃ ‘‘kathaṃ rūpasmiṃ attānaṃ samanupassati? Idhekacco vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ attato samanupassati, tassa evaṃ hoti, ayaṃ kho me attā, so kho pana me attā imasmiṃ rūpeti evaṃ rūpasmiṃ vā attānaṃ samanupassatī’’ti (paṭi. ma. 1.131) etassa atthanayo vutto, eteneva nayena vedanādidhamme attato gahetvā tato ajjhattikabāhirāsu pathavīsu yaṃkiñci pathaviṃ tassokāsabhāvena parikappetvā so kho pana me ayaṃ attā imissā pathaviyāti maññanto pathaviyā maññati, ayamassa diṭṭhimaññanā. Tasmiṃyeva panassa attani sinehaṃ tabbatthukañca mānaṃ uppādayato taṇhāmānamaññanāpi veditabbā. Yadā pana teneva nayena so kho panassa attā pathaviyāti maññati, tadā diṭṭhimaññanā eva yujjati. Itarāyopi pana icchanti.

127“从地认为”：这里的“从地”是分离格。因此，认为自己或他人——连同其资具，以如前所述的种类——从地而生或从地而出，或者认为“我不同于地”，这样就是想“从地认为”，应知这是他的见的认为。对他以见的认为所构想的那件事生起爱著和慢的时候，也应有爱和慢的认为。另外有人说：修习小地遍之后，取一个与此相异的无量我，认为“在外也有我的我”，这样就是从地认为。

Pathavito maññatīti ettha pana pathavitoti nissakkavacanaṃ. Tasmā saupakaraṇassa attano vā parassa vā yathāvuttappabhedato pathavito uppattiṃ vā niggamanaṃ vā pathavito vā añño attāti maññamāno pathavito maññatīti veditabbo, ayamassa diṭṭhimaññanā. Tasmiṃyeva panassa diṭṭhimaññanāya maññite vatthusmiṃ sinehaṃ mānañca uppādayato taṇhāmānamaññanāpi veditabbā. Apare āhu pathavīkasiṇaṃ parittaṃ bhāvetvā tato aññaṃ appamāṇaṃ attānaṃ gahetvā pathavito bahiddhāpi me attāti maññamāno pathavito maññatīti.

128在「认为地是我的」（pathaviṃ meti maññati）中，应当知道，这里唯有一种爱的认为可得，即纯粹由于爱执而将整个大地执为‘我的’，依此方式而生起。而这种认为应当适用于之前所说的‘我的头发、我的毛、我的铁、我的铜’等一切内外的地。

Pathaviṃ meti maññatīti ettha pana kevalañhi mahāpathaviṃ taṇhāvasena mamāyatīti iminā nayena pavattā ekā taṇhāmaññanā eva labbhatīti veditabbā. Sā cāyaṃ mama kesā, mama lomā, mama ayo, mama lohanti evaṃ yathāvuttappabhedāya sabbāyapi ajjhattikabāhirāya pathaviyā yojetabbāti.

129「他欢喜地」（pathaviṃ abhinandati）的意思是，对如前所述的地，以爱等欢喜、乐著、执取。如果说「认为地」这个意思已经表达了，为什么还说这个呢？对此，古师们没有仔细辨析过。不过，这是我自己的看法：这是为了展示教法的丰富，或为了展示过患。因为世尊对法界善巧通达，具足种种方法和教法的丰富，所以世尊首先用认为的方式显示烦恼的生起，现在再用欢喜的方式显示，这体现了教法的丰富。或者说，认为地、于地认为、从地认为、认为地是我的，由于他不能断除对地的爱或见，所以他必然欢喜地。而欢喜地的人就是欢喜苦，苦是过患，为了显示过患而说这个。这也是世尊所说：‘诸比丘，如果欢喜地界，就是欢喜苦；如果欢喜苦，我说他还没有从苦解脱。’

Pathaviṃabhinandatīti vuttappakārameva pathaviṃ taṇhādīhi abhinandati, assādeti, parāmasati cāti vuttaṃ hoti. ‘‘Pathaviṃ maññatī’’ti eteneva etasmiṃ atthe siddhe kasmā etaṃ vuttanti ce. Avicāritametaṃ porāṇehi. Ayaṃ pana attano mati, desanāvilāsato vā ādīnavadassanato vā. Yassā hi dhammadhātuyā suppaṭividdhattā nānānayavicitradesanāvilāsasampanno, ayaṃ sā bhagavatā suppaṭividdhā. Tasmā pubbe maññanāvasena kilesuppattiṃ dassetvā idāni abhinandanāvasena dassento desanāvilāsato vā idamāha . Yo vā pathaviṃ maññati, pathaviyā maññati, pathavito maññati, pathaviṃ meti maññati, so yasmā na sakkoti pathavīnissitaṃ taṇhaṃ vā diṭṭhiṃ vā pahātuṃ, tasmā pathaviṃ abhinandatiyeva. Yo ca pathaviṃ abhinandati, dukkhaṃ so abhinandati, dukkhañca ādīnavoti ādīnavadassanatopi idamāha. Vuttañcetaṃ bhagavatā ‘‘yo, bhikkhave, pathavīdhātuṃ abhinandati, dukkhaṃ so abhinandati, yo dukkhaṃ abhinandati, aparimutto so dukkhasmāti vadāmī’’ti.

130这样，说了以地为所缘的认为和欢喜之后，现在为了说明他之所以认为和欢喜的原因，而说：「那是因何故？我说他未遍知」。意思是：那个凡夫为什么认为地，是由于什么原因而认为和欢喜？回答：「我说他未遍知」，也就是他还没有遍知那个所缘。遍知地的人，是以三种遍知来遍知的：知遍知、度遍知、断遍知。

Evaṃ pathavīvatthukaṃ maññanaṃ abhinandanañca vatvā idāni yena kāraṇena so maññati, abhinandati ca, taṃ kāraṇaṃ āvikaronto āha taṃ kissa hetu, apariññātaṃ tassāti vadāmīti. Tassattho, so puthujjano taṃ pathaviṃ kissa hetu maññati, kena kāraṇena maññati, abhinandatīti ce. Apariññātaṃ tassāti vadāmīti, yasmā taṃ vatthu tassa apariññātaṃ, tasmāti vuttaṃ hoti. Yo hi pathaviṃ parijānāti, so tīhi pariññāhi parijānāti ñātapariññāya tīraṇapariññāya pahānapariññāyāti.

131其中，什么是知遍知？遍知地界，就是知道：‘这是内地界，这是外地界，这是它的相，这些是它的味、现起、足处’，这就是知遍知。什么是度遍知？这样知道之后，用无常、苦、病等四十二种行相来审查地界，这就是度遍知。什么是断遍知？这样审查之后，用最上道断除对地界的欲贪，这就是断遍知。

Tattha katamā ñātapariññā. Pathavīdhātuṃ parijānāti, ayaṃ pathavīdhātu ajjhattikā, ayaṃ bāhirā, idamassā lakkhaṇaṃ, imāni rasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānānīti, ayaṃ ñātapariññā. Katamā tīraṇapariññā? Evaṃ ñātaṃ katvā pathavīdhātuṃ tīreti aniccato dukkhato rogatoti dvācattālīsāya ākārehi, ayaṃ tīraṇapariññā. Katamā pahānapariññā? Evaṃ tīrayitvā aggamaggena pathavīdhātuyā chandarāgaṃ pajahati, ayaṃ pahānapariññā.

132或者，名色分别智是知遍知；从聚观照等开始，直到随顺智为止，是度遍知；圣道上的智是断遍知。遍知地的人，就是用这三种遍知来遍知。而那个凡夫并没有这些遍知，因此由于未遍知，他既认为地，又欢喜地。所以世尊说：‘诸比丘，在这里，无闻凡夫……认为地、于地认为、从地认为、认为地是我的、欢喜地。那是什么原因呢？我说：这是因为他没有遍知地。’

Nāmarūpavavatthānaṃ vā ñātapariññā. Kalāpasammasanādianulomapariyosānā tīraṇapariññā. Ariyamagge ñāṇaṃ pahānapariññāti. Yo pathaviṃ parijānāti, so imāhi tīhi pariññāhi parijānāti, assa ca puthujjanassa tā pariññāyo natthi, tasmā apariññātattā pathaviṃ maññati ca abhinandati cāti. Tenāha bhagavā – idha, bhikkhave, assutavā puthujjano…pe… pathaviṃ maññati, pathaviyā maññati, pathavito maññati, pathaviṃ meti maññati, pathaviṃ abhinandati. Taṃ kissa hetu? Apariññātaṃ tassāti vadāmī’’ti.

138地部分的注释至此结束。

Pathavīvāravaṇṇanā niṭṭhitā.

139水界等注释

Āpovārādivaṇṇanā

133在「水」（āpaṃ āpoti）中，水也有四种：相水、和合水、所缘水、假名水。其中，在‘其中，什么是内水界？即内在的、自身的、属于水的、湿润的、属于湿润的、色的结缚、内在的、被执取的’等（《分别论》174）中所说的是相水。在‘修习水遍者，在水中取相’等中所说的是和合水。其余一切与在地部分所说相似。只是在结合方式上，应当了知内水界有十二种，即‘胆汁、痰’等方式所说；外水界则如‘其中，什么是外水界？即外在的、属于水的、湿润的、属于湿润的、色的结缚、外在的、不被执取的。例如：根汁、干汁、皮汁、叶汁、花汁、果汁、乳、酪、酥、鲜奶油、油、蜜、糖，地上的水、空中的水’（《分别论》174）所说；以及在‘内所缘三法’中的相水。

Āpaṃāpatoti etthāpi lakkhaṇasasambhārārammaṇasammutivasena catubbidho āpo. Tesu ‘‘tattha, katamā ajjhattikā āpodhātu. Yaṃ ajjhattaṃ paccattaṃ āpo āpogataṃ, sineho sinehagataṃ bandhanattaṃ rūpassa ajjhattaṃ upādinna’’ntiādīsu (vibha. 174) vutto lakkhaṇaāpo. ‘‘Āpokasiṇaṃ uggaṇhanto āpasmiṃ nimittaṃ gaṇhātī’’tiādīsu vutto sasambhārāpo. Sesaṃ sabbaṃ pathaviyaṃ vuttasadisameva. Kevalaṃ yojanānaye pana ‘‘pittaṃ semha’’ntiādinā nayena vuttā dvādasabhedā ajjhattikā āpodhātu, ‘‘tattha, katamā bāhirā āpodhātu? Yaṃ bāhiraṃ āpo āpogataṃ, sineho sinehagataṃ bandhanattaṃ rūpassa bahiddhā anupādinnaṃ. Seyyathidaṃ, mūlaraso khandharaso tacaraso pattaraso puppharaso phalaraso khīraṃ dadhi sappi navanītaṃ telaṃ madhu phāṇitaṃ bhummāni vā udakāni antalikkhāni vā’’ti (vibha. 174) evaṃ vuttā ca bāhirā āpodhātu veditabbā, yo ca ajjhattārammaṇattike nimittaāpo.

134在「火」（tejaṃ tejoti）这个火的部分中，也应当用已经说过的方式来理解详细的解释。只是在结合方式上，应当了知内火界有四种，即‘由此而温热，由此而衰老，由此而烧灼，由此而使所食、所饮、所嚼、所尝的得以良好消化’（《分别论》175）所说。外火界则如‘其中，什么是外火界？即外在的、属于火的、热的、属于热的、温的、属于温的、外在的、不被执取的。例如：薪火、草火、木火、牛粪火、谷壳火、垃圾火、闪电火、火的热、太阳的热、薪堆的热、草堆的热、谷物堆的热、物品堆的热’（《分别论》175）所说，应当了知。

Tejaṃ tejatoti imasmiṃ tejovārepi vuttanayeneva vitthāro veditabbo. Yojanānaye panettha ‘‘yena ca santappati, yena ca jīrīyati, yena ca pariḍayhati, yena ca asitapītakhāyitasāyitaṃ sammā pariṇāmaṃ gacchatī’’ti (vibha. 175) evaṃ vuttā catuppabhedā ajjhattikā tejodhātu. ‘‘Tattha katamā bāhirā tejodhātu? Yaṃ bāhiraṃ tejo tejogataṃ usmā usmāgataṃ usumaṃ usumagataṃ bahiddhā anupādinnaṃ. Seyyathidaṃ, kaṭṭhaggi palālaggi tiṇaggi gomayaggi thusaggi saṅkāraggi indaggi aggisantāpo sūriyasantāpo kaṭṭhasannicayasantāpo tiṇasannicayasantāpo dhaññasannicayasantāpo bhaṇḍasannicayasantāpo’’ti (vibha. 175) evaṃ vuttā ca bāhirā tejodhātu veditabbā.

135说到「风」时，在结合此风界的方式中，也应当了知：内风界有‘向上的风、向下的风、腹内的风、肠内的风、遍历肢体的风、刀风、剃刀风、青莲花风、入息与出息’等。外风界则如《分别论》所说：‘其中，什么是外风界？就是那些外在的、属于风的、具有僵挺性的色、不被执取的。具体来说就是：东风、西风、北风、南风、有尘的风、无尘的风、冷风、热风、微风、大风、黑风、毘蓝婆风、翼风、金翅鸟风、扇风、扇拂风。’其余的内容与前面所说相同。到这里，那——

Vāyaṃ vāyatoti imassa vāyavārassāpi yojanānaye pana ‘‘uddhaṅgamā vātā adhogamā vātā kucchisayā vātā koṭṭhāsayā vātā aṅgamaṅgānusārino vātā satthakavātā khurakavātā uppalakavātā assāso passāso’’ti evaṃ vuttā ajjhattikā vāyodhātu. ‘‘Tattha katamā bāhirā vāyodhātu? Yaṃ bāhiraṃ vāyo vāyogataṃ thambhitattaṃ rūpassa bahiddhā anupādinnaṃ. Seyyathidaṃ, puratthimā vātā pacchimā vātā uttarā vātā dakkhiṇā vātā sarajā vātā arajā vātā sītā vātā uṇhā vātā parittā vātā adhimattā vātā kāḷavātā verambhavātā pakkhavātā supaṇṇavātā tālavaṇṭavātā vidhūpanavātā’’ti (vibha. 176) evaṃ vuttā ca bāhirā vāyodhātu veditabbā. Sesaṃ vuttanayamevāti. Ettāvatā ca yvāyaṃ –

136当某一法被解说之后，凡是具有与该法相同之相的一切法，

‘‘Vuttamhi ekadhamme, ye dhammā ekalakkhaṇā tena;

137也都同时被说到了，因此这才被称为‘相论’。

Vuttā bhavanti sabbe, iti vutto lakkhaṇo hāro’’ti. –

138如此，《导论》中便说了名为「相」的论。依于此论，因为当把握了四大种时，由于不离色相，所造色也确实被把握了，而大种与所造色即是色蕴。因此，当说“无闻的凡夫认地、认水、认火、认风”时，从义理上来说，他也是在说「他观色是我」。当说“他于地中、于水中、于火中、于风中认为”时，他也是在说「他观我存在于色中」。当说“他从地、从水、从火、从风认为”时，由于「离色之外有另一个我」已经成立，他也是在说「他观我拥有色」或「他观色在我中」。如此，应知这四种是以色为所依的有身见之「认为」。其中，一种是断见，三种是常见，因此正好成为两种见——这也是应知的义理差别。

Evaṃ nettiyaṃ lakkhaṇo nāma hāro vutto, tassa vasena yasmā catūsu bhūtesu gahitesu upādārūpampi gahitameva bhavati, rūpalakkhaṇaṃ anatītattā. Yañca bhūtopādārūpaṃ so rūpakkhandho. Tasmā ‘‘assutavā puthujjano pathaviṃ āpaṃ tejaṃ vāyaṃ maññatī’’ti vadantena atthato rūpaṃ attato samanupassatītipi vuttaṃ hoti. ‘‘Pathaviyā āpasmiṃ tejasmiṃ vāyasmiṃ maññatī’’ti vadantena rūpasmiṃ vā attānaṃ samanupassatīti vuttampi hoti. ‘‘Pathavito āpato tejato vāyato maññatī’’ti vadantena rūpato añño attāti siddhattā rūpavantaṃ vā attānaṃ attani vā rūpaṃ samanupassatītipi vuttaṃ hoti. Evametā catasso rūpavatthukā sakkāyadiṭṭhimaññanā veditabbā. Tattha ekā ucchedadiṭṭhi, tisso sassatadiṭṭhiyoti dveva diṭṭhiyo hontīti ayampi atthaviseso veditabbo.

146水界等的注释结束。

Āpovārādivaṇṇanā niṭṭhitā.

147大种等的注释

Bhūtavārādivaṇṇanā

3这样，在以色为门径，解说了以「行」为所依的「认为」之后，现在因为凡夫对于依于诸行而施设的众生也产生「认为」，所以为了指出那些众生而说了「于众生起众生想」等语。在这里，此「bhūta（众生）」一词出现在五蕴、非人、界、存在、诸漏尽者、众生、树木等语境中。例如在“诸比丘！你们观察‘这是已生的’”等经文中，它出现在五蕴的意义上；在“凡已聚集于此处之生类”中，它指非人；在“诸比丘！四大种是原因”中，它指界；在“于存在有波逸提”等戒条中，它指现有的；在“那个是时食的已生者”中，它指诸漏尽者；在“世间一切生类终将舍弃躯壳”中，它指众生；在“因为破坏草木”中，它指树木等。但在这里，此词用于众生，然而并非不加区分地泛指一切众生，因为此处所指的「bhūta」，其实是指四大王天以下的众生。

3. Evaṃ rūpamukhena saṅkhāravatthukaṃ maññanaṃ vatvā idāni ye saṅkhāre upādāya sattā paññapīyanti, tesu saṅkhāresu sattesupi yasmā puthujjano maññanaṃ karoti, tasmā te satte niddisanto bhūte bhūtato sañjānātītiādimāha. Tatthāyaṃ bhūtasaddo pañcakkhandhaamanussadhātuvijjamānakhīṇāsavasattarukkhādīsu dissati. ‘‘Bhūtamidanti, bhikkhave, samanupassathā’’tiādīsu (ma. ni. 1.401) hi ayaṃ pañcakkhandhesu dissati. ‘‘Yānīdha bhūtāni samāgatānī’’ti (su. ni. 224) ettha amanussesu. ‘‘Cattāro kho, bhikkhu, mahābhūtā hetū’’ti (ma. ni. 3.86) ettha dhātūsu. ‘‘Bhūtasmiṃ pācittiya’’ntiādīsu (pāci. 69) vijjamāne. ‘‘Yo ca kālaghaso bhūto’’ti (jā. 1.10.190) ettha khīṇāsave. ‘‘Sabbeva nikkhipissanti bhūtā loke samussaya’’nti (dī. ni. 2.220) ettha sattesu. ‘‘Bhūtagāmapātabyatāyā’’ti (pāci. 90) ettha rukkhādīsu. Idha panāyaṃ sattesu vattati, no ca kho avisesena. Cātumahārājikānaṃ hi heṭṭhā sattā idha bhūtāti adhippetā.

140其中，「于众生起众生想」等，如前所说。而在「认为众生」等处，则应配合三种「认为」来理解。如何配合？此人依照“他见到居士或居士子成就、具足五欲功德”所描述的方式，执取“众生是可爱的、是安乐的”而生起贪着，即见到也贪着，听到也贪着，嗅到也贪着，尝到也贪着，触到也贪着，了知也贪着。如此，他通过「渴爱之认为」而认为众生。或者，依照“啊，愿我往生与刹帝利大富豪等共处”等方式，为了获得尚未获得的境界而发愿；如此，也是通过「渴爱之认为」而认为众生。再者，依靠自己与众生的成就与退失，他或者认为自己更优胜；在众生当中，或者认为某个众生是低劣的，或者认为自己是低劣的；又或者认为某个众生是胜妙的，或者认为自己与某个众生相似，又或者认为某个众生与自己相似。正如所说：“在这里，有一类人，或因出身……或以种种事情，先时认为自己与他人相似；后时又认为自己更胜，认为他人卑下。凡有如此的慢……这称为慢过慢。”如此，他通过「慢之认为」而认为众生。

Tattha bhūte bhūtato sañjānātītiādi vuttanayameva. Bhūte maññatītiādīsu pana tissopi maññanā yojetabbā. Kathaṃ? Ayañhi ‘‘so passati gahapatiṃ vā gahapatiputtaṃ vā pañcahi kāmaguṇehi samappitaṃ samaṅgibhūta’’nti (a. ni. 7.50) vuttanayena bhūte subhā sukhitāti gahetvā rajjati, disvāpi ne rajjati, sutvāpi, ghāyitvāpi, sāyitvāpi, phusitvāpi, ñatvāpi. Evaṃ bhūte taṇhāmaññanāya maññati. ‘‘Aho vatāhaṃ khattiyamahāsālānaṃ vā sahabyataṃ upapajjeyya’’ntiādinā (dī. ni. 3.337) vā pana nayena appaṭiladdhassa paṭilābhāya cittaṃ paṇidahati, evampi bhūte taṇhāmaññanāya maññati. Attano pana bhūtānañca sampattivipattiṃ nissāya attānaṃ vā seyyaṃ dahati. Bhūtesu ca yaṃkiñci bhūtaṃ hīnaṃ attānaṃ vā hīnaṃ, yaṃkiñci bhūtaṃ seyyaṃ . Attānaṃ vā bhūtena, bhūtaṃ vā attanā sadisaṃ dahati. Yathāha ‘‘idhekacco jātiyā vā…pe… aññataraññatarena vatthunā pubbakālaṃ parehi sadisaṃ attānaṃ dahati. Aparakālaṃ attānaṃ seyyaṃ dahati. Pare hīne dahati, yo evarūpo māno …pe… ayaṃ vuccati mānātimāno’’ti (vibha. 876-880). Evaṃ bhūte mānamaññanāya maññati.

141但是，如果对于众生，认为“他们是常的、坚固的、永恒的、不变易之法”，或者如“一切众生、一切生命、一切生类、一切灵魂都没有自在、没有力量、没有精进，随着命运、遭遇、本性而转变，在六种生中感受苦乐”这样的说法，通过这种见解来认为，这就是通过「见之认为」而认为众生。如是，他以三种「认为」而认为众生。

Bhūte pana ‘‘niccā dhuvā sassatā avipariṇāmadhammā’’ti vā ‘‘sabbe sattā sabbe pāṇā sabbe bhūtā sabbe jīvā avasā abalā avīriyā niyatisaṅgatibhāvapariṇatā chasvevābhijātīsu sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedentī’’ti (dī. ni. 1.168) vā maññamāno diṭṭhimaññanāya maññati. Evaṃ bhūte tīhi maññanāhi maññati.

142如何于众生中认为呢？他期望在那些众生中获得自己的再生或快乐的再生。如此，他首先通过「渴爱之认为」而于众生中认为。或者，由于期望在众生中获得再生，他行布施、受持戒律、行布萨羯磨。如此，也是通过「渴爱之认为」而于众生中认为。然而，当他将众生以一个总体的方式把握后，便会在其中将某些众生判断为优胜的，将某些判断为同等的或低劣的。如此，是通过「慢之认为」而于众生中认为。同样地，他还会认为某些众生是常的、坚固的；某些众生是无常的、不坚固的；或者认为“我也是众生中的一员”。如此，是通过「见之认为」而于众生中认为。

Kathaṃ bhūtesu maññati? Tesu tesu bhūtesu attano upapattiṃ vā sukhuppattiṃ vā ākaṅkhati. Evaṃ tāva taṇhāmaññanāya bhūtesu maññati. Bhūtesu vā upapattiṃ ākaṅkhamāno dānaṃ deti, sīlaṃ samādiyati, uposathakammaṃ karoti. Evampi bhūtesu taṇhāmaññanāya maññati. Bhūte pana samūhaggāhena gahetvā tattha ekacce bhūte seyyato dahati, ekacce sadisato vā hīnato vāti. Evaṃ bhūtesu mānamaññanāya maññati. Tathā ekacce bhūte niccā dhuvāti maññati. Ekacce aniccā adhuvāti, ahampi bhūtesu aññatarosmīti vā maññati. Evaṃ bhūtesu diṭṭhimaññanāya maññati.

143关于「从众生认为」，在此应当这样理解：凡是认为「自己或他人连同资具，将会从任何一处某类众生中再生」的人，这就叫做「从众生认为」，这是他的「见之认为」。然而，就在那个被他的「见之认为」所执取的对象上，由于他也对其产生爱着和我慢，所以这里也应知有「渴爱之认为」与「慢之认为」。关于「认为“众生是我的”」，在这里则只能找得到一种「渴爱之认为」。而且应当了知，这种认为是如此转起的：通过“我的儿子们，我的女儿们，我的羊与山羊，鸡和猪，象、牛、马、牝马”等这样的方式，将其执为「我所拥有」。关于「欣喜众生」，这与前面已经解说的方式是相同的。关于「由于未被遍知故」，在这里是指，因为依于诸「行」而施设的「众生」概念未被遍知，所以众生也就未被遍知，应当这样理解。至于其间的连接方式，也应当依照前文已述的方法来作。

Bhūtato maññatīti ettha pana saupakaraṇassa attano vā parassa vā yato kutoci bhūtato uppattiṃ maññamāno bhūtato maññatīti veditabbo, ayamassa diṭṭhimaññanā. Tasmiṃyeva panassa diṭṭhimaññanāya maññite vatthusmiṃ sinehaṃ mānañca uppādayato taṇhāmānamaññanāpi veditabbā. Bhūte meti maññatīti ettha pana ekā taṇhāmaññanāva labbhati. Sā cāyaṃ ‘‘mama puttā, mama dhītā, mama ajeḷakā, kukkuṭasūkarā, hatthigavassavaḷavā’’ti evamādinā nayena mamāyato pavattatīti veditabbā. Bhūte abhinandatīti etaṃ vuttanayameva. Apariññātaṃ tassāti ettha pana ye saṅkhāre upādāya bhūtānaṃ paññatti, tesaṃ apariññātattā bhūtā apariññātā hontīti veditabbā. Yojanā pana vuttanayeneva kātabbā.

144这样，从“行”和有情两方面略示了“认为”的基础之后，现在为了依地的差别等详细展示它，而说“诸天、天”等。其中，「天」：他们通过五种妙欲或自己神通力来游戏、照耀，所以称为“天”，也就是嬉戏和光明的意思。他们有三种：假名天、再生天、清净天。所谓「假名天」，指的是国王、王后、王子。「再生天」，是指从四大王天开始乃至其上的天。「清净天」，是指那些阿拉汉、诸漏尽者。但在这里，应理解为再生天，不过并非不加区分地指所有再生天。此处的“天”，意指除了他化自在天世界的魔及其眷属之外，其余六欲界天。这些释义都应按“众生品”中说过的方法来理解。

Evaṃ saṅkhepato saṅkhāravasena ca sattavasena ca maññanāvatthuṃ dassetvā idāni bhūmivisesādinā bhedena vitthāratopi taṃ dassento deve devatotiādimāha. Tattha dibbanti pañcahi kāmaguṇehi attano vā iddhiyāti devā, kīḷanti jotenti cāti attho. Te tividhā sammutidevā upapattidevā visuddhidevāti. Sammutidevā nāma rājāno deviyo rājakumārā. Upapattidevā nāma cātumahārājike deve upādāya tatuttaridevā. Visuddhidevā nāma arahanto khīṇāsavā. Idha pana upapattidevā daṭṭhabbā, no ca kho avisesena. Paranimmitavasavattidevaloke māraṃ saparisaṃ ṭhapetvā sesā cha kāmāvacarā idha devāti adhippetā. Tattha sabbā atthavaṇṇanā bhūtavāre vuttanayeneva veditabbā.

145关于「生主」，这里应知魔就是生主。但有些人说：“这是对各个天的主宰者，如大天王等的称号。”这在《大注疏》中已予驳斥，认为不合理，因为那些已被“天”一词所包含；而这里意指的“生主”，正是魔，以作为名为有情的众生之主宰。他住在哪里？在他化自在天世界。据说，在那里，自在天王统治着王国，而魔在某一区域，于自己的眷属中行使自在，如同王国边境的叛逆王子般居住。而且，这里抓到魔，也应当理解为抓到了魔的眷属。这里的连接方法是：当人见到或听到生主具有容色、长寿、多乐而贪染时，他是以渴爱想来想“生主”。或者，为了获得未得的东西而用心祈愿，例如“啊！但愿我能再生到生主的同伴中去”等方式，这也是以渴爱想来想“生主”。然而，已证得生主地位的人，生起“我是众生之主、主宰者”的慢心，这是以慢想来想“生主”。而如果认为“生主是常、恒存的”，或认为“他会断灭、毁灭”，或认为“他无力、无能、无精进，随命运、结合、本性而变化，只是在六种生类中领受苦乐”，则是以邪见想来想“生主”。应如此理解。

Pajāpatinti ettha pana māro pajāpatīti veditabbo. Keci pana ‘‘tesaṃ tesaṃ devānaṃ adhipatīnaṃ mahārājādīnametaṃ adhivacana’’nti vadanti. Taṃ devaggahaṇeneva tesaṃ gahitattā ayuttanti mahāaṭṭhakathāyaṃ paṭikkhittaṃ, māroyeva pana sattasaṅkhātāya pajāya adhipatibhāvena idha pajāpatīti adhippeto. So kuhiṃ vasati? Paranimmitavasavattidevaloke . Tatra hi vasavattirājā rajjaṃ kāreti. Māro ekasmiṃ padese attano parisāya issariyaṃ pavattento rajjapaccante dāmarikarājaputto viya vasatīti vadanti. Māraggahaṇeneva cettha māraparisāyapi gahaṇaṃ veditabbaṃ. Yojanānayo cettha pajāpatiṃ vaṇṇavantaṃ dīghāyukaṃ sukhabahulaṃ disvā vā sutvā vā rajjanto taṇhāmaññanāya maññati. ‘‘Aho vatāhaṃ pajāpatino sahabyataṃ upapajjeyya’’ntiādinā vā pana nayena appaṭiladdhassa paṭilābhāya cittaṃ paṇidahantopi pajāpatiṃ taṇhāmaññanāya maññati. Pajāpatibhāvaṃ pana patto samāno ahamasmi pajānamissaro adhipatīti mānaṃ janento pajāpatiṃ mānamaññanāya maññati. ‘‘Pajāpati nicco dhuvo’’ti vā ‘‘ucchijjissati vinassissatī’’ti vā ‘‘avaso abalo avīriyo niyatisaṅgatibhāvapariṇato chasvevābhijātīsu sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedetī’’ti vā maññamāno pana pajāpatiṃ diṭṭhimaññanāya maññatīti veditabbo.

146关于「在生主中」，这里只有邪见想是合适的。应知它的生起方式是这样的：这里某人认为：“在生主中，凡是存在的法，它们全都是常的、恒存的、永恒的、不变易之法。”或者认为：“在生主中，没有罪恶，在他那里找不到恶业。”

Pajāpatisminti ettha pana ekā diṭṭhimaññanāva yujjati. Tassā evaṃ pavatti veditabbā. Idhekacco ‘‘pajāpatismiṃ ye ca dhammā saṃvijjanti, sabbe te niccā dhuvā sassatā avipariṇāmadhammā’’ti maññati. Atha vā ‘‘pajāpatismiṃ natthi pāpaṃ, na tasmiṃ pāpakāni kammāni upalabbhantī’’ti maññati.

147关于「从生主」，这里可以得到三种想。怎样生起呢？这里某人认为：带有资具的自身或他身，从生主再生或产生，这是他的邪见想。而就在他那被邪见想所认定的对象上，当他对它产生喜爱与慢心时，也应知有渴爱想与慢想。关于「认为“生主是我的”」，这里只能得到一种渴爱想。应知，这是以“生主是我的老师、我的主人”等方式，执取为“我所”而生起的。其余的就按之前说过的道理类推。

Pajāpatitoti ettha tissopi maññanā labbhanti. Kathaṃ? Idhekacco saupakaraṇassa attano vā parassa vā pajāpatito uppattiṃ vā niggamanaṃ vā maññati, ayamassa diṭṭhimaññanā. Tasmiṃyeva panassa diṭṭhimaññanāya maññite vatthusmiṃ sinehaṃ mānañca uppādayato taṇhāmānamaññanāpi veditabbā. Pajāpatiṃ meti ettha pana ekā taṇhāmaññanāva labbhati. Sā cāyaṃ ‘‘pajāpati mama satthā mama sāmī’’tiādinā nayena mamāyato pavattatīti veditabbā. Sesaṃ vuttanayameva.

148关于「梵天、梵天」。其中，由种种殊胜功德所增长的，称为「梵天」。此外，「梵天」也指大梵天，也指如来，也指婆罗门，也指父母，也指最胜者。因为在“一千梵天、二千梵天”等语境中，大梵天被称为“梵天”。而在“比丘们！‘梵天’一词，即是如来的称号”这一语境中，指的是如来。

Brahmaṃ brahmatoti ettha brūhito tehi tehi guṇavisesehīti brahmā. Apica brahmāti mahābrahmāpi vuccati, tathāgatopi brāhmaṇopi mātāpitaropi seṭṭhampi. ‘‘Sahasso brahmā dvisahasso brahmā’’tiādīsu (ma. ni. 3.165-166) hi mahābrahmā brahmāti vuccati. ‘‘Brahmāti kho, bhikkhave , tathāgatassetaṃ adhivacana’’nti ettha tathāgato.

149“驱除黑暗者、觉者、具一切眼者，到达世界边际者、超越一切‘有’者，漏尽者、断尽一切苦者，名为真实者——这位梵天，应被证知。”在这里，阿拉汉被称为「梵天」。

‘‘Tamonudo buddho samantacakkhu,

150到达世界边际者、超越一切“有”者，

Lokantagū sabbabhavātivatto;

151漏尽者、断尽一切苦者，名为真实者——这位梵天，应被证知。在这里，阿拉汉被称为「梵天」。

Anāsavo sabbadukkhappahīno,

152「梵天」：名为真理的梵天，是我所侍奉的。（《小尼迦耶》104）——

Saccavhayo brahme upāsito me’’ti. (cūḷani. 104) –

153「婆罗门」：此处指婆罗门。

Ettha brāhmaṇo.

154「梵天」：即是指父母，也是指从前的老师。（《如是语》106；《本生》2.20.181）——

‘‘Brahmāti mātāpitaro, pubbācariyāti vuccare’’ti. (itivu. 106; jā. 2.20.181) –

155「梵天」：此处（指上引文）是指父母。而在“他转梵轮”（《中部》1.148；《增支部》5.11）那句话里，「梵天」是指最殊胜者。但在这里（当前语境下），「梵天」指的是最初化生、寿命长达一劫的梵天。而且，通过提及他，也就包含了梵辅天和梵众天，应当这样理解。至于此处的义理注释，可以参照生主部分所说的方式来理解。

Ettha mātāpitaro. ‘‘Brahmacakkaṃ pavattetī’’ti (ma. ni. 1.148; a. ni. 5.11) ettha seṭṭhaṃ. Idha pana paṭhamābhinibbatto kappāyuko brahmā adhippeto. Taggahaṇeneva ca brahmapurohitabrahmapārisajjāpi gahitāti veditabbā. Atthavaṇṇanā panettha pajāpativāre vuttanayeneva veditabbā.

156「光音天」（ābhassarā）：如同火炬的火焰一样，他们的身体放出光芒，那光芒像是在不断断裂、断裂着散落、流溢出来，所以称为光音天。以光音天为代表，整个第二禅那地都包含了。而且要知道，无论是少光天、无量光天，还是光音天，其实都住在同一层天。

Ābhassaravāre daṇḍadīpikāya acci viya etesaṃ sarīrato ābhā chijjitvā chijjitvā patantī viya sarati visaratīti ābhassarā. Tesaṃ gahaṇena sabbāpi dutiyajjhānabhūmi gahitā, ekatalavāsino eva cete sabbepi parittābhā appamāṇābhā ābhassarāti veditabbā.

157「遍净天」（subhakiṇhā）：因为他们的身体放出清净的光芒，这光芒遍满、散布，就像放在金匣子里正烧得炽热的金块那样光彩夺目，所以称为遍净天。以遍净天为代表，整个第三禅那地都包含了。而且要知道，无论是少净天、无量净天，还是遍净天，其实都住在同一层天。

Subhakiṇhavāre subhena okiṇṇā vikiṇṇā subhena sarīrappabhāvaṇṇena ekagghanā suvaṇṇamañjūsāya ṭhapitasampajjalitakañcanapiṇḍasassirikāti subhakiṇhā. Tesaṃ gahaṇena sabbāpi tatiyajjhānabhūmi gahitā. Ekatalavāsino eva cete sabbepi parittasubhā appamāṇasubhā subhakiṇhāti veditabbā.

158「广果天」（vehapphalā）：意思是“有广大的果”，所以称为广果天。第四禅那地的梵天，就叫做广果天。至于这三种情况的义理阐释，应当参照“已生”部分所说的方式来理解。

Vehapphalavāre, vipulā phalāti vehapphalā. Catutthajjhānabhūmi brahmāno vuccanti. Atthanayayojanā pana imesu tīsupi vāresu bhūtavāre vuttanayeneva veditabbā.

159「胜者」（abhibhū）：因为已征服，所以称为胜者。征服了什么？征服了四种无色蕴。这也是“无想有”的别名。无想有情天与广果天处在同一层天、同一个地方，他们以出生时的那种威仪，在一生中都如同心所造色一般安住。在这里，“胜者”这个名称就包含了所有这些无想有情。有些人认为“胜者”是指那些统领梵天，比如所谓的一千位梵天之类，并以这个说法在某些地方来解释。但是，既然提到“梵天”时已经包含了他们，这种解释就不正确了，应当知道。这里，当人们听到“胜者容貌庄严、寿命长久”时，就会对其产生欲贪，用渴爱的虚妄分别去认定：“这就是「胜者」”。或者，以“啊，但愿我能投生到胜者的同伴当中！”这样的方式，为了得到未曾得到的东西而立下心愿，这也是用渴爱的虚妄分别去认定：“这就是「胜者」”。如果觉得自己低劣、而胜者殊胜，这就是用我慢的虚妄分别去认定：“这就是「胜者」”。如果以“胜者是永恒的、坚固的”这样的方式去执取，那么就应当知道，这是用邪见的虚妄分别去认定：“这就是「胜者」”。其余的解释，与生主部分中所说的相同。

Abhibhūvāre abhibhavīti abhibhū. Kiṃ abhibhavi? Cattāro khandhe arūpino. Asaññabhavassetaṃ adhivacanaṃ. Asaññasattā devā vehapphalehi saddhiṃ ekatalāyeva ekasmiṃ okāse yena iriyāpathena nibbattā, teneva yāvatāyukaṃ tiṭṭhanti cittakammarūpasadisā hutvā. Te idha sabbepi abhibhūvacanena gahitā. Keci abhibhū nāma sahasso brahmāti evamādinā nayena tattha tattha adhipatibrahmānaṃ vaṇṇayanti. Brahmaggahaṇeneva pana tassa gahitattā ayuttametanti veditabbaṃ. Yojanānayo cettha abhibhū vaṇṇavā dīghāyukoti sutvā tattha chandarāgaṃ uppādento abhibhuṃ taṇhāmaññanāya maññati. ‘‘Aho vatāhaṃ abhibhuno sahabyataṃ upapajjeyya’’ntiādinā pana nayena appaṭiladdhassa paṭilābhāya cittaṃ paṇidahantopi abhibhuṃ taṇhāmaññanāya maññati. Attānaṃ hīnato abhibhuṃ seyyato dahanto pana abhibhuṃ mānamaññanāya maññati. ‘‘Abhibhū nicco dhuvo’’tiādinā nayena parāmasanto abhibhuṃ diṭṭhimaññanāya maññatīti veditabbo. Sesaṃ pajāpativāre vuttanayameva.

169关于“已生”等部分的解释，到此结束。

Bhūtavārādivaṇṇanā niṭṭhitā.

170关于空无边处等部分的解释。

Ākāsānañcāyatanavārādivaṇṇanā

44. 就这样，世尊依次展示天界时，也以胜者之言展示了无想有情界之后，现在因为这里讲的是轮回，而净居天属于还灭这一边，那些天众确实只是不来者与漏尽者。或者说，这些天众有若干千劫的寿命，只在佛陀出世时才出现。然而佛陀在无数劫里也不会出现，那时那片地也是空的。就像国王的军营驻扎处，净居天住处是诸佛的居所。正是由于这个原因，他们也不被算在识住和众生住之内，但这些妄想却是在一切时中都会有的。因此，为了显示那些恒常存在的地方，世尊越过净居天，说“空无边处”等。在这里，「空无边处」是指属于该地的四个蕴——善、异熟、唯作。而且，因为这里是关于界分别的讨论，应把它们只视为在那里的已生起者。同样的道理也适用于识无边处等处。而这四个案例中的义释，应依照胜者那一节里说过的方式来理解。这里的慢与妄想，也适合按照生主那一节里说过的方式去理解。

4. Evaṃ bhagavā paṭipāṭiyā devaloke dassentopi abhibhūvacanena asaññabhavaṃ dassetvā idāni yasmā ayaṃ vaṭṭakathā, suddhāvāsā ca vivaṭṭapakkhe ṭhitā, anāgāmikhīṇāsavā eva hi te devā. Yasmā vā katipayakappasahassāyukā te devā, buddhuppādakāleyeva honti. Buddhā pana asaṅkheyepi kappe na uppajjanti, tadā suññāpi sā bhūmi hoti. Rañño khandhāvāraṭṭhānaṃ viya hi buddhānaṃ suddhāvāsabhavo. Te teneva ca kāraṇena viññāṇaṭṭhitisattāvāsavasenapi na gahitā, sabbakālikā pana imā maññanā. Tasmā tāsaṃ sadāvijjamānabhūmiṃ dassento suddhāvāse atikkamitvā, ākāsānañcāyatanantiādimāha. Tattha ākāsānañcāyatananti tabbhūmikā cattāro kusalavipākakiriyā khandhā. Te ca tatrūpapannāyeva daṭṭhabbā bhavaparicchedakathā ayanti katvā. Esa nayo viññāṇañcāyatanādīsu. Atthayojanā pana catūsupi etesu vāresu abhibhūvāre vuttanayeneva veditabbā. Mānamaññanā cettha pajāpativāre vuttanayenāpi yujjati.

172空无边处等节的注释，到此结束。

Ākāsānañcāyatanavārādivaṇṇanā niṭṭhitā.

173关于已见、已闻等节的注释。

Diṭṭhasutavārādivaṇṇanā

55. 就这样，按照地的差别等分类，详细展示了妄想的所依之后，现在为了把一切妄想的所依——也就是属于身见的、三界的种种法——用“已见”等四种方式概括起来展示，于是说：“在已见上把已见当作已见而妄想”等。

5. Evaṃ bhūmivisesādinā bhedena vitthāratopi maññanāvatthuṃ dassetvā idāni sabbamaññanāvatthubhūtaṃ sakkāyapariyāpannaṃ tebhūmakadhammabhedaṃ diṭṭhādīhi catūhi saṅgaṇhitvā dassento, diṭṭhaṃ diṭṭhatotiādimāha.

162在这里，「已见」指用肉眼看到的，也指用天眼看到的。这是色处的同义词。其中，“在已见上妄想”是指以三种妄想方式在已见上妄想。是怎样的呢？当一个人把色处看成净相、乐相而观察时，在那里生起欲贪，对它生起味著，欢喜它。世尊也说过：“比丘们，众生于女色贪染、耽著、坚执、迷恋、执取，他们长夜忧愁，追随女色的支配。”（《增支部》5.55）这样，就是以渴爱妄想的方式在已见上妄想。或者，心里这样想：“愿我未来也有这样的色”，带着欢喜，或者盼望着色成就而行布施等等（详细叙述也是如此）。这样，也是以渴爱妄想的方式在已见上妄想。再者，依于自己或别人的色成就与失败而生起慢，心想“我比这个殊胜”、“与他相等”或“我比这个低劣”，这样，就是以慢妄想的方式在已见上妄想。另外，认为色处是常、恒、永住，认为那就是我、是我所，认为是吉祥或不吉祥，这样，就是以见妄想的方式在已见上妄想。就这样，以三种妄想而在已见上妄想。那么，怎样是“在已见之中妄想”呢？用观察“色中有我”的方式去妄想的人，就是在已见之中妄想。或者，就像对于财富、谷物那样，认为“于色中有贪等”而妄想的人，也是在已见之中妄想。这是他的见妄想。而在他以见妄想所妄想的那个事物上，当他生起爱著与慢时，也应该了知其中就有渴爱妄想与慢妄想。这样，就是在已见之中妄想。其余的内容，应按照地节中说过的方式来理解。

Tattha diṭṭhanti maṃsacakkhunāpi diṭṭhaṃ, dibbacakkhunāpi diṭṭhaṃ. Rūpāyatanassetaṃ adhivacanaṃ. Tattha diṭṭhaṃ maññatīti diṭṭhaṃ tīhi maññanāhi maññati. Kathaṃ? Rūpāyatanaṃ subhasaññāya sukhasaññāya ca passanto tattha chandarāgaṃ janeti, taṃ assādeti abhinandati. Vuttampi hetaṃ bhagavatā ‘‘itthirūpe, bhikkhave, sattā rattā giddhā gadhitā mucchitā ajjhosannā, te dīgharattaṃ socanti itthirūpavasānugā’’ti (a. ni. 5.55). Evaṃ diṭṭhaṃ taṇhāmaññanāya maññati. ‘‘Iti me rūpaṃ siyā anāgatamaddhānanti vā panettha nandiṃ samannāneti, rūpasampadaṃ vā pana ākaṅkhamāno dānaṃ detī’’ti vitthāro. Evampi diṭṭhaṃ taṇhāmaññanāya maññati. Attano pana parassa ca rūpasampattiṃ vipattiṃ nissāya mānaṃ janeti. ‘‘Imināhaṃ seyyosmī’’ti vā ‘‘sadisosmī’’ti vā ‘‘hīnosmī’’ti vāti evaṃ diṭṭhaṃ mānamaññanāya maññati. Rūpāyatanaṃ pana niccaṃ dhuvaṃ sassatanti maññati, attānaṃ attaniyanti maññati, maṅgalaṃ amaṅgalanti maññati, evaṃ diṭṭhaṃ diṭṭhimaññanāya maññati. Evaṃ diṭṭhaṃ tīhi maññanāhi maññati. Kathaṃ diṭṭhasmiṃ maññati? Rūpasmiṃ attānaṃ samanupassananayena maññanto diṭṭhasmiṃ maññati. Yathā vā dhane dhaññe. Evaṃ rūpasmiṃ rāgādayoti maññantopi diṭṭhasmiṃ maññati. Ayamassa diṭṭhimaññanā. Tasmiññeva panassa diṭṭhimaññanāya maññite vatthusmiṃ sinehaṃ mānañca uppādayato taṇhāmānamaññanāpi veditabbā. Evaṃ diṭṭhasmiṃ maññati. Sesaṃ pathavīvāre vuttanayeneva veditabbaṃ.

163「已闻」指用肉耳听到的，也指用天耳听到的。这是声处的同义词。

Sutanti maṃsasotenapi sutaṃ, dibbasotenapi sutaṃ, saddāyatanassetaṃ adhivacanaṃ.

164「已触」：意为由触和思（了知）而摄取；义指“到达后而接触”。这就是当根与所缘相互结合时，便被识知的意思。它是香、味、触处的同义词。

Mutanti mutvā munitvā ca gahitaṃ, āhacca upagantvāti attho, indriyānaṃ ārammaṇānañca aññamaññasaṃsilese viññātanti vuttaṃ hoti, gandharasaphoṭṭhabbāyatanānametaṃ adhivacanaṃ.

165「已识」：指由意识所识知的。这是其余七处的同义词，或者是法所缘的同义词。不过，在这里只取属于身见的部分。关于它的详细说明，应按照已见节所述的方式来了知。

Viññātanti manasā viññātaṃ, sesānaṃ sattannaṃ āyatanānametaṃ adhivacanaṃ dhammārammaṇassa vā. Idha pana sakkāyapariyāpannameva labbhati. Vitthāro panettha diṭṭhavāre vuttanayeneva veditabbo.

179已见、已闻等节的注释至此结束。

Diṭṭhasuttavārādivaṇṇanā niṭṭhitā.

180单一身等节的注释

Ekattavārādivaṇṇanā

6如此，通过见等四种方式宣说了所有关于有身的分别之后，现在为了再以入定者和未入定者这两种方式来开示它，而说了「一性」「差异性」等。

6. Evaṃ sabbaṃ sakkāyabhedaṃ diṭṭhādīhi catūhi dassetvā idāni tameva samāpannakavārena ca asamāpannakavārena ca dvidhā dassento ekattaṃ nānattantiādimāha.

167说「一性」(ekatta)，是为了开示入定者的方式；说「差异性」(nānatta)，是为了开示未入定者的方式。它们的词义是：一体性就是“一性”，异体性就是“差异性”。而这里的联结方式，应当依照教法的理路——以四蕴来分析入定者，以五蕴来分析未入定者，如“将色视为我”等——并结合如在大地品等处注释书中所说的方式，适当审察后而了知。有些人则说“一性”是一性理趣，“差异性”是差异性理趣。还有人执取这样的见：“有一性想的我，是无病、死后最上的”，“有差异性想的我”等。由于这些都不为此处所承认，所以完全不合理。

Ekattanti iminā hi samāpannakavāraṃ dasseti. Nānattanti iminā asamāpannakavāraṃ. Tesaṃ ayaṃ vacanattho ekabhāvo ekattaṃ. Nānābhāvo nānattanti. Yojanā panettha samāpannakavāraṃ catūhi khandhehi, asamāpannakavārañca pañcahi khandhehi bhinditvā ‘‘rūpaṃ attato samanupassatī’’tiādinā sāsananayena pathavīvārādīsu vuttena ca aṭṭhakathānayena yathānurūpaṃ vīmaṃsitvā veditabbā. Keci pana ekattanti ekattanayaṃ vadanti nānattanti nānattanayaṃ. Apare ‘‘ekattasaññī attā hoti arogo paraṃ maraṇā, nānattasaññī attā hotī’’ti evaṃ diṭṭhābhinivesaṃ. Taṃ sabbaṃ idha nādhippetattā ayuttameva hoti.

168如此，将一切有身分成两种方式显示之后，现在再把它们归纳为一种方式来显示，而说了「一切，一切」等。这里的联结方法应这样理解：乐于一切者，是以渴爱的‘认为’(taṇhāmaññanā)来认为一切；认为“这些有情是我所化”等，是以慢的‘认为’(mānamaññanā)来认为一切；认为“一切由过去所作业为因”、“一切由主宰者所化作因”、“一切无因无缘”、“一切存在”、“一切不存在”等，是以邪见的‘认为’(diṭṭhimaññanā)来认为一切。那么，如何在一切中认为呢？比如，某人有这样的见解：‘我有一个大我。’他构想一切世间众生的共住处就是那个大我的处所，然后便认为：‘我的这个我，就在一切之中。’这是他的邪见认为。而他对这个我生起爱着，以及以此为因生起慢，也应知道是渴爱认为和慢认为。其余的内容，就如在大地品中所说的方法来理解。

Evaṃ sabbaṃ sakkāyaṃ dvidhā dassetvā idāni tameva ekadhā sampiṇḍetvā dassento sabbaṃ sabbatotiādimāha. Yojanānayo panettha sabbaṃ assādento sabbaṃ taṇhāmaññanāya maññati. ‘‘Mayā ete sattā nimmitā’’tiādinā nayena attanā nimmitaṃ maññanto sabbaṃ mānamaññanāya maññati. ‘‘Sabbaṃ pubbekatakammahetu, sabbaṃ issaranimmānahetu, sabbaṃ ahetuapaccayā, sabbaṃ atthi, sabbaṃ natthī’’tiādinā nayena maññanto sabbaṃ diṭṭhimaññanāya maññatīti veditabbo. Kathaṃ sabbasmiṃ maññati? Idhekacco evaṃdiṭṭhiko hoti ‘‘mahā me attā’’ti. So sabbalokasannivāsaṃ tassokāsabhāvena parikappetvā so kho pana me ayaṃ attā sabbasminti maññati, ayamassa diṭṭhimaññanā. Tasmiṃyeva panassa attani sinehaṃ tabbatthukañca mānaṃ uppādayato taṇhāmānamaññanāpi veditabbā. Sesaṃ pathavīvāre vuttanayeneva veditabbaṃ.

169如此，将一切有身以一种方式显示之后，现在再用另一种方式来将其作为一种显示，而说了「涅槃，涅槃」等。在这里，「涅槃」应理解为：如“尊者，当这个我具足五种妙欲、充分享用之时，尊者，此时这个我便证得了最上见法涅槃”等，依这种方式以五种方式所说的最上见法涅槃。在那里，若乐于涅槃，便是以渴爱的‘认为’来认为涅槃；若由于这个涅槃而生起慢心，认为‘我证得了涅槃’，便是以慢的‘认为’来认为涅槃；而明明不是涅槃，却将它执为涅槃、执为常等，便是以邪见的‘认为’来认为涅槃。

Evaṃ sabbaṃ sakkāyaṃ ekadhā dassetvā idāni aparenapi nayena taṃ ekadhā dassento nibbānaṃ nibbānatoti āha. Tattha nibbānanti ‘‘yato kho, bho, ayaṃ attā pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgibhūto paricāreti. Ettāvatā kho, bho, ayaṃ attā paramadiṭṭhadhammanibbānaṃ patto hotī’’tiādinā nayena pañcadhā āgataṃ paramadiṭṭhadhammanibbānaṃ veditabbaṃ. Tattha nibbānaṃ assādento taṇhāmaññanāya maññati. Tena nibbānena ‘‘ahamasmi nibbānaṃ patto’’ti mānaṃ janento mānamaññanāya maññati. Anibbānaṃyeva samānaṃ taṃ nibbānato niccādito ca gaṇhanto diṭṭhimaññanāya maññatīti veditabbo.

170然而，当有人执取了一个与涅槃不同的‘我’，并这样认为：‘这个我就在此涅槃中’，这就是他对于涅槃的‘见之妄想’。而且，当他对这同一个‘我’生起爱着，并生起以此为因的慢时，也应当知道这是‘渴爱与慢的妄想’。同样的道理也适用于从涅槃生起的妄想。因为在那里，他也执取了一个与涅槃不同的‘我’，并认为‘这是涅槃，这是我，而我的这个我是与此涅槃不同的’，这样从涅槃生起妄想，这就是他的‘见之妄想’；并且，当他对这同一个‘我’生起爱着和以此为因的慢时，也应当知道这是‘渴爱与慢的妄想’。又，如果有人这样认为：‘啊！我的涅槃是快乐的！’那么应当知道，这是在‘涅槃是我的’上面妄想。其余的部分，和前面说过的一样。这里有一个摄颂：

Nibbānato pana aññaṃ attānaṃ gahetvā so kho pana me ayaṃ attā imasmiṃ nibbāneti maññanto nibbānasmiṃ maññati, ayamassa diṭṭhimaññanā. Tasmiṃyeva panassa attani sinehaṃ tabbatthukañca mānaṃ uppādayato taṇhāmānamaññanāpi veditabbā. Esa nayo nibbānato maññanāyapi. Tatrapi hi nibbānato aññaṃ attānaṃ gahetvā ‘‘idaṃ nibbānaṃ, ayaṃ attā, so kho pana me ayaṃ attā ito nibbānato añño’’ti maññanto nibbānato maññati, ayamassa diṭṭhimaññanā. Tasmiṃyeva panassa attani sinehaṃ tabbatthukañca mānaṃ uppādayato taṇhāmānamaññanāpi veditabbā. ‘‘Aho sukhaṃ mama nibbāna’’nti maññanto pana nibbānaṃ meti maññatīti veditabbo. Sesaṃ vuttanayameva. Ayaṃ panettha anugīti –

171这有身是怎样的呢？对于不如实了知它的凡夫，

Yādiso esa sakkāyo, tathā naṃ avijānato;

172在有身上，生起一切妄想。

Puthujjanassa sakkāye, jāyanti sabbamaññanā.

173这有身令人厌恶、易碎坏，是苦的，没有引导者；

Jeguccho bhiduro cāyaṃ, dukkho apariṇāyako;

174愚者却把它当作相反的情况，执取着而执取妄想。

Taṃ paccanīkato bālo, gaṇhaṃ gaṇhāti maññanaṃ.

175将身体观为清净、观为乐的随观者；

Subhato sukhato ceva, sakkāyaṃ anupassato;

176就像飞蛾扑进火里那样，因为渴爱而生起妄想。

Salabhasseva aggimhi, hoti taṇhāya maññanā.

177他执持恒常想，并看到了他的成就，

Niccasaññaṃ adhiṭṭhāya, sampattiṃ tassa passato;

178就像粪等对于粪那样，因为慢而产生了妄想。

Gūthādī viya gūthasmiṃ, hoti mānena maññanā.

179对于没有智慧的观察者，他看到‘我、我所、我的’；

Attā attaniyo meti, passato naṃ abuddhino;

180如同镜中的影像对于愚者，由于见而生起妄想。

Ādāse viya bondhissa, diṭṭhiyā hoti maññanā.

181而这所谓的‘妄想’，是微细的魔罗束缚；

Maññanāti ca nāmetaṃ, sukhumaṃ mārabandhanaṃ;

182它松缓却难以摆脱，凡夫被它系缚。

Sithilaṃ duppamuñcañca, yena baddho puthujjano.

183即使剧烈挣扎，也超越不了‘有身’；

Bahuṃ vipphandamānopi, sakkāyaṃ nātivattati;

184就像被拴在竖立坚固柱子上的狗。

Samussitaṃ daḷhatthambhaṃ, sāva gaddulabandhano.

185他粘着于‘有身’，被出生和衰老所缠缚。

Sa’so sakkāyamalīno, jātiyā ca jarāya ca;

186经常被疾病等痛苦猛烈地折磨。

Rogādīhi ca dukkhehi, niccaṃ haññati bāḷhaso.

187我告诉你们，贤善者啊，你们应当随观有身；

Taṃ vo vadāmi bhaddante, sakkāyaṃ anupassatha;

188从不可乐、不净、坏灭、无我的角度来随观。

Asātato asubhato, bhedato ca anattato.

189因为这就是它的本质，觉者这样观察此人；

Eso sabhāvo hetassa, passaṃ evamimaṃ budho;

190断除一切妄想，从一切苦中解脱。

Pahāya maññanā sabbā, sabbadukkhā pamuccatīti.

206对单一身等文句的解释完毕。

Ekattavārādivaṇṇanā niṭṭhitā.

207关于凡夫的二十四节第一义理的解释已经结束。

Puthujjanavasena catuvīsatipabbā paṭhamanayakathā niṭṭhitā.

208有学品第二道理释

Sekkhavāradutiyanayavaṇṇanā

7如此，世尊开示了凡夫在地等所依对象上、作为一切有身法根本的活动情形之后，现在为了就在那些所依对象上说明有学的活动，而说：‘比丘们，如果比丘是有学……’等等。其中，‘yo’是总括的词；‘so’是细说的词。‘pi’字表示聚合，正如在‘这也是法，是不定’等句子中那样。而且，这是通过所缘对象的同类性来归拢人，而不是通过人本身的同类性，因为前面的人是见缺失者，而这里的人是具见者，他们之间没有同类性。然而，所缘对象对于前面那些人也是同样的，对于这些有学也是同样的。因此说：‘通过所缘对象的同类性归拢人，而不是通过人本身的同类性’。而‘yopi so’这整个词句，应理解为是为了指出现在要说的有学。‘bhikkhave, bhikkhu’这一句，如前所述的方式。

7. Evaṃ bhagavā pathavīādīsu vatthūsu sabbasakkāyadhammamūlabhūtaṃ puthujjanassa pavattiṃ dassetvā idāni tesveva vatthūsu sekkhassa pavattiṃ dassento yopi so, bhikkhave, bhikkhu sekkhotiādimāha. Tattha yoti uddesavacanaṃ. Soti niddesavacanaṃ. Pikāro sampiṇḍanattho ayampi dhammo aniyatotiādīsu viya. Tena ca ārammaṇasabhāgena puggalaṃ sampiṇḍeti, no puggalasabhāgena, heṭṭhato hi puggalā diṭṭhivipannā, idha diṭṭhisampannā, na tesaṃ sabhāgatā atthi. Ārammaṇaṃ pana heṭṭhā puggalānampi tadeva, imesampi tadevāti. Tena vuttaṃ ‘‘ārammaṇasabhāgena puggalaṃ sampiṇḍeti no puggalasabhāgenā’’ti. Yopi soti iminā pana sakalena vacanena idāni vattabbaṃ sekkhaṃ dassetīti veditabbo. Bhikkhave, bhikkhūti idaṃ vuttanayameva.

192‘有学’是根据什么意义而称为有学呢？因为获得了有学之法，所以是有学。这就是所说的：“大德，要怎样才成为有学呢？比丘们，在这里，比丘具备有学的正见……乃至……具备有学的正定。比丘们，到此程度就成为有学。”（《相应部》5.13）。此外，因为正在学习，所以也是有学。这就是所说的：“比丘，正因为学习，所以被称为‘有学’。他学习什么呢？他学习增上戒，也学习增上心，也学习增上慧。比丘，正因为学习，所以被称为‘有学’。”（《增支部》3.86）。

Sekkhoti kenaṭṭhena sekkho? Sekkhadhammappaṭilābhato sekkho. Vuttañhetaṃ ‘‘kittāvatā nu kho, bhante, sekkho hotīti? Idha, bhikkhave, bhikkhu sekkhāya sammādiṭṭhiyā samannāgato hoti…pe… sekkhena sammāsamādhinā samannāgato hoti. Ettāvatā kho bhikkhu, sekkho hotī’’ti (saṃ. ni. 5.13). Apica sikkhatītipi sekkho. Vuttañhetaṃ ‘‘sikkhatīti kho bhikkhu tasmā sekkhoti vuccati. Kiñca sikkhati? Adhisīlampi sikkhati, adhicittampi sikkhati, adhipaññampi sikkhati, sikkhatīti kho bhikkhu tasmā sekkhoti vuccatī’’ti (a. ni. 3.86).

193即使是那位善凡夫，他是随顺道上的圆满实行者，戒具足，在诸根上守护根门，饮食知量，于初夜后夜精勤警寤，修习菩提分法而住，心里想‘今天或明天我将证得某个沙门果’，他也被称为‘学习’，所以是‘有学’。但是，在这个意义中，意指已经获得通达的人才是‘有学’，而不是凡夫。

Yopi kalyāṇaputhujjano anulomapaṭipadāya paripūrakārī sīlasampanno indriyesu guttadvāro bhojane mattaññū jāgariyānuyogamanuyutto pubbarattāpararattaṃ bodhipakkhiyānaṃ dhammānaṃ bhāvanānuyogamanuyutto viharati – ‘‘ajja vā sve vā aññataraṃ sāmaññaphalaṃ adhigamissāmī’’ti, sopi vuccati sikkhatīti sekkhoti. Imasmiṃ panatthe paṭivedhappattova sekkho adhippeto, no puthujjano.

194‘未得’（appattaṃ）‘心’（mānasa）者，因此称为‘未得心者’（appattamānaso）。所谓‘心’（mānasa），可以指贪、心，也可以指阿拉汉果。在‘游于空中的罗网，那个游于心者’（《大品》33；《相应部》1.151）中，贪就是‘心’；在‘心、意、识’（《法集论》65）中，是指心；在‘未得心者，有学，他应作时，众生啊’（《相应部》1.159）中，是指阿拉汉果。这里也正是指阿拉汉果。因此，意思就是‘未证得阿拉汉果者’。

Appattaṃ mānasaṃ etenāti appattamānaso. Mānasanti rāgopi cittampi arahattampi. ‘‘Antalikkhacaro pāso, yvāyaṃ carati mānaso’’ti (mahāva. 33; saṃ. ni. 1.151) ettha hi rāgo mānasaṃ. ‘‘Cittaṃ mano mānasa’’nti (dha. sa. 65) ettha cittaṃ. ‘‘Appattamānaso sekkho, kālaṃ kayirā janesutā’’ti (saṃ. ni. 1.159) ettha arahattaṃ. Idhāpi arahattameva adhippetaṃ. Tena appattārahattoti vuttaṃ hoti.

195‘无上’（anuttara）就是最殊胜、无与伦比的意思。从四种轭中安稳下来、不再系属，称为‘轭安稳’（yogakkhema），也正是指阿拉汉果。‘希求’（patthayamāna）有两种希求：渴爱的希求和善法欲的希求。在‘对于希求者，确实有种种愿求，或者对于虚构者，有动摇’（《经集》908）中，是渴爱的希求。

Anuttaranti seṭṭhaṃ, asadisanti attho. Catūhi yogehi khemaṃ ananuyuttanti yogakkhemaṃ, arahattameva adhippetaṃ. Patthayamānoti dve patthanā taṇhāpatthanā ca, chandapatthanā ca. ‘‘Patthayamānassa hi pajappitāni, pavedhitaṃ vāpi pakappitesū’’ti (su. ni. 908) ettha taṇhāpatthanā.

196‘已断魔流，已坏已灭；

‘‘Chinnaṃ pāpimato sotaṃ, viddhastaṃ vinaḷīkataṃ;

197比丘们，你们应当充满欢悦，已到达安稳。’（《中部》1.352）——

Pāmojjabahulā hotha, khemaṃ pattattha bhikkhavo’’ti. (ma. ni. 1.352) –

198在此，想要行动的善法欲的希求。这里正是指这种希求。因此，‘希求’应理解为：渴望那个轭安稳，想要获得、想要证得，心倾向于它、面向它、趋向它而住。‘住’（viharati）是指用另一种威仪截断前一种威仪之苦，维持不衰竭的身体。或者，也可以依据‘以信决定一切行无常而住’等教示的方式来理解这里的意义。‘证知地依地’（pathaviṃ pathavito abhijānāti）：即依地的本性而证知地，不是像凡夫那样以全然颠倒的想而认知。而且，是以殊胜的智慧去了知。这样说：‘地’就是此地性，他对此确定，也就是如此证知它为无常、苦、无我。这样证知之后，便说‘不妄想地’。‘妄想’（maññati）即‘妄想’。而对这有学，既不能说‘妄想者’，也不能说‘不妄想者’，那是无法说的。在这里，要知道这是为了表达这个意思而转用的词。那么，这里的意旨是什么呢？解说：凡夫因为未断除一切妄想，所以被称为‘妄想者’；漏尽者因为已断除，所以‘不妄想’。但是，有学已经断除了见的妄想，其余妄想则变得薄弱，因此，他既不能像凡夫那样被称为‘妄想者’，也不能像漏尽者那样被称为‘不妄想者’。

Ettha kattukamyatā kusalacchandapatthanā. Ayameva idhādhippetā. Tena patthayamānoti taṃ yogakkhemaṃ pattukāmo adhigantukāmo tanninno tappoṇo tappabbhāroti veditabbo. Viharatīti aññaṃ iriyāpathadukkhaṃ aññena iriyāpathena vicchinditvā aparipatantaṃ kāyaṃ harati. Atha vā ‘‘sabbe saṅkhārā aniccāti adhimuccanto saddhāya viharatī’’tiādināpi niddesanayenettha attho daṭṭhabbo. Pathaviṃ pathavito abhijānātīti pathaviṃ pathavībhāvena abhijānāti, na puthujjano viya sabbākāraviparītāya saññāya sañjānāti. Apica kho abhivisiṭṭhena ñāṇena jānāti, evaṃ pathavīti etaṃ pathavībhāvaṃ adhimuccanto eva naṃ aniccātipi dukkhātipi anattātipi evaṃ abhijānātīti vuttaṃ hoti. Evañca naṃ abhiññatvā pathaviṃ mā maññīti vuttaṃ hoti. Maññatīti maññi. Ayaṃ pana maññī ca na maññī ca na vattabboti. Etasmiñhi atthe idaṃ padaṃ nipātetvā vuttanti veditabbaṃ. Ko panettha adhippāyoti. Vuccate, puthujjano tāva sabbamaññanānaṃ appahīnattā maññatīti vutto. Khīṇāsavo pahīnattā na maññatīti. Sekkhassa pana diṭṭhimaññanā pahīnā, itarā pana tanubhāvaṃ gatā, tena so maññatītipi na vattabbo puthujjano viya, na maññatītipi na vattabbo khīṇāsavo viyāti.

199‘其所应遍知’：对于那个有学来说，这个所思量的对象，因为他已经进入决定胜的位次，且趋向于菩提道，所以应当用三遍知来遍知它。这不像凡夫那样还有未遍知、未完全了知的情况，也不像漏尽者那样已经遍知了。其余各处，都按照前面说过的道理。

Pariññeyyaṃ tassāti tassa sekkhassa taṃ maññanāvatthu okkantaniyāmattā sambodhiparāyaṇattā ca tīhi pariññāhi pariññeyyaṃ, apariññeyyañca apariññātañca na hoti puthujjanassa viya, nopi pariññātaṃ khīṇāsavassa viya. Sesaṃ sabbattha vuttanayameva.

218以上是就有学而言的第二理趣的解释。

Sekkhavasena dutiyanayakathā niṭṭhitā.

219漏尽者品第三等理趣的解释

Khīṇāsavavāratatiyādinayavaṇṇanā

88. 这样展示了有学在地等所缘上的转起之后，现在为了说明漏尽者的转起，而说：‘诸比丘，再有那样的比丘是阿拉汉……’等等。其中，‘再有那样的’的‘pi’字是合集的意思，由此显示这里也能得到两种类同。为什么？因为有学是圣者，所以与漏尽者类同，因此能得补特伽罗类同；而所缘类同则如前所说。‘阿拉汉’的意思是：已远离烦恼、已离烦恼、已断除烦恼。这也被世尊说过：‘诸比丘，如何是比丘为阿拉汉？那些恶不善法、杂染法、导致再有、有怖畏、有苦的异熟、未来生老死的法，都已远离于他。诸比丘，这样的比丘就是阿拉汉。’（《中部》1.434）‘诸漏尽者’：有四种漏：欲漏……乃至……无明漏。这四种漏在阿拉汉那里已经灭尽、已经断除、已经永远消灭、已经止息，不可能再生起，被智火烧尽，因此称为诸漏尽者。

8. Evaṃ pathavīādīsu vatthūsu sekkhassa pavattiṃ dassetvā idāni khīṇāsavassa pavattiṃ dassento yopi so, bhikkhave, bhikkhu arahantiādimāha. Tattha yopīti pi-saddo sampiṇḍanattho. Tena idha ubhayasabhāgatāpi labbhatīti dasseti. Sekkho hi khīṇāsavena ariyapuggalattā sabhāgo, tena puggalasabhāgatā labbhati, ārammaṇasabhāgatā pana vuttanayā eva. Arahanti ārakakileso, dūrakileso pahīnakilesoti attho. Vuttañcetaṃ bhagavatā ‘‘kathañca , bhikkhave, bhikkhu arahaṃ hoti? Ārakāssa honti pāpakā akusalā dhammā saṃkilesikā ponobbhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṃ jātijarāmaraṇiyā. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu arahaṃ hotī’’ti. (Ma. ni. 1.434) khīṇāsavoti cattāro āsavā kāmāsavo…pe… avijjāsavo, ime cattāro āsavā arahato khīṇā pahīnā samucchinnā paṭippassaddhā, abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā, tena vuccati khīṇāsavoti.

201‘已住者’：在严肃共住、圣道共住以及十种圣住之中，已经安住、已经遍住、已经度过、已经遍度过的人，就是已住者，也就是已行践者。‘已作应作’：从普通的善人算起，七种有学通过四种道在作应作的事；而对于诸漏尽者来说，一切应当作的都已经作了、圆满了，再也没有为了证得苦灭而需要作的应作之事，所以称为已作应作。对此也有偈颂说：

Vusitavāti garusaṃvāsepi ariyamaggasaṃvāsepi dasasu ariyavāsesupi vasi parivasi vuttho parivuttho, so vutthavāso ciṇṇacaraṇoti vusitavā katakaraṇīyoti puthujjanakalyāṇakaṃ upādāya satta sekkhā catūhi maggehi karaṇīyaṃ karonti nāma, khīṇāsavassa sabbakaraṇīyāni katāni pariyositāni, natthi tassa uttari karaṇīyaṃ dukkhakkhayādhigamāyāti katakaraṇīyo. Vuttampi hetaṃ –

202“对于他这样正解脱、内心寂静的比丘，所作已无依着，更无可作之事。”

‘‘Tassa sammā vimuttassa, santacittassa bhikkhuno;

203（《长老偈》642）

Katassa paṭicayo natthi, karaṇīyaṃ na vijjatī’’ti. (theragā. 642);

204‘已放下重担’：有三种重担：蕴重担、烦恼重担和行重担。他的这三种重担已经放下、卸下、搁置、舍弃，所以称为‘已放下重担’。‘已证自义’：已经证得了自义，也就是自己的义（sadattho）。这里‘ka’变成了‘da’；‘自义’应当理解为阿拉汉果。因为，以摄持自我的意义、不放弃自我的意义、自我的究竟义，所以称为‘自己的义’（sakattho）。

Ohitabhāroti tayo bhārā khandhabhāro kilesabhāro abhisaṅkhārabhāroti, tassime tayo bhārā ohitā oropitā nikkhittā pātitā, tena vuccati ohitabhāroti. Anuppattasadatthoti anuppatto sadatthaṃ, sakatthanti vuttaṃ hoti. Kakārassāyaṃ dakāro kato, sadatthoti ca arahattaṃ veditabbaṃ. Tañhi attupanibandhanaṭṭhena attānaṃ avijahanaṭṭhena attano paramatthaṭṭhena ca attano attho sakatthoti vuccati.

205‘已尽有结’：‘有结’指的是十种结：欲贪结、嗔结、慢结、见结、疑结、戒禁取结、有贪结、悭吝结和无明结。因为这些结把众生捆绑、束缚在各种各样的存在里，或者把一种存在和另一种存在连结起来，所以称为‘有结’。阿拉汉的这些有结已经彻底断尽、消灭，被智慧之火完全烧毁了，因此说他是‘已尽有结’。‘正知解脱’：这里的‘正知’是指正确地、完全地了知。这到底是什么意思呢？就是正确而如实地去理解：什么是‘蕴’的蕴义、什么是‘处’的处义、什么是‘界’的界义、什么是‘苦’的逼迫义、什么是‘集’的生起义、什么是‘灭’的寂静义、什么是‘道’的照见义，以及‘一切行都是无常的’等等这些区别，通过这样的观察和衡量来清楚地了知、洞彻并彰显它们。

Parikkhīṇabhavasaṃyojanoti bhavasaṃyojanānīti dasa saṃyojanāni kāmarāgasaṃyojanaṃ paṭighamānadiṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsabhavarāgaissāmacchariyasaṃyojanaṃ avijjāsaṃyojanaṃ. Imāni hi satte bhavesu saṃyojenti upanibandhanti, bhavaṃ vā bhavena saṃyojenti, tasmā ‘‘bhavasaṃyojanānī’’ti vuccanti. Imāni bhavasaṃyojanāni arahato parikkhīṇāni pahīnāni ñāṇagginā daḍḍhāni, tena vuccati ‘‘parikkhīṇabhavasaṃyojano’’ti. Sammadaññā vimuttoti ettha sammadaññāti sammā aññāya. Kiṃ vuttaṃ hoti – khandhānaṃ khandhaṭṭhaṃ, āyatanānaṃ āyatanaṭṭhaṃ, dhātūnaṃ dhātuṭṭhaṃ, dukkhassa pīḷanaṭṭhaṃ, samudayassa pabhavaṭṭhaṃ, nirodhassa santaṭṭhaṃ, maggassa dassanaṭṭhaṃ, sabbe saṅkhārā aniccāti evamādiṃ vā bhedaṃ sammā yathābhūtaṃ aññāya jānitvā tīrayitvā tulayitvā vibhāvetvā vibhūtaṃ katvāti.

206「解脱」：解脱有两种，即心的解脱与涅槃。阿拉汉因心已从一切烦恼中解脱，故亦以心解脱而解脱；因已决意于涅槃，故亦于涅槃而解脱。因此被称为「正知解脱」。「他的已遍知」：指那位阿拉汉的那个妄想所依处，已由三种遍知所遍知。因此，他不再妄想那个所依处，或者说不再妄想那种妄想，其余如前所说。

Vimuttoti dve vimuttiyo cittassa ca vimutti nibbānañca. Arahā sabbakilesehi vimuttacittattā cittavimuttiyāpi vimutto. Nibbānaṃ adhimuttattā nibbānepi vimutto. Tena vuccati ‘‘sammadaññā vimutto’’ti. Pariññātaṃ tassāti tassa arahato taṃ maññanāvatthu tīhi pariññāhi pariññātaṃ. Tasmā so taṃ vatthuṃ na maññati, taṃ vā maññanaṃ na maññatīti vuttaṃ hoti, sesaṃ vuttanayameva.

207在涅槃章中，则说了「由贪的灭尽……」等三个章节。这些也应在地遍等章节中详细展开。而且，此「已遍知」章在涅槃章中也应详细展开。展开时，应将「他的已遍知」与所有句结合，再结合「由贪的灭尽，因离贪」等。其余章节亦同此理。然而，教法在一处所说即等于在一切处所说，故此处略说。

Nibbānavāre pana khayā rāgassātiādayo tayo vārā vuttā. Te pathavīvārādīsupi vitthāretabbā. Ayañca pariññātavāro nibbānavārepi vitthāretabbo. Vitthārentena ca pariññātaṃ tassāti sabbapadehi yojetvā puna khayā rāgassa vītarāgattāti yojetabbaṃ. Esa nayo itaresu. Desanā pana ekattha vuttaṃ sabbattha vuttameva hotīti saṃkhittā.

208在「由贪灭尽，因离贪」这句中：因为外道于诸欲离贪，并非由贪灭尽而离贪；而阿拉汉则正是由灭尽而离贪，故说「由贪灭尽，因离贪」。于嗔、痴亦同此理。又如虽言「我说‘他的已遍知’」，其义为：因已遍知，故他不再妄想那个所依处或那种妄想；此处亦应知：因离贪，故他不再妄想那个所依处或那种妄想。

Khayā rāgassa vītarāgattāti ettha ca yasmā bāhirako kāmesu vītarāgo, na khayā rāgassa vītarāgo. Arahā pana khayā yeva, tasmā vuttaṃ ‘‘khayā rāgassa vītarāgattā’’ti. Esa nayo dosamohesupi. Yathā ca ‘‘pariññātaṃ tassāti vadāmī’’ti vuttepi pariññātattā so taṃ vatthuṃ taṃ vā maññanaṃ na maññatīti attho hoti, evamidhāpi vītarāgattā so taṃ vatthuṃ taṃ vā maññanaṃ na maññatīti daṭṭhabbo.

209在此，「他的已遍知」这一章是为了显示道修习的圆满而说；其余章则是为了显示果证得的圆满而说。或者，阿拉汉不妄想有两个原因：对所依处的遍知，以及不善根的断除。因此，以「已遍知」章显示对所依处的遍知，以其余章显示不善根的断除。其中，在后三章中应知此差别：于三章中，见贪的过患而住于随观苦者，以无愿解脱而解脱，由贪灭尽而离贪；见嗔的过患而住于随观无常者，以无相解脱而解脱，由嗔灭尽而离嗔；见痴的过患而住于随观无我者，以空解脱而解脱，由痴灭尽而离痴。

Ettha ca pariññātaṃ tassāti ayaṃ vāro maggabhāvanāpāripūridassanatthaṃ vutto. Itare pana phalasacchikiriyāpāripūridassanatthanti veditabbā. Dvīhi vā kāraṇehi arahā na maññati vatthussa ca pariññātattā akusalamūlānañca samucchinnattā. Tenassa pariññātavārena vatthuno vatthupariññaṃ dīpeti, itarehi akusalamūlasamucchedanti. Tattha pacchimesu tīsu vāresu ayaṃ viseso veditabbo, tīsu hi vāresu rāge ādīnavaṃ disvā dukkhānupassī viharanto appaṇihitavimokkhena vimutto khayā rāgassa vītarāgo hoti. Dose ādīnavaṃ disvā aniccānupassī viharanto animittavimokkhena vimutto khayā dosassa vītadoso hoti. Mohe ādīnavaṃ disvā anattānupassī viharanto suññatavimokkhena vimutto khayā mohassa vītamoho hotīti.

210若如此，则有人会问：“难道不是一人以三种解脱而解脱吗？那两个章节（嗔、痴）岂不是不应说了？”并非如此。何以故？因无决定故。经中只是无决定地说：“诸比丘，凡彼阿拉汉比丘……”，并未说“以无愿解脱而解脱”或“以另一种解脱而解脱”。因此，凡与阿拉汉相应者，皆应说。

Evaṃ sante na eko tīhi vimokkhehi vimuccatīti dve vārā na vattabbā siyunti ce, taṃ na. Kasmā? Aniyamitattā. Aniyamena hi vuttaṃ ‘‘yopi so, bhikkhave, bhikkhu araha’’nti. Na pana vuttaṃ appaṇihitavimokkhena vā vimutto, itarena vāti, tasmā yaṃ arahato yujjati, taṃ sabbaṃ vattabbamevāti.

211或者，无差别地说：任何一位阿拉汉，由于对变易苦的遍知，贪灭尽故，说为离贪；由于对苦苦的遍知，嗔灭尽故，说为离嗔；由于对行苦的遍知，痴灭尽故，说为离痴。或者，由于对可爱所缘的遍知，贪灭尽故离贪；由于对不可爱所缘的遍知，嗔灭尽故离嗔；由于对中性所缘的遍知，痴灭尽故离痴。或者，由于乐受中贪随眠的断除，贪灭尽故离贪；由于其余受中嗔、痴随眠的断除，故离嗔、离痴。为显示此差别，故说「由贪灭尽，因离贪……乃至……因离痴」。

Avisesena vā yo koci arahā samānepi rāgādikkhaye vipariṇāmadukkhassa pariññātattā khayā rāgassa vītarāgoti vuccati, dukkhadukkhassa pariññātattā khayā dosassa vītadosoti. Saṅkhāradukkhassa pariññātattā khayā mohassa vītamohoti. Iṭṭhārammaṇassa vā pariññātattā khayā rāgassa vītarāgo. Aniṭṭhārammaṇassa pariññātattā khayā dosassa vītadoso. Majjhattārammaṇassa pariññātattā khayā mohassa vītamoho. Sukhāya vā vedanāya rāgānusayassa samucchinnattā khayā rāgassa vītarāgo, itarāsu paṭighamohānusayānaṃ samucchinnattā vītadoso vītamoho cāti. Tasmā taṃ visesaṃ dassento āha ‘‘khayā rāgassa vītarāgattā…pe… vītamohattā’’ti.

232以诸漏尽者为依据，第三、第四、第五、第六部分的解说至此完毕。

Khīṇāsavavasena tatiyacatutthapañcamachaṭṭhanayakathā niṭṭhitā.

233《如来品·第七部分注释》

Tathāgatavārasattamanayavaṇṇanā

12如此，以地等所依显示了漏尽者的转起后，现在为显示自身的转起，世尊说：“如来也是，比丘们……”等。其中，“如来”以八种理由称世尊为如来：即“如此而来”故为如来，“如此而去”故为如来，“来证知真实相”故为如来，“如实觉悟真实法”故为如来，“有如实见”故为如来，“有如实说”故为如来，“有如实行”故为如来，“以超胜义”故为如来。

12. Evaṃ pathavīādīsu vatthūsu khīṇāsavassa pavattiṃ dassetvā idāni attano pavattiṃ dassento tathāgatopi, bhikkhavetiādimāha. Tattha tathāgatoti aṭṭhahi kāraṇehi bhagavā tathāgatoti vuccati – tathā āgatoti tathāgato, tathā gatoti tathāgato, tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato, tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato, tathadassitāya tathāgato, tathāvāditāya tathāgato, tathākāritāya tathāgato, abhibhavanaṭṭhena tathāgatoti.

213世尊如何因“如此而来”而为如来？如同过去诸正自觉者为利乐一切世间而奋起精勤，以如是方式而来；如同毗婆尸世尊而来，如同尸弃世尊而来，如同毗舍婆世尊而来，如同拘留孙世尊而来，如同拘那含世尊而来，如同迦叶世尊而来。此为何义？即：彼诸世尊以何种愿行而来，我辈世尊亦以同种愿行而来。

Kathaṃ bhagavā tathā āgatoti tathāgato? Yathā sabbalokahitāya ussukkamāpannā purimakā sammāsambuddhā āgatā, yathā vipassī bhagavā āgato, yathā sikhī bhagavā, yathā vessabhū bhagavā, yathā kakusandho bhagavā, yathā koṇāgamano bhagavā, yathā kassapo bhagavā āgatoti. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yena abhinīhārena ete bhagavanto āgatā, teneva amhākampi bhagavā āgato.

214再者，又如毗婆尸佛世尊……乃至……迦叶佛世尊，圆满了布施波罗蜜，圆满了戒、出离、智慧、精进、忍耐、真实、决意、慈、舍波罗蜜，如此圆满了十波罗蜜、十近波罗蜜、十究竟波罗蜜，即圆满了三十种波罗蜜；并舍弃了五大舍弃：肢体的舍弃、眼睛的舍弃、财富的舍弃、王国的舍弃、妻子儿女的舍弃；圆满了前际瑜伽、前际行、法开示、知义行等，达到了智慧行的顶点而来，同样，我们的世尊也是这样而来的。

Atha vā yathā vipassī bhagavā…pe… yathā kassapo bhagavā dānapāramiṃ pūretvā, sīlanekkhammapaññāvīriyakhantisaccaadhiṭṭhānamettāupekkhāpāramiṃ pūretvā, imā dasa pāramiyo, dasa upapāramiyo, dasa paramatthapāramiyoti, samatiṃsa pāramiyo pūretvā, aṅgapariccāgaṃ nayanadhanarajjaputtadārapariccāganti ime pañca mahāpariccāge pariccajitvā pubbayogapubbacariyadhammakkhānañātatthacariyādayo pūretvā, buddhicariyāya koṭiṃ patvā āgato, tathā amhākampi bhagavā āgato.

215如同毗婆尸佛世尊……乃至……迦叶佛世尊，修习、增修四念处、四正勤、四神足、五根、五力、七觉支、八支圣道之后而来，同样，我们的世尊也是以这样的方式而来的，因此称为如来。

Yathā ca vipassī bhagavā…pe… yathā kassapo bhagavā cattāro satipaṭṭhāne sammappadhāne iddhipāde pañcindriyāni pañca balāni satta bojjhaṅge ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāvetvā brūhetvā āgato, tathā amhākaṃ bhagavāpi āgatoti tathāgato.

216如同世间中，毗婆尸等诸位牟尼，证得了一切知性而来到此世；同样，这位释迦牟尼佛也已到来，因此称为如来。

Yatheva lokamhi vipassiādayo,

217牟尼们为了成就一切知性，来到此世；

Sabbaññubhāvaṃ munayo idhāgatā;

218同样，这位释迦牟尼也已来到，

Tathā ayaṃ sakyamunīpi āgato,

219因此，他被称为如来，也因此被称为具眼者。

Tathāgato vuccati tena cakkhumāti.

220如此，因为真实到达，所以称为如来。

Evaṃ tathā āgatoti tathāgato.

221「如来」又是如何因为‘真实到达’而称为如来的呢？就像世尊毗婆尸佛那样到达……乃至世尊迦叶佛那样到达。那么他是怎样到达的呢？他刚出生，就用平展的双脚站在大地上，面向北方，以七步的威仪行走。正如经中所说：‘阿难，菩萨刚出生，就用平展的双脚站在大地上，面向北方，以七步的威仪行走，在白色伞盖被举着时，他观察所有方向，并发出狮子吼：“我是世间之尊，我是世间之长，我是世间之胜，这是最后一生，不再有后有。”’（《中部》3.207）

Kathaṃ tathā gatoti tathāgato. Yathā sampatijāto vipassī bhagavā gato…pe… kassapo bhagavā gato. Kathañca so gatoti, so hi sampatijātova samehi pādehi pathaviyaṃ patiṭṭhāya uttarābhimukho sattapadavītihārena gato. Yathāha – sampatijāto, ānanda, bodhisatto samehi pādehi pathaviyaṃ patiṭṭhahitvā uttarābhimukho sattapadavītihārena gacchati setamhi chatte anudhārīyamāne, sabbā ca disā anuviloketi, āsabhiñca vācaṃ bhāsati ‘‘aggohamasmi lokassa, jeṭṭhohamasmi lokassa, seṭṭhohamasmi lokassa, ayamantimā jāti, natthi dāni punabbhavo’’ti (ma. ni. 3.207).

222他的这种行走是真实不虚的，成为众多殊胜成就的前兆。因为他刚出生就用平展的双脚站立，这预示着他将证得四神足。面向北方，则预示着他将超越一切世间。迈出七步，预示着他将证得七觉支宝。‘金柄的拂尘飘扬’（《经集》693）中所说的拂尘挥动，预示着他将摧伏一切外道。举着白伞盖，预示着他将获得最胜清净解脱的阿拉汉果白伞盖。观察一切方向，预示着他将证得无碍的一切知智。宣说狮子吼，预示着他将转动不退转的胜法轮。同样，这位世尊也是这样到达的。他的行走，也因为成为那些殊胜成就的前兆而真实不虚。因此古德们说：

Tañcassa gamanaṃ tathaṃ ahosi avitathaṃ anekesaṃ visesādhigamānaṃ pubbanimittabhāvena. Yañhi so sampatijātova samehi pādehi patiṭṭhahi, idamassa caturiddhipādapaṭilābhassa pubbanimittaṃ. Uttarābhimukhabhāvo pana sabbalokuttarabhāvassa pubbanimittaṃ. Sattapadavītihāro sattabojjhaṅgaratanapaṭilābhassa. ‘‘Suvaṇṇadaṇḍā vītipatanti cāmarā’’ti (su. ni. 693) ettha vutto cāmarukkhepo sabbatitthiyanimmathanassa. Setacchattadhāraṇaṃ arahattavimuttivaravimalasetacchattapaṭilābhassa. Sabbadisānuvilokanaṃ sabbaññutānāvaraṇañāṇapaṭilābhassa. Āsabhīvācābhāsanaṃ appaṭivattiyavaradhammacakkappavattanassa pubbanimittaṃ. Tathā ayaṃ bhagavāpi gato. Tañcassa gamanaṃ tathaṃ ahosi avitathaṃ tesaññeva visesādhigamānaṃ pubbanimittabhāvena. Tenāhu porāṇā –

223如同牛王刚出生不久，

‘‘Muhuttajātova gavampatī yathā,

224便用平展的双脚接触大地；

Samehi pādehi phusī vasundharaṃ;

225这位乔达摩迈出七步，

So vikkamī satta padāni gotamo,

226诸天人举着白色的伞盖跟随。

Setañca chattaṃ anudhārayuṃ marū.

227这位乔达摩走了七步之后，

Gantvāna so satta padāni gotamo,

228他平等地观察了四周所有的方向；

Disā vilokesi samā samantato;

229他发出了具足八支的音声，

Aṭṭhaṅgupetaṃ giramabbhudīrayī,

230犹如狮子屹立在山顶之上。

Sīho yathā pabbatamuddhaniṭṭhito’’ti. –

231这样，因为已如此到达，所以称为「如来」。

Evaṃ tathā gatoti tathāgato.

232或者，如同毗婆尸世尊……乃至……如同迦叶世尊，这位世尊也以同样的方式，通过出离，舍弃了欲贪而到达；通过无嗔，舍弃了嗔恚；通过光明想，舍弃了昏沉睡眠；通过无散乱，舍弃了掉举与恶作；通过法决定，舍弃了疑；以智慧破除无明；以喜悦消除不乐；以初禅开启了诸盖之门；以第二禅平息了寻与伺之烟；以第三禅远离了喜；以第四禅舍弃了乐与苦；通过空无边处定，超越了色想、有对想与种种想；通过识无边处定，超越了空无边处想；通过无所有处定，超越了识无边处想；通过非想非非想处定，超越了无所有处想，如此到达。

Atha vā yathā vipassī bhagavā…pe… yathā kassapo bhagavā, ayampi bhagavā tatheva nekkhammena kāmacchandaṃ pahāya gato. Abyāpādena byāpādaṃ, ālokasaññāya thinamiddhaṃ, avikkhepena uddhaccakukkuccaṃ, dhammavavatthānena vicikicchaṃ pahāya, ñāṇena avijjaṃ padāletvā, pāmojjena aratiṃ vinodetvā, paṭhamajjhānena nīvaraṇakavāṭaṃ ugghāṭetvā, dutiyajjhānena vitakkavicāradhūmaṃ vūpasametvā, tatiyajjhānena pītiṃ virājetvā, catutthajjhānena sukhadukkhaṃ pahāya, ākāsānañcāyatanasamāpattiyā rūpasaññāpaṭighasaññānānattasaññāyo samatikkamitvā, viññāṇañcāyatanasamāpattiyā ākāsānañcāyatanasaññaṃ, ākiñcaññāyatanasamāpattiyā viññāṇañcāyatanasaññaṃ, nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā ākiñcaññāyatanasaññaṃ samatikkamitvā gato.

233以无常观舍弃了常想，以苦观舍弃了乐想，以无我观舍弃了我想，以厌离观舍弃了喜，以离欲观舍弃了贪，以灭观舍弃了集，以舍离观舍弃了执取，以尽观舍弃了密集想，以衰观舍弃了造作，以变易观舍弃了恒常想，以无相观舍弃了相，以无愿观舍弃了愿求，以空观舍弃了执著，以增上慧法观舍弃了执取核心的执著，以如实智见舍弃了痴迷的执著，以过患观舍弃了爱著的执著，以省察观舍弃了不省察，以回转观舍弃了结缚的执著，以入流道摧毁了与见相应的烦恼，以一来道舍弃了粗重烦恼，以不来道拔除了伴随微细的烦恼，以阿拉汉道根绝一切烦恼后到达。如此，也因为这样到达，所以称为「如来」。

Aniccānupassanāya niccasaññaṃ pahāya, dukkhānupassanāya sukhasaññaṃ, anattānupassanāya attasaññaṃ, nibbidānupassanāya nandiṃ, virāgānupassanāya rāgaṃ, nirodhānupassanāya samudayaṃ, paṭinissaggānupassanāya ādānaṃ, khayānupassanāya ghanasaññaṃ, vayānupassanāya āyūhanaṃ, vipariṇāmānupassanāya dhuvasaññaṃ, animittānupassanāya nimittaṃ, appaṇihitānupassanāya paṇidhiṃ, suññatānupassanāya abhinivesaṃ, adhipaññādhammavipassanāya sārādānābhinivesaṃ, yathābhūtañāṇadassanena sammohābhinivesaṃ, ādīnavānupassanāya ālayābhinivesaṃ, paṭisaṅkhānupassanāya appaṭisaṅkhaṃ, vivaṭṭānupassanāya saṃyogābhinivesaṃ, sotāpattimaggena diṭṭhekaṭṭhe kilese bhañjitvā, sakadāgāmimaggena oḷārike kilese pahāya, anāgāmimaggena aṇusahagate kilese samugghāṭetvā, arahattamaggena sabbakilese samucchinditvā gato. Evampi tathā gatoti tathāgato.

234如何是‘通达了真实之相’而称为「如来」呢？地界的坚硬相是真实、不虚假的。水界的流动相、火界的温热相、风界的支持相、空界的不触相、识界的了别相，也都是真实、不虚假的。

Kathaṃ tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato. Pathavīdhātuyā kakkhaḷattalakkhaṇaṃ tathaṃ avitathaṃ. Āpodhātuyā paggharaṇalakkhaṇaṃ. Tejodhātuyā uṇhattalakkhaṇaṃ. Vāyodhātuyā vitthambhanalakkhaṇaṃ. Ākāsadhātuyā asamphuṭṭhalakkhaṇaṃ . Viññāṇadhātuyā vijānanalakkhaṇaṃ.

235「色」的特征是变坏。「受」的特征是感受。「想」的特征是认知。「行」的特征是造作。「识」的特征是了知。

Rūpassa ruppanalakkhaṇaṃ. Vedanāya vedayitalakkhaṇaṃ. Saññāya sañjānanalakkhaṇaṃ. Saṅkhārānaṃ abhisaṅkharaṇalakkhaṇaṃ. Viññāṇassa vijānanalakkhaṇaṃ.

236「寻」的特征是将心投向目标。「伺」的特征是反复审察目标。「喜」的特征是弥漫充满。「乐」的特征是舒适。「心一境性」的特征是不散乱。「触」的特征是接触。

Vitakkassa abhiniropanalakkhaṇaṃ. Vicārassa anumajjanalakkhaṇaṃ. Pītiyā pharaṇalakkhaṇaṃ. Sukhassa sātalakkhaṇaṃ. Cittekaggatāya avikkhepalakkhaṇaṃ. Phassassa phusanalakkhaṇaṃ.

237「信根」的特征是胜解。「精进根」的特征是策励。「念根」的特征是安住于目标。「定根」的特征是不散乱。「慧根」的特征是了知。

Saddhindriyassa adhimokkhalakkhaṇaṃ. Vīriyindriyassa paggahaṇalakkhaṇaṃ. Satindriyassa upaṭṭhānalakkhaṇaṃ. Samādhindriyassa avikkhepalakkhaṇaṃ. Paññindriyassa pajānanalakkhaṇaṃ.

238「信力」的特征是在无信上不可动摇。「精进力」的特征是在懈怠上不可动摇。「念力」的特征是在失念上不可动摇。「定力」的特征是在掉举上不可动摇。「慧力」的特征是在无明上不可动摇。

Saddhābalassa assaddhiye akampiyalakkhaṇaṃ. Vīriyabalassa kosajje. Satibalassa muṭṭhasacce. Samādhibalassa uddhacce. Paññābalassa avijjāya akampiyalakkhaṇaṃ.

239「念觉支」的特征是安住。「择法觉支」的特征是简择。「精进觉支」的特征是策励。「喜觉支」的特征是弥漫充满。「轻安觉支」的特征是止息。「定觉支」的特征是不散乱。「舍觉支」的特征是省察。

Satisambojjhaṅgassa upaṭṭhānalakkhaṇaṃ. Dhammavicayasambojjhaṅgassa pavicayalakkhaṇaṃ. Vīriyasambojjhaṅgassa paggahaṇalakkhaṇaṃ. Pītisambojjhaṅgassa pharaṇalakkhaṇaṃ. Passaddhisambojjhaṅgassa upasamalakkhaṇaṃ. Samādhisambojjhaṅgassa avikkhepalakkhaṇaṃ. Upekkhāsambojjhaṅgassa paṭisaṅkhānalakkhaṇaṃ.

240「正见」的特征是见。「正思惟」的特征是投向。「正语」的特征是摄持。「正业」的特征是发起。「正命」的特征是清净。「正精进」的特征是策励。「正念」的特征是安住。「正定」的特征是不散乱。

Sammādiṭṭhiyā dassanalakkhaṇaṃ. Sammāsaṅkappassa abhiniropanalakkhaṇaṃ. Sammāvācāya pariggāhalakkhaṇaṃ. Sammākammantassa samuṭṭhānalakkhaṇaṃ. Sammāājīvassa vodānalakkhaṇaṃ. Sammāvāyāmassa paggahaṇalakkhaṇaṃ. Sammāsatiyā upaṭṭhānalakkhaṇaṃ. Sammāsamādhissa avikkhepalakkhaṇaṃ.

241「无明」的特征是无知。「行」的特征是思。「识」的特征是了别。「名」的特征是倾向。「色」的特征是变坏。「六处」的特征是处。「触」的特征是接触。「受」的特征是感受。「渴爱」的特征是因。「取」的特征是执取。「有」的特征是积聚。「生」的特征是产生。「老」的特征是衰败。「死」的特征是死没。

Avijjāya aññāṇalakkhaṇaṃ. Saṅkhārānaṃ cetanālakkhaṇaṃ. Viññāṇassa vijānanalakkhaṇaṃ. Nāmassa namanalakkhaṇaṃ. Rūpassa ruppanalakkhaṇaṃ. Saḷāyatanassa āyatanalakkhaṇaṃ. Phassassa phusanalakkhaṇaṃ. Vedanāya vedayitalakkhaṇaṃ. Taṇhāya hetulakkhaṇaṃ. Upādānassa gahaṇalakkhaṇaṃ. Bhavassa āyūhanalakkhaṇaṃ. Jātiyā nibbattilakkhaṇaṃ. Jarāya jīraṇalakkhaṇaṃ. Maraṇassa cutilakkhaṇaṃ.

242「诸界」的特征是空。「诸处」的特征是处。「诸念处」的特征是安住。「诸正勤」的特征是精勤。「诸神足」的特征是成就。「诸根」的特征是增上。「诸力」的特征是不动摇。「诸觉支」的特征是出离。「道」的特征是因。

Dhātūnaṃ suññatālakkhaṇaṃ. Āyatanānaṃ āyatanalakkhaṇaṃ. Satipaṭṭhānānaṃ upaṭṭhānalakkhaṇaṃ. Sammappadhānānaṃ padahanalakkhaṇaṃ. Iddhipādānaṃ ijjhanalakkhaṇaṃ. Indriyānaṃ adhipatilakkhaṇaṃ. Balānaṃ akampiyalakkhaṇaṃ. Bojjhaṅgānaṃ niyyānalakkhaṇaṃ. Maggassa hetulakkhaṇaṃ.

243「诸谛」的相是真实。「止」的相是不散乱。「观」的相是随观。「止观」的相是一味。「双运」的相是不超越。

Saccānaṃ tathalakkhaṇaṃ. Samathassa avikkhepalakkhaṇaṃ. Vipassanāya anupassanālakkhaṇaṃ. Samathavipassanānaṃ ekarasalakkhaṇaṃ. Yuganandhānaṃ anativattanalakkhaṇaṃ.

244「戒清净」的相是防护。「心清净」的相是不散乱。「见清净」的相是见。

Sīlavisuddhiyā saṃvaralakkhaṇaṃ. Cittavisuddhiyā avikkhepalakkhaṇaṃ. Diṭṭhivisuddhiyā dassanalakkhaṇaṃ.

245「尽智」的相是断。「无生智」的相是轻安。「欲」的相是根本。「作意」的相是发起。「触」的相是合会。「受」的相是集会。「定」的相是最上首。「念」的相是增上。「慧」的相是更殊胜。「解脱」的相是核心。「不死之深处」的涅槃的相是究竟，它是真实、不虚假的。像这样，那位具有真实相的人，以智的途径而来，没有偏离地证得、并非未证得，因此称为如来；因为以这真实相而来，所以称为如来。

Khayeñāṇassa samucchedalakkhaṇaṃ. Anuppāde ñāṇassa passaddhilakkhaṇaṃ. Chandassa mūlalakkhaṇaṃ. Manasikārassa samuṭṭhānalakkhaṇaṃ. Phassassa samodhānalakkhaṇaṃ. Vedanāya samosaraṇalakkhaṇaṃ. Samādhissa pamukhalakkhaṇaṃ. Satiyā ādhipateyyalakkhaṇaṃ. Paññāya tatuttarilakkhaṇaṃ. Vimuttiyā sāralakkhaṇaṃ. Amatogadhassa nibbānassa pariyosānalakkhaṇaṃ tathaṃ avitathaṃ. Evaṃ tathalakkhaṇaṃ ñāṇagatiyā āgato avirajjhitvā patto anuppattoti tathāgato, evaṃ tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato.

246怎样以“如实地已正觉真实法”而称为如来？「真实法」（tathadhamma）就是四圣谛。正如世尊所说：「诸比丘，有此四种真实、不虚假、不变异。哪四种？ ‘此是苦’，诸比丘，这是真实的，这是不虚假的，这是不变异的。」（《相应部》5.1050）广说乃至。那些法，世尊已正觉，因此，由于已正觉那些真实法，所以被称为如来。在这里，「来」（gata）字的意思就是「已正觉」。再者，老死以生为缘所生、所集起之义，是真实、不虚假、不变异的……乃至……诸行以无明缘所生、所集起之义，是真实、不虚假、不变异的。同样，无明对于诸行的缘之义是真实、不虚假、不变异的。诸行对于识的缘之义……乃至……生对于老死的缘之义，都是真实、不虚假、不变异的。这一切，世尊都已正觉，因此，由于已正觉这些真实法，也被称为如来。如此，因为如实地已正觉真实法，所以是如来。

Kathaṃ tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato? Tathadhammā nāma cattāri ariyasaccāni. Yathāha ‘‘cattārimāni, bhikkhave, tathāni avitathāni anaññathāni. Katamāni cattāri, idaṃ dukkhanti, bhikkhave, tathametaṃ avitathametaṃ anaññathameta’’nti (saṃ. ni. 5.1050) vitthāro. Tāni ca bhagavā abhisambuddho, tasmā tathānaṃ abhisambuddhattā tathāgatoti vuccati. Abhisambuddhattho hi ettha gatasaddo. Apica jarāmaraṇassa jātipaccayasambhūtasamudāgataṭṭho tatho avitatho anaññatho…pe… saṅkhārānaṃ avijjāpaccayasambhūtasamudāgataṭṭho tatho avitatho anaññatho. Tathā avijjāya saṅkhārānaṃ paccayaṭṭho. Saṅkhārānaṃ viññāṇassa paccayaṭṭho…pe… jātiyā jarāmaraṇassa paccayaṭṭho tatho avitatho anaññatho. Taṃ sabbaṃ bhagavā abhisambuddho, tasmāpi tathānaṃ dhammānaṃ abhisambuddhattā tathāgatoti vuccati. Evaṃ tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato.

247怎样以「如实见」（tathadassitā）而称为如来？世尊在含天神的世间……乃至含天人的世间（sadevamanussāya）中，在无量的世界界域里，对于无量的众生在眼门现前而来的色所缘，以一切方式了知、彻见。当他这样了知、彻见时，根据可爱与不可爱等，或者根据在见、闻、觉、识中所得的概念，把‘那色、色处是什么？那色是依于四大种的颜色、形貌、可见、有对、青、黄……’（《法集论》616）等，用多种名称、十三轮、五十二种方式进行分析，而它所成立的，就只有真实，没有虚妄。对于在耳门等现前而来的声等，道理也是一样。而且这也是世尊所说的：「诸比丘，在含天神的世间……乃至含天人的世间中，所见、所闻、所觉、所识、所得、所寻求、心意所伺察的，我都了知。……我都证知，那是如来所了知的，但如来不执取它。」（《增支部》4.24）如此，以「如实见」而称为如来。在这里，应该了知「如来」一词，是在「如实见」的意义上构成的。

Kathaṃ tathadassitāya tathāgato? Bhagavā yaṃ sadevake loke…pe… sadevamanussāya aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṃ sattānaṃ cakkhudvāre āpāthaṃ āgacchantaṃ rūpārammaṇaṃ nāma atthi. Taṃ sabbākārato jānāti, passati. Evaṃ jānatā passatā ca tena taṃ iṭṭhāniṭṭhādivasena vā diṭṭhasutamutaviññātesu labbhamānakapadavasena vā ‘‘katamaṃ taṃ rūpaṃ rūpāyatanaṃ, yaṃ rūpaṃ catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya vaṇṇanibhā sanidassanaṃ sappaṭighaṃ nīlaṃ pītaka’’nti (dha. sa. 616) ādinā nayena anekehi nāmehi terasahi vārehi dvepaññāsāya nayehi vibhajjamānaṃ tathameva hoti, vitathaṃ natthi. Esa nayo sotadvārādīsupi āpāthamāgacchantesu saddādīsu. Vuttañcetaṃ bhagavatā ‘‘yaṃ, bhikkhave, sadevakassa lokassa…pe… sadevamanussāya diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā, tamahaṃ jānāmi, …tamahaṃ abhiññāsiṃ, taṃ tathāgatassa viditaṃ, taṃ tathāgato na upaṭṭhāsī’’ti (a. ni. 4.24). Evaṃ tathadassitāya tathāgato. Tattha tathadassīatthe tathāgatoti padasambhavo veditabbo.

248怎样以「如实说」（tathāvāditā）而称为如来？世尊在菩提座上，坐在那「未伏」（aparājita）的跏趺座中，摧破三魔之顶，证得无上正等觉的那个夜晚，和他于双娑罗树间入「无余涅槃界」（anupādisesāya nibbānadhātuyā）般涅槃的那个夜晚，在这之间的四十五年间，不论是最初成正觉时、中间成正觉时，还是最后成正觉时，世尊所说的修多罗、祇夜……乃至吠陀罗，这一切从意义和文句上都是无可指责、无缺无增、一切行相圆满、能摧伏贪欲烦恼、摧伏嗔恚和愚痴烦恼的。其中连毫毛尖端那么一点的过失也没有。一切就像用同一印鉴盖印，用同一量器衡量，用同一秤称量那样，只有真实，没有虚妄。因此，佛说：「尊那，如来证得无上正等觉的那个夜晚，和他入无余涅槃界般涅槃的那个夜晚，在这两者之间，他所说、所谈、所指示的一切，都是真实的，不是别样的。因此被称为如来。」（《增支部》4.23）在这里，「来」字的意思是「说」。如此，以「如实说」而称为如来。再者，「言说」（āgada）就是「话语」。拥有真实不颠倒话语的人，所以称为如来；把‘d’音转为‘t’音，即为‘tathāgata’。在这个意义上，应该了解这个词的构成。

Kathaṃ tathāvāditāya tathāgato? Yaṃ rattiṃ bhagavā bodhimaṇḍe aparājitapallaṅke nisinno tiṇṇaṃ mārānaṃ matthakaṃ madditvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho, yañca rattiṃ yamakasālānamantare anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi, etthantare pañcacattālīsavassaparimāṇe kāle paṭhamabodhiyāpi majjhimabodhiyāpi pacchimabodhiyāpi yaṃ bhagavatā bhāsitaṃ suttaṃ geyyaṃ…pe… vedallaṃ, taṃ sabbaṃ atthato ca byañjanato ca anupavajjaṃ anūnamanadhikaṃ sabbākāraparipuṇṇaṃ rāgamadanimmadanaṃ dosamohamadanimmadanaṃ, natthi tattha vālaggamattampi pakkhalitaṃ, sabbaṃ taṃ ekamuddikāya lañchitaṃ viya, ekanāḷiyā mitaṃ viya, ekatulāya tulitaṃ viya ca tathameva hoti avitathaṃ. Tenāha – ‘‘yañca, cunda, rattiṃ tathāgato anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambujjhati, yañca rattiṃ anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyati, yaṃ etasmiṃ antare bhāsati lapati niddisati, sabbaṃ taṃ tatheva hoti no aññathā. Tasmā tathāgatoti vuccatī’’ti (a. ni. 4.23). Gadaattho hi ettha gatasaddo. Evaṃ tathāvāditāya tathāgato. Apica āgadanaṃ āgado, vacananti attho. Tatho aviparīto āgado assāti dakārassa takāraṃ katvā tathāgatoti evametasmiṃ atthe padasiddhi veditabbā.

249怎样因「如是行」（tathākāritā）而称为如来？因为世尊的语言随顺于身体的行为，身体的行为也随顺于语言。因此，他是怎么说就怎么做，怎么做就怎么说。对于如此存在的人，正如他所说的那样，身体行为也那样进行，这就是意思。正如他的身体行为那样，语言也那样进行，所以称为如来。因此，世尊说：「诸比丘，如来是如说即如是行，如行即如是说。这样，因为如说即如是行，如行即如是说，所以被称为如来。」（《增支部》4.23）如此，因「如是行」而称为如来。

Kathaṃ tathākāritāya tathāgato? Bhagavato hi vācāya kāyo anulometi, kāyassapi vācā. Tasmā yathāvādī tathākārī, yathākārī tathāvādī ca hoti. Evaṃbhūtassa cassa yathā vācā , kāyopi tathāgato pavattoti attho. Yathā ca kāyo, vācāpi tathā gatā pavattāti tathāgato. Tenāha ‘‘yathāvādī, bhikkhave, tathāgato tathākārī, yathākārī tathāvādī. Iti yathāvādī tathākārī, yathākārī tathāvādī, tasmā tathāgatoti vuccatī’’ti (a. ni. 4.23). Evaṃ tathākāritāya tathāgato.

250怎样以「征服」（abhibhavana）的意义而称为如来？他以有顶天为上限，以无间地狱为下限，在横向的无量世界界域中，以戒、以定、以慧、以解脱、以解脱知见，征服了一切众生。他没有能与之相比较者，也没有能衡量他的尺度，他是不可比较者、不可测量者、无上者、王中之王、天中之天、诸释迦中的最胜释迦、诸梵天中的最胜梵天。因此，世尊说：「诸比丘，在含天神的世间……乃至含天人的世间中，如来是征服者，不被任何所征服，是遍照者、自在主。因此被称为如来。」

Kathaṃ abhibhavanaṭṭhena tathāgato? Upari bhavaggaṃ heṭṭhā aviciṃ pariyantaṃ katvā tiriyaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsu sabbasatte abhibhavati, sīlenapi samādhināpi paññāyapi vimuttiyāpi vimuttiñāṇadassanenapi, na tassa tulā vā pamāṇaṃ vā atthi, atulo appameyyo anuttaro rājarājo devadevo sakkānaṃ atisakko brahmānaṃ atibrahmā. Tenāha ‘‘sadevake, bhikkhave, loke…pe… sadevamanussāya tathāgato abhibhū anabhibhūto aññadatthu daso vasavattī. Tasmā tathāgatoti vuccatī’’ti.

251此处应当这样理解这个词是如何构成的：就像‘无病’（agado）也称为‘无病者’一样。这是什么意思呢？指的是说法善巧的庄严和福德的崇高。因为这位具有大神力的良医，如同用天界神药征服毒蛇一样，征服了一切毁谤他宗的人以及含天神的世界。因此，在征服一切世间上，他那真实不虚的说法善巧之庄严和福德之崇高，就好比是‘无病之药’（agado）。所以，把da音转为ta音之后，便称为‘如来’（tathāgato）。就这样，以征服义而称为如来。

Tatrevaṃ padasiddhi veditabbā, agado viya agado. Ko panesa? Desanāvilāsamayo ceva puññussayo ca. Tena hesa mahānubhāvo bhisakko dibbāgadena sappe viya sabbaparappavādino sadevakañca lokaṃ abhibhavati, iti sabbalokābhibhavane tatho aviparīto desanāvilāsamayo ceva puññassayo ca agado assāti dakārassa takāraṃ katvā tathāgatoti veditabbo. Evaṃ abhibhavanaṭṭhena tathāgato.

252再者，也可以说：因为以如实的方式而行，所以称为如来（tathāgato）；因为已如实到达，所以称为如来。这里的‘行’（gato），意思是被彻底了知、已超越、已证得、已践行。其中，以遍知（tīraṇapariññā）如实而行、彻底了知了整个世间，所以称为如来。以断遍知（pahānapariññā）如实而行、超越了世间之集，所以称为如来。以证遍知（sacchikiriyā）如实而行、证得了世间之灭，所以称为如来。以修习如实而行、践行了导向世间灭的道，所以称为如来。因此，世尊说过：‘诸比丘，世间已被如来正觉，如来已离世间的系缚。诸比丘，世间之集已被如来正觉，世间之集已被如来断除。诸比丘，世间之灭已被如来正觉，世间之灭已被如来作证。诸比丘，导向世间灭之道已被如来正觉，导向世间灭之道已被如来修习。诸比丘，包括含天神的世界在内……这一切，都已被如来所正觉，因此被称为如来。’（《增支部》4.23）应当这样来理解这个含义。然而，这不过是阐明如来之所以为如来之义的简单入口罢了。因为，只有如来自己，才能以一切方式圆满地描述如来之所以为如来的意义。

Apica tathāya gatotipi tathāgato, tathaṃ gatotipi tathāgato. Gatoti avagato, atīto, patto, paṭipannoti attho. Tattha sakalaṃ lokaṃ tīraṇapariññāya tathāya gato avagatoti tathāgato. Lokasamudayaṃ pahānapariññāya tathāya gato atītoti tathāgato. Lokanirodhaṃ sacchikiriyāya tathāya gato pattoti tathāgato. Lokanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ tathaṃ gato paṭipannoti tathāgato. Tena yaṃ vuttaṃ bhagavatā ‘‘loko, bhikkhave, tathāgatena abhisambuddho, lokasmā tathāgato visaṃyutto. Lokasamudayo, bhikkhave, tathāgatena abhisambuddho, lokasamudayo tathāgatassa pahīno. Lokanirodho, bhikkhave, tathāgatena abhisambuddho, lokanirodho tathāgatassa sacchikato. Lokanirodhagāminī paṭipadā, bhikkhave, tathāgatena abhisambuddhā, lokanirodhagāminī paṭipadā tathāgatassa bhāvitā. Yaṃ, bhikkhave, sadevakassa lokassa…pe… sabbaṃ taṃ tathāgatena abhisambuddhaṃ, tasmā tathāgatoti vuccatī’’ti (a. ni. 4.23). Tassa evampi attho veditabbo. Idampi ca tathāgatassa tathāgatabhāvadīpane mukhamattameva. Sabbākārena pana tathāgatova tathāgatassa tathāgatabhāvaṃ vaṇṇeyya.

253在‘阿拉汉、正自觉者’（Arahaṃ sammāsambuddho）这两个词当中，首先应当知道，称为‘阿拉汉’的原因有这些：因为已经远离（ārakattā）了烦恼之敌（arīnaṃ）；因为已经摧毁了（hatattā）车轮的辐条（arānañca）般的烦恼；因为堪受资具等的供养（paccayādīnaṃ arahattā）；因为在造作恶行时没有隐秘（rahābhāvā）。正是基于这些理由，才称为阿拉汉（arahant）。

Arahaṃ sammāsambuddhoti padadvaye pana ārakattā arīnaṃ, arānañca hatattā, paccayādīnaṃ arahattā, pāpakaraṇe rahābhāvāti imehi tāva kāraṇehi arahanti veditabbo.

254又因为正确而且亲自觉悟了一切法，所以称为‘正自觉者’（sammāsambuddho）。这里只是简要说明。关于这两个词，详细的解释在《清净之道》的‘佛随念’注释中已经阐明了。

Sammā sāmañca sabbadhammānaṃ buddhattā pana sammāsambuddhoti. Ayamettha saṅkhepo. Vitthārato panetaṃ padadvayaṃ visuddhimagge buddhānussativaṇṇanāyaṃ pakāsitaṃ.

255在‘Pariññātantaṃ tathāgatassā’（被遍知者，乃是如来的）这句经文里，还应当理解这个意思：‘那个妄想所依的对象，已被如来遍知’。‘Pariññātantaṃ’是指‘遍知到了边际、遍知到了究竟、无余遍知’。因为，尽管诸佛与声闻弟子们通过各自的道断除烦恼时，在断除上没有差别，但在‘遍知’上却有差别。声闻弟子们只是全面观察了四界的一部分而证得涅槃。然而，对于诸佛来说，哪怕‘行所摄’（saṅkhāragata）的法无量无边，也没有任何一法是他们的智慧尚未见到、尚未衡量、尚未抉择、尚未作证的。

Pariññātantaṃ tathāgatassāti ettha pana taṃ maññanāvatthu pariññātaṃ tathāgatassātipi attho veditabbo. Pariññātantaṃ nāma pariññātapāraṃ pariññātāvasānaṃ anavasesato pariññātanti vuttaṃ hoti. Buddhānañhi sāvakehi saddhiṃ kiñcāpi tena tena maggena kilesappahāne viseso natthi, pariññāya pana atthi. Sāvakā hi catunnaṃ dhātūnaṃ ekadesameva sammasitvā nibbānaṃ pāpuṇanti. Buddhānaṃ pana aṇuppamāṇampi saṅkhāragataṃ ñāṇena adiṭṭhamatulitamatīritamasacchikataṃ natthi.

278如来品第七项的注释结束。

Tathāgatavārasattamanayavaṇṇanā niṭṭhitā.

279如来品第八项的注释。

Tathāgatavāraaṭṭhamanayavaṇṇanā

13在‘爱喜（nandī）是苦的根源’等经文中：‘爱喜’是指过去的渴爱。‘苦’是指五取蕴。‘根源’是指起因。‘如是了知已’（Iti viditvā）：也就是这样知道——‘过去生中的爱喜乃是这苦的根源’。‘有’（bhava）是指从‘业有’而来的。‘生’（jātī）是指异熟的五蕴。这些蕴因为会生起，所以称为‘生’。或者，这里的说法是用‘生’作为代表。这也应该和‘如是了知已’结合起来理解。因为在此处的意思是：‘也这样知道：从“业有”会产生“再生有”’。‘已存在者’（bhūtassa）是指有情。‘老死’（jarāmaraṇaṃ）就是指衰老和死亡。这就是说：‘也这样知道：由那个再生有，已存在有情的老和死，就会在诸蕴上发生。’

13.Nandīdukkhassa mūlantiādīsu ca nandīti purimataṇhā. Dukkhanti pañcakkhandhā. Mūlantiādi. Itividitvāti taṃ purimabhavanandiṃ ‘‘imassa dukkhassa mūla’’nti evaṃ jānitvā. Bhavāti kammabhavato. Jātīti vipākakkhandhā. Te hi yasmā jāyanti, tasmā ‘‘jātī’’ti vuttā. Jātisīsena vā ayaṃ desanā. Etampi ‘‘iti viditvā’’ti iminā yojetabbaṃ. Ayañhi ettha attho ‘‘kammabhavato upapattibhavo hotīti evañca jānitvā’’ti. Bhūtassāti sattassa. Jarāmaraṇanti jarā ca maraṇañca. Idaṃ vuttaṃ hoti – tena upapattibhavena bhūtassa sattassa khandhānaṃ jarāmaraṇaṃ hotīti evañca jānitvāti.

257至此，为了显示那位在菩提树下、坐在未伏的金刚座上，通过遍察而证得一切知智的如来，是因为通达了缘起，种种妄想才不生起的道理，他开示了这同一个缘起，也就是「四概要」、「三连结」、「三时」、「二十行相」。

Ettāvatā yaṃ bodhirukkhamūle aparājitapallaṅke nisinno sammasitvā sabbaññutaṃ patto, tassa paṭiccasamuppādassa paṭivedhā maññanānaṃ abhāvakāraṇaṃ dassento catusaṅkhepaṃ tisandhiṃ tiyaddhaṃ vīsatākāraṃ tameva paṭiccasamuppādaṃ dasseti.

258又怎样说至此已开示了这一切呢？在这里，「喜贪」这个词是第一概要。由「苦」这个词，苦是第二概要；由「有」和「生」这两个词，有是第三概要；生老死是第四概要。应当知道，这样就成立了四个概要，「概要」就是部分的意思。而在渴爱与苦之间有一个连结，苦与有之间是第二个连结，有与生之间是第三个连结。应当了知，这四个概要之间的三个连结，就像四根手指之间的三个缝隙那样。

Kathaṃ pana ettāvatā esa sabbo dassito hotīti. Ettha hi nandīti ayaṃ eko saṅkhepo. Dukkhassāti vacanato dukkhaṃ dutiyo, bhavā jātīti vacanato bhavo tatiyo, jātijarāmaraṇaṃ catuttho. Evaṃ tāva cattāro saṅkhepā veditabbā, koṭṭhāsāti attho. Taṇhādukkhānaṃ pana antaraṃ eko sandhi, dukkhassa ca bhavassa ca antaraṃ dutiyo, bhavassa ca jātiyā ca antaraṃ tatiyo. Evaṃ catunnaṃ aṅgulīnaṃ antarasadisā catusaṅkhepantarā tayo sandhī veditabbā.

259其中，「喜贪」属于过去时，「生老死」属于未来时，「苦」与「有」属于现在时。应当知道，如此便有三时。在过去的五种行相中，通过「喜贪」这个词，渴爱这一项被包含进来；由此，未来的无明、行、取、有也以缘的特相被一并包含。通过「生老死」这个词，那些蕴——也就是它们的生、它们的老死——已经被表达出来；由此，未来的识、名色、六处、触、受也同样被含摄在内。

Tattha nandīti atīto addhā, jātijarāmaraṇaṃ anāgato, dukkhañca bhavo ca paccuppannoti evaṃ tayo addhā veditabbā. Atīte pana pañcasu ākāresu nandīvacanena taṇhā ekā āgatā, tāya anāgatāpi avijjāsaṅkhāraupādānabhavā paccayalakkhaṇena gahitāva honti. Jātijarāmaraṇavacanena pana yesaṃ khandhānaṃ tajjātijarāmaraṇaṃ, te vuttā yevāti katvā āyatiṃ viññāṇanāmarūpasaḷāyatanaphassavedanā gahitāva honti.

260应当知道，二十行相的特征是这样表述的：在过去的业有中，愚痴是无明，造作是行，爱着是渴爱，执取是取，思愿是有，这五种法在过去的业有中，是此处结生的缘。在这里，结生是识，入胎是名色，感官清净是处，触对境界是触，感受体验是受，这五种法在此处的再生有中，是过去所作业的缘。在这里，由于诸处成熟，愚痴是无明，造作是行，爱着是渴爱，执取是取，思愿是有，这五种法在此处的业有中，是未来结生的缘。于未来，结生是识，入胎是名色，感官清净是处，触对境界是触，感受体验是受，这五种法在未来的再生有中，是此处所作业的缘。以上述这所有特征而安立的二十行相，应当如此了知。如此，通过‘已知喜贪是苦之根，有则有生，已生者则有老死’，应当知道，至此已开示了这具足四概要、三连结、三时、二十行相的一切缘起。

Evamete ‘‘purimakammabhavasmiṃ moho avijjā, āyūhanā saṅkhārā, nikanti taṇhā, upagamanaṃ upādānaṃ, cetanā bhavo iti ime pañca dhammā purimakammabhavasmiṃ idha paṭisandhiyā paccayā. Idha paṭisandhi viññāṇaṃ, okkanti nāmarūpaṃ, pasādo āyatanaṃ, phuṭṭho phasso, vedayitaṃ vedanā iti ime pañca dhammā idhūpapattibhavasmiṃ purekatassa kammassa paccayā. Idha paripakkattā āyatanānaṃ moho avijjā, āyūhanā saṅkhārā, nikanti taṇhā, upagamanamupādānaṃ, cetanā bhavo iti ime pañca dhammā idha kammabhavasmiṃ āyatiṃ paṭisandhiyā paccayā. Āyatiṃ paṭisandhi viññāṇaṃ, okkanti nāmarūpaṃ, pasādo āyatanaṃ, phuṭṭho phasso , vedayitaṃ vedanā iti ime pañca dhammā āyatiṃ upapattibhavasmiṃ idha katassa kammassa paccayā’’ti evaṃ niddiṭṭhalakkhaṇā vīsati ākārā idha veditabbā. Evaṃ ‘‘nandī dukkhassa mūlanti iti viditvā bhavā jāti, bhūtassa jarāmaraṇa’’nti ettāvatā esa sabbopi catusaṅkhepo tisandhi tiyaddho vīsatākāro paṭiccasamuppādo dassito hotīti veditabbo.

261现在，对于‘因此，比丘们……无上正等正觉我已证悟，我如是说’这一句，我们先解释其中尚未解释过的词，再以词句连结导出其中的义理。「因此」(tasmā tiha)，就是‘因此’的意思，其中的 ti 和 ha 是语气虚词。「一切」(sabbaso)，是毫无剩余的意思。「诸渴爱」(taṇhānaṃ)，是指前面被说为喜贪等的一切渴爱。「灭尽」(khayā)，是指由出世间道而彻底灭尽。离染等词都是灭尽的同义词。当渴爱被灭尽时，它们也就成了已离染、已息灭、已断舍、已弃遣的状态。或者，「灭尽」是四道共同的作用，然后再以初道说「离染」，以第二道说「息灭」，以第三道说「断舍」，以第四道说「弃遣」，应当如此联结。也可以这样连结：因为那些会让人对地生起‘地’想的渴爱灭尽，因为那些会让人执取地想的渴爱离染，因为那些会让人从地起想的渴爱息灭，因为那些会让人执取地是我所的想法的渴爱断舍，因为那些会让人对地生起欢喜贪着的渴爱弃遣——像这样的连结，不会有任何矛盾。

Idāni tasmā tiha, bhikkhave…pe… abhisambuddhoti vadāmīti ettha apubbapadavaṇṇanaṃ katvā padayojanāya atthanigamanaṃ karissāma. Tasmā tihāti tasmā icceva vuttaṃ hoti. Tikārahakārā hi nipātā. Sabbasoti anavasesavacanametaṃ. Taṇhānanti nandīti evaṃ vuttānaṃ sabbataṇhānaṃ. Khayāti lokuttaramaggena accantakkhayā. Virāgādīni khayavevacanāneva. Yā hi taṇhā khīṇā, virattāpi tā bhavanti niruddhāpi cattāpi paṭinissaṭṭhāpi. Khayāti vā catumaggakiccasādhāraṇametaṃ. Tato paṭhamamaggena virāgā, dutiyena nirodhā, tatiyena cāgā, catutthena paṭinissaggāti yojetabbaṃ. Yāhi vā taṇhāhi pathaviṃ pathavito sañjāneyya, tāsaṃ khayā. Yāhi pathaviṃ maññeyya, tāsaṃ virāgā. Yāhi pathaviyā maññeyya, tāsaṃ nirodhā. Yāhi pathavito maññeyya, tāsaṃ cāgā. Yāhi pathaviṃ meti maññeyya, tāsaṃ paṭinissaggā. Yāhi vā pathaviṃ maññeyya, tāsaṃ khayā…pe… yāhi pathaviṃ abhinandeyya, tāsaṃ paṭinissaggāti evamettha yojanā kātabbā, na kiñci virujjhati.

262「无上」(anuttara)是指没有比它更高的，最殊胜的意思。「正等正觉」(sammāsambodhi)是指正确而且亲自证得的觉悟。或者也可以说，是殊胜、美妙、善好的觉悟。「觉」(bodhi)这个词，可以指树、道、一切知智以及涅槃。就像经中说‘在菩提树下，初成正觉’以及‘在菩提与伽耶之间’等处，‘觉’是指树；在‘于四道中的智’等处，‘觉’是指道；在‘证得殊胜广慧者之觉’等处，‘觉’是指一切知智；在‘证得不死、无为、无造作的觉’等处，‘觉’是指涅槃。但在这里，则是指世尊的阿拉汉道智。其他有些论师说这是指一切知智。

Anuttaranti uttaravirahitaṃ sabbaseṭṭhaṃ. Sammāsambodhinti sammā sāmañca bodhiṃ. Atha vā pasatthaṃ sundarañca bodhiṃ. Bodhīti rukkhopi maggopi sabbaññutañāṇampi nibbānampi. ‘‘Bodhirukkhamūle paṭhamābhisambuddho’’ti (mahāva. 1; udā. 1) ca ‘‘antarā ca bodhiṃ antarā ca gaya’’nti (mahāva. 11; ma. ni. 1.285) ca āgataṭṭhānehi rukkho bodhīti vuccati. ‘‘Catūsu maggesu ñāṇa’’nti (cūḷani. 121) āgataṭṭhāne maggo. ‘‘Pappoti bodhiṃ varabhūrimedhaso’’ti (dī. ni. 3.217) āgataṭṭhāne sabbaññutañāṇaṃ. ‘‘Patvāna bodhiṃ amataṃ asaṅkhata’’nti āgataṭṭhāne nibbānaṃ. Idha pana bhagavato arahattamaggañāṇaṃ adhippetaṃ. Apare sabbaññutañāṇantipi vadanti.

263声闻的阿拉汉道是不是无上觉呢？不是的。为什么呢？因为它不能给予一切功德。对于某些声闻，他的阿拉汉道只给予阿拉汉果；对于另一些，则给予三明；有的给予六神通；有的给予四无碍解；有的给予声闻波罗蜜智。对于辟支佛，那个道只给予辟支菩提智。然而对于佛陀，则能给予一切功德的圆满成就，就像灌顶能带给国王对整个世间的一切自在一样。因此，其他任何人的觉悟都不能称为‘无上觉’。

Sāvakānaṃ arahattamaggo anuttarā bodhi hoti na hotīti. Na hoti. Kasmā? Asabbaguṇadāyakattā. Tesañhi kassaci arahattamaggo arahattaphalameva deti, kassaci tisso vijjā, kassaci cha abhiññā, kassaci catasso paṭisambhidā, kassaci sāvakapāramīñāṇaṃ. Paccekabuddhānampi paccekabodhiñāṇameva deti. Buddhānaṃ pana sabbaguṇasampattiṃ deti abhiseko viya rañño sabbalokissariyabhāvaṃ. Tasmā aññassa kassacipi anuttarā bodhi na hotīti.

264「已正觉」(abhisambuddho)，就是已经彻底知晓、通达、证得、获得的意思。「我如是说」(iti vadāmi)，就是我说、告诉、开示、施设、建立、开显、分别、使明了的意思。这里的词句连结是这样的：如来，比丘们，……不执取地想……对于地不喜贪。这是什么原因呢？因为已经知道：‘喜贪是苦的根，有则有生，已生者则有老死。’ 这里‘已知道’(iti viditvā)中的 iti 字表示原因，所以意思是，因为已经了知、已经通达了这个缘起。更进一步说，由于如此了知这个缘起，如来已经断除了所谓‘喜贪’的一切种类的渴爱；而那位如来，正是由于一切渴爱的灭尽……证悟了无上正等正觉。因此，‘我不执取地想……对于地不喜贪，我这样说’，意思是，因为已经正觉的缘故，所以他不执取、不喜贪，我才这样说。

Abhisambuddhoti abhiññāsi paṭivijjhi, patto adhigatoti vuttaṃ hoti. Iti vadāmīti iti vadāmi ācikkhāmi desemi paññapemi, paṭṭhapemi vivarāmi vibhajāmi uttānīkaromīti. Tatrāyaṃ yojanā – tathāgatopi, bhikkhave…pe… pathaviṃ na maññati…pe… pathaviṃ nābhinandati. Taṃ kissa hetu, nandī dukkhassa mūlaṃ, bhavā jāti, bhūtassa jarāmaraṇanti iti viditvāti. Tattha iti viditvāti itikāro kāraṇattho. Tena imassa paṭiccasamuppādassa viditattā paṭividdhattāti vuttaṃ hoti. Kiñca bhiyyo – yasmā ca evamimaṃ paṭiccasamuppādaṃ viditvā tathāgatassa yā nandīti vuttataṇhā sabbappakārā, sā pahīnā, tāsañca tathāgato sabbaso taṇhānaṃ khayā…pe… anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho. Tasmā pathaviṃ na maññati…pe… pathaviṃ nābhinandatīti vadāmīti evaṃ abhisambuddhattā na maññati nābhinandatīti vadāmīti vuttaṃ hoti.

265还有一种说法：因为透过“喜贪是苦的根源”等法则了知缘起之后，一切渴爱都归于灭尽，所以如来才说：「比丘们，因此，如来由一切渴爱的灭尽……已正觉。」他已这样正觉，因此不执取地……不喜贪。其实，在经典里，如果不说“因为”而说「因此」的时候，都应该把“因为”带进来连接，这是教法的规则。这个道理适用于一切处。

Atha vā yasmā ‘‘nandī dukkhassa mūla’’ntiādinā nayena paṭiccasamuppādaṃ viditvā sabbaso taṇhā khayaṃ gatā, tasmā tiha, bhikkhave, tathāgato sabbaso taṇhānaṃ khayā…pe… abhisambuddhoti vadāmi. So evaṃ abhisambuddhattā pathaviṃ na maññati…pe… nābhinandatīti. Yattha yattha hi yasmāti avatvā tasmāti vuccati, tattha tattha yasmāti ānetvā yojetabbaṃ, ayaṃ sāsanayutti. Esa nayo sabbattha.

266“世尊如此说”：指这部经从序分结束开始，一直到“已正觉，我如是说”为止的整部经。世尊为了开示他人智慧所不能获得、最为甚深的一切知智，便以一个凡夫回合、一个有学回合、四个漏尽者回合、两个如来回合，总共八个大回合来宣说；又在每一个回合里，用“地”等二十四个中间回合来庄严，构成了两个诵分量的教导。

Idamavoca bhagavāti idaṃ nidānāvasānato pabhuti yāva abhisambuddhoti vadāmīti sakalasuttantaṃ bhagavā paresaṃ paññāya alabbhaṇeyyapatiṭṭhaṃ paramagambhīraṃ sabbaññutañāṇaṃ dassento ekena puthujjanavārena ekena sekkhavārena catūhi khīṇāsavavārehi dvīhi tathāgatavārehīti aṭṭhahi mahāvārehi ekamekasmiñca vāre pathavīādīhi catuvīsatiyā antaravārehi paṭimaṇḍetvā dvebhāṇavāraparimāṇāya tantiyā avoca.

267虽然这部经具有种种法门开示的庄严，用如同迦陵频伽鸟鸣般美妙悦耳、犹如甘露灌顶般的梵音来宣说，但那些比丘并不随喜世尊所说。那五百位比丘并不随喜世尊的话。为什么？因为无知。传说他们不了解这部经的义理，所以没有随喜。对于当时的他们来说，这具有种种法门庄严的经，就像用厚粗布绑住嘴巴后放在面前的美食一样。[问：世尊不是为了令他人了解而圆满百千劫又四不可计数劫的波罗蜜，成就一切知智吗？为什么还对他们用他们不懂的方式来开示呢？] 在这部经的安置探讨中已经说过：“为了摧破慢心，所以才开始开示‘一切法根本法门’。”因此这里不必重复。他们听闻这部为摧破慢心而说的经之后，心想：“同样的大地，持邪见的人也能了知，有学的人也能了知，阿拉汉也能了知，如来也能了知。这算是什么说法呢？”于是他们寻思：“从前我们对世尊说的任何法都能很快理解，现在面对这部《根本法门经》，却既看不到边际，也找不到尽头。啊！佛陀真是不可测量、无可比拟！”就像被拔掉毒牙的蛇变得驯服一样，他们放下了傲慢，谦恭地前来承事佛陀和听闻正法。

Evaṃ vicitranayadesanāvilāsayuttaṃ panetaṃ suttaṃ karavikarudamañjunā kaṇṇasukhena paṇḍitajanahadayānaṃ amatābhisekasadisena brahmassarena bhāsamānassāpi. Na te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti te pañcasatā bhikkhū idaṃ bhagavato vacanaṃ nānumodiṃsu. Kasmā? Aññāṇakena. Te kira imassa suttassa atthaṃ na jāniṃsu, tasmā nābhinandiṃsu. Tesañhi tasmiṃ samaye evaṃ vicitranayadesanāvilāsayuttampi etaṃ suttaṃ ghanaputhulena dussapaṭṭena mukhe bandhaṃ katvā purato ṭhapitamanuññabhojanaṃ viya ahosi. Nanu ca bhagavā attanā desitaṃ dhammaṃ pare ñāpetuṃ kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni pāramiyo pūretvā sabbaññutaṃ patto. So kasmā yathā te na jānanti, tathā desesīti. Vuttamidaṃ imassa suttassa nikkhepavicāraṇāyaṃ eva ‘‘mānabhañjanatthaṃ sabbadhammamūlapariyāyanti desanaṃ ārabhī’’ti, tasmā na yidha puna vattabbamatthi, evaṃ mānabhañjanatthaṃ desitañca panetaṃ suttaṃ sutvā te bhikkhū taṃyeva kira pathaviṃ diṭṭhigatikopi sañjānāti, sekkhopi arahāpi tathāgatopi sañjānāti. Kinnāmidaṃ kathaṃ nāmidanti cintentā pubbe mayaṃ bhagavatā kathitaṃ yaṃkiñci khippameva jānāma, idāni panimassa mūlapariyāyassa antaṃ vā koṭiṃ vā na jānāma na passāma, aho buddhā nāma appameyyā atulāti uddhaṭadāṭhā viya sappā nimmadā hutvā buddhupaṭṭhānañca dhammassavanañca sakkaccaṃ āgamaṃsu.

268那时，比丘们聚集在法堂，生起了这样的谈论：“啊！佛陀的威德真不可思议！那些原本那么骄慢、沉醉的婆罗门出家众，被世尊用《根本法门经》的开示摧破了慢心。”就在他们这番谈论尚未结束时，世尊从香室出来，以适合当时因缘的神变，在法堂里敷设的殊胜佛座上坐下，然后问那些比丘：“比丘们，你们现在聚在一起谈论什么？”他们便把这事禀告了世尊。世尊就此开示说：“比丘们，不只是现在，过去我也曾经这样摧破这些高傲昂首而行者的慢心。”于是，为了说明这事的因由，他引出了下面这段过去的故事。

Tena kho pana samayena bhikkhū dhammasabhāyaṃ sannisinnā imaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘aho buddhānaṃ ānubhāvo, te nāma brāhmaṇapabbajitā tathā mānamadamattā bhagavatā mūlapariyāyadesanāya nihatamānā katā’’ti, ayañcarahi tesaṃ bhikkhūnaṃ antarākathā vippakatā. Atha bhagavā gandhakuṭiyā nikkhamitvā taṅkhaṇānurūpena pāṭihāriyena dhammasabhāyaṃ paññattavarabuddhāsane nisīditvā te bhikkhū āha – ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti. Te tamatthaṃ bhagavato ārocesuṃ. Bhagavā etadavoca – ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi ahaṃ ime evaṃ mānapaggahitasire vicarante nihatamāne akāsi’’nti. Tato imissā aṭṭhuppattiyā idaṃ atītaṃ ānesi –

269“比丘们，过去有一次，在波罗奈城，住着一位远近闻名、担当一方教首的婆罗门。他精通三吠陀，并通达词汇表、仪轨、音韵论以及作为第五的古史传说，既是语文学家，也是文法家，对于顺世论和大人相也无所欠缺。他教导大约五百位年轻学生念诵咒语。这些年轻人很聪明，学得多、学得快，又能善加忆持，学过的都不会忘失。那位婆罗门老师毫不保留，就像往瓶子里倒水一样，把所有技艺全部教给了他们，然后对这些年轻人说：‘这些技艺都是为了现法与后世的利益。’年轻人听了之后，心想：‘老师所知道的，我们都知道了，我们现在也是老师啊！’于是便生起了慢心，从此不再尊重老师，丢弃了应尽的弟子本分。老师知道以后，心想：‘我要好好整治他们的慢心。’有一天，那些年轻人前来服侍、礼拜并坐下之后，老师便说：‘孩子們，我要问一个问题，你们能答得上来吗？’他们正陶醉于自己所闻之教，立刻脱口而出：‘请问，老师！请问，老师！’”

Bhūtapubbaṃ , bhikkhave, aññataro disāpāmokkho brāhmaṇo bārāṇasiyaṃ paṭivasati tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū sanighaṇṭukeṭubhānaṃ sākkharappabhedānaṃ itihāsapañcamānaṃ padako veyyākaraṇo lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anavayo, so pañcamattāni māṇavakasatāni mante vāceti. Paṇḍitā māṇavakā bahuñca gaṇhanti lahuñca, suṭṭhu ca upadhārenti, gahitañca tesaṃ na vinassati. Sopi brāhmaṇo ācariyamuṭṭhiṃ akatvā ghaṭe udakaṃ āsiñcanto viya sabbampi sippaṃ uggaṇhāpetvā te māṇavake etadavoca ‘‘ettakamidaṃ sippaṃ diṭṭhadhammasamparāyahita’’nti. Te māṇavakā – ‘‘yaṃ amhākaṃ ācariyo jānāti, mayampi taṃ jānāma, mayampi dāni ācariyā evā’’ti mānaṃ uppādetvā tato pabhuti ācariye agāravā nikkhittavattā vihariṃsu. Ācariyo ñatvā ‘‘karissāmi nesaṃ mānaniggaha’’nti cintesi. So ekadivasaṃ upaṭṭhānaṃ āgantvā vanditvā nisinne te māṇavake āha ‘‘tātā pañhaṃ pucchissāmi, kaccittha samatthā kathetu’’nti. Te ‘‘pucchatha ācariya, pucchatha ācariyā’’ti sahasāva āhaṃsu, yathā taṃ sutamadamattā. Ācariyo āha –

270“时间吞噬一切众生，连同他们自身；

‘‘Kālo ghasati bhūtāni, sabbāneva sahattanā;

271而那吞噬时间的存在，又吞噬了那个吞噬者。”

Yo ca kālaghaso bhūto, sa bhūtapacaniṃ pacī’’ti. (jā. 1.10.190) –

272“孩子们，把这个问题解答出来吧。”

Vissajjetha tātā imaṃ pañhanti.

273他们思索之后，因为想不出来，就沉默不语。老师说：‘算了，孩子们，今天先回去吧，明天再回答。’便打发他们走了。他们有的十人、有的二十人聚集在一起，但对这个问题既找不到开头，也找不到结尾。回来后向老师禀报：‘我们不明白这个问题的含义。’老师为了折服他们，说出了这个偈颂——

Te cintetvā ajānamānā tuṇhī ahesuṃ. Ācariyo āha ‘‘alaṃ tātā gacchathajja, sve katheyyāthā’’ti uyyojesi. Te dasapi vīsatipi sampiṇḍitā hutvā na tassa pañhassa ādiṃ, na antamaddasaṃsu. Āgantvā ācariyassa ārocesuṃ ‘‘na imassa pañhassa atthaṃ ājānāmā’’ti. Ācariyo tesaṃ niggahatthāya imaṃ gāthamabhāsi –

274“有许多人的头，长满毛发，而且都很大；

‘‘Bahūni narasīsāni, lomasāni brahāni ca;

275都安在脖子上，这其中谁是智者？”

Gīvāsu paṭimukkāni, kocidevettha kaṇṇavā’’ti. (jā. 1.10.191) –

276偈颂的意思是：可以看到许多人头，所有这些人头都长满毛发，也都很大，而且都正好安在脖子上，不像棕榈果那样用手捧着。它们在这些特征上并无差别。然而这里说的‘其中谁是智者’，指的是说话者自己。‘智者’就是指有智慧的人。至于耳孔，则是人人都有。听了这话，那些年轻人变得沮丧，垂头丧气，脸朝下，用手指在地上划来划去，沉默不语。

Gāthāyattho – bahūni narānaṃ sīsāni dissanti, sabbāni ca tāni lomasāni sabbāni ca mahantāni gīvāyameva ca ṭhapitāni, na tālaphalaṃ viya hatthena gahitāni, natthi tesaṃ imehi dhammehi nānākaraṇaṃ. Ettha pana kocideva kaṇṇavāti attānaṃ sandhāyāha. Kaṇṇavāti paññavā. Kaṇṇacchiddaṃ pana na kassaci natthi, taṃ sutvā te māṇavakā maṅkubhūtā pattakkhandhā adhomukhā aṅguliyā bhūmiṃ vilikhantā tuṇhī ahesuṃ.

277当时，老师看到他们如此无惭，便说：‘孩子们，来学学这个问题吧！’于是解答了问题。‘时’（kālo）就是指食前、食后等时间段。‘有类’（bhūtāni）是「有情」的异称。因为时吞噬有情，并非吃皮肉，而是耗尽他们的寿命、容貌、力量，粉碎青春，破坏健康，所以被说为‘吞噬、吃’。它这样吞噬时，没有任何遗漏，吞噬一切。不唯吞噬有情，也吞噬自己。因为食前时达不到食后时。这个道理同样适用于食后时等。而‘吞噬时者’（kālaghaso）是诸漏尽者的异名。因为他已耗尽并吞噬了未来的结生时，所以被称为‘吞噬时者’。‘他焚烧了令有情燃烧者’：那在恶趣中燃烧有情的渴爱，他以智火焚烧、烧毁，化为灰烬，因此说‘他焚烧了令有情燃烧者’。也有读作‘pajani’，意思是产生、令生。

Atha nesaṃ ahirikabhāvaṃ passitvā ācariyo ‘‘uggaṇhatha tātā pañha’’nti pañhaṃ vissajjesi. Kāloti purebhattakālopi pacchābhattakālopīti evamādi. Bhūtānīti sattādhivacanametaṃ. Kālo hi bhūtānaṃ na cammamaṃsādīni khādati, apica kho nesaṃ āyuvaṇṇabalāni khepento yobbaññaṃ maddanto ārogyaṃ vināsento ghasati khādatīti vuccati. Sabbāneva sahattanāti evaṃ ghasanto ca na kiñci vajjeti, sabbāneva ghasati. Na kevalañca bhūtāniyeva, apica kho sahattanā attānampi ghasati. Purebhattakālo hi pacchābhattakālaṃ na pāpuṇāti. Esa nayo pacchābhattakālādīsu. Yo ca kālaghaso bhūtoti khīṇāsavassetaṃ adhivacanaṃ. So hi āyatiṃ paṭisandhikālaṃ khepetvā khāditvā ṭhitattā ‘‘kālaghaso’’ti vuccati. Sa bhūtapacaniṃ pacīti so yāyaṃ taṇhā apāyesu bhūte pacati, taṃ ñāṇagginā paci dayhi bhasmamakāsi, tena ‘‘bhūtapacaniṃ pacī’’ti vuccati. ‘‘Pajani’’ntipi pāṭho. Janikaṃ nibbattikanti attho.

278那时，这些年轻人仿佛借助千盏灯的光明看清了平坦与崎岖，通过老师的解答清晰地理解了问题的含义，于是说：‘从今往后，我们要终身侍奉老师。这位老师真是伟大！我们之前生起多闻的傲慢，竟然连四句偈的意思都不知道。’他们降伏了慢心，像从前一样对老师履行弟子的义务，最终得生天界。

Atha te māṇavakā dīpasahassālokena viya rattiṃ samavisamaṃ ācariyassa vissajjanena pañhassa atthaṃ pākaṭaṃ disvā ‘‘idāni mayaṃ yāvajīvaṃ guruvāsaṃ vasissāma, mahantā ete ācariyā nāma, mayañhi bahussutamānaṃ uppādetvā catuppadikagāthāyapi atthaṃ na jānāmā’’ti nihatamānā pubbasadisameva ācariyassa vattappaṭipattiṃ katvā saggaparāyaṇā ahesuṃ.

279比丘们，我那时是他们的老师，现在的这些比丘就是那些年轻人。像这样，过去我也曾让这些昂首慢行的人降伏了慢心。

Ahaṃ kho, bhikkhave, tena samayena tesaṃ ācariyo ahosiṃ, ime bhikkhū māṇavakā. Evaṃ pubbepāhaṃ ime evaṃ mānapaggahitasire vicarante nihatamāne akāsinti.

280听了这个本生故事后，比丘们想：‘过去我们也是被慢心所害’，于是更加降伏慢心，便专心致力于能利益自己的业处。

Imañca jātakaṃ sutvā te bhikkhū pubbepi mayaṃ māneneva upahatāti bhiyyosomattāya nihatamānā hutvā attano upakārakakammaṭṭhānaparāyaṇā ahesuṃ.

281那时，世尊有一次在各地游行，来到毗舍离城，住在乔达摩塔庙。他知道这五百位比丘的智慧已经成熟，于是讲了这部《乔达摩经》——

Tato bhagavā ekaṃ samayaṃ janapadacārikaṃ caranto vesāliṃ patvā gotamake cetiye viharanto imesaṃ pañcasatānaṃ bhikkhūnaṃ ñāṇaparipākaṃ viditvā imaṃ gotamakasuttaṃ kathesi –

282“诸比丘，我是以证智说法的，不是未经证智而说法；我是有因缘……乃至……我是有教诫神变而说法，不是没有教诫神变。诸比丘，对于这样以证智说法……乃至……不是没有教诫神变的我，你们应当给予教诫，应当给予教示。而且，诸比丘，你们应当为此而满足，应当为此而欢喜，应当为此而喜悦，心想：‘世尊是正自觉者，法是善说的，僧是善行的。’”世尊说了这番话。当这个开示被宣讲的时候，一万个世界界都震动了。（增支部3.126）

‘‘Abhiññāyāhaṃ, bhikkhave, dhammaṃ desemi no anabhiññāya, sanidānāhaṃ…pe… sappāṭihāriyāhaṃ, bhikkhave, dhammaṃ desemi no appāṭihāriyaṃ. Tassa mayhaṃ, bhikkhave, abhiññāya dhammaṃ desayato…pe… no appāṭihāriyaṃ. Karaṇīyo ovādo, karaṇīyā anusāsanī. Alañca pana vo, bhikkhave, tuṭṭhiyā alaṃ attamanatāya alaṃ somanassāya. Sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto dhammo, suppaṭipanno saṅghoti. Idamavoca bhagavā, imasmiñca pana veyyākaraṇasmiṃ bhaññamāne dasasahassilokadhātu akampitthā’’ti (a. ni. 3.126).

283听完这部经后，这五百位比丘就在那座座位上，连同无碍解一起证得了阿拉汉果。就这样，这场开示在这里结束。

Idañca suttaṃ sutvā te pañcasatā bhikkhū tasmiṃyevāsane saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇiṃsu, evāyaṃ desanā etasmiṃ ṭhāne niṭṭhamagamāsīti.

308如来品第八经的解释结束。

Tathāgatavāraaṭṭhamanayavaṇṇanā niṭṭhitā.

309在《破除迷障》之中部注释中

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

310《根本法门经》的解释结束。

Mūlapariyāyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

3112. 一切漏经注

2. Sabbāsavasuttavaṇṇanā

1414. 如是我闻……（中略）……在舍卫城，这是《一切漏经》。在这里，对之前未解释的词语作注释如下——「在舍卫城」（sāvatthī）：它是以名为“舍卫”的仙人曾居住的地方（依止处）所在的都城，就像“迦甘提”、“摩甘提”、“憍赏弥”这些名字一样，这是文字学者们的解释。然而，注疏师们说：“凡是人们所需使用和受用的物品，一切在这里都有，所以称为‘舍卫城’。而且当商队聚集时，有人问：‘有什么货物？’回答：‘一切都有’。”基于这种说法，所以叫做舍卫城。

14.Evaṃme sutaṃ…pe… sāvatthiyanti sabbāsavasuttaṃ. Tatrāyaṃ apubbapadavaṇṇanā – sāvatthīti savatthassa isino nivāsaṭṭhānabhūtā nagarī, yathā kākandī mākandī kosambīti evaṃ tāva akkharacintakā. Aṭṭhakathācariyā pana bhaṇanti ‘‘yaṃkiñci manussānaṃ upabhogaparibhogaṃ sabbamettha atthīti sāvatthī. Satthasamāyoge ca kiṃ bhaṇḍamatthīti pucchite sabbamatthī’’ti vacanamupādāya sāvatthī.

285「一切时中，一切资具」：在舍卫城里，无论何时，所有生活所需的用品都一应俱全。

‘‘Sabbadā sabbūpakaraṇaṃ, sāvatthiyaṃ samohitaṃ;

286所以，正是取「一切」（sabba）这个含义，这座城市才被称为「舍卫城」（Sāvatthī）。

Tasmā sabbamupādāya, sāvatthīti pavuccati.

287舍卫城是憍萨罗国一座迷人、美丽且「令人愉悦的」（manoramaṃ）都城。

Kosalānaṃ puraṃ rammaṃ, dassaneyyaṃ manoramaṃ;

288这座城市从不缺少十种声音，充满了活力，而且饮食等物资十分丰足。

Dasahi saddehi avivittaṃ, annapānasamāyutaṃ.

289它达到了增长与广大的顶点，富裕繁华，令人心旷神怡。

Vuddhiṃ vepullataṃ pattaṃ, iddhaṃ phītaṃ manoramaṃ;

290就像诸天人居住的阿拉迦曼达城一样，舍卫城是诸城中最殊胜的。

Aḷakamandāva devānaṃ, sāvatthipuramuttama’’nti.

291就在那座舍卫城中。关于「祇园」（Jetavana）一词：在这里，能降伏自己敌人的人，称为「祇多」（Jeta）；或者，因为那位国王是在他自己降伏了敌人之后才出生的，所以称为「祇多」；又或者，因为期望吉祥，就给他起了这么个名字，所以称为「祇多」。「祇园」就是指属于祇多的树林。因为这片树林正是由祇多王子栽种、培育和守护的，他就是这片树林的主人。因此，它被称为「祇园」。也就是在这座祇园里。关于「给孤独的园地」（Anāthapiṇḍikassa ārāme）：在这里，那位居士按照父母给他起的名字，原本叫作「须达多」（Sudatta）。但是，因为他拥有圆满的「一切欲乐成就」，内心「离垢无悭吝」，并且具备悲悯等种种功德，长年累月地布施食物给那些无依无靠的人（anāthānaṃ），因此，他便以「给孤独」（Anāthapiṇḍika）这个称号而闻名。「园地」（ārāma）这个词，意思是众生在这里特别欢喜，或者出家人在这里感到欢喜。具体来说，因为它拥有花果等美丽的景致，又具备了不过远、不过近等五种「坐卧具」支分的优越条件，能让从各处来的人欢喜、非常欢喜，安住在这里而不感到厌倦，这就是「园地」的含义。或者，由于它具备了上述那种优越的条件，哪怕去了别的地方，也能把人的心吸引回来，让人感到欢喜，所以称为「园地」。这个园地，正是那位叫给孤独的居士，以十八俱胝金币铺地的代价从祇多王子手中买下土地，再用十八俱胝金币建造各种「坐卧具」，又用十八俱胝金币圆满完成了精舍落成的大庆典，就这样，总共以五十四俱胝金币的布施，供养给了以佛陀为首的僧团。因此，它被称为「给孤独的园地」。也就是在这座给孤独的园地中。

Tassaṃ sāvatthiyaṃ. Jetavaneti ettha attano paccatthikajanaṃ jinātīti jeto, raññā vā attano paccatthikajane jite jātoti jeto, maṅgalakamyatāya vā tassa evaṃnāmameva katanti jeto, jetassa vanaṃ jetavanaṃ. Tañhi jetena rājakumārena ropitaṃ saṃvaddhitaṃ paripālitaṃ, so ca tassa sāmī ahosi. Tasmā jetavananti vuccati, tasmiṃ jetavane. Anāthapiṇḍikassa ārāmeti ettha sudatto nāma so gahapati mātāpitūhi katanāmavasena. Sabbakāmasamiddhitāya pana vigatamalamaccheratāya karuṇādiguṇasamaṅgitāya ca niccakālaṃ anāthānaṃ piṇḍamadāsi, tena anāthapiṇḍikoti saṅkhaṃ gato. Āramanti ettha pāṇino visesena vā pabbajitāti ārāmo, tassa pupphaphalādisobhāya nātidūranaccāsannatādipañcavidhasenāsanaṅgasampattiyā ca tato tato āgamma ramanti abhiramanti anukkaṇṭhitā hutvā nivasantīti attho. Vuttappakārāya vā sampattiyā tattha tattha gatepi attano abbhantaraṃyeva ānetvā rametīti ārāmo. So hi anāthapiṇḍikena gahapatinā jetassa rājakumārassa hatthato aṭṭhārasahi hiraññakoṭīhi koṭisantharena kīṇitvā aṭṭhārasahi hiraññakoṭīhi senāsanāni kārāpetvā aṭṭhārasahi hiraññakoṭīhi vihāramahaṃ niṭṭhāpetvā evaṃ catupaññāsahiraññakoṭipariccāgena buddhappamukhassa saṅghassa niyyādito. Tasmā ‘‘anāthapiṇḍikassa ārāmo’’ti vuccati. Tasmiṃ anāthapiṇḍikassa ārāme.

292在这里，提到「祇园」这个词，是对先前主人的称扬赞叹；而提到「给孤独的园地」，则是对后来主人的称扬赞叹。那么，这样称扬他们有什么作用呢？是为了让那些渴望功德的人能够效法随行。具体来说，在那次建造门楼殿堂的过程中，祇多王子所舍弃的，是卖地所得的十八俱胝金币，以及那些价值无数亿金的树木；而给孤独长者所舍弃的，则是五十四俱胝金币。就这样，具寿阿难尊者通过称扬他们二位，一方面表明那些希求功德的人就是这样修功德的，另一方面也鼓励其他希求功德的人，去效法随行他们。

Ettha ca ‘‘jetavane’’ti vacanaṃ purimasāmiparikittanaṃ. ‘‘Anāthapiṇḍikassa ārāme’’ti pacchimasāmiparikittanaṃ. Kimetesaṃ parikittane payojananti. Puññakāmānaṃ diṭṭhānugatiāpajjanaṃ. Tatra hi dvārakoṭṭhakapāsādamāpane bhūmivikkayaladdhā aṭṭhārasa hiraññakoṭiyo anekakoṭiagghanakā rukkhā ca jetassa pariccāgo, catupaññāsa koṭiyo anāthapiṇḍikassa. Iti tesaṃ parikittanena evaṃ puññakāmā puññāni karontīti dassento āyasmā ānando aññepi puññakāme tesaṃ diṭṭhānugatiāpajjane niyojeti.

293「诸比丘，我将为你们宣说防护一切漏的法门」，世尊为什么宣说这部经呢？是为了从清除那些比丘的垢秽开始，显示导向漏尽的修行方法。其中，「防护一切漏的法门」的意思是：防护一切漏的原因、作为防护的那个原因。由于这个原因，那些漏被防护、被遮止之后，达到名为「不再生起的灭」的灭尽，被断除、不再转起，这就是「那个原因」的意思。其中，所谓「漏」，是指「从眼……乃至……从意流漏、辗转」的意思。或者，就法而言，这些漏一直流到种姓地；就处而言，一直流到有顶（最高处），所以称为漏，意思就是：以这些法和这些处作为范围而转起。因为这个「ā」（前缀）有「内在作为」的意思。以久住的意义来说，酒等被称为漏；或者说它们像漏一样，所以也是漏。因为在世间，久住的酒等就被称为「漏」。如果以久住的意义来理解漏，那恰恰是这些烦恼才真正配称为漏。正如世尊曾说：「诸比丘，无明的起始边际是不可知的，不能说在此之前无明不存在」等。或者又可以说，它们流出、漏出漫长的轮回之苦，所以称为漏。在这些解释中，前两种词源解释适用于把烦恼称为漏的场合；后一种解释也适用于业。而且，不单是业与烦恼才是漏，还有各种各样的灾祸。因为在经典中也有这样的用法，比如：「准达，我并非只是为了防护现世诸漏而说法」等处，这里是把作为诤论之根的烦恼称为漏。

Sabbāsavasaṃvarapariyāyaṃ vo, bhikkhaveti kasmā idaṃ suttamabhāsi? Tesaṃ bhikkhūnaṃ upakkilesavisodhanaṃ ādiṃ katvā āsavakkhayāya paṭipattidassanatthaṃ. Tattha sabbāsavasaṃvarapariyāyanti sabbesaṃ āsavānaṃ saṃvarakāraṇaṃ saṃvarabhūtaṃ kāraṇaṃ, yena kāraṇena te saṃvaritā pidahitā hutvā anuppādanirodhasaṅkhātaṃ khayaṃ gacchanti pahīyanti nappavattanti, taṃ kāraṇanti attho. Tattha āsavantīti āsavā, cakkhutopi…pe… manatopi sandanti pavattantīti vuttaṃ hoti. Dhammato yāva gotrabhuṃ okāsato yāva bhavaggaṃ savantīti vā āsavā, ete dhamme etañca okāsaṃ anto karitvā pavattantīti attho. Antokaraṇattho hi ayaṃ ākāro. Cirapārivāsiyaṭṭhena madirādayo āsavā, āsavā viyātipi āsavā. Lokasmiñhi cirapārivāsikā madirādayo āsavāti vuccanti. Yadi ca cirapārivāsiyaṭṭhena āsavā, eteyeva bhavitumarahanti. Vuttañhetaṃ ‘‘purimā, bhikkhave, koṭi na paññāyati avijjāya, ito pubbe avijjā nāhosī’’tiādi (a. ni. 10.61). Āyataṃ vā saṃsāradukkhaṃ savanti pasavantītipi āsavā. Purimāni cettha nibbacanāni yattha kilesā āsavāti āgacchanti, tattha yujjanti, pacchimaṃ kammepi. Na kevalañca kammakilesāyeva āsavā, apica kho nānappakārakā uppaddavāpi. Suttesu hi ‘‘nāhaṃ, cunda, diṭṭhadhammikānaṃyeva āsavānaṃ saṃvarāya dhammaṃ desemī’’ti (dī. ni. 3.182) ettha vivādamūlabhūtā kilesā āsavāti āgatā.

294「凭此功德我能生天，或成为乾闼婆、飞鸟；

‘‘Yena devūpapatyassa, gandhabbo vā vihaṅgamo;

295「凭此我能获得夜叉身，或舍弃人身；

Yakkhattaṃ yena gaccheyyaṃ, manussattañca abbaje;

296「我的这些漏已经断尽，被摧毁、被粉碎了。」（《增支部》4.36）

Te mayhaṃ āsavā khīṇā, viddhastā vinaḷīkatā’’ti. (a. ni. 4.36); –

297在这里，三界的业以及其余的不善法（也被称为漏）。在「为了防护现世之漏，为了遮止后世之漏」（《律藏·波罗夷》39）这个表述中，毁谤他人、追悔、杀害、捆绑等行为，以及堕恶趣之苦等各种各样的灾祸，都是漏。而这些漏，在什么地方、以什么方式出现，就应该按照那种方式去理解。

Ettha tebhūmakañca kammaṃ avasesā ca akusalā dhammā. ‘‘Diṭṭhadhammikānaṃ āsavānaṃ saṃvarāya samparāyikānaṃ āsavānaṃ paṭighātāyā’’ti (pārā. 39) ettha parūpavādavippaṭisāravadhabandhādayo ceva apāyadukkhabhūtā ca nānappakārā upaddavā. Te panete āsavā yattha yathā āgatā, tattha tathā veditabbā.

298因为这些漏，在律藏中首先以两种方式出现：「为了防护现世之漏，为了遮止后世之漏」。在《六处相应》中，以三种方式出现：「贤友，有三种漏：欲漏、有漏、无明漏」（《增支部》6.63）。在其他经和阿毗达摩中，这些漏加上见漏，以四种方式出现。在决择说中，以五种方式出现：「诸比丘，有漏导向地狱，有漏导向畜生道，有漏导向饿鬼界，有漏导向人界，有漏导向天界」（《增支部》6.63）。在《六集》中，以「诸比丘，有漏应由防护来断除」等理趣，以六种方式出现。然而在这部经中，这些漏连同那些应由见来断除的漏，一共以七种方式出现。以上便是「漏」这个词的语义训释和分类。

Ete hi vinaye tāva ‘‘diṭṭhadhammikānaṃ āsavānaṃ saṃvarāya, samparāyikānaṃ āsavānaṃ paṭighātāyā’’ti dvedhā āgatā. Saḷāyatane ‘‘tayome āvuso āsavā, kāmāsavo bhavāsavo avijjāsavo’’ti (a. ni. 6.63) tidhā āgatā. Aññesu ca suttantesu abhidhamme ca teyeva diṭṭhāsavena saha catudhā āgatā. Nibbedhikapariyāye – ‘‘atthi, bhikkhave, āsavā nirayagāminiyā, atthi āsavā tiracchānayonigāminiyā, atthi āsavā pettivisayagāminiyā, atthi āsavā manussalokagāminiyā, atthi āsavā devalokagāminiyā’’ti (a. ni. 6.63) pañcadhā āgatā. Chakkanipāte – ‘‘atthi, bhikkhave, āsavā saṃvarā pahātabbā’’tiādinā nayena chadhā āgatā. Imasmiṃ pana sutte teyeva dassanāpahātabbehi saddhiṃ sattadhā āgatāti. Ayaṃ tāva āsavapade vacanattho ceva pabhedo ca.

299在「防护」这个词上，所谓「防护」，就是它防护，意思是遮止、阻止、不让它转起。正如：「诸比丘，我允许在白天独处时，关好门而独处」（《律藏·波罗夷》77），以及「我说防护诸流，以智慧使它们闭绝」（《经集》1041）等句中，都是以阻塞、闭绝的意义来说「防护」的。这个防护有五种：戒防护、念防护、慧防护、忍防护、精进防护。其中，「具足此巴帝摩卡防护」（《分别》511），这是戒防护，因为在这里，巴帝摩卡戒被称为防护。在「于眼根防护而住」等句子中（《长部》1.213），是念防护，因为在这里，念被称为防护。「我说防护诸流，以智慧使它们闭绝」，这是慧防护，因为在这里，以「使它们闭绝」来说明智慧，是以阻塞的意义作为防护的。而以「他堪忍寒暑……乃至……不让生起的欲寻持续」等理趣（《中部》1.24-26）来说，忍防护和精进防护也就是在这部经中出现的。应该知道，这五种防护都被「防护一切漏法门」这个总说所包含，因此都具有防护的性质。

Saṃvarapade pana saṃvarayatīti saṃvaro, pidahati nivāreti pavattituṃ na detīti attho. Tathā hi ‘‘anujānāmi, bhikkhave, divā paṭisallīyantena dvāraṃ saṃvaritvā paṭisallīyitu’’nti (pārā. 77), ‘‘sotānaṃ saṃvaraṃbraūmi, paññāyete pidhīyare’’ti (su. ni. 1041) ca ādīsu pidhānaṭṭhena saṃvaramāha. Svāyaṃ saṃvaro pañcavidho hoti sīlasaṃvaro satiñāṇa khanti vīriyasaṃvaroti. Tattha ‘‘iminā pātimokkhasaṃvarena upeto’’ti (vibha. 511) ayaṃ sīlasaṃvaro. Pātimokkhasīlañhi ettha saṃvaroti vuttaṃ. ‘‘Cakkhundriye saṃvaramāpajjatī’’tiādīsu (dī. ni. 1.213) satisaṃvaro. Sati hettha saṃvaroti vuttā. ‘‘Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmi, paññāyete pidhīyare’’ti ayaṃ ñāṇasaṃvaro. Ñāṇañhettha pidhīyareti iminā pidhānaṭṭhena saṃvaroti vuttaṃ. ‘‘Khamo hoti sītassa…pe…, uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāsetī’’tiādinā (ma. ni. 1.24-26) pana nayena idheva khantivīriyasaṃvarā āgatā. Tesañca ‘‘sabbāsavasaṃvarapariyāya’’nti iminā uddesena saṅgahitattā saṃvarabhāvo veditabbo.

300而且，这五种防护在本经中确实都出现了。其中，忍防护和精进防护前面已经说过。而「他避开那不适合的坐处和不适合的去处」（《中部》1.25），这是本经中的戒防护。「如理思惟，善加防护眼根的防护而住」（《中部》1.22），这是念防护。在一切处进行思惟，这是慧防护。另外，以未曾执取的方式去执取，也就是见、受用、修习，这也是慧防护。所谓「法门」，就是透过它来使人了解法，所以叫法门，意思是使人达到生起或达到灭。到此为止，「防护一切漏法门」这个标题中应该解释的内容都已经解释了。

Apica pañcavidhopi ayaṃ saṃvaro idha āgatoyeva, tattha khantivīriyasaṃvarā tāva vuttāyeva. ‘‘So tañca anāsanaṃ tañca agocara’’nti (ma. ni. 1.25) ayaṃ panettha sīlasaṃvaro. ‘‘Paṭisaṅkhā yoniso cakkhundriyasaṃvarasaṃvuto’’ti (ma. ni. 1.22) ayaṃ satisaṃvaro. Sabbattha paṭisaṅkhā ñāṇasaṃvaro. Aggahitaggahaṇena pana dassanaṃ paṭisevanā bhāvanā ca ñāṇasaṃvaro. Pariyāyanti etena dhammāti pariyāyo, uppattiṃ nirodhaṃ vā gacchantīti vuttaṃ hoti. Ettāvatā ‘‘sabbāsavasaṃvarapariyāya’’nti ettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ vuttaṃ hoti.

15现在，在「对于了知者、……我」等句中，「了知者」指了知的人，「见者」指看见的人。这两个词意思相同，仅仅文句不同。虽然如此，「了知者」是依据智的特征来称说补特伽罗，因为了知的特征就是智。「见者」是依据智的作用来称说，因为见的作用就是智。拥有智的补特伽罗，如同有眼的人用眼睛看色，用智看见已经显露的法。再者，为了生起如理作意而说为“了知者”，为了不如理作意不会那样生起而说为“见者”，这就是此处的要旨。然而有些老师作了许多戏论，他们与此义理不相应。

15. Idāni jānato ahantiādīsu jānatoti jānantassa. Passatoti passantassa. Dvepi padāni ekatthāni, byañjanameva nānaṃ. Evaṃ santepi jānatoti ñāṇalakkhaṇaṃ upādāya puggalaṃ niddisati, jānanalakkhaṇañhi ñāṇaṃ. Passatoti ñāṇappabhāvaṃ upādāya, passanappabhāvañhi ñāṇaṃ. Ñāṇasamaṅgī puggalo cakkhumā viya cakkhunā rūpāni ñāṇena vivaṭe dhamme passati. Apica yonisomanasikāraṃ uppādetuṃ jānato, ayonisomanasikāro yathā na uppajjati, evaṃ passatoti ayamettha sāro. Keci panācariyā bahū papañce bhaṇanti, te imasmiṃ atthe na yujjanti.

302「漏尽」是指漏的断除、漏的究竟灭的生起、已尽的相状、无有的状态。在此经中，以及“由漏尽而有漏尽心解脱”（《中部》1.438）等处，这就是漏尽的意思。但是在其他地方，道、果、涅槃也被称为漏尽。正如——

Āsavānaṃkhayanti āsavappahānaṃ āsavānaṃ accantakkhayasamuppādaṃ khīṇākāraṃ natthibhāvanti ayameva hi imasmiñca sutte, ‘‘āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimutti’’ntiādīsu (ma. ni. 1.438) ca āsavakkhayattho. Aññattha pana maggaphalanibbānānipi āsavakkhayoti vuccanti. Tathā hi –

303“正在修学的有学比丘，是直道的随顺者；

‘‘Sekhassa sikkhamānassa, ujumaggānusārino;

304在灭尽中，第一智生起，从此之后，其余智无间隔地生起。”（《如是语》62）——

Khayasmiṃ paṭhamaṃ ñāṇaṃ, tato aññā anantarā’’ti. (itivu. 62) –

305在诸如此类的文句中，「道」被称为漏尽。

Ādīsu maggo āsavakkhayoti vutto,

306在“因漏尽故，成为沙门”（《中部》1.438）等文句中，则称为「果」。

‘‘Āsavānaṃ khayā samaṇo hotī’’tiādīsu (ma. ni. 1.438) phalaṃ.

307“如果有人常观别人的过失，内心恒常怀着指摘之想；

‘‘Paravajjānupassissa, niccaṃ ujjhānasaññino;

308他的诸漏便增长，他远离漏尽。”（《法句经》253）——

Āsavā tassa vaḍḍhanti, ārā so āsavakkhayā’’ti. (dha. pa. 253) –

309在类似这样的经文中，涅槃被说为「漏尽」。

Ādīsu nibbānaṃ ‘‘āsavakkhayo’’ti vuttaṃ.

310「非不知者，非不见者」的意思是：对于那不知、不见的人，我不宣说（漏尽）。这就否定了那些主张即使不知不见，仅凭防护等就能清净的人。或者，前面两句指出了正确的方法，这句话则遮止了错误的方法。简单来说，这里表明了：智慧就是防护诸漏的方法。

No ajānato no apassatoti yo pana na jānāti na passati, tassa no vadāmīti attho. Etena ye ajānato apassatopi saṃvarādīhiyeva suddhiṃ vadanti, te paṭikkhittā honti. Purimena vā padadvayena upāyo vutto, iminā anupāyapaṭisedho. Saṅkhepena cettha ñāṇaṃ āsavasaṃvarapariyāyoti dassitaṃ hoti.

311现在，为了说明知道什么、见到什么时诸漏灭尽，他便发问：「比丘们，知道什么？」这里，「知」有很多种。确实，某个比丘天生机巧，会做伞盖；另一个会做衣服等。对他而言，依止于戒律而做这些事时，不能说那种‘知’是道果的近因。然而，若有人出家后懂得行医等，这样的知见反而让诸漏增长。因此，只开示知道什么、见到什么时漏尽，他接着说：「如理作意和非如理作意」。

Idāni yaṃ jānato āsavānaṃ khayo hoti, taṃ dassetukāmo kiñca, bhikkhave, jānatoti pucchaṃ ārabhi, tattha jānanā bahuvidhā. Dabbajātiko eva hi koci bhikkhu chattaṃ kātuṃ jānāti, koci cīvarādīnaṃ aññataraṃ, tassa īdisāni kammāni vattasīse ṭhatvā karontassa sā jānanā maggaphalānaṃ padaṭṭhānaṃ na hotīti na vattabbā. Yo pana sāsane pabbajitvā vejjakammādīni kātuṃ jānāti, tassevaṃ jānato āsavā vaḍḍhantiyeva, tasmā yaṃ jānato passato ca āsavānaṃ khayo hoti, tadeva dassento āha yoniso ca manasikāraṃ ayoniso ca manasikāranti.

312其中，「如理作意」是指方法作意、根本作意。对于无常等，以‘无常’这样的方式，或者以随顺真理的方式，心的转向、一再转向、倾注、等持、作意——这就称为如理作意。

Tattha yoniso manasikāro nāma upāyamanasikāro pathamanasikāro, aniccādīsu aniccanti ādinā eva nayena saccānulomikena vā cittassa āvaṭṭanā anvāvaṭṭanā ābhogo samannāhāro manasikāro, ayaṃ vuccati yoniso manasikāroti.

313「非如理作意」即非方法作意、邪道作意。在无常上作常想，在苦上作乐想，在无我上作我想，在不净上作净想——这就是非如理作意、邪道作意。或者，以与真理相违的方式，心的转向、一再转向、倾注、等持、作意，这称为非如理作意。如此，知道如何让如理作意生起，并观察到非如理作意如何不生的比丘，他的诸漏便灭尽。

Ayoniso manasikāroti anupāyamanasikāro uppathamanasikāro. Anicce niccanti dukkhe sukhanti anattani attāti asubhe subhanti ayoniso manasikāro uppathamanasikāro. Saccappaṭikulena vā cittassa āvaṭṭanā anvāvaṭṭanā ābhogo samannāhāro manasikāro, ayaṃ vuccati ayoniso manasikāroti. Evaṃ yoniso manasikāraṃ uppādetuṃ jānato, ayoniso manasikāro ca yathā na uppajjati, evaṃ passato āsavānaṃ khayo hoti.

314现在，为了显示这个道理的合理性，说：「诸比丘，非如理……乃至……断除。」这是什么意思呢？因为对于常作非如理作意的人，诸漏便生起；对于常作如理作意的人，诸漏便断除。因此应知：知道如何让如理作意生起，并看到非如理作意如何不生的比丘，他的诸漏便灭尽。这是此处的略释。

Idāni imassevatthassa yuttiṃ dassento āha ayoniso, bhikkhave…pe… pahīyantīti. Tena kiṃ vuttaṃ hoti, yasmā ayoniso manasikaroto āsavā uppajjanti, yoniso manasikaroto pahīyanti, tasmā jānitabbaṃ yoniso manasikāraṃ uppādetuṃ jānato, ayoniso manasikāro ca yathā na uppajjati, evaṃ passato āsavānaṃ khayo hotīti, ayaṃ tāvettha saṅkhepavaṇṇanā.

315以下是详细解释。其中，首先用「如理、非如理」这两个词，就含摄了下面全部经文。因为下面全部经文是依轮转和还灭而说的。以非如理作意为根本的是轮转，以如理作意为根本的是还灭。怎么讲呢？非如理作意增长时，会圆满两个法：无明和有爱。由于有无明，‘以无明为缘，行……乃至……纯大苦蕴集起。’由于有爱，‘以爱为缘，取……乃至……集起。’这样，这个常作非如理作意的人，就像被暴风摧毁的船、落入恒河漩涡的牛群、系在轮轴上的壮牛一样，在有、生趣、识住、有情居处中反复轮转。这就是以非如理作意为根本的轮转。

Ayaṃ pana vitthāro – tattha ‘‘yoniso ayoniso’’ti imehi tāva dvīhi padehi ābaddhaṃ hoti upari sakalasuttaṃ. Vaṭṭavivaṭṭavasena hi upari sakalasuttaṃ vuttaṃ. Ayoniso manasikāramūlakañca vaṭṭaṃ, yoniso manasikāramūlakañca vivaṭṭaṃ. Kathaṃ? Ayoniso manasikāro hi vaḍḍhamāno dve dhamme paripūreti avijjañca bhavataṇhañca. Avijjāya ca sati ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā…pe… dukkhakkhandhassa samudayo hoti. Taṇhāya sati taṇhāpaccayā upādānaṃ…pe… samudayo hotī’’ti. Evaṃ ayaṃ ayoniso manasikārabahulo puggalo vātavegābhighātena vippanaṭṭhanāvā viya gaṅgāvaṭṭe patitagokulaṃ viya cakkayante yuttabalibaddo viya ca punappunaṃ bhavayonigativiññāṇaṭṭhitisattāvāsesu āvaṭṭaparivaṭṭaṃ karoti, evaṃ tāva ayoniso manasikāramūlakaṃ vaṭṭaṃ.

316而如理作意增长时，如同《相应部》所说：‘诸比丘，成就如理作意的比丘，当可预期他将修习圣八支道，将多修习圣八支道’，因此能圆满以正见为首的八支道。而此正见就是明，由于明生起，无明便灭，‘无明灭则行灭……乃至……这样整个苦蕴灭尽’。如此，应知这是以如理作意为根本的还灭。就这样，用这两个词含摄了全部经文。

Yoniso manasikāro pana vaḍḍhamāno – ‘‘yoniso manasikārasampannassetaṃ, bhikkhave, bhikkhuno pāṭikaṅkhaṃ, ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāvessati, ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bahulīkarissatī’’ti (saṃ. ni. 5.55) vacanato sammādiṭṭhipamukhaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ paripūreti. Yā ca sammādiṭṭhi, sā vijjāti tassa vijjuppādā avijjānirodho, ‘‘avijjānirodhā saṅkhāranirodho…pe… evaṃ etassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hotī’’ti (mahāva. 1) evaṃ yoniso manasikāramūlakaṃ vivaṭṭaṃ veditabbaṃ. Evaṃ imehi dvīhi padehi ābaddhaṃ hoti upari sakalasuttaṃ.

317在这里，经文的编排是这样：如果先展示了诸漏的断除，然后再宣说它们的生起，这是不合理的。因为已经断除的漏绝不会再生起，只有已经生起的漏才可能断除。所以，世尊以与前面提示相反的顺序，这样说道：“诸比丘，不如理作意者……”等等。

Evaṃ ābaddhe cettha yasmā pubbe āsavappahānaṃ dassetvā pacchā uppatti vuccamānā na yujjati. Na hi pahīnā puna uppajjanti. Uppannānaṃ pana pahānaṃ yujjati, tasmā uddesapaṭilomatopi ‘‘ayoniso, bhikkhave, manasikaroto’’tiādimāha.

318这里，“不如理作意者”是指让上述那种非如理作意生起的人。“未生的诸漏也生起”：这里应当这样理解——有人过去从未获得过衣服等资具，或者得到了侍者、同住比丘、弟子等某种合意的事物，然后把这个对象看作是“清净的”“快乐的”，作非理作意；或者对某些过去从未经验过的所缘用种种方式作非理作意，这时他的漏便生起，这些漏就称为“未生的诸漏生起”。否则，在无始的轮回中，根本不存在叫作“从未生起”的漏。另外，对于过去曾经经验过的事物或所缘，如果某人由于本性清净，或者由于教示、遍问、学习教典、从事新造业、如理作意等其中某一个原因，先前漏没有生起，后来却因为类似的缘突然生起，这些漏也应知道是“未生的漏生起”。至于对着同样这些事物、所缘不断重复生起的漏，就称为“已生的漏增长”。若非如此，初次生起的漏是没有所谓“增长”的。

Tattha ayoniso manasikarototi vuttappakāraṃ ayoniso manasikāraṃ uppādayato. Anuppannā ceva āsavā uppajjantīti ettha ye pubbe appaṭiladdhapubbaṃ cīvarādiṃ vā paccayaṃ upaṭṭhākasaddhivihārikaantevāsikānaṃ vā aññataraṃ manuññaṃ vatthuṃ paṭilabhitvā, taṃ subhaṃ sukhanti ayoniso manasikaroto, aññataraññataraṃ vā pana ananubhūtapubbaṃ ārammaṇaṃ yathā vā tathā vā ayoniso manasikaroto āsavā uppajjanti, te anuppannā uppajjantīti veditabbā, aññathā hi anamatagge saṃsāre anuppannā nāma āsavā na santi. Anubhūtapubbepi ca vatthumhi ārammaṇe vā yassa pakatisuddhiyā vā uddesaparipucchāpariyattinavakammayonisomanasikārānaṃ vā aññataravasena pubbe anuppajjitvā pacchā tādisena paccayena sahasā uppajjanti, imepi anuppannā uppajjantīti veditabbā. Tesuyeva pana vatthārammaṇesu punappunaṃ uppajjamānā uppannā pavaḍḍhantīti vuccanti. Ito aññathā hi paṭhamuppannānaṃ vaḍḍhi nāma natthi.

319在“诸比丘，又如理……”这一句里，如果某人由于本性清净——例如像尊者大迦叶与跋陀迦毗罗尼那样——或者由于教示、遍问等因由，漏不生起，他知道：“我的漏还没有被道彻底断除，我现在应为了彻底断除它们而修行。”此后，他通过修习道而彻底断除一切漏。这个人便称为“未生的诸漏不再生起”。而如果有人在正做某件事时，由于失念而突然生起了漏，随后产生悚惧心，如理地精进断除那些漏，这个人便称为“已生的诸漏得以断除”，就像曼达拉园寺的住者马哈帝沙长老那样。据说，他就在那座精舍里学习所授内容。有一天，他进入村庄托钵，面对不合适的所缘，烦恼生起了。他以观照的力量镇伏住那个烦恼后回到精舍。即使在睡梦中，那个所缘也未曾现起。于是他生起悚惧心：“这个烦恼如果增长，将成为堕入恶趣的因。”于是，他辞别老师，离开精舍，前往大僧护长老的座前，领受了与贪欲对治的不净业处，随后进入丛林的深处，铺开粪扫衣坐下，以不来道断除了五种欲贪，然后起身礼敬老师，第二天便通达了所授的道。然而，对于正在生起的诸漏，通过修行而断除，则不称为“断除”。

Yonisoca kho, bhikkhaveti ettha pana yassa pakatisuddhiyā vā seyyathāpi āyasmato mahākassapassa bhaddāya ca kāpilāniyā, uddesaparipucchādīhi vā kāraṇehi āsavā nuppajjanti, so ca jānāti ‘‘na kho me āsavā maggena samugghātaṃ gatā, handa nesaṃ samugghātāya paṭipajjāmī’’ti. Tato maggabhāvanāya sabbe samugghāteti. Tassa te āsavā anuppannā na uppajjantīti vuccanti. Yassa pana kārakasseva sato satisammosena sahasā āsavā uppajjanti, tato saṃvegamāpajjitvā yoniso padahanto te āsave samucchindati, tassa uppannā pahīyantīti vuccanti maṇḍalārāmavāsīmahātissabhūtattherassa viya. So kira tasmiṃyeva vihāre uddesaṃ gaṇhāti, athassa gāme piṇḍāya carato visabhāgārammaṇe kileso uppajji, so taṃ vipassanāya vikkhambhetvā vihāraṃ agamāsi. Tassa supinantepi taṃ ārammaṇaṃ na upaṭṭhāsi. So ‘‘ayaṃ kileso vaḍḍhitvā apāyasaṃvattaniko hotī’’ti saṃvegaṃ janetvā ācariyaṃ āpucchitvā vihārā nikkhamma mahāsaṅgharakkhitattherassa santike rāgapaṭipakkhaṃ asubhakammaṭṭhānaṃ gahetvā gumbantaraṃ pavisitvā paṃsukūlacīvaraṃ santharitvā nisajja anāgāmimaggena pañcakāmaguṇikarāgaṃ chinditvā uṭṭhāya ācariyaṃ vanditvā punadivase uddesamaggaṃ pāpuṇi. Ye pana vattamānuppannā, tesaṃ paṭipattiyā pahānaṃ nāma natthi.

1616. 现在，为了说明那些被断除的漏的多种断除因由，举出“已生的诸漏得以断除”这一句，法王世尊善巧于教示的分别，便展开说法道：“诸比丘，有漏以见可断……”等等。这里，“以见可断”是指由见而能断除。这种方法适用于所有情况。

16. Idāni ‘‘uppannā ca āsavā pahīyantī’’ti idameva padaṃ gahetvā ye te āsavā pahīyanti, tesaṃ nānappakārato aññampi pahānakāraṇaṃ āvikātuṃ desanaṃ vitthārento atthi, bhikkhave, āsavā dassanā pahātabbātiādimāha yathā taṃ desanāpabhedakusalo dhammarājā. Tattha dassanā pahātabbāti dassanena pahātabbā. Esa nayo sabbattha.

349以见可断之漏的注释

Dassanāpahātabbaāsavavaṇṇanā

1717. 现在，为了逐一解释这些语句，世尊先提出“诸比丘，哪些漏是以见应断的？”这一问题，然后按照《根本法门》义释中所说的方式，开始依于人而设立的教示：“诸比丘，这里，无闻凡夫……”。其中，“于应作意的法不如实了知”是指，对于应当转向、应当将心投入的法，他不知道。“于不应作意的法”则是指相反。这个道理也适用于其余的语句。可是，哪些法是“应作意”的，哪些是“不应作意”的，就法本身而言并没有固定的说法，但从方式上说则有定准：如果以某种方式作意时，会成为不善法生起的立足处，就不应以那种方式作意；如果以某种方式作意时，会成为善法生起的立足处，就应以那种方式作意。因此，世尊说：“诸比丘，当他作意某些法时，未生的欲漏……”等等。

17. Idāni tāni padāni anupubbato byākātukāmo ‘‘katame ca, bhikkhave, āsavā dassanā pahātabbā’’ti pucchaṃ katvā mūlapariyāyavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva ‘‘idha, bhikkhave, assutavā puthujjano’’ti puggalādhiṭṭhānaṃ desanaṃ ārabhi. Tattha manasikaraṇīye dhamme nappajānātīti āvajjitabbe samannāharitabbe dhamme na pajānāti. Amanasikaraṇīyeti tabbiparīte. Esa nayo sesapadesupi. Yasmā pana ime dhammā manasikaraṇīyā, ime amanasikaraṇīyāti dhammato niyamo natthi, ākārato pana atthi. Yenā ākārena manasikariyamānā akusaluppattipadaṭṭhānā honti, tenākārena na manasikātabbā. Yena kusaluppattipadaṭṭhānā honti, tenākārena manasikātabbā. Tasmā ‘‘ya’ssa, bhikkhave, dhamme manasikaroto anuppanno vā kāmāsavo’’tiādimāha.

322这里，“ya'ssa”（那个他的）意思是“对于那个他”，也就是对于那个无闻凡夫。“manasikaroti”（作意）意思是转向、注意。在“anuppanno vā kāmāsavo”（未生的欲漏或）中，“vā”字是合集义，不是选择义。因此，正如在“yāvatā, bhikkhave, sattā apadā vā dvipadā vā …pe… tathāgato tesaṃ aggamakkhāyatī”（诸比丘，凡是无足的有情或二足的有情……如来被宣说为其中之最上）中，意思是“无足的以及二足的”；在“bhūtānaṃ vā sattānaṃ ṭhitiyā sambhavesīnaṃ vā anuggahāyā”（为了已生有情的住立或为了未生有情的扶助）中，意思是“已生的以及未生的”；在“aggito vā udakato vā mithubhedato vā”（从火或是从水或是从离间）中，意思是“从火以及从水以及从离间”；同样地，在这里也应该理解为“未生的欲漏生起，以及已生的欲漏增长”。对于其余的漏也应这样理解。

Tattha ya’ssāti ye assa assutavato puthujjanassa. Manasikarototi āvajjayato samannāharantassa. Anuppanno vā kāmāsavoti ettha samuccayattho vāsaddo, na vikappattho. Tasmā yathā ‘‘yāvatā, bhikkhave, sattā apadā vā dvipadā vā…pe… tathāgato tesaṃ aggamakkhāyatī’’ti (itivu. 90) vutte apadā ca dvipadā cāti attho, yathā ca ‘‘bhūtānaṃ vā sattānaṃ ṭhitiyā sambhavesīnaṃ vā anuggahāyā’’ti (ma. ni. 1.402) vutte bhūtānañca sambhavesīnañcāti attho, yathā ca ‘‘aggito vā udakato vā mithubhedato vā’’ti (udā. 76) vutte aggito ca udakato ca mithubhedato cāti attho, evamidhāpi anuppanno ca kāmāsavo uppajjati, uppanno ca kāmāsavo pavaḍḍhatīti attho daṭṭhabbo. Evaṃ sesesu.

323这里，“欲漏”是指对五种欲功德的贪染。“有漏”是指在色界、无色界存在状态中的欲贪，对禅那的喜爱，以及与常见、断见相应的贪。这样一来，见漏也归入有漏之中。“无明漏”是指对四圣谛的无知。其中，当对着欲功德以味著而作意时，未生的欲漏便生起，已生的欲漏便增长。当对着广大法以味著而作意时，未生的有漏便生起，已生的有漏便增长。当对着三地诸法以四颠倒为立足处的方式而作意时，未生的无明漏便生起，已生的无明漏便增长，应当这样了知。与此相反的方面，即是白分，应详细展开。

Ettha ca kāmāsavoti pañcakāmaguṇiko rāgo. Bhavāsavoti rupārūpabhave chandarāgo, jhānanikanti ca sassatucchedadiṭṭhisahagatā. Evaṃ diṭṭhāsavopi bhavāsave eva samodhānaṃ gacchati. Avijjāsavoti catūsu saccesu aññāṇaṃ. Tattha kāmaguṇe assādato manasikaroto anuppanno ca kāmāsavo uppajjati, uppanno ca pavaḍḍhati. Mahaggatadhamme assādato manasikaroto anuppanno ca bhavāsavo uppajjati, uppanno ca pavaḍḍhati. Tīsu bhūmīsu dhamme catuvipallāsapadaṭṭhānabhāvena manasikaroto anuppanno ca avijjāsavo uppajjati, uppanno ca pavaḍḍhatīti veditabbo. Vuttanayapaccanīkato sukkapakkho vitthāretabbo.

324为什么这里只提到三种漏？因为这是用来对治解脱的。欲漏是对治无愿解脱的；其余两种漏，则是对治无相解脱和空解脱的。所以，生起这三种漏的人，就没有份于这三种解脱；不生起这三种漏的人，才有份。为了显示这一层意思，所以才只说三种漏，应当这样理解。或者，见漏在这里其实也被包含在内了，这已经有了解释。

Kasmā pana tayo eva āsavā idha vuttāti. Vimokkhapaṭipakkhato. Appaṇihitavimokkhapaṭipakkho hi kāmāsavo,. Animittasuññatavimokkhapaṭipakkhā itare. Tasmā ime tayo āsave uppādentā tiṇṇaṃ vimokkhānaṃ abhāgino honti, anuppādentā bhāginoti etamatthaṃ dassentena tayo eva vuttāti veditabbā. Diṭṭhāsavopi vā ettha vutto yevāti vaṇṇitametaṃ.

325“对他不应作意之法的作意”：指以作意为原因，因为他去作意那些法，所以才这样说。第二句（即“对应作意之法的不作意”）也用同样的道理来理解。“未生的那些漏就生起，已生的那些漏就增长”，这是对前面所讲的那些漏，从本质不变的角度所做的归结。

Tassaamanasikaraṇīyānaṃ dhammānaṃ manasikārāti manasikārahetu, yasmā te dhamme manasi karoti, tasmāti vuttaṃ hoti. Esa nayo dutiyapadepi. ‘‘Anuppannā ceva āsavā uppajjanti, uppannā ca āsavā pavaḍḍhantī’’ti heṭṭhā vuttaāsavānaṃyeva abhedato nigamanametaṃ.

18到此为止，在以补特伽罗为根本的教法中，为了指出见所断的漏，而提到了无闻凡夫。正因为无闻凡夫是那句“诸比丘，对不如理作意的人来说，未生的漏就会生起……”这样总括所说的、以不如理作意为缘的欲漏等漏的所依，因此，那些漏也是透过这位凡夫而显示出来的。接着，为了显示见所断的漏，才说“他这样不如理作意：‘我在过去世曾经存在吗？’……”这段话。在这里，以疑为开端，同时也是为了显示见漏，而开始了这段教说。

18. Ettāvatā yo ayaṃ puggalādhiṭṭhānāya desanāya dassanā pahātabbe āsave niddisituṃ assutavā puthujjano vutto, so yasmā ‘‘ayoniso, bhikkhave, manasikaroto anuppannā ceva āsavā uppajjantī’’ti evaṃ sāmaññato vuttānaṃ ayoniso manasikārapaccayānaṃ kāmāsavādīnampi adhiṭṭhānaṃ, tasmā tepi āsave teneva puggalena dassetvā idāni dassanā pahātabbe āsave dassento so evaṃ ayoniso manasi karoti, ahosiṃ nu kho ahantiādimāha. Vicikicchāsīsena cettha diṭṭhāsavampi dassetuṃ imaṃ desanaṃ ārabhi.

327这段话的意思是：那个依前面所说方式生起诸漏的人，就是那位凡夫；而这位以“无闻……”等方式被描述的凡夫，他这样不如理、不以正确方法、不以正道而作意。他是怎样作意的呢？就像这样作意：“我在过去世曾经存在吗？……将来他会趣向哪里呢？”这说的是：他这样不如理作意，以致于依“我在过去世曾经存在吗？”等方式所说的十六种疑，就跟着生起来了。

Tassattho, yassa te iminā vuttanayena āsavā uppajjanti, so puthujjano, yo cāyaṃ ‘‘assutavā’’tiādinā nayena vutto, so puthujjano evaṃ ayoniso anupāyena uppathena manasi karoti. Kathaṃ? Ahosiṃ nu kho…pe…so kuhiṃ gāmī bhavissatīti. Kiṃ vuttaṃ hoti, so evaṃ ayoniso manasi karoti, yathāssa ‘‘ahaṃ ahosiṃ nu kho’’tiādinā nayena vuttā soḷasavidhāpi vicikicchā uppajjatīti.

328在这里，「我在过去世曾经存在吗？难道没有吗？」是依着常见的样子以及无因生起的样子，而对过去自体存在或不存在生起疑惑。这不需要问“是什么原因”。因为愚痴的凡夫，就像疯人一样，以种种莫名的方式而在运作。而且，不如理作意本身就是这里的原因。那么，不如理作意的原因又是什么呢？就是那凡夫性本身，或者是因为没有见到圣者等条件。难道凡夫就不会如理作意吗？有谁说过他完全不作意呢？但在那种如理作意的情况中，凡夫性并不是原因，听闻正法、亲近善知识等，才是那里的原因。因为，就像鱼肉等物质，并非本性就芳香，但在施设加工的缘下，它们也可以变得芳香。

Tattha ahosiṃ nu kho nanu khoti sassatākārañca adhiccasamuppattiākārañca nissāya atīte attano vijjamānataṃ avijjamānatañca kaṅkhati. Kiṃ kāraṇanti na vattabbaṃ. Ummattako viya hi bālaputhujjano yathā vā tathā vā pavattati. Apica ayoniso manasikāroyevettha kāraṇaṃ. Evaṃ ayoniso manasikārassa pana kiṃ kāraṇanti. Sveva puthujjanabhāvo ariyānaṃ adassanādīni vā. Nanu ca puthujjanopi yoniso manasi karotīti. Ko vā evamāha na manasi karotīti. Na pana tattha puthujjanabhāvo kāraṇaṃ , saddhammassavanakalyāṇamittādīni tattha kāraṇāni. Na hi macchamaṃsādīni attano attano pakatiyā sugandhāni, abhisaṅkhārapaccayā pana sugandhānipi honti.

329「我过去世曾是什么种姓呢？」这是依着种姓、性别、投生处，而起了这样的疑惑：“我过去世曾是刹帝利，还是婆罗门、吠舍、首陀罗、在家众、出家众、天或人中的某一种呢？”

Kiṃnu kho ahosinti jātiliṅgūpapattiyo nissāya khattiyo nu kho ahosiṃ, brāhmaṇavessasuddagahaṭṭhapabbajitadevamanussānaṃ aññataroti kaṅkhati.

330「我过去世曾是怎样外形呢？」这是依着体形的相，而起了这样的疑惑：“我过去世曾是高大的，还是矮小的、白的、黑的、有度量特征的、无量的……其中的某一种呢？”不过，也有些人说，这是依着有主宰者创造等看法，而从原因方面产生了疑惑：“我过去世是由于什么原因而存在的呢？”

Kathaṃ nu khoti saṇṭhānākāraṃ nissāya dīgho nu kho ahosiṃ, rassaodātakaṇhappamāṇikaappamāṇikādīnaṃ aññataroti kaṅkhati. Keci pana issaranimmānādiṃ nissāya kena nu kho kāraṇena ahosinti hetuto kaṅkhatīti vadanti.

331「曾作为什么而后来变成什么？」这是依着种姓等，而对自己生命的相续生起疑惑：“我是刹帝利，后来变成了婆罗门吗？……曾是天神，后来变成了人吗？”而在所有这些句子里，「长时」都是指“时间”的同义词。

Kiṃ hutvā kiṃ ahosinti jātiādīni nissāya khattiyo hutvā nu kho brāhmaṇo ahosiṃ…pe… devo hutvā manussoti attano paramparaṃ kaṅkhati. Sabbattheva pana addhānanti kālādhivacanametaṃ.

332「我将存在吗？难道不存在吗？」是依着常见相与断见相，而对未来的自己是存在还是不存在，产生了疑惑。这段其余部分的解释跟前面说过的一样。

Bhavissāminu kho nanu khoti sassatākārañca ucchedākārañca nissāya anāgate attano vijjamānataṃ avijjamānatañca kaṅkhati. Sesamettha vuttanayameva.

333「现在或当前长时」：指从现在起，以结生为起点、以死亡为终点，涵盖所有正在经历的时间段。「于内疑惑」：指对自己的诸蕴产生疑惑。「我存在吗？」：对自己的存在性产生疑惑。那么，这合理吗？这里就有合理与不合理的思量。而且，这里还举出这样一个事例：据说，小母的儿子是秃头，大母的儿子不是秃头，人们给那个儿子剃了头。他起来后心想：“我真的是小母的儿子吗？”就这样，产生了“我存在吗？”的疑惑。

Etarahi vā paccuppannamaddhānanti idāni vā paṭisandhiṃ ādiṃ katvā cutipariyantaṃ sabbampi vattamānakālaṃ gahetvā. Ajjhattaṃ kathaṃkathī hotīti attano khandhesu vicikiccho hoti. Ahaṃ nu khosmīti attano atthibhāvaṃ kaṅkhati. Yuttaṃ panetanti? Yuttaṃ ayuttanti kā ettha cintā. Apicettha idaṃ vatthumpi udāharanti. Cūḷamātāya kira putto muṇḍo, mahāmātāya putto amuṇḍo, taṃ puttaṃ muṇḍesuṃ. So uṭṭhāya ahaṃ nu kho cūḷamātāya puttoti cintesi. Evaṃ ahaṃ nu khosmīti kaṅkhā hoti.

334「我不存在吗？」：指对自己的不存在性产生疑惑。对此也有一个事例：据说，有人捕鱼时在水里站了很久，大腿变得冰凉，他把自己的大腿误以为是鱼，就拍打它。另一个人在坟场边看守田地，因为害怕蜷缩着睡着了，醒来时看到自己的膝盖，以为是两个夜叉，就拍打它们。就这样，产生了“我不存在吗？”的疑惑。

No nu khosmīti attano natthibhāvaṃ kaṅkhati. Tatrāpi idaṃ vatthu – eko kira macche gaṇhanto udake ciraṭṭhānena sītibhūtaṃ attano ūruṃ macchoti cintetvā pahari. Aparo susānapasse khettaṃ rakkhanto bhīto saṅkuṭito sayi. So paṭibujjhitvā attano jaṇṇukāni dve yakkhāti cintetvā pahari. Evaṃ no nu khosmīti kaṅkhati.

335「我是什么？」：即使是刹帝利，也会对自己的刹帝利身份产生疑惑。其他种姓的人也类似。不过，身为天神却不知道自己是天神的，那是不存在的。但天神也会以“我是有色的吗？还是无色的呢？”等方式产生疑惑。如果说：“刹帝利等为什么不知道呢？”因为他们对各自族姓中的出生并非现量亲证。另外，在家人也会把裹布衣等出家人当成是出家人；出家人也会以“我的业坏了吗？”等方式，把自己当成在家人。人们也会像国王那样，对自己生起天神的想。

Kiṃ nu khosmīti khattiyova samāno attano khattiyabhāvaṃ kaṅkhati. Esa nayo sesesu. Devo pana samāno devabhāvaṃ ajānanto nāma natthi. Sopi pana ‘‘ahaṃ rūpī nu kho arūpī nu kho’’tiādinā nayena kaṅkhati. Khattiyādayo kasmā na jānantīti ce. Apaccakkhā tesaṃ tattha tattha kule uppatti. Gahaṭṭhāpi ca potthalikādayo pabbajitasaññino. Pabbajitāpi ‘‘kuppaṃ nu kho me kamma’’ntiādinā nayena gahaṭṭhasaññino. Manussāpi ca rājāno viya attani devasaññino honti.

336「我是怎样的？」：如前所述的解释。只不过在这里，是执取身体内部有一个叫作“命”（jīva）的东西，然后基于它的形状相貌，产生疑惑：“我是长的吗？还是短的、四角的、六角的、八角的、十六角的等等，属于某种形态呢？”应知这就是如此疑惑。然而，对于当前身体的形状，没有人会不知道。

Kathaṃ nu khosmīti vuttanayameva. Kevalañcettha abbhantare jīvo nāma atthīti gahetvā tassa saṇṭhānākāraṃ nissāya dīgho nu khosmi, rassacaturaṃsachaḷaṃsaaṭṭhaṃsasoḷasaṃsādīnaṃ aññatarappakāroti kaṅkhanto kathaṃ nu khosmīti kaṅkhatīti veditabbo. Sarīrasaṇṭhānaṃ pana paccuppannaṃ ajānanto nāma natthi.

337「从何处来？他将去往何处？」：对有身的来处与去处产生疑惑。

Kutoāgato, so kuhiṃ gāmī bhavissatīti attabhāvassa āgatigatiṭṭhānaṃ kaṅkhati.

19这样展示了十六种疑之后，现在为了显示以这种疑为开端的见漏，佛陀开始了这个开示。在显示它时，说道：“对于这样不如理作意的人，六种见……”等等。在这里，应当这样理解：当那个人这样生起疑惑时，对于这样不如理作意的他，由于那有疑者的不如理作意力量很强，六种见中的某一种见就生起了。在这些语句中，“或”（vā）字表示选择，意思是“这样或那样的见生起”。“有我”（Atthi me attā）这里是指常见，在一切时间里执取自我是存在的。“是真、是实”（Saccato thetato）：就是从真实和坚固的角度来说，“这是真实的”，意思是认为它真实而非常牢固。“无我”（Natthi me attā）则是断见，因为它执取存在的有情在种种情况下都是非有。或者，前一种（指“有我”）因为执取在三个时间都存在，所以是常见；如果只执取“现在存在”，那就是断见。后一种（指“无我”）因为执取过去、未来都不存在，就像那些持“灰烬祭”见的人一样，属于断见。只执取“过去不存在”，则像那些持“无因而生”见的人一样，属于常见。

19. Evaṃ soḷasappabhedaṃ vicikicchaṃ dassetvā idāni yaṃ iminā vicikicchāsīsena diṭṭhāsavaṃ dassetuṃ ayaṃ desanā āraddhā. Taṃ dassento tassa evaṃ ayoniso manasikaroto channaṃ diṭṭhīnantiādimāha. Tattha tassa puggalassa yathā ayaṃ vicikicchā uppajjati, evaṃ ayoniso manasikaroto tasseva savicikicchassa ayoniso manasikārassa thāmagatattā channaṃ diṭṭhīnaṃ aññatarā diṭṭhi uppajjatīti vuttaṃ hoti. Tattha sabbapadesu vāsaddo vikappattho, evaṃ vā evaṃ vā diṭṭhi uppajjatīti vuttaṃ hoti. Atthi me attāti cettha sassatadiṭṭhi sabbakālesu attano atthitaṃ gaṇhāti. Saccato thetatoti bhūtato ca thirato ca, ‘‘idaṃ sacca’’nti bhūtato suṭṭhu daḷhabhāvenāti vuttaṃ hoti. Natthi me attāti ayaṃ pana ucchedadiṭṭhi, sato sattassa tattha tattha vibhavaggahaṇato. Atha vā purimāpi tīsu kālesu atthīti gahaṇato sassatadiṭṭhi, paccuppannameva atthīti gaṇhanto ucchedadiṭṭhi. Pacchimāpi atītānāgatesu natthīti gahaṇato bhasmantāhutiyoti gahitadiṭṭhikānaṃ viya, ucchedadiṭṭhi. Atīte eva natthīti gaṇhanto adhiccasamuppattikasseva sassatadiṭṭhi.

339“我以自己了知自己”（Attanāva attānaṃ sañjānāmi）：这是以想蕴为首，执取诸蕴为我，通过想而了知其余诸蕴，这样就成了“以此自己了知此自己”。“我以自己了知非我”（Attanāva anattānaṃ）：只执取想蕴为我，其余四蕴为非我，通过想而了知它们，就生起这种见。“我以非我了知我”（Anattanāva attānaṃ）：执取想蕴为非我，其余四蕴为我，通过想而了知它们，就生起这种见。所有这些都只是常见或断见。

Attanāva attānaṃ sañjānāmīti saññākkhandhasīsena khandhe attāti gahetvā saññāya avasesakkhandhe sañjānato iminā attanā imaṃ attānaṃ sañjānāmīti hoti. Attanāva anattānanti saññākkhandhaṃyeva attāti gahetvā, itare cattāropi anattāti gahetvā saññāya tesaṃ jānato evaṃ hoti . Anattanāva attānanti saññākkhandhaṃ anattāti. Itare cattāro attāti gahetvā saññāya tesaṃ jānato evaṃ hoti, sabbāpi sassatucchedadiṭṭhiyova.

340“能说、能受”等，其实是对常见执取的表现方式。在这里，“能说”指说话者，也就是造作语业的人。“能受”指感受者，也就是能知、能体验的人。他感受什么呢？在种种地方感受善恶业的果报。“种种地方”是指各个生、趣、住、住处中，或各种所缘中。“常”：没有生灭。“恒”：坚固、具有坚实。“常住”：在一切时间都存在。“不变易之法”：指不会失去自己本性的法，就像迦罗甘塔迦鸟不会变成别的样子。“如常住”：世间把月亮、太阳、大海、大地、山等通称为“常住”。与常住等同齐，就是“如常住”。执取“只要常住的事物存在，它就会一直那样存在”，就会生起这种见。

Vado vedeyyotiādayo pana sassatadiṭṭhiyā eva abhinivesākārā. Tattha vadatīti vado, vacīkammassa kārakoti vuttaṃ hoti. Vedayatīti vedeyyo, jānāti anubhavati cāti vuttaṃ hoti. Kiṃ vedetīti, tatra tatra kalyāṇapāpakānaṃ kammānaṃ vipākaṃ paṭisaṃvedeti. Tatra tatrāti tesu tesu yonigatiṭṭhitinivāsanikāyesu ārammaṇesu vā. Niccoti uppādavayarahito. Dhuvoti thiro sārabhūto. Sassatoti sabbakāliko. Avipariṇāmadhammoti attano pakatibhāvaṃ avijahanadhammo, kakaṇṭako viya nānappakārataṃ nāpajjati. Sassatisamanti candasūriyasamuddamahāpathavīpabbatā lokavohārena sassatiyoti vuccanti. Sassatīhi samaṃ sassatisamaṃ. Yāva sassatiyo tiṭṭhanti, tāva tatheva ṭhassatīti gaṇhato evaṃdiṭṭhi hoti.

341“诸比丘，这称为恶见”等句子中：“这”是直接指示现在要说的内容。与恶见有关联而说“这”，并非与一般的见有关联。在这里，见本身就是恶见，就像粪秽一样。或者，这个见进入种种见当中，包含在六十二见里，所以叫“恶见”。或者，由见而往，所以叫“恶见”。像这样“有我”之类的说法，只是见的运作而已，这里并没有任何真实的自我或恒常之类的东西。而这种见，因为很难出离，所以称为“稠林”；因为很难超越、令人恐怖，所以称为“旷野”，就像饥荒旷野、野兽旷野等；因为它悖逆于正见，所以称为“歪曲”；因为它一会儿执取常，一会儿执取断，所以称为“异样的动转”。因为它有束缚的作用，所以称为“结”。因此说：“见稠林……见结”。现在为了显示它的束缚作用，便说“与见结相应”等语句。它的简要意思是：被这个见结所束缚的凡夫，不能从这些生、老等当中解脱。还需要多说吗？就是不能从整个轮回的痛苦中解脱。

Idaṃ vuccati, bhikkhave, diṭṭhigatantiādīsu. Idanti idāni vattabbassa paccakkhanidassanaṃ. Diṭṭhigatasambandhena ca idanti vuttaṃ, na diṭṭhisambandhena. Ettha ca diṭṭhiyeva diṭṭhigataṃ, gūthagataṃ viya. Diṭṭhīsu vā gatamidaṃ dassanaṃ dvāsaṭṭhidiṭṭhiantogadhattātipi diṭṭhigataṃ. Diṭṭhiyā vā gataṃ diṭṭhigataṃ. Idañhi atthi me attātiādi diṭṭhiyā gamanamattameva, natthettha attā vā nicco vā kocīti vuttaṃ hoti. Sā cāyaṃ diṭṭhi dunniggamanaṭṭhena gahanaṃ. Duratikkamaṭṭhena sappaṭibhayaṭṭhena ca kantāro, dubbhikkhakantāravāḷakantārādayo viya. Sammādiṭṭhiyā vinivijjhanaṭṭhena vilomanaṭṭhena vā visūkaṃ. Kadāci sassatassa, kadāci ucchedassa gahaṇato virūpaṃ phanditanti vipphanditaṃ. Bandhanaṭṭhena saṃyojanaṃ. Tenāha ‘‘diṭṭhigahanaṃ…pe… diṭṭhisaṃyojana’’nti. Idānissa tameva bandhanatthaṃ dassento diṭṭhisaṃyojanasaṃyuttotiādimāha. Tassāyaṃ saṅkhepattho. Iminā diṭṭhisaṃyojanena saṃyutto puthujjano etehi jātiādīhi na parimuccatīti. Kiṃ vā bahunā, sakalavaṭṭadukkhatopi na muccatīti.

20这样展示了六种见漏之后，由于戒禁取在讲述欲漏等的时候实际上已经显示了——那些被无明征服的外道沙门、婆罗门，为了欲乐、有乐以及有的清净而执取戒禁——所以就不再单独显示它；或者因为它在见漏的执取中已经被包含，所以也不另示。现在为了说明那位通过见来舍断诸漏的人，先要显示他如何舍断；为了显示这一点，先说明之前不如理作意的凡夫是如何生起诸漏的，然后再显示与之相反的人如何断除，因此说了“然，诸比丘，多闻……”等。

20. Evaṃ chappabhedaṃ diṭṭhāsavaṃ dassetvā yasmā sīlabbataparāmāso kāmāsavādivacaneneva dassito hoti. Kāmasukhatthañhi bhavasukhabhavavisuddhiatthañca avijjāya abhibhūtā ito bahiddhā samaṇabrāhmaṇā sīlabbatāni parāmasanti, tasmā taṃ adassetvā diṭṭhiggahaṇena vā tassa gahitattāpi taṃ adassetvāva idāni yo puggalo dassanā pahātabbe āsave pajahati, taṃ dassetvā tesaṃ āsavānaṃ pahānaṃ dassetuṃ pubbe vā ayoniso manasikaroto puthujjanassa tesaṃ uppattiṃ dassetvā idāni tabbiparītassa pahānaṃ dassetuṃ sutavā ca kho, bhikkhavetiādimāha.

343它的意思是：在他能够“如理作意‘这是苦’”之前，应该按照前面所说的方法，以及从相反的方面来了解。相反的方面，就是指对圣法不精通、未被好好调伏的人，与此相反。因此，这里的“多闻圣弟子、精通圣法、在圣法上被好好调伏”，应该这样理解。此外，从证得观开始，直到种姓地，随顺于相应的意义，也应该知道这个人是圣弟子。

Tassattho, yāva ‘‘so idaṃ dukkha’’nti āgacchati, tāva heṭṭhā vuttanayena ca vuttapaccanīkato ca veditabbo. Paccanīkato ca sabbākārena ariyadhammassa akovidāvinītapaccanīkato ayaṃ ‘‘sutavā ariyasāvako ariyadhammassa kovido ariyadhamme suvinīto’’ti veditabbo. Apica kho sikhāpattavipassanato pabhuti yāva gotrabhu, tāva tadanurūpena atthena ayaṃ ariyasāvakoti veditabbo.

21对于“他如理作意‘这是苦’”等句子，这样解释含义：那位以四谛为业处的圣弟子，先前已在老师跟前学习了四谛业处，后来某个时候登上了观道，他对那些三界中的诸蕴如理作意“这是苦”——即以方便、以途径，予以作意并观察。在这里，直到须陀洹道为止，实际上都是用作意来指称观的。而那个正是这个苦的生起者、发动者的渴爱，他如理作意“这是集”。又由于苦与集到了这里就灭尽、不再转起，因此那个名为涅槃的，他如理作意“这是苦灭”。而导向灭的八支道，他如理作意“这是导至苦灭的道路”——以方便、以途径，予以作意并观察。

21. ‘‘So idaṃ dukkhanti yoniso manasi karotī’’tiādīsu pana ayaṃ atthavibhāvanā, so catusaccakammaṭṭhāniko ariyasāvako taṇhāvajjā tebhūmakā khandhā dukkhaṃ, taṇhā dukkhasamudayo, ubhinnaṃ appavatti nirodho, nirodhasampāpako maggoti evaṃ pubbeva ācariyasantike uggahitacatusaccakammaṭṭhāno aparena samayena vipassanāmaggaṃ samāruḷho samāno te tebhūmake khandhe idaṃ dukkhanti yoniso manasi karoti, upāyena pathena samannāharati ceva vipassati ca. Ettha hi yāva sotāpattimaggo, tāva manasikārasīseneva vipassanā vuttā. Yā panāyaṃ tasseva dukkhassa samuṭṭhāpikā pabhāvikā taṇhā, ayaṃ samudayoti yoniso manasi karoti. Yasmā pana dukkhañca samudayo ca idaṃ ṭhānaṃ patvā nirujjhanti nappavattanti, tasmā yadidaṃ nibbānaṃ nāma, ayaṃ dukkhanirodhoti yoniso manasi karoti. Nirodhasampāpakaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti yoniso manasi karoti, upāyena pathena samannāharati ceva vipassati ca.

345其中的方法是：执著只存在于轮回中，在出离中是没有的。因此，依照“此身中有地界、水界……”等方法，把握自己相续中的四大种以及随之而有的所造色，确立“这是色蕴”。当这样确立时，对此所缘生起的心和心所诸法，就确立“这些是四无色蕴”。接着确立“这五蕴是苦”。再简略地说，只有名和色两部分。这名色是有因有缘才生起的，确立它的因和缘——也就是无明、有、渴爱、业、食等因缘。然后，确立了那些缘法和缘生法的真实自相之后，推求“这些法本来没有而现起”，从而赋予无常相；因为被生灭所逼迫，所以是苦，赋予苦相；因为不能自在，所以是无我，赋予无我相。这样赋予了三个特相后，按次第修观，一直证得须陀洹道。

Tatrāyaṃ upāyo, abhiniveso nāma vaṭṭe hoti, vivaṭṭe natthi. Tasmā ‘‘ayaṃ atthi imasmiṃ kāye pathavīdhātu, āpodhātū’’tiādinā nayena sakasantatiyaṃ cattāri bhūtāni tadanusārena upādārūpāni ca pariggahetvā ayaṃ rūpakkhandhoti vavatthapeti. Taṃ vavatthāpayato uppanne tadārammaṇe cittacetasike dhamme ime cattāro arūpakkhandhāti vavatthapeti. Tato ime pañcakkhandhā dukkhanti vavatthapeti. Te pana saṅkhepato nāmañca rūpañcāti dve bhāgāyeva honti. Idañca nāmarūpaṃ sahetu sappaccayaṃ uppajjati. Tassa ayaṃ hetu ayaṃ paccayoti avijjābhavataṇhākammāhārādike hetupaccaye vavatthapeti. Tato tesaṃ paccayānañca paccayuppannadhammānañca yāthāvasarasalakkhaṇaṃ vavatthapetvā ime dhammā ahutvā hontīti aniccalakkhaṇaṃ āropeti, udayabbayapīḷitattā dukkhāti dukkhalakkhaṇaṃ āropeti. Avasavattanato anattāti anattalakkhaṇaṃ āropeti. Evaṃ tīṇi lakkhaṇāni āropetvā paṭipāṭiyā vipassanaṃ pavattento sotāpattimaggaṃ pāpuṇāti.

346在那一刻，他以一次通达就通达了四谛，以一次现观就现观了。苦是以遍知通达的方式通达的，集是以断通达的方式通达的，灭是以作证通达的方式通达的，道是以修通达的方式通达的。他又以遍知现观而现观苦……乃至以修现观而现观道，而不是用彼此不同的智；实际上是用同一个智，以灭作为所缘，对其余三者依其作用而通达并现观。那时，他并不会这样想：“我在遍知苦”……乃至“我在修道”。而且，那个智在将灭作为所缘，以通达的方式作证灭的时候，它也同样在履行遍知苦的作用、断集的作用、修道的作用。他这样以方便如理作意时，断除了三种结：二十种事基的有身见，八种事基的疑，以及因执取“以戒清净、以禁戒清净”而来的戒禁取。在这当中，在四种漏里面，有身见和戒禁取被摄于见漏，所以它们既是漏又是结；疑仅是结，不是漏，但因为被包含在“见所断漏”中，所以也称为漏。

Tasmiṃ khaṇe cattāri saccāni ekapaṭivedheneva paṭivijjhati, ekābhisamayena abhisameti. Dukkhaṃ pariññāpaṭivedhena paṭivijjhati, samudayaṃ pahānapaṭivedhena, nirodhaṃ sacchikiriyāpaṭivedhena, maggaṃ bhāvanāpaṭivedhena. Dukkhañca pariññābhisamayena abhisameti…pe… maggaṃ bhāvanābhisamayena abhisameti, no ca kho aññamaññena ñāṇena. Ekañāṇeneva hi esa nirodhaṃ ārammaṇato, sesāni kiccato paṭivijjhati ceva abhisameti ca. Na hissa tasmiṃ samaye evaṃ hoti – ‘‘ahaṃ dukkhaṃ parijānāmī’’ti vā…pe… ‘‘maggaṃ bhāvemī’’ti vā. Apica khvassa ārammaṇaṃ katvā paṭivedhavasena nirodhaṃ sacchikaroto evaṃ taṃ ñāṇaṃ dukkhapariññākiccampi samudayapahānakiccampi maggabhāvanākiccampi karotiyeva. Tassevaṃ upāyena yoniso manasikaroto tīṇi saṃyojanāni pahīyanti, vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi, aṭṭhavatthukā vicikicchā, ‘‘sīlena suddhi vatena suddhī’’ti sīlabbatānaṃ parāmasanato sīlabbataparāmāsoti. Tattha catūsu āsavesu sakkāyadiṭṭhisīlabbataparāmāsā diṭṭhāsavena saṅgahitattā āsavā ceva saṃyojanā ca. Vicikicchā saṃyojanameva, na āsavo . ‘‘Dassanā pahātabbā āsavā’’ti ettha pariyāpannattā pana āsavāti.

347所谓“此等称为……应断”，是显示这种有身见等，名为见所断漏。或者，当六种见中任一种见生起时，以自性将有身见分别出来，依此而说“诸比丘，此等称为”。而且由于它们在断除时，是与俱生而断的意义相同者一同断除的。因为在断除见漏时，与它俱生于四种见相应心中的欲漏和无明漏也会断除。然而，“断一义”中，在四种见不相应心中，为了求取龙、金翅鸟等成就而生起的有漏，以及与它相应的无明漏；在两种忧心中，引发杀生等的无明漏；与疑心相应的无明漏——这样，其余三种漏也全部断除。因此，这里用了复数表达，应该这样理解意思。这是古代师长们的意趣。

‘‘Ime vuccanti…pe… pahātabbā’’ti ime sakkāyadiṭṭhiādayo dassanā pahātabbā nāma āsavāti dassento āha. Atha vā yā ayaṃ channaṃ diṭṭhīnaṃ aññatarā diṭṭhi uppajjatīti evaṃ sarūpeneva sakkāyadiṭṭhi vibhattā. Taṃ sandhāyāha ‘‘ime vuccanti, bhikkhave’’ti. Sā ca yasmā sahajātapahānekaṭṭhehi saddhiṃ pahīyati. Diṭṭhāsave hi pahīyamāne taṃsahajāto catūsu diṭṭhisampayuttacittesu kāmāsavopi avijjāsavopi pahīyati . Pahānekaṭṭho pana catūsu diṭṭhivippayuttesu nāgasupaṇṇādisamiddhipatthanāvasena uppajjamāno bhavāsavo. Teneva sampayutto avijjāsavopi, dvīsu domanassacittesu pāṇātipātādinibbattako avijjāsavopi, tathā vicikicchācittasampayutto avijjāsavopīti evaṃ sabbathāpi avasesā tayopi āsavā pahīyanti. Tasmā bahuvacananiddeso katoti evamettha attho veditabbo. Esa porāṇānaṃ adhippāyo.

348「见所断」：这里“见”指须陀洹道，意思是藉由这个道而应该断除。为什么须陀洹道称为“见”呢？因为它是第一次见到涅槃。难道种姓地不是更先看见吗？不能这么说，因为种姓地虽然见到了，但并未完成该做的事——它没有断除诸结，所以不能称为“见”。这里可以用一个村人作譬喻：他即使见到了国王，但因为还没有献上礼物、事情还没有办成，所以说“我还没有见到国王”。

Dassanā pahātabbāti dassanaṃ nāma sotāpattimaggo, tena pahātabbāti attho. Kasmā sotāpattimaggo dassanaṃ? Paṭhamaṃ nibbānadassanato. Nanu gotrabhu paṭhamataraṃ passatīti? No na passati. Disvā kattabbakiccaṃ pana na karoti saṃyojanānaṃ appahānato. Tasmā passatīti na vattabbo. Yattha katthaci rājānaṃ disvāpi paṇṇākāraṃ datvā kiccanipphattiyā adiṭṭhattā ‘‘ajjāpi rājānaṃ na passāmī’’ti vadanto gāmavāsī puriso cettha nidassanaṃ.

378「见所断漏」的解释完毕。

Dassanāpahātabbaāsavavaṇṇanā niṭṭhitā.

379「护所断漏」的解释。

Saṃvarāpahātabbaāsavavaṇṇanā

22这样展示了见所断漏之后，为了接着说明按次第所列的护所断漏，世尊说道：“诸比丘，哪些漏是护所断？”应当明白，后面所有地方都是用这种方式衔接起来的。从此处开始，只解释其中的含义。

22. Evaṃ dassanena pahātabbe āsave dassetvā idāni tadanantaruddiṭṭhe saṃvarā pahātabbe dassetuṃ, katame ca, bhikkhave, āsavā saṃvarā pahātabbāti āha. Evaṃ sabbattha sambandho veditabbo. Ito parañhi atthamattameva vaṇṇayissāma.

350难道不是以‘见’与‘修’这两种方式，就没有所谓不可断除的漏吗？既然如此，为何又单独开示以律仪等所断的漏呢？在预备阶段，那些以律仪等被镇伏的漏，经由四种道而彻底断除。因此，为了显示在这些道的预备阶段，以这五种方式镇伏而断除的情形，才这样说。所以，这里所说的第一个就是见道；接着，将以‘修习’的名称来指称其余三道，而所有这些，都应知道是预备阶段的修行。

Nanu ca dassanena bhāvanāyāti imehi dvīhi appahātabbo āsavo nāma natthi, atha kasmā visuṃ saṃvarādīhi pahātabbe dassetīti. Saṃvarādīhi pubbabhāge vikkhambhitā āsavā catūhi maggehi samugghātaṃ gacchanti, tasmā tesaṃ maggānaṃ pubbabhāge imehi pañcahākārehi vikkhambhanappahānaṃ dassento evamāha. Tasmā yo cāyaṃ vutto paṭhamo dassanamaggoyeva, idāni bhāvanānāmena vuccissanti tayo maggā, tesaṃ sabbesampi ayaṃ pubbabhāgapaṭipadāti veditabbā.

351其中，‘于此’是指在这教法中。‘审察’即通过审察。在这里，‘saṅkhā’这个词出现在智、部分、施设、数等含义中。例如，在‘审察而受用一者’（Saṅkhāyekaṃ paṭisevatī）等语句中，它见于智的含义；在‘戏论想之部分转起’（Papañcasaññāsaṅkhā samudācarantī）等语句中，它见于部分的含义；在‘彼等诸法之数、名称’（Tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ saṅkhā samaññā）等语句中，它见于施设的含义；在‘不易计算’（Na sukaraṃ saṅkhātu）等语句中，它见于数的含义。但在此处，应当把它理解为智。

Tattha idhāti imasmiṃ sāsane. Paṭisaṅkhāti paṭisaṅkhāya. Tatthāyaṃ saṅkhāsaddo ñāṇakoṭṭhāsapaññattigaṇanāsu dissati. ‘‘Saṅkhāyekaṃ paṭisevatī’’tiādīsu (ma. ni. 2.168) hi ñāṇe dissati. ‘‘Papañcasaññāsaṅkhā samudācarantī’’tiādīsu (ma. ni. 1.201) koṭṭhāse. ‘‘Tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ saṅkhā samaññā’’tiādīsu (dha. sa. 1313) paññattiyaṃ. ‘‘Na sukaraṃ saṅkhātu’’ntiādīsu (saṃ. ni. 2.128) gaṇanāyaṃ. Idha pana ñāṇe daṭṭhabbo.

352‘如理审察’的意思是：通过方法、途径去审察，也就是了知、观察。在这里，对于不律仪所带来的过患进行审察，就是如理审察。而这可以通过这样的教导来理解：‘诸比丘，宁愿眼根被烧红、燃烧、炽燃、火舌通红的铁棒所毁坏，也不要在眼所识的色上执取随形好之相。’等等，应当依火聚喻的方式来了解。‘以眼根律仪防护而住’：在这里，眼本身就是根，所以叫眼根；由于起到防护的作用，所以称为律仪，也就是遮止、关闭的意思。这其实是念的同义词。在眼根上的律仪，就叫做眼根律仪。就像‘站立的乌鸦’、‘洞穴中的乌龟’、‘山上的水牛’等譬喻所表示的那样。

Paṭisaṅkhā yonisoti hi upāyena pathena paṭisaṅkhāya ñatvā paccavekkhitvāti attho. Ettha ca asaṃvare ādīnavapaṭisaṅkhā yoniso paṭisaṅkhāti veditabbā. Sā cāyaṃ ‘‘varaṃ, bhikkhave, tattāya ayosalākāya ādittāya sampajjalitāya sajotibhūtāya cakkhundriyaṃ sampalimaṭṭhaṃ, na tveva cakkhuviññeyyesu rūpesu anubyañjanaso nimittaggāho’’tiādinā (saṃ. ni. 4.235) ādittapariyāyanayena veditabbā. Cakkhundriyasaṃvarasaṃvuto viharatīti ettha cakkhumeva indriyaṃ cakkhundriyaṃ, saṃvaraṇato saṃvaro, pidahanato thakanatoti vuttaṃ hoti. Satiyā etaṃ adhivacanaṃ. Cakkhundriye saṃvaro cakkhundriyasaṃvaro. Titthakāko āvāṭakacchapo vanamahiṃsotiādayo viya.

353其实，在眼根上并没有所谓的律仪或不律仪。因为念或失念并不是依靠眼净色而生起的。实际上，当色所缘出现在眼门的时候，有分心两次生起并灭去之后，执行转向作用的唯作意界生起，完成作用后便灭去；接着，眼识执行看的作用；随后，异熟意界执行领受的作用；然后，异熟无因意识界执行推度的作用；再然后，唯作无因意识界执行确定的作用，生起后灭去。在这之后，速行心便开始速行。

Tattha kiñcāpi cakkhundriye saṃvaro vā asaṃvaro vā natthi. Na hi cakkhupasādaṃ nissāya sati vā muṭṭhasaccaṃ vā uppajjati. Apica yadā rūpārammaṇaṃ cakkhussa āpāthaṃ āgacchati, tadā bhavaṅge dvikkhattuṃ uppajjitvā niruddhe kiriyamanodhātu āvajjanakiccaṃ sādhayamānā uppajjitvā nirujjhati, tato cakkhuviññāṇaṃ dassanakiccaṃ, tato vipākamanodhātu sampaṭicchanakiccaṃ, tato vipākāhetukamanoviññāṇadhātu santīraṇakiccaṃ, tato kiriyāhetukamanoviññāṇadhātu voṭṭhabbanakiccaṃ sādhayamānā uppajjitvā nirujjhati. Tadanantaraṃ javanaṃ javati.

354其实，在‘有分’的时刻，或者在‘转向’等任何一个阶段，都不存在‘律仪’或‘不律仪’。但在‘速行’的刹那，如果生起无戒、失念、无智、不忍耐或者懈怠，这就是‘不律仪’。即便在这种情况下，它也被称为‘于眼根上的不律仪’。为什么？因为当这种不律仪存在时，眼门就没有得到防护，有分、转向等心路过程的心也没有得到防护。这就像什么呢？好比一座城市的四座城门没有关闭，尽管城里的屋舍、库房、内室等都严密地关好了，但城内的所有财物仍然是没有受到保护、没有受到守护的。因为盗贼通过城门进入后，可以为所欲为。同样地，当速行中生起无戒等不善法时，由于不律仪存在，眼门就得不到防护，有分、转向等心路过程的心也得不到防护。

Tatthapi neva bhavaṅgasamaye, na āvajjanādīnaṃ aññatarasamaye saṃvaro vā asaṃvaro vā atthi. Javanakkhaṇe pana sace dussīlyaṃ vā muṭṭhasaccaṃ vā aññāṇaṃ vā akkhanti vā kosajjaṃ vā uppajjati, ayaṃ asaṃvaro hoti. Evaṃ hontopi so cakkhundriye asaṃvaroti vuccati. Kasmā? Tasmiñhi sati dvārampi aguttaṃ hoti, bhavaṅgampi āvajjanādīni vīthicittānipi. Yathā kiṃ , yathā nagare catūsu dvāresu asaṃvutesu kiñcāpi anto gharakoṭṭhakagabbhādayo susaṃvutā, tathāpi antonagare sabbaṃ bhaṇḍaṃ arakkhitaṃ agopitameva hoti. Nagaradvārena hi pavisitvā corā yadicchanti, taṃ kareyyuṃ, evameva javane dussīlyādīsu uppannesu, tasmiṃ asaṃvare sati dvārampi aguttaṃ hoti, bhavaṅgampi āvajjanādīni vīthicittānipīti.

355然而，当‘戒’等善法生起时，眼门就得到了防护，有分、转向等心路过程的心也得到防护。这像什么呢？就像城门都已紧密关闭，尽管里面的屋舍等没有关好，但城内所有的财物都受到了妥善的保护、周密的守护。因为城门关闭了，盗贼就进不去。同样地，当速行中生起戒等善法时，眼门得到妥善防护，有分、转向等心路过程的心也得到妥善防护。因此，即便只是在速行刹那生起的心，也被称为‘于眼根上的律仪’。应该知道，这里指的是‘念的律仪’。所谓‘以眼根律仪防护’，就是具足眼根的律仪防护，也就是‘具足’的意思。实际上，在解释‘具足巴帝摩卡律仪防护’这句话时，说到‘以此巴帝摩卡律仪而具足……乃至……成就’。把这些道理综合起来，应该理解为‘以眼根律仪防护’就是这个意思。

Tasmiṃ pana sīlādīsu uppannesu dvārampi guttaṃ hoti, bhavaṅgampi āvajjanādīni vīthicittānipi. Yathā kiṃ? Yathā nagaradvāresu susaṃvutesu kiñcāpi anto gharādayo asaṃvutā, tathāpi antonagare sabbaṃ bhaṇḍaṃ surakkhitaṃ sugopitameva hoti. Nagaradvāresu hi pihitesu corānaṃ paveso natthi, evameva javane sīlādīsu uppannesu dvārampi suguttaṃ hoti, bhavaṅgampi āvajjanādīni vīthicittānipi. Tasmā javanakkhaṇe uppajjamānopi cakkhundriye saṃvaroti vutto. Idha cāyaṃ satisaṃvaro adhippetoti veditabbo. Cakkhundriyasaṃvarena saṃvuto cakkhundriyasaṃvarasaṃvuto, upetoti vuttaṃ hoti. Tathā hi, pātimokkhasaṃvarasaṃvutoti imassa vibhaṅge ‘‘iminā pātimokkhasaṃvarena upeto hoti…pe… samannāgato’’ti (vibha. 511) vuttaṃ. Taṃ ekajjhaṃ katvā cakkhundriyasaṃvarena saṃvutoti evamattho veditabbo.

356或者，可以这样解释：‘防护’就是律仪，也就是关闭、遮止的意思。‘以眼根律仪防护’，就是把名为眼根律仪的‘念门扇’安在眼门上，就如同在房门上关闭门扇一样，起到遮止、关闭的作用。在这里，这个义理更加善巧恰当。因为，在‘对于不防护眼根律仪而住的人’与‘对于防护而住的人’这些语句中，看到的正是这个意思。

Atha vā saṃvarīti saṃvuto, thakesi pidahīti vuttaṃ hoti. Cakkhundriye saṃvarasaṃvuto cakkhundriyasaṃvarasaṃvuto, cakkhundriyasaṃvarasaññitaṃ satikavāṭaṃ cakkhudvāre, gharadvāre kavāṭaṃ viya saṃvari thakesi pidahīti vuttaṃ hoti. Ayameva cettha attho sundarataro. Tathā hi ‘‘cakkhundriyasaṃvaraṃ asaṃvutassa viharato saṃvutassa viharato’’ti etesu padesu ayameva attho dissati.

357‘住’是指：这样具足眼根律仪防护的人，以任何威仪方式而安住。至于‘yañhissā’等词句，意思是：假如这位比丘不防护、不遮止这眼根律仪而安住的时候。或者，这里的‘ye’字转化为了‘yaṃ’，‘hi’字只是一个填充词，意思就是‘他有’。

Viharatīti evaṃ cakkhundriyasaṃvarasaṃvuto yena kenaci iriyāpathavihārena viharati. Yañhissātiādimhi yaṃ cakkhundriyasaṃvaraṃ assa bhikkhuno asaṃvutassa athaketvā apidahitvā viharantassāti evamattho veditabbo. Atha vā, ye-kārassa yanti ādeso. Hikāro ca padapūraṇo, ye assāti attho.

358「uppajjeyyuṃ」：意思是「会生起」。「漏、苦、热恼」：指的是四种漏，以及其他能带来苦的烦恼热恼和异熟热恼。因为在眼门中，当可爱的所缘出现时，若以贪着欲乐的方式去品味它、欢喜它，欲漏就会生起；若怀着‘在未来投生善趣时我也将得到这样的快乐’的期待，以对有（存在）的渴求去品味它，有漏就会生起；若执取为‘是有情’或‘属于有情的’，见漏就会生起；与这一切同时生起的无知，就是无明漏。这四种漏就这样生起。与这些漏相应的其他烦恼，就是苦与热恼；或者，这些烦恼未来的果报，也是苦与热恼。因为这些确实也会对那些不防护而安住的人生起，故如此说。

Uppajjeyyunti nibbatteyyuṃ. Āsavā vighātapariḷāhāti cattāro āsavā ca aññe ca vighātakarā kilesapariḷāhā vipākapariḷāhā ca. Cakkhudvāre hi iṭṭhārammaṇaṃ āpāthagataṃ kāmassādavasena assādayato abhinandato kāmāsavo uppajjati, īdisaṃ aññasmimpi sugatibhave labhissāmīti bhavapatthanāya assādayato bhavāsavo uppajjati, sattoti vā sattassāti vā gaṇhantassa diṭṭhāsavo uppajjati, sabbeheva sahajātaṃ aññāṇaṃ avijjāsavoti cattāro āsavā uppajjanti. Tehi sampayuttā apare kilesā vighātapariḷāhā, āyatiṃ vā tesaṃ vipākā. Tepi hi asaṃvutasseva viharato uppajjeyyunti vuccanti.

359「evaṃsa te」：即是「这样，他的这些」。意思是，只有通过这种方法，这些漏才不会生起，用别的方法则不行。这个道理也同样适用于「如理省思、以耳根防护而防护」等下文的内容。

Evaṃsa teti evaṃ assa te. Evaṃ etena upāyena na honti, no aññathāti vuttaṃ hoti. Esa nayo paṭisaṅkhā yoniso sotindriyasaṃvarasaṃvutotiādīsu.

360「比丘们，这些被称为应由防护来断除的漏」，意思是在六根门中，每一门各有四种漏，总共二十四漏，这些都应通过防护来断除。在这一切情况下，都应该明白，所谓的「防护」指的就是「念的防护」。

Ime vuccanti, bhikkhave, āsavā saṃvarā pahātabbāti ime chasu dvāresu cattāro cattāro katvā catuvīsati āsavā saṃvarena pahātabbāti vuccanti. Sabbattheva cettha satisaṃvaro eva saṃvaroti veditabbo.

392由抑制断除之漏的解说终了。

Saṃvarāpahātabbaāsavavaṇṇanā niṭṭhitā.

393关于「依受用所应断除的漏」的解释

Paṭisevanāpahātabbaāsavavaṇṇanā

23在「如理省思衣服」等段落中，需要说明的部分，已全部在《清净道论》的戒论中说过了。其中「若他有……者」的意思是，假设他在衣服、团食等当中，有其中某一样资具。「不作为受用」是指，当他这样如理地不执取受用时。其余的内容，道理跟前面说过的一样。不过在这里，特别要明白的是：对于还没得到衣服等资具就生起希求的人，或是对已经得到的资具产生贪着耽溺的人，应当知道这是「欲漏」的生起。同样地，对于其他成就的存在状态或善趣的存在状态，心里想着‘我将在那里得到这些’，由于这种对存在的渴求而耽溺的人，应当知道这是「有漏」的生起；而当一个人强烈执取‘我得到’‘我没得到’，或是‘这是我的’等自我观念时，应当知道这就是「见漏」的生起。然而，所有的这些漏，都必定与同时生起的「无明漏」相伴。这四种漏的生起，以及它们所带来的果报热恼，也可以从九种受的产生来了解。

23.Paṭisaṅkhā yoniso cīvarantiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ sabbaṃ visuddhimagge sīlakathāyaṃ vuttameva. Yañhissāti yaṃ cīvarapiṇḍapātādīsu vā aññataraṃ assa. Appaṭisevatoti evaṃ yoniso appaṭisevantassa. Sesaṃ vuttanayameva. Kevalaṃ panidha aladdhaṃ cīvarādiṃ patthayato laddhaṃ vā assādayato kāmāsavassa uppatti veditabbā. Īdisaṃ aññasmimpi sampattibhave sugatibhave labhissāmīti bhavapatthanāya assādayato bhavāsavassa, ahaṃ labhāmi na labhāmīti vā mayhaṃ vā idanti attasaññaṃ adhiṭṭhahato diṭṭhāsavassa uppatti veditabbā. Sabbeheva pana sahajāto avijjāsavoti evaṃ catunnaṃ āsavānaṃ uppatti vipākapariḷāhā ca navavedanuppādanatopi veditabbā.

362所谓「比丘们，这些被称为依受用所应断除的漏」，意思就是：在每一项资具上都各有四种漏，总共成为十六种漏。应当借由名为「智防护」的省思方式来受用它们，从而断除这些漏，所以这样说。

Imevuccanti, bhikkhave, āsavā paṭisevanā pahātabbāti ime ekamekasmiṃ paccaye cattāro cattāro katvā soḷasa āsavā iminā ñāṇasaṃvarasaṅkhātena paccavekkhaṇapaṭisevanena pahātabbāti vuccanti.

396「依受用所应断除的漏」的解释，到这里结束。

Paṭisevanāpahātabbaāsavavaṇṇanā niṭṭhitā.

397关于「依忍受所应断除的漏」的解释

Adhivāsanāpahātabbaāsavavaṇṇanā

24「如理省思后，能堪忍寒冷」：这是指用方便、方法省思之后，他能够堪忍寒冷；他对寒冷能忍耐、承受，而不是像一个怯懦的人那样，遇到一点点冷就发抖、动摇、舍弃所修的业处。而且，更应该像罗马沙龙长老那样，即使接触到极大的寒冷，也不动摇、不颤抖，只是把心专注在业处上。据说，这位长老住在塔庙山的粟山洞精勤殿时，正值冬际降雪时节，他省思着世界中间地狱的苦，丝毫没有舍弃业处，就在露天坐了一整夜。对于炎热等其他的情况，也应当用同样的方式来理解义理。

24.Paṭisaṅkhā yoniso khamo hoti sītassāti upāyena pathena paccavekkhitvā khamo hoti sītassa sītaṃ khamati sahati, na avīrapuriso viya appamattakenapi sītena calati kampati kammaṭṭhānaṃ vijahati. Apica kho lomasanāgatthero viya anappakenāpi sītena phuṭṭho na calati na kampati, kammaṭṭhānameva manasi karoti. Thero kira cetiyapabbate piyaṅguguhāyaṃ padhānaghare viharanto antaraṭṭhake himapātasamaye lokantarikaniraye paccavekkhitvā kammaṭṭhānaṃ avijahantova abbhokāse vītināmesi. Evaṃ uṇhādīsupi atthayojanā veditabbā.

364总而言之，如果一位比丘能承受极为剧烈的热，像这位长老一样，这就称为「能堪忍于热」。据说，这位长老在夏季的午后，坐在户外的经行处。当他专注作意业处时，汗水从腋下直淌下来。于是，一位弟子对他说：「大德，请坐这里，这边比较凉快。」长老回答他说：「朋友啊！我就是因为害怕热，才坐在这里的呀！」他这样省思着无间大地狱的苦，依旧坐着不动。而且，这里所说的「热」，应当理解为像火燃那样的热恼。不过，这段事迹是就太阳光的热恼为依据而说的。

Kevalañhi yo bhikkhu adhimattampi uṇhaṃ sahati sveva thero viya, ayaṃ ‘‘khamo uṇhassā’’ti veditabbo. Thero kira gimhasamaye pacchābhattaṃ bahicaṅkame nisīdi. Kammaṭṭhānaṃ manasikaronto sedāpissa kacchehi muccanti. Atha naṃ antevāsiko āha ‘‘idha, bhante, nisīdatha, sītalo okāso’’ti. Thero ‘‘uṇhabhayenevamhi āvuso idha nisinno’’ti avīcimahānirayaṃ paccavekkhitvā nisīdiyeva. Uṇhanti cettha aggisantāpova veditabbo. Sūriyasantāpavasena panetaṃ vatthu vuttaṃ.

365再者，即使有两三次没得到食物或饮料，比丘省思自己在无始的轮回当中，也曾经投生到过饿鬼界，因此心不动摇，绝不放弃业处。即使被极强盛的虻虫、蚊虫、风、热、触碰所侵扰，省思自己曾投生到畜生界的苦之后，心不动摇，绝不放弃业处。即使被爬行类动物接触、触碰，省思自己在无始轮回里，曾经无数次在狮子、老虎等猛兽口中被翻转的那般旧事状态之后，心不动摇，绝不放弃业处，就像精勤长老一样。这就应当知道是「能堪忍于饥饿……乃至……爬行类动物的接触」。

Yo ca dve tayo vāre bhattaṃ vā pānīyaṃ vā alabhamānopi anamatagge saṃsāre attano pettivisayūpapattiṃ paccavekkhitvā avedhento kammaṭṭhānaṃ na vijahatiyeva. Adhimattehi ḍaṃsamakasavātātapasamphassehi phuṭṭho cāpi tiracchānūpapattiṃ paccavekkhitvā avedhento kammaṭṭhānaṃ na vijahatiyeva. Sarīsapasamphassena phuṭṭho cāpi anamatagge saṃsāre sīhabyagghādimukhesu anekavāraṃ parivattitapubbabhāvaṃ paccavekkhitvā avedhento kammaṭṭhānaṃ na vijahatiyeva padhāniyatthero viya. Ayaṃ ‘‘khamo jighacchāya…pe… sarīsapasamphassāna’’nti veditabbo.

366据说，长老在破衣精舍的翅子树精勤堂中听受圣种行时，被一条剧毒的蛇咬了。长老虽然知道，但以净信心坐着，仍然只是听法。毒的作用变得僵滞。长老从具足戒的范围开始省察戒，生起了“我是戒清净者”的喜悦。随着喜悦生起，毒退去而渗入大地。长老就在那里获得心一境性，增长观，证得了阿拉汉果。

Theraṃ kira khaṇḍacelavihāre kaṇikārapadhāniyaghare ariyavaṃsaṃ suṇantaṃ ghoraviso sappo ḍaṃsi. Thero jānitvāpi pasannacitto nisinno dhammaṃyeva suṇāti. Visavego thaddho ahosi. Thero upasampadamaṇḍalaṃ ādiṃ katvā sīlaṃ paccavekkhitvā parisuddhasīlohamasmīti pītiṃ uppādesi. Saha pītuppādā visaṃ nivattitvā pathaviṃ pāvisi. Thero tattheva cittekaggataṃ labhitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi.

367然而，凡是因被责骂而对粗恶语、由于粗恶辞令而来的恶行，乃至听闻被称为最下等事的语道，只省察忍耐的功德而不动摇，如同长诵无畏长老那样。此人应知为“堪忍粗恶之语、恶来之语道者”。

Yo pana akkosavasena durutte duruttattāyeva ca durāgate api antimavatthusaññite vacanapathe sutvā khantiguṇaṃyeva paccavekkhitvā na vedhati dīghabhāṇakaabhayatthero viya. Ayaṃ ‘‘khamo duruttānaṃ durāgatānaṃ vacanapathāna’’nti veditabbo.

368据说，长老因乐于少欲知足的性行，宣说大圣种行，整个大村庄的人都来了。长老得到了极大的恭敬。另一位大长老无法忍受，辱骂道：“我是长诵者，我讲圣种行，你却整夜喧闹”等等。两人各自回自己的精舍，同行了大约一伽浮他。整整一伽浮他途中，那人一直辱骂他。然后到了两条精舍路分叉的地方，长诵长老站住，向他礼敬后说：“大德，这是您的路。”那人如同没有听到一样走了。长老也回到精舍，洗足后坐下。他的弟子问：“大德，整整一伽浮他他都在骂，您怎么什么也没说？”长老说：“朋友，忍耐才是我所负担的，不是不忍。即使在举一步之间，我也不会看到有业处的分离。”这里应知“语言即是语道”。

Thero kira paccayasantosabhāvanārāmatāya mahāariyavaṃsappaṭipadaṃ kathesi, sabbo mahāgāmo āgacchati. Therassa mahāsakkāro uppajjati. Taṃ aññataro mahāthero adhivāsetuṃ asakkonto dīghabhāṇako ariyavaṃsaṃ kathemīti sabbarattiṃ kolāhalaṃ karosītiādīhi akkosi. Ubhopi ca attano attano vihāraṃ gacchantā gāvutamattaṃ ekapathena agamaṃsu. Sakalagāvutampi so taṃ akkosiyeva. Tato yattha dvinnaṃ vihārānaṃ maggo bhijjati, tattha ṭhatvā dīghabhāṇakatthero taṃ vanditvā ‘‘esa, bhante, tumhākaṃ maggo’’ti āha. So asuṇanto viya agamāsi. Theropi vihāraṃ gantvā pāde pakkhāletvā nisīdi. Tamenaṃ antevāsiko ‘‘kiṃ, bhante, sakalagāvutaṃ paribhāsantaṃ na kiñci avocutthā’’ti āha. Thero ‘‘khantiyeva, āvuso, mayhaṃ bhāro, na akkhanti. Ekapaduddhārepi kammaṭṭhānaviyogaṃ na passāmī’’ti āha. Ettha ca vacanameva vacanapathoti veditabbo.

369而对于已经生起的身体感受，以逼迫义为苦，以粗重义为猛烈，以粗恶义为粗涩，以锋锐义为刺痛，因无乐味而为不可意，因不增长悦意而为不可喜，因能害命而为能害命，他全都安然忍受，毫不动摇。这样性格的人，就如同质多山上的精勤长老。应知这样的人就是‘对于已生的感受……持有忍辱习性者’。

Yo pana uppannā sārīrikā vedanā dukkhamanaṭṭhena dukkhā, bahalaṭṭhena tibbā, pharusaṭṭhena kharā, tikhiṇaṭṭhena kaṭukā, assādavirahato asātā, manaṃ avaḍḍhanato amanāpā, pāṇaharaṇasamatthatāya pāṇaharā adhivāsetiyeva, na vedhati. Evaṃ sabhāvo hoti cittalapabbate padhāniyatthero viya. Ayaṃ ‘‘uppannānaṃ…pe… adhivāsanajātiko’’ti veditabbo.

370据说，那位长老夜间精勤修习后站立时，腹内生起了风病。他无法忍受，便辗转反侧。那时，站在经行道旁的取食长老对他说：“朋友，出家之人应当具备忍辱的习性啊。”他回答：“善哉，大德。”便忍受下来，一动不动地躺着。风气从肚脐裂至心脏。长老镇伏感受之后，修习观，片刻间便成为不来者，而般涅槃。

Therassa kira rattiṃ padhānena vītināmetvā ṭhitassa udaravāto uppajji. So taṃ adhivāsetuṃ asakkonto āvattati parivattati. Tamenaṃ caṅkamapasse ṭhito piṇḍapātiyatthero āha ‘‘āvuso, pabbajito nāma adhivāsanasīlo hotī’’ti. So ‘‘sādhu, bhante’’ti adhivāsetvā niccalo sayi. Vāto nābhito yāva hadayaṃ phāleti. Thero vedanaṃ vikkhambhetvā vipassanto muhuttena anāgāmī hutvā parinibbāyīti.

371‘若于他’是指在冷等中，若对他生起任何一种法。‘对于不容忍’是指对那冷等法不能容忍、不能忍受的人。其余的文句按照前面所说的道理来理解。然而，这里应知烦恼生起的情形：当被寒冷触受时，若希求温暖，便会生起欲漏；在一切情况下都是这样。若希求存在，认为‘在成就或善趣的生命中不会有冷或暖’，便会生起有漏。若生起‘我冷、我热’的执取，便是见漏。而与这一切相应的，则是无明漏。

Yañhissāti sītādīsu yaṃkiñci ekadhammampi assa. Anadhivāsayatoti anadhivāsentassa akkhamantassa. Sesaṃ vuttanayameva. Āsavuppatti panettha evaṃ veditabbā. Sītena phuṭṭhassa uṇhaṃ patthayantassa kāmāsavo uppajjati, evaṃ sabbattha. Natthi no sampattibhave sugatibhave sītaṃ vā uṇhaṃ vāti bhavaṃ patthayantassa bhavāsavo. Mayhaṃ sītaṃ uṇhanti gāho diṭṭhāsavo. Sabbeheva sampayutto avijjāsavoti.

372‘这被称为……应以忍辱来断除’的意思是：由于冷等每一种接触而各别成为四重、四重的众多烦恼，应当通过这种名为‘忍耐与防护’的忍辱来断除。在这里，应知因为这种忍耐能够容忍冷等法，把它们承担起来并安住其上，而不是无法忍受而排斥，所以才被称为‘忍辱’。

‘‘Ime vuccanti…pe… adhivāsanā pahātabbā’’ti ime sītādīsu ekamekassa vasena cattāro cattāro katvā aneke āsavā imāya khantisaṃvarasaṅkhātāya adhivāsanāya pahātabbāti vuccantīti attho. Ettha ca yasmā ayaṃ khanti sītādidhamme adhivāseti, attano upari āropetvā vāsetiyeva. Na asahamānā hutvā nirassati, tasmā ‘‘adhivāsanā’’ti vuccatīti veditabbā.

408对需以忍辱断除的诸烦恼的注释结束。

Adhivāsanāpahātabbaāsavavaṇṇanā niṭṭhitā.

409对需以回避断除的诸烦恼的注释

Parivajjanāpahātabbaāsavavaṇṇanā

25‘如理思惟后回避暴戾的大象’的意思是：“我是沙门”，所以不应该停留在暴戾大象的附近。因为以此为由，既可能导致死亡，也可能只是遭受死苦。这样，通过这一方法、途径、原因进行思惟之后，便回避、远离暴戾的大象。这一规则适用于一切处。‘暴戾的’指的是凶恶的，意即野性难驯。‘枯树桩’是指金合欢之类的树桩。‘多刺处’就是刺丛生长的地方，指那样的处所。‘悬崖’是指四周边缘都断开的深坑。‘峭壁’是指一侧边缘断开的陡壁。‘粪池’是指倾倒残食、污水、尘垢等物的地方。‘污水坑’是指那些泥泞等物流动之处。那种地方即使只到膝盖深，也充满不净之物，并且这两类处所多遭受非人的恼害，因此应当回避。对于‘非座’，这里不适当的座席就是“非座”，应知其含义是指没有固定地基、隐蔽独处的座席。‘非行处’中，不适当的去处就是“非行处”，依妓女家等的差别可分为五种。‘恶友’是指那些卑劣、无戒、貌似朋友的人，或者是直接的敌人。‘亲近’是指交往。‘明智的同梵行者’是指具有智慧、通情达理的同梵行者，这是对比丘们的称呼。因为他们实践同一羯摩、同一布萨、同等学处的共同梵行，所以被称为同梵行者。‘于恶处’是指卑劣的地方。‘令信解’是指使他们相信、信解：“确实，此具寿曾经做过这件事，或者将会做这件事”。

25.Paṭisaṅkhāyoniso caṇḍaṃ hatthiṃ parivajjetīti ahaṃ samaṇoti caṇḍassa hatthissa āsanne na ṭhātabbaṃ. Tatonidānañhi maraṇampi siyā maraṇamattampi dukkhanti evaṃ upāyena pathena paccayena paccavekkhitvā caṇḍaṃ hatthiṃ parivajjeti paṭikkamati. Esa nayo sabbattha. Caṇḍanti ca duṭṭhaṃ, vāḷanti vuttaṃ hoti. Khāṇunti khadirakhāṇuādiṃ. Kaṇṭakaṭṭhānanti kaṇṭakānaṃ ṭhānaṃ, yattha kaṇṭakā vijjanti, taṃ okāsanti vuttaṃ hoti. Sobbhanti sabbato paricchinnataṭaṃ. Papātanti ekato chinnataṭaṃ. Candanikanti ucchiṭṭhodakagabbhamalādīnaṃ chaḍḍanaṭṭhānaṃ. Oḷigallanti tesaṃyeva sakaddamādīnaṃ sandanokāsaṃ. Taṃ jaṇṇumattampi asucibharitaṃ hoti, dvepi cetāni ṭhānāni amanussaduṭṭhāni honti. Tasmā tāni vajjetabbāni. Anāsaneti ettha pana ayuttaṃ āsanaṃ anāsanaṃ, taṃ atthato aniyatavatthukaṃ rahopaṭicchannāsananti veditabbaṃ. Agocareti etthapi ca ayutto gocaro agocaro, so vesiyādibhedato pañcavidho. Pāpake mitteti lāmake dussīle mittapatirūpake, amitte vā. Bhajantanti sevamānaṃ. Viññū sabrahmacārīti paṇḍitā buddhisampannā sabrahmacārayo, bhikkhūnametaṃ adhivacanaṃ. Te hi ekakammaṃ ekuddeso samasikkhatāti imaṃ brahmaṃ samānaṃ caranti, tasmā sabrahmacārīti vuccanti. Pāpakesu ṭhānesūti lāmakesu ṭhānesu. Okappeyyunti saddaheyyuṃ, adhimucceyyuṃ ‘‘addhā ayamāyasmā akāsi vā karissati vā’’ti.

374‘凡他的’：是指在象等对象中，关于他的任何一种情形。其余的内容如前所述。然而，这里应当知道漏的生起是这样的：一个人因为象等原因而遭受痛苦时，如果希求快乐，就会生起欲漏；如果他希求存在（认为‘在成就的存在和善趣的存在中，没有这样的痛苦’），就会生起有漏；如果执取‘象在踩踏我，马在踩踏我’这样的想法，就是见漏；而无明漏则与所有这些漏相应。

Yañhissāti hatthiādīsu yaṃkiñci ekampi assa. Sesaṃ vuttanayameva. Āsavuppatti panettha evaṃ veditabbā. Hatthiādinidānena dukkhena phuṭṭhassa sukhaṃ patthayato kāmāsavo uppajjati. Natthi no sampattibhave sugatibhave īdisaṃ dukkhanti bhavaṃ patthentassa bhavāsavo. Maṃ hatthī maddati, maṃ assoti gāho diṭṭhāsavo. Sabbeheva sampayutto avijjāsavoti.

375应当知道，这些所谓‘……乃至……由回避应断’的漏，就是指在象等对象中，依于每一个对象而各别生起的四种、四种的诸多漏。它们应当通过这种名为‘戒律防护’的回避而被断除。

Ime vuccanti…pe… parivajjanā pahātabbāti ime hatthiādīsu ekekassa vasena cattāro cattāro katvā aneke āsavā iminā sīlasaṃvarasaṅkhātena parivajjanena pahātabbāti vuccantīti veditabbā.

413「由回避应断的漏」的注释结束。

Parivajjanāpahātabbaāsavavaṇṇanā niṭṭhitā.

414「由驱除应断的漏」的注释。

Vinodanāpahātabbaāsavavaṇṇanā

26「如理作意后，不忍受已生起的欲寻」：即通过这样的方式——‘这个寻是不善的，这样是有过失的，这样会有苦的果报，而且它会带来对自己的伤害’等等——如理地观察欲寻的过患之后，对于在种种所缘上生起的、已产生、已出现的欲寻，他不忍受。所谓‘不忍受’，意思是不将心放在那上面而安住，或者不把它安住在自己心里。这也是它的含义。

26.Paṭisaṅkhāyoniso uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāsetīti ‘‘iti pāyaṃ vitakko akusalo, itipi sāvajjo, itipi dukkhavipāko, so ca kho attabyābādhāya saṃvattatī’’tiādinā nayena yoniso kāmavitakke ādīnavaṃ paccavekkhitvā tasmiṃ tasmiṃ ārammaṇe uppannaṃ jātamabhinibbattaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāseti, cittaṃ āropetvā na vāseti, abbhantare vā na vāsetītipi attho.

377那么，不忍受的人做什么呢？他舍断它、丢弃它。

Anadhivāsento kiṃ karotīti? Pajahati chaḍḍeti.

378意思是像用畚箕丢弃垃圾那样吗？不是的。而是驱除它、戳穿它、击破它、赶出它。

Kiṃ kacavaraṃ viya piṭakenāti? Na hi, apica kho naṃ vinodeti tudati vijjhati nīharati.

379意思是像用刺棒赶公牛那样吗？不是的。而是使其成为无，即让它彻底断除、完全消灭。他这样做：使得它内部没有任何残留，乃至连一点点碎片都不留下。

Kiṃ balibaddaṃ viya patodenāti? Na hi, atha kho naṃ byantīkaroti vigatantaṃ karoti. Yathāssa antopi nāvasissati antamaso bhaṅgamattampi, tathā naṃ karoti.

380那么，怎样做到那样呢？「使其至停止」：意思是次第地让它走向停止，通过镇伏断的方式，使它被妥善地镇伏。这样说。这个道理对于嗔寻和害寻也同样适用。

Kathaṃ pana naṃ tathā karotīti? Anabhāvaṃ gametīti anu anu abhāvaṃ gameti, vikkhambhanappahānena yathā suvikkhambhito hoti, tathā karotīti vuttaṃ hoti. Esa nayo byāpādavihiṃsāvitakkesu.

381在这里，「欲寻」是指在《分别论》(vibha. 910)里所说的：‘凡是与欲相应的思虑、寻、邪思惟’。这一说明也适用于其余（两种寻）。「已生已生」：意思是每当它生起的时候，每当它生起的时候；也就是一生起的当下。或者，在它生起一次后便驱除，不会在第二次生起时对它放舍不顾；即使生起了上百次，每当生起时就驱除它。「恶不善」：因为具有低劣的意义而称为「恶」，因为是不善巧的状态而称为「不善」。「法」：就是指这些欲寻等，或是所有的九种大寻。这其中，三种已经说过了。其余六种是：‘亲戚寻、地方寻、不死寻、与同情他人相应的寻、与利养恭敬名声相应的寻、与不希望被轻视相应的寻’（《大义释》207）。

Ettha ca kāmavitakkoti ‘‘yo kāmapaṭisaṃyutto takko vitakko micchāsaṅkappo’’ti vibhaṅge (vibha. 910) vutto. Esa nayo itaresu. Uppannuppanneti uppanne uppanne, uppannamatteyevāti vuttaṃ hoti. Sakiṃ vā uppanne vinodetvā dutiyavāre ajjhupekkhitā na hoti, satakkhattumpi uppanne uppanne vinodetiyeva. Pāpake akusaleti lāmakaṭṭhena pāpake, akosallatāya akusale. Dhammeti teyeva kāmavitakkādayo sabbepi vā nava mahāvitakke. Tattha tayo vuttā eva. Avasesā ‘‘ñātivitakko janapadavitakko amaravitakko parānuddayatāpaṭisaṃyutto vitakko lābhasakkārasilokapaṭisaṃyutto vitakko anavaññattipaṭisaṃyutto vitakko’’ti (mahāni. 207) ime cha.

382（「如果他有某种」）：在这些寻当中，无论他生起哪一种，其余的部分就跟前面所说的一样。然而在这里，欲寻其实就是「欲漏」。特别属于有寻的，是「有漏」。与它相伴的寻，是「见漏」。而在一切寻当中，都有「无明漏」。应该这样了知诸漏的生起。

Yañhissāti etesu vitakkesu yaṃkiñci assa, sesaṃ vuttanayameva. Kāmavitakko panettha kāmāsavo eva. Tabbiseso bhavāsavo. Taṃsampayutto diṭṭhāsavo. Sabbavitakkesu avijjāsavoti evaṃ āsavuppattipi veditabbā.

383（「这些被称为……以驱除而应断」）应当了知：这些通过欲寻等方式所说明的各种漏，在此被称为「应通过在种种寻当中，伴随着观察过患、名为精进抑制的驱除，而予以断除」。

Ime vuccanti…pe… vinodanā pahātabbāti ime kāmavitakkādivasena vuttappakārā āsavā iminā tasmiṃ tasmiṃ vitakke ādīnavapaccavekkhaṇasahitena vīriyasaṃvarasaṅkhātena vinodanena pahātabbāti vuccantīti veditabbā.

423「以驱除而应断的诸漏」的解释到此结束。

Vinodanāpahātabbaāsavavaṇṇanā niṭṭhitā.

424「以修习而应断的诸漏」的解释

Bhāvanāpahātabbaāsavavaṇṇanā

27（“通过如理作意，修习念觉支”）「通过如理作意，修习念觉支」的意思是：先以正确的方法和途径，去观察不修习的过患和修习的利益，然后再修习念觉支。这个道理适用于所有觉支。这里，虽然在上方三道的生起刹那才出现的出世间觉支才是真正被期求的，但为了让初学者对于觉支不致产生迷惑，我将以世间与出世间混合的方式来解释它们的道理。不过，在此处，应舍弃世间的方法，只选取出世间的方法来理解。其中，以“念觉支”等开头所说的那七个初始词，首先——

27.Paṭisaṅkhā yoniso satisambojjhaṅgaṃ bhāvetīti abhāvanāya ādīnavaṃ, bhāvanāya ca ānisaṃsaṃ upāyena pathena paccavekkhitvā satisambojjhaṅgaṃ bhāveti, esa nayo sabbattha. Ettha ca kiñcāpi ime uparimaggattayasamayasambhūtā lokuttarabojjhaṅgā eva adhippetā, tathāpi ādikammikānaṃ bojjhaṅgesu asammohatthaṃ lokiyalokuttaramissakena nesaṃ nayena atthavaṇṇanaṃ karissāmi. Idha pana lokiyanayaṃ pahāya lokuttaranayo eva gahetabbo. Tattha satisambojjhaṅgantiādinā nayena vuttānaṃ sattannaṃ ādipadānaṃyeva tāva –

385有智慧的人，应当从「义」与「相」等方面，以及从「次第」的抉择，

Atthato lakkhaṇādīhi, kamato ca vinicchayo;

386并且依据不增不减的原则来透彻了解。

Anūnādhikato ceva, viññātabbo vibhāvinā.

387其中，首先看念觉支：「念」，就是以“忆念”为含义。这个念，具有「现起」的相，或者说「不忘记」的相。也有这样说过：‘大王，就如同国王的库藏官，他不会让国王的财宝被忘失：“大王，黄金有这么多，金钱有这么多，财宝有这么多。”同样的道理，大王，当念生起的时候，它不会让善与不善、有罪与无罪、低劣与殊胜、黑与白等相对应对比的法被忘失。这也就是四念处。’（此为广说）它的作用就是「不忘记」。事实上，那位长老正是依据作用，来安立它「不忘记」这个相的。或者说，它的作用就是「不混乱」。它表现为「面向所缘而现起」。念本身就是觉支，因此称为「念觉支」。在这里，所谓「觉支」，意思是对于觉悟，或者觉悟者的支分、组成部分。

Tattha satisambojjhaṅge tāva saraṇaṭṭhena sati. Sā panesā upaṭṭhānalakkhaṇā, apilāpanalakkhaṇā vā. Vuttampi hetaṃ ‘‘yathā, mahārāja, rañño bhaṇḍāgāriko rañño sāpateyyaṃ apilāpeti, ettakaṃ, mahārāja, hiraññaṃ, ettakaṃ suvaṇṇaṃ, ettakaṃ sāpateyyanti, evameva kho, mahārāja , sati uppajjamānā kusalākusalasāvajjānavajjahīnapaṇītakaṇhasukkasappaṭibhāge dhamme apilāpeti. Ime cattāro satipaṭṭhānā’’ti (mi. pa. 2.1.13) vitthāro. Apilāpanarasā. Kiccavaseneva hissa etaṃ lakkhaṇaṃ therena vuttaṃ. Asammosarasā vā. Gocarābhimukhabhāvapaccupaṭṭhānā. Sati eva sambojjhaṅgo satisambojjhaṅgo. Tattha bodhiyā bodhissa vā aṅgoti bojjhaṅgo.

388这是什么意思呢？这里所说的“觉悟”，指的是一个“法集”。当这个法集在世间或出世间道的刹那生起时，它会成为沉滞、掉举、停滞不前、过度策励、耽著欲乐与自我折磨的随行、断灭执着与常住执着等许多灾患的对立面。这个法集由念、择法、精进、喜、轻安、定、舍所构成。圣弟子就是凭借这个法集而觉悟的，因此这个法集被称为「觉悟」。所谓“觉悟”，意思是从烦恼相续的沉睡中醒来，或者指通达四圣谛，又或者指直接作证涅槃。正如经中所说：‘修习了七觉支后，证得了无上正自觉。’「觉支」，就是指这个称为“法集”的觉悟的组成部分，就像禅那的组成部分、道的组成部分等一样。

Kiṃ vuttaṃ hoti? Yā hi ayaṃ dhammasāmaggī, yāya lokiyalokuttaramaggakkhaṇe uppajjamānāya līnuddhaccapatiṭṭhānāyūhana-kāmasukhattakilamathānuyoga-ucchedasassatābhinivesādīnaṃ anekesaṃ upaddavānaṃ paṭipakkhabhūtāya satidhammavicayavīriyapītipassaddhisamādhiupekkhāsaṅkhātāya dhammasāmaggiyā ariyasāvako bujjhatīti katvā ‘‘bodhī’’ti vuccati. Bujjhatīti kilesasantānaniddāya uṭṭhahati, cattāri vā ariyasaccāni paṭivijjhati, nibbānameva vā sacchikarotīti vuttaṃ hoti. Yathāha ‘‘satta bojjhaṅge bhāvetvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho’’ti. Tassā dhammasāmaggisaṅkhātāya bodhiyā aṅgotipi bojjhaṅgo, jhānaṅgamaggaṅgādayo viya.

389再者，那位圣弟子，也由于通过上述所说的那种法集而觉悟，所以被称为‘觉者’。那位觉者的组成部分，同样也被称为‘觉支’，就像军队的组成部分、战车的组成部分等一样。因此，注释师们说：‘或者，觉支就是那正在觉悟的人的组成部分’。此外，依无碍解道的方法，也应该这样来理解其含义：‘所谓觉支，是以什么含义而称为觉支呢？导向觉悟，所以称为觉支；正在觉悟，所以称为觉支；随顺觉悟，所以称为觉支；对向觉悟，所以称为觉支；完全地觉悟，所以称为觉支。’等。殊胜的、美妙的觉支，就是‘正觉支’。如此一来，念本身就是正觉支，所以称为‘念觉支’。那个念觉支。对于第一个初始词，应该先以这样的方式，从‘义’与‘相’等方面来了知它的抉择。

Yopesa yathāvuttappakārāya etāya dhammasāmaggiyā bujjhatīti katvā ariyasāvako ‘‘bodhī’’ti vuccati, tassa bodhissa aṅgotipi bojjhaṅgo, senaṅgarathaṅgādayo viya. Tenāhu aṭṭhakathācariyā ‘‘bujjhanakassa puggalassa aṅgāti vā bojjhaṅgā’’ti. Apica ‘‘bojjhaṅgāti kenaṭṭhena bojjhaṅgā? Bodhāya saṃvattantīti bojjhaṅgā, bujjhantīti bojjhaṅgā, anubujjhantīti bojjhaṅgā, paṭibujjhantīti bojjhaṅgā, sambujjhantīti bojjhaṅgā’’tiādinā (paṭi. ma. 3.17) paṭisambhidānayenāpi attho veditabbo. Pasattho sundaro vā bojjhaṅgoti sambojjhaṅgo. Evaṃ sati eva sambojjhaṅgo satisambojjhaṅgo. Taṃ satisambojjhaṅgaṃ. Evaṃ tāva ekassa ādipadassa atthato lakkhaṇādīhi ca vinicchayo viññātabbo.

390在第二等（觉支）中：‘择法觉支’指审察四谛的法，所以叫择法觉支。它的相是‘审察’，作用是‘照亮’，现起是‘不迷乱’。‘精进’因为具有英雄的本色，而且应当通过方法被策励，所以叫精进。它的相是‘策励’，作用是‘支持’，现起是‘不消沉’。‘喜’指能带来喜悦，所以叫喜。它的相是‘遍满’，或相是‘满意’，作用是‘滋养身心’，现起是‘身心的欣奋’。‘轻安’由于平息身心的不安，所以叫轻安。它的相是‘寂静’，作用是‘压碎身心的不安’，现起是‘身心不动摇的清凉状态’。‘定’指让心等持，所以叫定。它的相是‘不散乱’，或相是‘不放逸’，作用是‘收集心与心所法于一处’，现起是‘心住立于所缘’。‘舍’指中舍地看待，所以叫舍。它的相是‘观察’，或相是‘平衡’，作用是‘遮止不足与过度’，或作用是‘截断偏袒’，现起是‘中立的状态’。其余的（解释方法）与前面提到的道理完全一样。对于其余的词，也应该以这样的方式，从‘义’与‘相’等方面来了知它们的抉择。

Dutiyādīsu pana catusaccadhamme vicinātīti dhammavicayo. So pana vicayalakkhaṇo, obhāsanaraso, asammohapaccupaṭṭhāno. Vīrabhāvato vidhinā īrayitabbato ca vīriyaṃ. Taṃ paggahalakkhaṇaṃ , upatthambhanarasaṃ, anosīdanapaccupaṭṭhānaṃ . Pīṇayatīti pīti. Sā pharaṇalakkhaṇā, tuṭṭhilakkhaṇā vā, kāyacittānaṃ pīṇanarasā, tesaṃyeva odagyapaccupaṭṭhānā. Kāyacittadarathapassambhanato passaddhi. Sā upasamalakkhaṇā, kāyacittadarathanimmaddanarasā, āyacittānaṃ aparipphandanabhūtasītibhāvapaccupaṭṭhānā. Samādhānato samādhi. So avikkhepalakkhaṇo, avisāralakkhaṇo vā, cittacetasikānaṃ sampiṇḍanaraso, cittaṭṭhitipaccupaṭṭhāno. Ajjhupekkhanato upekkhā. Sā paṭisaṅkhānalakkhaṇā, samavāhitalakkhaṇā vā, ūnādhikatānivāraṇarasā, pakkhapātupacchedarasā vā, majjhattabhāvapaccupaṭṭhānā. Sesaṃ vuttanayameva. Evaṃ sesapadānampi atthato lakkhaṇādīhi ca vinicchayo viññātabbo.

391关于‘次第’，在这里，因为世尊说过：‘比丘们，我说，念确实在一切处都有用。’由于念觉支对所有的其余觉支都有资助的作用，所以最先说了念觉支。之后，以‘他如此具念而住，用慧去审察那个法’等这样的方法，在经典本身中，就已经说明了其余觉支前后宣说的用意。应该这样来理解此处关于次第的抉择。

Kamatoti ettha ca ‘‘satiñca khvāhaṃ, bhikkhave, sabbatthikaṃ vadāmī’’ti (saṃ. ni. 5.234) vacanato sabbesaṃ sesabojjhaṅgānaṃ upakārakattā satisambojjhaṅgova paṭhamaṃ vutto. Tato paraṃ ‘‘so tathā sato viharanto taṃ dhammaṃ paññāya pavicinatī’’tiādinā (vibha. 469) nayena sesabojjhaṅgānaṃ pubbāpariyavacane payojanaṃ sutteyeva vuttaṃ. Evamettha kamatopi vinicchayo viññātabbo.

392关于‘不多不少’：为什么世尊所说的觉支恰好是七个，不多也不少呢？因为它必须同时具备两个条件：能够对治昏沉与掉举，并且必须普遍适用于一切状态。在这里，有三种觉支是昏沉的对立面。正如经中所说：‘比丘们，当内心处在昏沉状态时，那个时刻正适合修习择法觉支、修习精进觉支、修习喜觉支。’（《相应部》5.234）另有三种觉支是掉举的对立面。如经中所说：‘比丘们，当内心处在掉举状态时，那个时刻正适合修习轻安觉支、修习定觉支、修习舍觉支。’（《相应部》5.234）然而，在这当中，有一种觉支是普遍适用于一切情况的。如经中所说：‘比丘们，我确实说，念是普遍适用于一切处的。’也有读作‘遍一切处’的，它的意思是：念，在一切情况下都是被需要的。正因为觉支既可以对治昏沉与掉举，又须有普遍适用性，所以说它们恰好是七个，不多也不少。这里关于‘不多不少’的抉择，应该这样来理解。

Anūnādhikatoti kasmā pana bhagavatā satteva bojjhaṅgā vuttā anūnā anadhikāti. Līnuddhaccapaṭipakkhato sabbatthikato ca. Ettha hi tayo bojjhaṅgā līnassa paṭipakkhā. Yathāha – ‘‘yasmiñca kho, bhikkhave, samaye līnaṃ cittaṃ hoti, kālo tasmiṃ samaye dhammavicayasambojjhaṅgassa bhāvanāya, kālo vīriyasambojjhaṅgassa bhāvanāya, kālo pītisambojjhaṅgassa bhāvanāyā’’ti (saṃ. ni. 5.234). Tayo uddhaccassa paṭipakkhā. Yathāha – ‘‘yasmiñca kho, bhikkhave, samaye uddhataṃ cittaṃ hoti, kālo tasmiṃ samaye passaddhisambojjhaṅgassa bhāvanāya, kālo samādhisambojjhaṅgassa bhāvanāya, kālo upekkhāsambojjhaṅgassa bhāvanāyā’’ti (saṃ. ni. 5.234). Eko panettha sabbatthiko. Yathāha – ‘‘satiñca khvāhaṃ, bhikkhave, sabbatthikaṃ vadāmī’’ti. ‘‘Sabbatthaka’’ntipi pāṭho, dvinnampi sabbattha icchitabbanti attho. Evaṃ līnuddhaccapaṭipakkhato sabbatthikato ca satteva bojjhaṅgā vuttā anūnā anadhikāti, evamettha anūnādhikatopi vinicchayo viññātabbo.

393前面已经解释了以‘念觉支’等法门所解说的七个基础词的意义，现在对于‘修习依远离’等文句，应该这样来理解。‘修习’是指增长，也就是在自己的心相续中，一再地产生、令其发生、让它再生起来的意思。‘依远离’是指依托于远离。‘远离’指的是脱离、独处的状态。这种远离有五种：彼分远离、镇伏远离、正断远离、安息远离和出离远离。这五种远离的差别，应该依据在‘于圣法未调伏者’那部分所说的方法来理解。实际上，那里所说的‘调伏’，指的就是这里的‘远离’。这就是在五种远离的含义。

Evaṃ tāva ‘‘satisambojjhaṅga’’ntiādinā nayena vuttānaṃ sattannaṃ ādipadānaṃyeva atthavaṇṇanaṃ ñatvā idāni bhāveti vivekanissitantiādīsu evaṃ ñātabbā. Bhāvetīti vaḍḍheti, attano cittasantāne punappunaṃ janeti abhinibbattetīti attho. Vivekanissitanti viveke nissitaṃ. Vivekoti vivittatā. Svāyaṃ tadaṅgaviveko vikkhambhanasamucchedapaṭippassaddhi nissaraṇavivekoti pañcavidho. Tassa nānattaṃ ‘‘ariyadhamme avinīto’’ti ettha vuttanayeneva veditabbaṃ. Ayameva hi tattha vinayoti vutto. Evaṃ etasmiṃ pañcavidhe viveke.

394“依远离”应这样理解：修习念觉支，是依于彼分远离、依于正断远离以及依于出离远离的。的确，这位精勤修习觉支的瑜伽行者，在修观的刹那，从作用上依于彼分远离，从内心倾向依于出离远离；而在圣道的时刻，从作用上依于正断远离，从所缘上依于出离远离，他就是这样修习念觉支。也有说依于五种远离的。因为他们不只在强力观、道、果的阶段才举出觉支，在观的前行——如遍禅、安那般那念、不净观、梵住禅等——也举出觉支。而且这并未被义注师们所禁止。因此，依他们的见解，在这些禅那进行的当下，从作用上即是依于镇伏远离。正如所说‘在修观的刹那，从内心倾向依于出离远离’，同样地，也可以说修习依于安息远离。这个道理同样适用于‘依离贪’等。因为远离的位次，其实就是离贪等。

Vivekanissitanti tadaṅgavivekanissitaṃ samucchedavivekanissitaṃ nissaraṇavivekanissitañca satisambojjhaṅgaṃ bhāvetīti ayamattho veditabbo. Tathā hi ayaṃ bojjhaṅgabhāvanānuyutto yogī vipassanākkhaṇe kiccato tadaṅgavivekanissitaṃ, ajjhāsayato nissaraṇavivekanissitaṃ, maggakāle pana kiccato samucchedavivekanissitaṃ, ārammaṇato nissaraṇavivekanissitaṃ satisambojjhaṅgaṃ bhāveti. Pañcavidhavivekanissitantipi eke, te hi na kevalaṃ balavavipassanāmaggaphalakkhaṇesu eva bojjhaṅge uddharanti, vipassanāpādakakasiṇajjhānaānāpānāsubhabrahmavihārajjhānesupi uddharanti. Na ca paṭisiddhā aṭṭhakathācariyehi. Tasmā tesaṃ matena etesaṃ jhānānaṃ pavattikkhaṇe kiccato eva vikkhambhanavivekanissitaṃ. Yathā ca ‘‘vipassanākkhaṇe ajjhāsayato nissaraṇavivekanissita’’nti vuttaṃ, evaṃ paṭippassaddhivivekanissitampi bhāvetīti vattuṃ vaṭṭati. Esa nayo virāganissitādīsu. Vivekaṭṭhā eva hi virāgādayo.

395不过，在这里要特别说明：舍遣有两种——遍舍的舍遣和进入的舍遣。其中，遍舍的舍遣是指在修观的刹那以彼分断的方式，以及在圣道的刹那以正断的方式断除烦恼。进入的舍遣是指在修观的刹那以内心倾向涅槃的方式，以及在圣道的刹那以涅槃为所缘的方式进入涅槃。这两种舍遣方式，都适用于这个世间与出世间混合的义释方法。例如，这个念觉支，就是以刚才所说的方式，既舍断了烦恼，又进入了涅槃。而‘导向舍遣’这一整个词，是指正在变成舍遣、正在成熟、已经成熟、正在圆满、已经圆满的意思。也就是说：‘这位精勤修习觉支的比丘，如此修习念觉支，使它成熟为遍舍烦恼的舍遣状态，也成熟为进入涅槃的舍遣状态，并且令它达到圆满。’这个方法也同样适用于其余的觉支。

Kevalañhettha vossaggo duvidho pariccāgavossaggo ca pakkhandanavossaggo cāti. Tattha pariccāgavossaggoti vipassanākkhaṇe ca tadaṅgavasena, maggakkhaṇe ca samucchedavasena kilesappahānaṃ. Pakkhandanavossaggoti vipassanākkhaṇe tanninnabhāvena, maggakkhaṇe pana ārammaṇakaraṇena nibbānapakkhandanaṃ. Tadubhayampi imasmiṃ lokiyalokuttaramissake atthavaṇṇanānaye vaṭṭati. Tathā hi ayaṃ satisambojjhaṅgo yathāvuttena pakārena kilese pariccajati, nibbānañca pakkhandati. Vossaggapariṇāminti iminā pana sakalena vacanena vossaggattaṃ pariṇamantaṃ pariṇatañca paripaccantaṃ paripakkañcāti. Idaṃ vuttaṃ hoti ‘‘ayañhi bojjhaṅgabhāvanānuyutto bhikkhu yathā satisambojjhaṅgo kilesapariccāgavossaggattaṃ nibbānapakkhandanavossaggattañca paripaccati, yathā ca paripakko hoti, tathā naṃ bhāvetī’’ti. Esa nayo sesabojjhaṅgesu.

396但在这里，涅槃本身因为远离一切有为法而称为‘远离’，因为是一切法的离贪状态而称为‘离贪’，因为是息灭的状态而称为‘灭’。而只有圣道才具有‘导向舍遣’的特性。因此，他修习念觉支，是以涅槃为所缘而生起，所以称为‘依远离’；同样地，也称为‘依离贪’、‘依灭’。而且，这正是因为在圣道刹那生起时，通过正断烦恼的遍舍状态和进入涅槃的状态，而变得成熟、达到圆满——这一层意义应该被正确理解。这个解释原则也同样适用于其余的觉支。

Idha pana nibbānaṃyeva sabbasaṅkhatehi vivittattā viveko, sabbesaṃ virāgabhāvato virāgo, nirodhabhāvato nirodhoti vuttaṃ. Maggo eva ca vossaggapariṇāmī, tasmā satisambojjhaṅgaṃ bhāveti vivekaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattiyā vivekanissitaṃ. Tathā virāganissitaṃ nirodhanissitaṃ. Tañca kho ariyamaggakkhaṇuppattiyā kilesānaṃ samucchedato pariccāgabhāvena ca nibbānapakkhandanabhāvena ca pariṇataṃ paripakkanti ayameva attho daṭṭhabbo. Esa nayo sesabojjhaṅgesu.

397‘任何他的’：在这七觉支中，只要有任何一个觉支是他的。其余的解释同前所说。在漏的生起方面，这里应当这样理解：与上三道相应的这些觉支，如果未能修习，那些可能会生起的欲漏、有漏、无明漏——这三种漏，对于一个如此修习的人来说，就不会存在了。应该了解这个道理。

Yañhissāti etesu bojjhaṅgesu yaṃkiñci assa. Sesaṃ vuttanayameva. Āsavuppattiyaṃ panettha imesaṃ uparimaggattayasampayuttānaṃ bojjhaṅgānaṃ abhāvitattā ye uppajjeyyuṃ kāmāsavo bhavāsavo avijjāsavoti tayo āsavā, bhāvayato evaṃsa te āsavā na hontīti ayaṃ nayo veditabbo.

398‘这些（漏）被称为……通过修习应被断除’：应当知道，这三种漏，正是通过这个与三道相应的觉支修习来断除的，所以人们才会说它们‘通过修习而被断除’。

Ime vuccanti…pe… bhāvanā pahātabbāti ime tayo āsavā imāya maggattayasampayuttāya bojjhaṅgabhāvanāya pahātabbāti vuccantīti veditabbā.

2828. 现在，为了赞叹这位通过七种行相而断除了漏的比丘，显示他断除漏的功德与利益，同时也为了用这些理据来激励众生去断除漏，所以世尊开示道：‘比丘们，因为……已达到了苦的边际。’在这里，‘因为（yato kho）’这个词里的‘to’是表示所属格的词，整体意思相当于‘他的（yassa kho）’。不过，古代的老师们将它解释为‘在那个时刻（yasmiṃ kāle）’。‘那些通过见应被断除的漏’：意思是，那些应该通过见道来断除的漏，确实仅仅通过见道就被断除了，而且修行者不会对那些尚未被断除的漏，生起‘已经断除’的想法。这个解释原则可以广说应用到一切处。

28. Idāni imehi sattahākārehi pahīnāsavaṃ bhikkhuṃ thomento āsavappahāne cassa ānisaṃsaṃ dassento eteheva ca kāraṇehi āsavappahāne sattānaṃ ussukkaṃ janento yato kho, bhikkhave…pe… antamakāsi dukkhassāti āha. Tattha yato khoti sāmivacane tokāro, yassa khoti vuttaṃ hoti. Porāṇā pana yasmiṃ kāleti vaṇṇayanti. Ye āsavā dassanā pahātabbāti ye āsavā dassanena pahātabbā, te dassaneneva pahīnā honti, na appahīnesuyeva pahīnasaññī hoti. Evaṃ sabbattha vitthāro.

400‘一切漏防护所遮蔽’：指被一切漏的防护所遮蔽，或者说被一切漏的遮盖所遮蔽。‘彻底切断渴爱’：指切断、截断、根除了一切渴爱。‘令结回转’：指使十种结转回，让它变得无垢。‘正确’：指以因由、以原因。‘慢的现观’：指慢的见现观与断现观。因为阿拉汉道依其作用能看见慢，这是它的见现观；然而，以这个见现观照见慢后，慢立刻就被断除，就像被毒蛇所见的生命即刻死去一样。这是它的断现观。

Sabbāsavasaṃvarasaṃvutoti sabbehi āsavapidhānehi pihito, sabbesaṃ vā āsavānaṃ pidhānehi pihito. Acchecchitaṇhanti sabbampi taṇhaṃ chindi, saṃchindi samucchindi. Vivattayi saṃyojananti dasavidhampi saṃyojanaṃ parivattayi nimmalamakāsi. Sammāti hetunā kāraṇena. Mānābhisamayāti mānassa dassanābhisamayā pahānābhisamayā ca. Arahattamaggo hi kiccavasena mānaṃ passati, ayamassa dassanābhisamayo. Tena diṭṭho pana so tāvadeva pahīyati diṭṭhavisena diṭṭhasattānaṃ jīvitaṃ viya. Ayamassa pahānābhisamayo.

401「他作苦的边际」：这样，由于以阿罗汉道正确地照见了慢，以及慢已被断除，有哪些边呢？像「身体的系缚内部老坏」（《小品》278）、「绿的边」等（《中部》1.304）这样所说的最末界限边；以及「比丘们，这是活命中的最低者」（《如是语》91；《相应部》3.80）这样所说的低劣边；以及「有身是一边」（《增支部》6.61）这样所说的部分边；再有「由于一切因缘的灭尽，这就是苦的尽头」（《相应部》2.51）这样所说的终点边——如此共有四种边。在这四种边当中，对于整个轮回的苦，他作成了第四种，也就是称为最终尽头的边，即作成了界限，作成了终结。意思是，他仅仅留下了最后身所残余的那一点苦，也就是说，他作成了苦的尽头。

Antamakāsi dukkhassāti evaṃ arahattamaggena sammā mānassa diṭṭhattā pahīnattā ca ye ime ‘‘kāyabandhanassa anto jīrati (cūḷava. 278). Haritantaṃ vā’’ti (ma. ni. 1.304) evaṃ vuttaantimamariyādanto ca, ‘‘antamidaṃ, bhikkhave, jīvikāna’’nti (itivu. 91; saṃ. ni. 3.80) evaṃ vuttalāmakanto ca, ‘‘sakkāyo eko anto’’ti (a. ni. 6.61) evaṃ vuttakoṭṭhāsanto ca, ‘‘esevanto dukkhassa sabbapaccayasaṅkhayā’’ti (saṃ. ni. 2.51) evaṃ vuttakoṭanto cāti evaṃ cattāro antā, tesu sabbasseva vaṭṭadukkhassa antaṃ catutthakoṭisaṅkhātaṃ antimakoṭisaṅkhātaṃ antamakāsi paricchedaṃ parivaṭumaṃ akāsi. Antimasamussayamattāvasesaṃ dukkhaṃ akāsīti vuttaṃ hoti.

402「那些比丘心悦」：指那些比丘自心满意、欢喜满意，或者以与喜和悦相应的心，而对世尊的教导随喜赞叹。「对世尊的教导随喜」：指这以苦的边际作为究竟的世尊教导，是善说、善宣说的，他们心想：「确实如此，世尊！确实如此，善逝！」以头顶恭敬接受，全面随喜。

Attamanā te bhikkhūti sakamanā tuṭṭhamanā, pītisomanassehi vā sampayuttamanā hutvā. Bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti idaṃ dukkhassa antakiriyāpariyosānaṃ bhagavato bhāsitaṃ sukathitaṃ sulapitaṃ, evametaṃ bhagavā evametaṃ sugatāti matthakena sampaṭicchantā abbhanumodiṃsūti.

403在此，其余没有说到的内容，因为前面已经讲过而且容易理解，就不再赘述。因此，一切应当依照前面所讲述的，逐句审察。

Sesamettha yaṃ na vuttaṃ, taṃ pubbe vuttattā ca suviññeyyattā ca na vuttaṃ. Tasmā sabbaṃ vuttānusārena anupadaso paccavekkhitabbaṃ.

445关于以修习应断的诸漏的释义结束。

Bhāvanāpahātabbaāsavavaṇṇanā niṭṭhitā.

446在名为《破除戏论》的《中部》注释书中

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

447《一切漏经》的释义结束。

Sabbāsavasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

448第三、《法嗣经》的释义。

3. Dhammadāyādasuttavaṇṇanā

29「如是我闻」等，这是《法嗣经》。因为这部经有它发生的缘起，所以先说明缘起，然后我们再来注释其中前所未见的词句。问：这部经是以什么缘起而宣说的呢？答：以利养和恭敬为缘起。据说，那时世尊获得了极大的利养和恭敬，正如他在四个不可数劫中累积了布施的圆满。好像从四方涌起了双重大云，降下大洪水，所有波罗蜜像要聚集起来，在一期生命中一起呈现果报那样，利养和恭敬的大洪流随之生起。从各处，手持饮食、车乘、衣服、花鬘、香、涂香等的刹帝利、婆罗门等人纷纷前来，寻访世尊：「佛陀在哪里？世尊在哪里？天中天、人中最上、人狮子在哪里？」他们用几百辆车运来资具，因为找不到停放的地方，就在周围一由旬的范围里，车轴挨着车轴停驻，并一直跟随，就像盲者林婆罗门等人一样。这一切都应按《犍度》以及各部经中所说的方式来理解。不仅世尊如此，比丘僧团也是这样。

29.Evaṃme sutanti dhammadāyādasuttaṃ. Yasmā panassa aṭṭhuppattiko nikkhepo, tasmā taṃ dassetvā vassa apubbapadavaṇṇanaṃ karissāma. Katarāya ca panidaṃ aṭṭhuppattiyā nikkhittanti. Lābhasakkāre. Bhagavato kira mahālābhasakkāro uppajji. Yathā taṃ cattāro asaṅkhyeyye pūritadānapāramīsañcayassa. Sabbadisāsu yamakamahāmegho vuṭṭhahitvā mahoghaṃ viya sabbapāramiyo ekasmiṃ attabhāve vipākaṃ dassāmāti sampiṇḍitā viya lābhasakkāramahoghaṃ nibbattayiṃsu. Tato tato annapānayānavatthamālāgandhavilepanādihatthā khattiyabrāhmaṇādayo āgantvā – ‘‘kahaṃ buddho, kahaṃ bhagavā, kahaṃ devadevo, narāsabho, purisasīho’’ti bhagavantaṃ pariyesanti. Sakaṭasatehipi paccaye āharitvā okāsaṃ alabhamānā samantā gāvutappamāṇampi sakaṭadhurena sakaṭadhuramāhaccatiṭṭhanti ceva anubandhanti ca. Andhakavindabrāhmaṇādayo viya. Sabbaṃ khandhake tesu tesu suttesu ca āgatanayeneva veditabbaṃ. Yathā ca bhagavato, evaṃ bhikkhusaṅghassāpi.

405对此，也有经文这样说：“那时，世尊被尊重、被敬重、被尊崇、被恭敬、被供养，获得了袈裟、团食、坐卧具、病缘医药等资具。比丘僧团也被尊重……乃至……获得资具。”（《优陀那》14）还有：“准陀，当今世间存在的任何僧伽或团体中，我找不到还有任何一个僧伽，能像比丘僧团这样，达到利养的顶峰、荣名的顶峰。”（《长部》3.176）

Vuttampi cetaṃ – ‘‘tena kho pana samayena bhagavā sakkato hoti garukato mānito pūjito apacito lābhī cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānaṃ, bhikkhusaṅghopi kho sakkato hoti…pe… parikkhārāna’’nti (udā. 14). Tathā – ‘‘yāvatā kho, cunda, etarahi saṅgho vā gaṇo vā loke uppanno, nāhaṃ, cunda, aññaṃ ekasaṅghampi samanupassāmi, evaṃ lābhaggayasaggapattaṃ, yathariva, cunda, bhikkhusaṅgho’’ti (dī. ni. 3.176).

406那时，世尊与比丘僧团所获得的利养与恭敬，汇集一处，就像两条大河的水一样，不可测量。渐渐地，比丘们变得重视资具、多求资具。甚至在午后，当有人拿来油、蜜、糖等时，他们就击打犍稚，高声喧哗地嚷着：「给我们师父！给我们的亲教师！」这些行径，世尊也知道了。于是，世尊生起「这实在不相称」的法悚惧感，心中思惟：

Svāyaṃ bhagavato ca bhikkhusaṅghassa ca uppanno lābhasakkāro ekato hutvā dvinnaṃ mahānadīnaṃ udakamiva appameyyo ahosi. Kamena bhikkhū paccayagarukā paccayabāhulikā ahesuṃ. Pacchābhattampi telamadhuphāṇitādīsu āhaṭesu gaṇḍiṃyeva paharitvā ‘‘amhākaṃ ācariyassa detha, upajjhāyassa dethā’’ti uccāsaddamahāsaddaṃ karonti. Sā ca nesaṃ pavatti bhagavatopi pākaṭā ahosi. Tato bhagavā ananucchavikanti dhammasaṃvegaṃ uppādetvā cintesi –

407「不能因为资具不如法，就制定学处，因为善男子们的沙门法修行是与资具相关联的。来吧，我就来教导法嗣行道。对乐于学戒的善男子们来说，这将成为如同学处施设一样，也像安放在城门口的那面全身镜：就像在城门口安放的全身镜，四种姓的人见到自己的影像后，舍弃缺点而变得没有过失；同样，乐于学戒的善男子们，想以修行的庄严来庄严自身，在作意这个全身镜譬喻的教说后，舍离财物嗣行道，圆满法嗣行道，很快就能让生老死达到终点。」依这个缘起，世尊宣说了这部经。

‘‘Paccayā akappiyāti na sakkā sikkhāpadaṃ paññapetuṃ. Paccayapaṭibaddhā hi kulaputtānaṃ samaṇadhammavutti. Handāhaṃ dhammadāyādapaṭipadaṃ desemi. Sā sikkhākāmānaṃ kulaputtānaṃ sikkhāpadapaññatti viya bhavissati nagaradvāre ṭhapitasabbakāyikaādāso viya ca, yathā hi nagaradvāre ṭhapite sabbakāyike ādāse cattāro vaṇṇā attano chāyaṃ disvā vajjaṃ pahāya niddosā honti, evameva sikkhākāmā kulaputtā payogamaṇḍanena attānaṃ maṇḍetukāmā imaṃ sabbakāyikādāsūpamaṃ desanaṃ āvajjitvā āmisadāyādapaṭipadaṃ vajjetvā dhammadāyādapaṭipadaṃ pūrentā khippameva jātijarāmaraṇassa antaṃ karissantī’’ti. Imissā aṭṭhuppattiyā idaṃ suttaṃ abhāsi.

408其中，“诸比丘，你们要成为我的法嗣，不要成为财物嗣”，意思是：“诸比丘，你们要成为我的法的继承人，不要成为财物的继承人。对我的法，你们应当领受；而对我的财物，你们不应领受。”这里的“法”有两种：非权说的法、权说的法。“财物”也有两种：非权说的财物、权说的财物。怎么区分呢？道、果、涅槃这九种出世间法，称为非权说的法，它是所生法，无论通过任何权宜、理由或借口，都不能称为财物。而那种以导向还灭为依靠的善法，比如有人希求还灭而行布施、受持戒律、举行布萨羯磨、用香花等供养塔庙、听闻或宣说法、修习禅那等至，这样次第修行，最终证得不死涅槃的——这就是权说的法。同样，衣服等四种资具，就是非权说的财物，无论以其他权宜、理由或借口，都不能称为财物。而那种以导向轮转为依靠的善法，比如有人希求轮转，希望获得生存福报而行布施……乃至修习等至，这样次第修行，证得天界或人间的成就——这称为权说的财物。

Tattha dhammadāyādā me, bhikkhave, bhavatha, mā āmisadāyādāti dhammassa me dāyādā, bhikkhave, bhavatha, mā āmisassa. Yo mayhaṃ dhammo, tassa paṭiggāhakā bhavatha, yañca kho mayhaṃ āmisaṃ, tassa mā paṭiggāhakā bhavathāti vuttaṃ hoti. Tattha dhammopi duvidho – nippariyāyadhammo, pariyāyadhammoti. Āmisampi duvidhaṃ – nippariyāyāmisaṃ, pariyāyāmisanti. Kathaṃ? Maggaphalanibbānabhedo hi navavidhopi lokuttaradhammo nippariyāyadhammo nibbattitadhammo, na yena kenaci pariyāyena kāraṇena vā lesena vā dhammo. Yaṃ panidaṃ vivaṭṭūpanissitaṃ kusalaṃ, seyyathidaṃ, idhekacco vivaṭṭaṃ patthento dānaṃ deti, sīlaṃ samādiyati, uposathakammaṃ karoti, gandhamālādīhi vatthupūjaṃ karoti, dhammaṃ suṇāti deseti jhānasamāpattiyo nibbatteti, evaṃ karonto anupubbena nippariyāyadhammaṃ amataṃ nibbānaṃ paṭilabhati, ayaṃ pariyāyadhammo. Tathā cīvarādayo cattāro paccayā nippariyāyāmisameva, na aññena pariyāyena kāraṇena vā lesena vā āmisaṃ. Yaṃ panidaṃ vaṭṭagāmikusalaṃ, seyyathidaṃ, idhekacco vaṭṭaṃ patthento sampattibhavaṃ icchamāno dānaṃ deti…pe… samāpattiyo nibbatteti, evaṃ karonto anupubbena devamanussasampattiṃ paṭilabhati, idaṃ pariyāyāmisaṃ nāma.

409其中，非权说的法也只属于世尊。因为比丘们是通过世尊的宣说，才证得道果涅槃的。也有经文这样说：“那位世尊，婆罗门啊，是未生起之道的令生起者，未产生之道的令产生者，未宣说之道的宣说者；是知法者、了法者、善巧于道者。而且，现今的弟子们随后也随道而行，具足而住。”（《中部》3.79）以及：“贤友，那位世尊，以知者而知，以见者而见；他是眼、是智、是法、是梵；是宣说者、详说者、目标的引导者、不死的给与者、法主、如来。”（《中部》1.203）权说的法也只属于世尊，因为由世尊的教导，人们才知道：“如果希求还灭而行布施……乃至修习等至，次第就能证得不死涅槃。”非权说的财物也只属于世尊，因为比丘们正是由世尊开许，以耆婆衣事为开端，才获得殊胜衣服的。正如世尊所说：“诸比丘，我允许居士衣。谁愿意，可以继续作粪扫衣者；谁愿意，可以接受居士衣。诸比丘，我赞叹的只是随遇而安的知足。”（《大品》337）

Tattha nippariyāyadhammopi bhagavatoyeva santako. Bhagavatā hi kathitattā bhikkhū maggaphalanibbānāni adhigacchanti. Vuttampi cetaṃ ‘‘so hi brāhmaṇa bhagavā anuppannassa maggassa uppādetā, asañjātassa maggassa sañjanetā, anakkhātassa maggassa akkhātā, maggaññū maggavidū maggakovido. Maggānugā ca pana etarahi sāvakā viharanti pacchā samannāgatā’’ti (ma. ni. 3.79) ca – ‘‘so hāvuso, bhagavā jānaṃ jānāti, passaṃ passati cakkhubhūto ñāṇabhūto dhammabhūto brahmabhūto vattā pavattā atthassa ninnetā amatassa dātā dhammassāmī tathāgato’’ti (ma. ni. 1.203) ca. Pariyāyadhammopi bhagavatoyeva santako. Bhagavatā hi kathitattā evaṃ jānanti ‘‘vivaṭṭaṃ patthetvā dānaṃ dento…pe… samāpattiyo nibbattento anukkamena amataṃ nibbānaṃ paṭilabhatī’’ti. Nippariyāyāmisampi ca bhagavatoyeva santakaṃ. Bhagavatā hi anuññātattāyeva bhikkhūhi jīvakavatthuṃ ādiṃ katvā paṇītacīvaraṃ laddhaṃ. Yathāha ‘‘anujānāmi, bhikkhave, gahapaticīvaraṃ. Yo icchati, paṃsukūliko hotu, yo icchati, gahapaticīvaraṃ sādiyatu. Itarītarenapāhaṃ, bhikkhave, santuṭṭhiṃyeva vaṇṇemī’’ti (mahāva. 337).

410从前，比丘们并没有获得过殊胜的团食，他们只是次第乞食，以托钵为食。后来世尊住在王舍城时，这样开许：“诸比丘，我允许僧团食、指定食、邀请食、筹食、半月食、布萨食、初日食。”（《小品》325）比丘们由此才获得殊胜的食物。同样，坐卧具也是如此。从前，比丘们只以未经建造的山崖、树下等处为坐卧具。后来世尊这样开许：“诸比丘，我允许五种遮蔽处。”（《小品》294）比丘们才得到精舍、殿堂、重楼、平顶屋、石窟这些坐卧具。还有药物，从前比丘们只用陈弃药为药。他们因为世尊这样开许：“诸比丘，我允许五种药，即：熟酥、鲜奶油、油、蜂蜜、糖。”（《大品》260）……如此等等，比丘们才得到种种药物。

Pubbe ca bhikkhū paṇītapiṇḍapātaṃ nālatthuṃ. Sapadānapiṇḍiyālopabhojanā evāhesuṃ. Tehi rājagahe viharantena bhagavatā – ‘‘anujānāmi, bhikkhave, saṅghabhattaṃ uddesabhattaṃ nimantanaṃ salākabhattaṃ pakkhikaṃ uposathikaṃ pāṭipadika’’nti (cūḷava. 325) evaṃ anuññātattāyeva paṇītabhojanaṃ laddhaṃ. Tathā senāsanaṃ. Pubbe hi akatapabbhārarukkhamūlādisenāsanāyeva bhikkhū ahesuṃ. Te ‘‘anujānāmi, bhikkhave, pañca leṇānī’’ti (cūḷava. 294) evaṃ bhagavatā anuññātattāyeva vihāro aḍḍhayogo pāsādo hammiyaṃ guhāti imāni senāsanāni labhiṃsu. Pubbe ca muttaharītakeneva bhesajjaṃ akaṃsu. Te bhagavatāyeva – ‘‘anujānāmi, bhikkhave, pañca bhesajjāni, seyyathidaṃ, sappi, navanītaṃ, telaṃ, madhu, phāṇita’’nti (mahāva. 260) evamādinā nayena anuññātattā nānābhesajjāni labhiṃsu.

411权说的财物也只属于世尊，因为由世尊的教导，人们才知道：“如果希求生存福报而行布施、持戒……乃至修习等至，次第就能证得权说的财物的天成就与人成就。”正因为非权说的法、权说的法，以及非权说的财物、权说的财物，这一切都只属于世尊，所以为了显示他是这所有者的身份，世尊才说：“诸比丘，你们要成为我的法嗣，不要成为财物嗣。”

Pariyāyāmisampi bhagavatoyeva santakaṃ. Bhagavatā hi kathitattā yeva jānanti – ‘‘sampattibhavaṃ patthento dānaṃ datvā sīlaṃ…pe… samāpattiyo nibbattetvā anukkamena pariyāyāmisaṃ dibbasampattiṃ manussasampattiṃ paṭilabhatī’’ti. Tadeva, yasmā nippariyāyadhammopi pariyāyadhammopi nippariyāyāmisampi pariyāyāmisampi bhagavatoyeva santakaṃ, tasmā tattha attano sāmibhāvaṃ dassento āha – ‘‘dhammadāyādā me, bhikkhave, bhavatha mā āmisadāyādā’’ti.

412「属于我的两种法，你们要成为它的继承人。而属于我所有的财物，你们不要成为它的继承人。你们只应成为法份额的所有者，不应成为财物份额的所有者。」这么说，其意思是：如果在胜者的教法中出家后，却以资具为最重要而住，在四种渴爱生起之处流转，并且在法与随法的修行中舍弃重担，这样的人便称为「财物嗣」。你们不要成为那样的人。反之，对于世尊所允许的资具，依于少欲等素行，如理省察后才受用，以修行为最重要而住，安住于四种圣族当中，这样的人便称为「法嗣」。你们应该成为那样的人。以上是此话的意思。

Yo mayhaṃ santako duvidhopi dhammo, tassa dāyādā bhavatha. Yañca kho etaṃ mayhameva santakaṃ āmisaṃ, tassa dāyādā mā bhavatha. Dhammakoṭṭhāsasseva sāmino bhavatha, mā āmisakoṭṭhāsassa. Yo hi jinasāsane pabbajitvā paccayaparamo viharati catūsu taṇhuppādesu sandissamāno nikkhittadhuro dhammānudhammappaṭipattiyaṃ, ayaṃ āmisadāyādo nāma. Tādisā mā bhavatha. Yo pana anuññātapaccayesu appicchatādīni nissāya paṭisaṅkhā sevamāno paṭipattiparamo viharati catūsu ariyavaṃsesu sandissamāno, ayaṃ dhammadāyādo nāma. Tādisā bhavathāti vuttaṃ hoti.

413现在，或许会有人这样想，或者在未来这样想：「世尊是不是不希望弟子们获得利养，才这么说的？」为了表明「我并不是不希望他们获得极为殊胜的利养，才这样说」，世尊因而说：「诸比丘，我对你们有慈悯……不希望你们成为财物嗣。」

Idāni yesaṃ tattha etadahosi, bhavissati vā anāgatamaddhānaṃ ‘‘kiṃ nu kho bhagavā sāvakānaṃ alābhatthiko evamāhā’’ti, tesaṃ atipaṇītalābhatthiko ahaṃ evaṃ vadāmīti dassetumāha atthi me tumhesu…pe… no āmisadāyādāti.

414这句话的意思是：「我对你们有慈悯、有悲悯、希望你们得利。即，通过什么理由、什么方法，让弟子们成为法嗣，作法财份额的所有者，而不是财物嗣？」他内心的想法是这样的：据说，世尊看到过去注重财物的比丘——比如在财物上跌倒的迦毗罗比丘，以及以「僧伽帝也燃烧」等（《律藏·波罗夷》230；《相应部》2.218）方式提到的恶比丘、比丘尼、学戒女等数百人——他们因为注重财物而堕满恶趣；也看到在自己教法中出家的提婆达多等人也是这样。相反，看到重法的舍利弗、目犍连、大迦叶等人，他们则获得了神通、无碍解等功德。因此，希望他们从恶趣解脱并成就一切功德，世尊才这样说：「我对你们有慈悯，如何能让我的弟子们成为法嗣，而不是财物嗣？」再者，注重资具的人在四众当中，就像假币，或如烧焦的木炭，没有光焰、没有威势。而心转向法、注重法的人，则威势具足，犹如狮子，无所畏惧，能降伏一切。因此世尊这样说：「我对你们……不希望你们成为财物嗣。」

Tassāyamattho – atthi me tumhesu anukampā anuddayā hitesitā, kena nu kho kāraṇena kena upāyena sāvakā dhammadāyādā assu dhammakoṭṭhāsasāmino, no āmisadāyādāti. Ayaṃ pana adhippāyo, passati kira bhagavā āmisagarukānaṃ āmise upakkhalitānaṃ atītakāle tāva kapilassa bhikkhuno, ‘‘saṅghāṭipi ādittā hotī’’tiādinā (pārā. 230; saṃ. ni. 2.218) nayena āgatapāpabhikkhubhikkhunīsikkhamānādīnañca anekasatānaṃ apāyaparipūraṇattaṃ attano sāsane pabbajitānañca devadattādīnaṃ. Dhammagarukānaṃ pana sāriputtamoggallānamahākassapādīnaṃ abhiññāpaṭisambhidādiguṇappaṭilābhaṃ. Tasmā tesaṃ apāyā parimuttiṃ sabbaguṇasampattiñca icchanto āha – ‘‘atthi me tumhesu anukampā kinti me sāvakā dhammadāyādā bhaveyyuṃ, no āmisadāyādā’’ti. Paccayagaruko ca catuparisantare kūṭakahāpaṇo viya nibbutaṅgāro viya ca nittejo nippabho hoti. Tato vivattitacitto dhammagaruko tejavā sīhova abhibhuyyacārī, tasmāpi evamāha – ‘‘atthi me…pe… no āmisadāyādā’’ti.

415如此，宣说了「诸比丘，你们要成为我的法嗣，不要成为财物嗣」这番话，这是出于慈悯，希望弟子得到更殊胜的利养，而不是不希望他们获得利养。接下来，为了明示不遵守这个教诫的过患，世尊说：「诸比丘，如果你们……不成为法嗣。」这当中，「你们也会因此成为应被谴责者（ādiyā）」的意思是：你们由于那种财物嗣的状态，而不是法嗣的状态，会成为应被谴责者，也就是说会被说成「世尊的弟子以财物嗣的方式而住，不以法嗣的方式而住」，从而被指出、被单独区分、被判定，成为智者所呵斥的对象。

Evaṃ ‘‘dhammadāyādā me, bhikkhave, bhavatha, mā āmisadāyādā’’ti idaṃ anukampāya paṇītataraṃ lābhaṃ icchantena vuttaṃ, no alābhatthikenāti sāvetvā idāni imassa ovādassa akaraṇe ādīnavaṃ dassento āha ‘‘tumhe ca me, bhikkhave…pe… no dhammadāyādā’’ti. Tattha tumhepi tena ādiyā bhaveyyāthāti tumhepi tena āmisadāyādabhāvena no dhammadāyādabhāvena ādiyā bhaveyyātha. Apadisitabbā visuṃ kātabbā vavatthapetabbā, viññūhi gārayhā bhaveyyāthāti vuttaṃ hoti. Kinti? Āmisadāyādā satthusāvakā viharanti, no dhammadāyādāti.

416「我也会因此成为被指责者」：也就是我也会因为你们成了财物嗣，而不是法嗣，而成为被指责的人。如何呢？成为财物嗣……。世尊是为了让他们更加调柔，才说了这番话。这里的用意是：「比丘们，如果你们贪求财物而行，智者就会指责我说：『为什么号称一切知者，却不能让弟子成为法嗣，而非成为财物嗣呢？』这就好比看到威仪不整的比丘时，会指责他们的老师和亲教师：『这是谁的同住比丘，谁的学童？』或者像善家男孩、善家女孩，看到破戒、行恶法的人时，父母被指责：『这是谁的儿子，谁的女儿？』同样地，智者会指责我：『为什么号称一切知者，却不能让弟子成为法嗣，而非成为财物嗣呢？』

Ahampi tena ādiyo bhaveyyanti ahampi tena tumhākaṃ āmisadāyādabhāvena no dhammadāyādabhāvena gārayho bhaveyyaṃ. Kinti? Āmisa…pe… dāyādāti. Idaṃ bhagavā tesaṃ atīva mudukaraṇatthamāha. Ayañhi ettha adhippāyo – sace, bhikkhave, tumhe āmisalolā carissatha, tattha viññū maṃ garahissanti ‘‘kathañhi nāma sabbaññū samāno attano sāvake dhammadāyāde no āmisadāyāde kātuṃ na sakkotī’’ti. Seyyathāpi nāma anākappasampanne bhikkhū disvā ācariyupajjhāye garahanti ‘‘kassime saddhivihārikā, kassantevāsikā’’ti; seyyathā vā pana kulakumārake vā kulakumārikāyo vā dussīle pāpadhamme disvā mātāpitaro garahanti ‘‘kassime puttā, kassa dhītaro’’ti; evameva maṃ viññū garahissanti ‘‘kathañhi nāma sabbaññū samāno attano sāvake dhammadāyāde no āmisadāyāde kātuṃ na sakkotī’’ti.

417这样，显示了不行此教诫的过患之后，为了显示行持的功德，世尊说了「你们也会从我……」等。当中，「我也会因此而不成为被指责者」的意思是：就好比看见年轻比丘圆满履行义务、通达请问，威仪具足如同百岁上座一样，人们问：「这是谁的同住比丘，谁的学童？」答说是某位长老的，于是老师和亲教师就不会受到指责，反被称赞：「这长老真合适，确实有能力教导、有能力教诫！」同样地，我因为你们是法嗣，不是财物嗣，当有人问：「谁的弟子在修行那罗迦行道、都瓦吒迦行道、月喻行道、车乘行道、大牛角娑罗林行道、大空行道，安住于四资具知足、乐于修行圣种姓、现为证悟，心从贪着利养撤回，如同从云中解脱的月轮而住？」回答说是「沙门乔达摩的弟子」时，智者就不会指责我：「世尊真是一切知者啊，确实能让弟子舍弃财物嗣的修行，完成法嗣的修行。」这样，我就不会成为被指责者。应当了知此句的意趣，其余在黑分里所说的，以相反的道理来理解。这样，显示了行持这个教诫的功德后，现在交付这个教诫而说：「所以，比丘们……不要成为财物嗣。」

Evaṃ imassa ovādassa akaraṇe ādīnavaṃ dassetvā karaṇe ānisaṃsaṃ dassento tumhe ca metiādimāha. Tattha ahampi tena na ādiyo bhaveyyanti seyyathāpi nāma vattaparipūrake daharabhikkhū uddesaparipucchāsampanne vassasatikatthere viya ākappasampanne disvā, kassa saddhivihārikā, kassantevāsikāti, asukassāti, ‘‘patirūpaṃ therassa, paṭibalo vata ovadituṃ anusāsitu’’nti ācariyupajjhāyā na ādiyā na gārayhā bhavanti, evameva ahampi tena tumhākaṃ dhammadāyādabhāvena no āmisadāyādabhāvena kassa sāvakā nālakapaṭipadaṃ tuvaṭṭakapaṭipadaṃ candūpamapaṭipadaṃ rathavinītapaṭipadaṃ mahāgosiṅgasālapaṭipadaṃ mahāsuññatapaṭipadaṃ paṭipannā catupaccayasantosabhāvanārāmaariyavaṃsesu sakkhibhūtā paccayagedhato vivattamānasā abbhā muttacandasamā viharantīti; ‘‘samaṇassa gotamassā’’ti vutte ‘‘sabbaññū vata bhagavā, asakkhi vata sāvake āmisadāyādapaṭipadaṃ chaḍḍāpetvā dhammadāyādapaṭipattipūrake kātu’’nti viññūnaṃ na ādiyo na gārayho bhaveyyanti. Evamimasmiṃ pade adhippāyaṃ ñatvā sesaṃ kaṇhapakkhe vuttanayapaccanīkena veditabbaṃ. Evaṃ imassa ovādassa karaṇe ānisaṃsaṃ dassetvā idāni taṃ ovādaṃ niyyātento āha – ‘‘tasmā tiha me, bhikkhave…pe… no āmisadāyādā’’ti.

30如此交付了这个教诫之后，现在为了赞叹圆满行持这个法嗣修行的人，世尊说：「在此，比丘们，我……」等。因为听到世尊的赞叹，就一定会有为了这个目标而努力修行的人。

30. Evamimaṃ ovādaṃ niyyātetvā idāni tassā dhammadāyādapaṭipattiyā paripūrakāriṃ thometuṃ idhāhaṃ, bhikkhavetiādimāha. Bhagavato hi thomanaṃ sutvāpi hontiyeva tadatthāya paṭipajjitāro.

419其中，「在此」（idha）是一个不变词。「已食」（bhuttāvī）：就是已经吃过，完成了用餐之事的意思。「已受请拒食」（pavārito）：是指通过足量受请拒食而成为已受请拒食，意思是已经尽足地用了食，拒绝了再进食物，饱足了。受请拒食有四种：雨安居自恣、资具邀请、非残食拒食、足量受请拒食。其中，「诸比丘，我允许已住雨安居的比丘以三事自恣」（《律藏·大品》209），这是雨安居自恣。「大德，我想以药物邀请僧团四个月」（《波逸提》303）以及「除了再邀请者、除了常邀请者」（《波逸提》307），这是资具邀请。「所谓已受请拒食者：可见有食物，可见有膳食，有人在伸手范围之内递送，可见拒绝，这就是已受请拒食」（《波逸提》239），这是非残食拒食。「以胜妙的嚼食与啖食亲手充分供予、充分劝食」（《长部》1.297, 358），这是足量受请拒食。此处所指的正是这一种。因此说：「已受请拒食是指通过足量受请拒食而已受请拒食。」

Tattha idhāti nipātapadametaṃ. Bhuttāvīti bhuttavā, katabhattakiccoti vuttaṃ hoti. Pavāritoti yāvadatthapavāraṇāya pavārito, yāvadatthaṃ bhuñjitvā paṭikkhittabhojano tittovāti vuttaṃ hoti. Catubbidhā hi pavāraṇā vassaṃvuṭṭhapavāraṇā paccayapavāraṇā anatirittapavāraṇā yāvadatthapavāraṇāti. Tattha, ‘‘anujānāmi bhikkhave, vassaṃvuṭṭhānaṃ bhikkhūnaṃ tīhi ṭhānehi pavāretu’’nti (mahāva. 209) ayaṃ vassaṃvuṭṭhapavāraṇā. ‘‘Icchāmahaṃ, bhante, saṅghaṃ catumāsaṃ bhesajjena pavāretu’’nti (pāci. 303) ca ‘‘aññatra punapavāraṇāya aññatra niccapavāraṇāyā’’ti (pāci. 307) ca ayaṃ paccayapavāraṇā. ‘‘Pavārito nāma asanaṃ paññāyati, bhojanaṃ paññāyati, hatthapāse ṭhito abhiharati, paṭikkhepo paññāyati, eso pavārito nāmā’’ti (pāci. 239) ayaṃ anatirittapavāraṇā. ‘‘Paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappesi sampavāresī’’ti (dī. ni. 1.297, 358) ayaṃ yāvadatthapavāraṇā. Ayamidha adhippetā. Tena vuttaṃ ‘‘pavāritoti yāvadatthapavāraṇāya pavārito’’ti.

420「饱满」：因为食物而饱满。「完毕」：就是已用完食物，应视为省略了后面的词。意思是：应吃的量都已吃了，我的用餐这件事已经结束。「满足」：就是得到了滋养，或者由于没有饥饿的苦恼而称为安乐。「足量」：就是我通过食物所需要的那个量，全部已经达到。在此处，前面三个词由后面三个词来成立。因为，一个「完毕」的人，就是已经吃了的人；一个「满足」的人，就是通过「足量受请拒食」而成为已受请拒食的人；一个「足量」的人，就是「饱满」的人。或者，前面三个是后面三个的原因：因为已经吃了，所以「完毕」；因为已受请拒食，所以「满足」；因为「饱满」，所以「足量」。应知所有这些，都是基于某种构想而说的。

Paripuṇṇoti bhojanena paripuṇṇo. Pariyositoti pariyositabhojano, uttarapadalopo daṭṭhabbo . Yāvatakaṃ bhuñjitabbaṃ, tāvatakaṃ bhuttaṃ hoti, avasitā me bhojanakiriyāti attho. Suhitoti dhāto, jighacchādukkhābhāvena vā sukhitoti vuttaṃ hoti. Yāvadatthoti yāvatako me bhojanena attho, so sabbo pattoti. Ettha ca purimānaṃ tiṇṇaṃ pacchimāni sādhakāni. Yo hi pariyosito, so bhuttāvī hoti. Yo ca suhito, so yāvadatthapavāraṇāya pavārito. Yo yāvadattho, so paripuṇṇoti. Purimāni vā pacchimānaṃ. Yasmā hi bhuttāvī, tasmā pariyosito. Yasmā pavārito, tasmā suhito. Yasmā paripuṇṇo, tasmā yāvadatthoti. Sabbañcetaṃ parikappetvā vuttanti veditabbaṃ.

421「可能是」（siyā）这个词，用在“确定”和“不定”两种情况下。像“地界可能是内的，也可能是外的”（《中部》3.349）这句话，就是“确定”的用法。“可能有某位比丘的罪或违犯”（《中部》3.39）这句话，就是“不定”的用法。在这里，两种意思都适用。「多余的」：是指多余的法。同样，也是“应丢弃的法”。意思是：它是多出来的，并且是应被丢弃的，不应再被拿来作任何其他用途。「那时」：是指在那时候。「被饥渴与羸弱所征服」：是指被饥渴和羸弱所侵袭、所跟随，乃至持续了八天或十天。在那些人中，有些人虽然饥饿却并不羸弱，还能忍受饥饿。但是，这些人并不是那样的，为了显示出这点，所以同时提到了两者（饥渴和羸弱）。「我对他们」：意思是我对他们。「如果你们希望」：意思是如果你们愿意。

Siyāti ekaṃse ca vikappane ca. ‘‘Pathavīdhātu siyā ajjhattikā, siyā bāhirā’’ti (ma. ni. 3.349) ekaṃse. ‘‘Siyā aññatarassa bhikkhuno āpatti vītikkamo’’ti (ma. ni. 3.39) vikappane. Idha ubhayampi vaṭṭati. Atirekova atirekadhammo. Tathā chaḍḍanīya dhammo. Adhiko ca chaḍḍetabbo ca, na aññaṃ kiñci kātabboti attho. Athāti tamhi kāle. Jighacchādubbalyaparetāti jighacchāya ca dubbalyena ca paretā phuṭṭhā anugatā ca aṭṭhapi dasapi divasāni. Tattha keci jighacchitāpi na dubbalā honti, sakkonti jighacchaṃ sahituṃ. Ime pana na tādisāti dassetuṃ ubhayamāha. Tyāhanti te ahaṃ. Sace ākaṅkhathāti yadi icchatha.

422「少绿草处」：是指在草尚未茂盛生长的地方，也就是指在那个地方，没有会因为散弃团食而被毁灭的草木。这个意思是，由此也包括了没有草的地方以及大草丛，因为在那些地方，即便用整辆车来倾倒团食，草也不会被毁坏。这样说是为了不违犯关于损害植物种的学处。

Appahariteti apparuḷhaharite, yasmiṃ ṭhāne piṇḍapātajjhottharaṇena vinassanadhammāni tiṇāni natthi, tasminti attho. Tena nittiṇañca mahātiṇagahanaṃ ca, yattha sakaṭenapi chaḍḍite piṇḍapāte tiṇāni na vinassanti, tañca ṭhānaṃ pariggahitaṃ hoti. Bhūtagāmasikkhāpadassa hi avikopanatthametaṃ vuttaṃ.

423「无生物处」：是指在没有任何小生物的地方，或者指那些因为散弃团食而可能导致小生物死亡的大水聚中。因为，在只有少量水的地方，投入饭食将水搅浑时，微细的小生物会死亡，但在大湖等地方则不会如此。这是为了保护小生物而说的。「我将使其淹没」：意思是我将使那些团食沉入水底。

Appāṇaketi nippāṇake piṇḍapātajjhottharaṇena maritabbapāṇakarahite vā mahāudakakkhandhe. Parittodake eva hi bhattapakkhepena āḷulite sukhumapāṇakā maranti, na mahātaḷākādīsūti. Pāṇakānurakkhaṇatthañhi etaṃ vuttaṃ. Opilāpessāmīti nimujjāpessāmi.

424「对其中一位」：是指在两者之中的一位。针对那位很好地听闻了这个法教、并且能反复思惟的人，佛说：“然而，这已被说过了。”这个“说”（vutta）字，在剃发的语境中也会见到，例如“年轻的诡诈婆罗门，剃了发的”（《中部》2.426）。在种植的语境中也会见到，例如“就像在秋季，把良种播撒在田里，它就会生长”等等（《本生》1.3.31）。在讲说的语境中也会见到，例如“这是世尊所说，这是阿拉汉所说”等等。但在这里，应把它理解为“讲说”的意思。因此，这句话的意思是：“然而，这确实是已讲说过的。”「一种食财」：是指在四种资具食财中的任意一种，意思就是一种。「此者」（yadidaṃ）是不变词，在一切性、数、格的说法中，都应该根据上下文从意义上进行转换。在这里，它的意思是“那个就是”。也就是“那个被称为团食的东西”。这样说的意思是“这是食财中的一种”。「那我确实应…」：意思是“我确实应该…”。「如此」：就像现在度过这个片刻一样。「一日一夜」：「度过」：意思是度过、使之超越。

Tatrekassāti tesu dvīsu ekassa. Yo imaṃ dhammadesanaṃ suṭṭhu sutavā punappunaṃ āvajjeti ca , taṃ sandhāyāha vuttaṃ kho panetanti. Ayaṃ vutta-saddo kesohāraṇepi dissati ‘‘kāpaṭiko māṇavo daharo vuttasiro’’tiādīsu (ma. ni. 2.426). Ropitepi ‘‘yathā sāradikaṃ bījaṃ, khette vuttaṃ virūhatī’’tiādīsu (jā. 1.3.31). Kathitepi ‘‘vuttamidaṃ bhagavatā, vuttamidaṃ arahatā’’tiādīsu. Idha pana kathite daṭṭhabbo. Kathitaṃ kho panetanti ayañhissa attho. Āmisaññataranti catunnaṃ paccayāmisānaṃ aññataraṃ, ekanti attho. Yadidanti nipāto, sabbaliṅgavibhattivacanesu tādisova tattha tattha atthato pariṇāmetabbo. Idha panāssa yo esoti attho. Yo eso piṇḍapāto nāma. Idaṃ āmisaññataranti vuttaṃ hoti. Yaṃnūnāhanti sādhu vatāhaṃ. Evanti yathā idāni imaṃ khaṇaṃ vītināmemi, evameva rattindivaṃ. Vītināmeyyanti khepeyyaṃ ativattāpeyyaṃ.

425「他…那个团食」：他，即使面对那个即使是连同天神在内的整个世界都应该顶戴接受、即使是善逝吃剩下的团食，也不食用，而是渴望着成为法的继承人，思惟那像头顶着火一样的急迫，就以那样的饥饿与羸弱，如此度过那一日一夜。

So taṃ piṇḍapātanti so taṃ sadevakena lokena sirasā sampaṭicchitabbarūpaṃ sugatātirittampi piṇḍapātaṃ abhuñjitvā dhammadāyādabhāvaṃ ākaṅkhamāno ādittasīsūpamaṃ paccavekkhitvā teneva jighacchādubbalyena evaṃ taṃ rattindivaṃ vītināmeyya.

426「然后第二」：在这第二段里，这是一个简略的说法：如果那位比丘在想“我为什么不……（中略）……度过呢？”他即使这样想，但出家的人，在充满五欲这些猛兽的村庄里寻找团食，就像在充满猛兽的森林里寻找药一样，也是困难的。但是这个团食，它既已摆脱了寻求食物带来的过患，又是善逝吃剩下的，就像一位从父母两边都有高贵出身的刹帝利青年一样。有五种情况，团食不应受用。哪五种呢？因为责备施予者这个人而不应受用，想“这是无耻之人的东西”；因为团食的来源不清净而不应受用，想“它是因为比丘尼的周旋、恐惧和可能的嫌疑而产生的”；因为怜悯施主而不应受用，想“那份团食的施主比丘正在挨饿”；他自己虽已饱足，因为悲悯那些学童等内弟子而不应受用，想“学童们或其他依靠他的人正在挨饿”，但他们也都吃饱了、满足了；还有，因为无信而不应受用，想“那份团食的施主比丘是无信的”。但世尊却已从这五种情况中解脱。因为，世尊在知耻者中是第一；这份团食是来源完全清净的；世尊已吃饱满足；也没有其他期待任何回报的人；世间所有有信者中，世尊也是第一。这样想之后，他受用了那份团食……（中略）……度过一天。到此为止，无论是那位不吃了而去修沙门法的人，还是那位吃了之后去修沙门法的人，他所吃的，都只是应该被吃的食物。并非吃了不该吃的。所以，在团食这件事上，并没有差别。但在吃东西的这个人的品质上，是有差别的。因此，为了说明这个道理，才说了‘虽然……’等等。

Atha dutiyassāti imasmiṃ pana vāre esa saṅkhepo, sace so bhikkhu, yaṃnūnāhaṃ…pe… vītināmeyyanti cintento evampi cinteyya, pabbajitena kho vāḷamigākule araññe bhesajjaṃ viya pañcakāmaguṇavāḷākule gāme piṇḍapātopi dukkhaṃ pariyesituṃ. Ayaṃ pana piṇḍapāto iti pariyesanādīnavavimutto ca sugatātiritto cāti ubhato sujātakhattiyakumāro viya hoti, yehi ca pañcahi kāraṇehi piṇḍapāto na paribhuñjitabbo hoti. Seyyathidaṃ, puggalaṃ garahitvā na paribhuñjitabbo hoti ‘‘alajjipuggalassa santako’’ti. Aparisuddhauppattitāya na paribhuñjitabbo hoti ‘‘bhikkhuniparipācanaasantasambhāvanuppanno’’ti. Sāmikānukampāya na paribhuñjitabbo hoti ‘‘piṇḍapātasāmiko bhikkhu jighacchito’’ti. So dhāto tasseva antevāsikādīsu anukampāya na paribhuñjitabbo hoti ‘‘antevāsikā aññe vā tappaṭibaddhā jighacchitā’’ti, tepi dhātā suhitā, apica kho assaddhatāya na paribhuñjitabbo hoti ‘‘piṇḍapātasāmiko bhikkhu assaddho’’ti. Tehi ca kāraṇehi ayaṃ vimutto. Bhagavā hi lajjīnaṃ aggo, parisuddhuppattiko piṇḍapāto, bhagavā ca dhāto suhito, paccāsīsakopi añño puggalo natthi, ye loke saddhā, bhagavā tesaṃ aggoti evaṃ cintetvā ca so taṃ piṇḍapātaṃ bhuñjitvā…pe… vītināmeyya. Ettāvatā yopi abhuñjitvā samaṇadhammaṃ karoti, sopi bhuñjitabbakameva piṇḍapātaṃ na bhutto hoti. Yopi bhuñjitvā samaṇadhammaṃ karoti, sopi bhuñjitabbakameva bhutto hoti. Natthi piṇḍapāte viseso. Puggale pana atthi viseso. Tasmā taṃ dassento kiñcāpi sotiādimāha.

427在这里，「虽然」（kiñcāpi）是一个表示允许和赞叹的虚词。它允许的是什么呢？是那位比丘的那种无过失的受用。它赞叹的是什么呢？是受用之后去修习沙门法。这句话的意思是：即使那位比丘这样吃了应该吃的食物，做了应该做的事情。但是，对我来说，前一位比丘——就是那位拒绝了那份团食而去修习沙门法的比丘——他才是我心中的、就像两位勇士中更勇猛的那一位、两位智者中更有智慧的那一位一样，他比第二位比丘更值得恭敬、更值得赞叹，更应当被大大地恭敬和赞叹。

Tattha kiñcāpīti anujānanappasaṃsanatthe nipāto. Kiṃ anujānāti? Tassa bhikkhuno taṃ anavajjaparibhogaṃ. Kiṃ pasaṃsati? Bhutvā samaṇadhammakaraṇaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti yadipi so bhikkhu evaṃ bhuñjitabbameva bhuñjitvā kātabbameva kareyya. Atha kho asuyeva me purimo bhikkhūti yo purimo bhikkhu tampi piṇḍapātaṃ paṭikkhipitvā samaṇadhammaṃ karoti, soyeva mama dvīsu sūresu sūrataro viya dvīsu paṇḍitesu paṇḍitataro viya ca pujjataro ca pāsaṃsataro ca, dutiyabhikkhuto atirekena pūjanīyo ca pasaṃsanīyo cāti vuttaṃ hoti.

428现在，为了用理由来证明这个意义，佛陀说：“这是什么原因呢？”（taṃ kissa hetu）等等。这句话的意思是：在这里，你们可能会想：“为什么那位比丘在世尊看来是更值得恭敬、更值得赞叹的呢？”回答：“正是因为那件事”（tañhi tassa）：因为那位比丘拒绝团食，能够长久地导向少欲（appicchatā）……乃至……精进策励。怎么会有这样的作用呢？如果他在以后的某个时候，对于资具生起了贪求、邪欲或多欲（mahicchatā），那时，这个拒绝团食的行为就会像钩子一样制止他。他会这样反省：“喂！你以前连善逝吃剩的团食都拒绝，现在却生起这样的欲望！”同样的道理，也可以用来制止不满足和不严加克制的心态生起。这样，首先就会导向少欲、知足和削减。

Idāni tamatthaṃ kāraṇena sādhento taṃ kissa hetūtiādimāha. Tassattho, tattha siyā tumhākaṃ, kasmā so bhikkhu bhagavato pujjataro ca pāsaṃsataro cāti? Tañhi tassāti yasmā taṃ piṇḍapātapaṭikkhipanaṃ tassa bhikkhuno dīgharattaṃ appicchatāya…pe… vīriyārambhāya saṃvattissati. Kathaṃ? Tassa hi sace aparena samayena paccayesu atricchatā vā pāpicchatā vā mahicchatā vā uppajjissati. Tato naṃ iminā piṇḍapātapaṭikkhepaṅkusena nivāressati ‘‘are tvaṃ sugatātirittampi piṇḍapātaṃ paṭikkhipitvā īdisaṃ icchaṃ uppādesī’’ti evaṃ paccavekkhamāno. Esa nayo asantuṭṭhiyā asaṃlekhassa cuppannassa nivāraṇe. Evaṃ tāvassa appicchatāya santuṭṭhiyā saṃlekhāya saṃvattissati.

429关于“易养性”（subharatāya），此处有这样的解释：有一种比丘，无论对自己还是对侍者，都难以奉养、难以照顾。另一种比丘，则对自己和侍者都容易奉养、容易照顾。这是怎么说的呢？有人得到酸味等食物后，却还要寻找非酸味等；或者在这家得到食物后，却在那家丢弃，走遍整个村子，最后空着钵回到住处躺下。这种人于自己是难养的。又，有人虽然钵中被盛满了米饭、肉饭等，却表现出不悦之色，也就是不悦意的样子；或者当着施主的面轻视那个团食，说“你们给的是什么呀？”然后把食物给沙弥或居士。这种人是于侍者难养的。人们见到这种情况，就远远避开，说：“这位比丘难养，没法照顾他。”而另一种人，不论得到什么，粗劣的或精妙的，都心满意足地受用，然后回到住处做自己的事；这种人于自己是易养的。又，对于他人所施，不论少或多、粗或精，都不轻视，而且心中欢喜、面容清净，当着施主的面受用后才离去；这种人于侍者是易养的。人们见到后，极为信赖地说：“我们的尊者真是易养啊，即使只有一点点也满足，我们应该奉养他。”并且承诺要奉养。

Subharatāyāti ettha ayaṃ saṃvaṇṇanā – idhekacco attanopi upaṭṭhākānampi dubbharo hoti dupposo. Ekacco attanopi upaṭṭhākānampi subharo hoti suposo. Kathaṃ? Yo hi ambilādīni laddhā anambilādīni pariyesati, aññassa ghare laddhaṃ aññassa ghare chaḍḍento sabbaṃ gāmaṃ vicaritvā rittapattova vihāraṃ pavisitvā nipajjati, ayaṃ attano dubbharo. Yo pana sālimaṃsodanādīnaṃ patte pūretvā dinnepi dummukhabhāvaṃ anattamanabhāvameva ca dasseti, tesaṃ vā sammukhāva taṃ piṇḍapātaṃ ‘‘kiṃ tumhehi dinna’’nti apasādento sāmaṇeragahaṭṭhādīnampi deti , ayaṃ upaṭṭhākānaṃ dubbharo. Etaṃ disvā manussā dūrato parivajjanti dubbharo bhikkhu na sakkā positunti. Yo pana yaṃkiñci lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā laddhā tuṭṭhacittova bhuñjitvā vihāraṃ gantvā attano kammaṃ karoti, ayaṃ attano subharo. Yo ca paresampi appaṃ vā bahuṃ vā lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā dānaṃ ahīḷetvā attamano vippasannamukho hutvā tesaṃ sammukhāva paribhuñjitvā yāti, ayaṃ upaṭṭhākānaṃ subharo. Etaṃ disvā manussā ativiya vissatthā honti – ‘‘amhākaṃ bhadanto subharo thokenapi tussati, mayameva naṃ posissāmā’’ti paṭiññaṃ katvā posenti.

430在此，如果未来的某个时候，他对于自己或侍者生起了难养的心，那时，这个拒绝团食的钩子就会制止他。他会这样反省：“喂！你以前连善逝吃剩的团食都拒绝，现在却生起这样的心！”这样就将导向易养性。如果他又生起了懈怠，也会用同样的钩子来制止，他会反省：“喂！你那时候连善逝吃剩的团食都拒绝，即使被饥饿和虚弱所困扰，依然修习沙门法，如今却沉溺于懈怠！”这样就将导向精进策励。如此，他的这个拒绝团食的行为，能够长久地导向少欲、……乃至精进策励。这样，他的这五种功德圆满后，将会圆满十种论事。

Tattha sace aparena samayena assa attano vā upaṭṭhākānaṃ vā dubbharatānayena cittaṃ uppajjissati. Tato naṃ iminā piṇḍapātapaṭikkhepaṅkusena nivāressati – ‘‘are tvaṃ sugatātirittampi piṇḍapātaṃ paṭikkhipitvā īdisaṃ cittaṃ uppādesī’’ti evaṃ paccavekkhamāno, evamassa subharatāya saṃvattissati. Sace panassa kosajjaṃ uppajjissati, tampi etenevaṅkusena nivāressati – ‘‘are tvaṃ nāma tadā sugatātirittampi piṇḍapātaṃ paṭikkhipitvā tathā jighacchādubbalyaparetopi samaṇadhammaṃ katvā ajja kosajjamanuyuñjasī’’ti evaṃ paccavekkhamāno, evamassa vīriyārambhāya saṃvattissati. Evamassa idaṃ piṇḍapātapaṭikkhipanaṃ dīgharattaṃ appicchatāya…pe… vīriyārambhāya saṃvattissati. Evamassime pañca guṇā paripūrā dasa kathāvatthūni paripūressanti.

431如何呢？在此，经文中直接出现了少欲、知足和精进策励这三种，其余的则被归入“削减”。因为“削减”正是所有论事的总称。正如经文所说：“阿难，凡是那种能削减烦恼、适合心远离盖障、唯一导向厌离、离贪、灭尽、寂静、证智、正觉、涅槃的论说，那就是：少欲论……”（《中部》3.189, 192）等等。这样，这五种功德圆满后，就会圆满十种论事。十种论事圆满后，就会圆满三学。

Kathaṃ? Atra hi pāḷiyaṃyeva appicchatāsantuṭṭhitāvīriyārambhavasena tīṇi āgatāni, sesāni sallekhena saṅgahitāni. Idañhi sabbakathāvatthūnaṃ nāmameva, yadidaṃ sallekho. Yathāha – ‘‘yā ca kho ayaṃ, ānanda, kathā abhisallekhikā cetovinīvaraṇasappāyā ekantanibbidāya virāgāya nirodhāya upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattati. Seyyathidaṃ, appicchakathā’’ti (ma. ni. 3.189, 192) vitthāro. Evaṃ ime pañca guṇā paripūrā dasa kathāvatthūni paripūressanti. Dasa kathāvatthūni paripūrāni tisso sikkhā paripūressanti.

432如何呢？在这十种论事中，少欲论、知足论、无杂论、戒论——这四种被增上戒学所涵盖。远离论、精进策励论、定论——这三种被增上心学所涵盖。慧论、解脱论、解脱智见论——这三种被增上慧学所涵盖。这样，十种论事圆满后，就会圆满三学。三学圆满后，就会圆满五种无学法蕴。

Kathaṃ? Etesu hi appicchakathā santosakathā asaṃsaggakathā sīlakathāti imā catasso kathā adhisīlasikkhāsaṅgahitāyeva . Pavivekakathā vīriyārambhakathā samādhikathāti imā tisso adhicittasikkhasaṅgahitā . Paññākathā vimuttikathā vimuttiñāṇadassanakathāti imā tisso adhipaññāsikkhāsaṅgahitāti. Evaṃ dasa kathāvatthūni paripūrāni tisso sikkhā paripūressanti. Tisso sikkhā paripūrā pañca asekkhadhammakkhandhe paripūressanti.

433如何呢？因为圆满的增上戒学，就是无学的戒蕴；增上心学，就是无学的定蕴；增上慧学，就是无学的慧蕴、解脱蕴、解脱智见蕴。这样，三学圆满后，就圆满五种无学法蕴。五种法蕴圆满后，就圆满不死的涅槃。正如在山顶上，大雨云降下大雨，充满了山涧溪流；它们充满后，充满了小池；小池充满后，充满了大池；大池充满后，充满了小河；小河充满后，充满了大河；大河充满后，充满了大海。同样地，那位比丘的这五种功德圆满后，会从十种论事开始，逐步圆满，直到不死的涅槃。就这样，这位比丘走上了法之继承的道路，获得了最上的法之继承。世尊完全洞悉了这个意义，因此说：“这是什么原因呢？正是因为那件事，诸比丘，那位比丘……”等等。

Kathaṃ? Paripūrā hi adhisīlasikkhā asekkho sīlakkhandhoyeva hoti, adhicittasikkhā asekkho samādhikkhandho, adhipaññāsikkhā asekkhā paññā-vimutti-vimuttiñāṇadassanakkhandhā evāti evaṃ tisso sikkhā paripūrā pañca asekkhadhammakkhandhe paripūressanti. Pañca dhammakkhandhā paripūrā amataṃ nibbānaṃ paripūressanti. Seyyathāpi uparipabbate pāvussako mahāmegho abhivuṭṭho pabbatakandarasarasākhā paripūreti. Tā paripūrā kusobbhe, kusobbhā mahāsobbhe, mahāsobbhā kunnadiyo, kunnadiyo mahānadiyo, mahānadiyo mahāsamuddasāgaraṃ paripūrenti; evameva tassa bhikkhuno ime pañca guṇā paripūrā dasa kathāvatthuni ādiṃ katvā yāva amataṃ nibbānaṃ paripūressanti. Evamayaṃ bhikkhu dhammadāyādapaṭipadaṃ paṭipanno paramadhammadāyādaṃ labhatīti etamatthaṃ sampassamāno bhagavā ‘‘taṃ kissa hetu tañhi tassa, bhikkhave, bhikkhuno’’tiādimāha.

434就这样，通过理由证明了那位比丘更值得恭敬、更值得赞叹之后，现在，为了教导诸比丘们如实地修行，世尊说：“因此，诸比丘，你们应当……”等等。这句话是什么意思呢？因为，如果有人受用了那个团食之后再去修习沙门法，他就远离了这五种根本功德；而如果他不受用那个团食而去修行，他就具备了这些功德。所以，世尊说：“因此，诸比丘……不要成为财食的继承者。”

Evaṃ tassa bhikkhuno pujjatarapāsaṃsatarabhāvaṃ kāraṇena sādhetvā idāni te bhikkhū tathattāya sanniyojento tasmā tiha me bhikkhavetiādimāha. Kiṃ vuttaṃ hoti, yasmā yo taṃ piṇḍapātaṃ bhuñjitvā samaṇadhammaṃ kareyya, so imehi pañcahi mūlaguṇehi paribāhiro. Yo pana abhuñjitvā kareyya, so imesaṃ bhāgī hoti – ‘‘tasmā tiha me, bhikkhave…pe… no āmisadāyādā’’ti.

435“世尊说此”：从这篇缘起的结束部分，一直到“不要成为财食的继承者”为止的这段经文，世尊作了开示。说完这个开示后，“善逝”——也就是这位因为善巧地行于正道而被称为善逝的世尊，从座位上起身，走进了精舍。他从铺设好的殊胜佛座站起来，走进精舍，也就是自己的大香室，而此时大众还没有离散。为什么要这样做呢？这是为了表达对法的赞叹。

Idamavoca bhagavāti idaṃ nidānapariyosānato pabhuti yāva no āmisadāyādāti suttappadesaṃ bhagavā avoca. Idaṃ vatvāna sugatoti idañca suttappadesaṃ vatvāva sobhanāya paṭipadāya gatattā sugatoti saṅkhaṃ pattoyeva bhagavā. Uṭṭhāyāsanā vihāraṃ pāvisī paññattavarabuddhāsanato uṭṭhahitvā vihāraṃ attano mahāgandhakuṭiṃ pāvisi asambhinnāya eva parisāya. Kasmā dhammathomanatthaṃ.

436据说，诸佛在说法还没有结束时进入精舍，有两种原因：或是为了称赞补特伽罗，或是为了称赞法。为了称赞补特伽罗而进入时，他心里这样想：‘这是我简略开示的纲要，并没有详细分别。那些领受佛法的比丘们掌握之后，会去亲近阿难或迦旃延请问，他们会与我的智慧相印证而加以解说。然后，那些领受法的人又会来问我，我就会说：比丘们，阿难讲得很好，迦旃延也讲得很好。如果你们就这个义理来问我，我也会同样地为你们解答。这样，我便称赞了那些补特伽罗。于是，比丘们生起恭敬，去亲近他们；那些阿难等比丘也会在义理和法上教导他们。被这样教导的比丘们，便能圆满三学，到达苦的尽头。’

Buddhā kira apariniṭṭhitāya desanāya vihāraṃ pavisantā dvīhi kāraṇehi pavisanti puggalathomanatthaṃ vā dhammathomanatthaṃ vā. Puggalathomanatthaṃ pavisanto evaṃ cintesi – ‘‘imaṃ mayā saṃkhittena uddesaṃ uddiṭṭhaṃ, vitthārena avibhattaṃ, dhammapaṭiggāhakā bhikkhū uggahetvā ānandaṃ vā kaccānaṃ vā upasaṅkamitvā pucchissanti, te mayhaṃ ñāṇena saṃsandetvā kathessanti, tato dhammapaṭiggāhakā puna maṃ pucchissanti, tesaṃ ahaṃ sukathitaṃ, bhikkhave, ānandena sukathitaṃ kaccānena, maṃ cepi tumhe etamatthaṃ puccheyyātha, ahampi naṃ evameva byākareyyanti evaṃ te puggale thomessāmi, tato tesu gāravaṃ janetvā bhikkhū upasaṅkamissanti, tepi bhikkhū atthe ca dhamme ca niyojessanti, te tehi niyojitā tisso sikkhā paripūrentā dukkhassantaṃ karissantī’’ti.

437为了称赞法而进入时，他心里这样想，正如他在这里所想的：‘当我进入精舍之后，就在这个集会中，舍利弗会呵责那些只继承物质利益的人，称赞那继承法的人，并宣说法要。这样，由我们两人意乐与智慧一致所说的教法，就会成为最上、最受尊重的，像石伞一样坚固。它好比为了渡过四暴流而安置在渡口的船，也好像为了在路上行进的四匹良马所拉的车。又譬如，在集会中，国王宣布了刑罚规则之后起座登殿，坐在那里的将军就来宣说国王所制定的规则；同样，我所制定的这个教法，坐在这集会中的舍利弗将会加以赞叹并详细解说。这样，由我们两人的智慧所宣说的这个教法，将会更加有力，像正午的太阳那样炽燃。’就这样，为了称赞法的缘故，世尊起座进入了精舍。

Dhammathomanatthaṃ pavisanto evaṃ cintesi, yathā idheva cintesi – ‘‘mayi vihāraṃ paviṭṭhe tameva āmisadāyādaṃ garahanto dhammadāyādañca thomento imissaṃyeva parisati nisinno sāriputto dhammaṃ desessati, evaṃ dvinnampi amhākaṃ ekajjhāsayāya matiyā desitā ayaṃ desanā aggā ca garukā ca bhavissati pāsāṇacchattasadisā. Caturoghanittharaṇaṭṭhena titthe ṭhapitā nāvā viya maggagamanaṭṭhena catuyuttaājaññaratho viya ca bhavissati. Yathā ca ‘evaṃ karontassa ayaṃ daṇḍo’ti parisati āṇaṃ ṭhapetvā uṭṭhāyāsanā pāsādaṃ āruḷhe rājini tattheva nisinno senāpati taṃ raññā ṭhapitaṃ āṇaṃ pavatteti; evampi mayā ṭhapitaṃ desanaṃ imissaṃyeva parisati nisinno sāriputto thometvā desessati, evaṃ dvinnampi amhākaṃ matiyā desitā ayaṃ desanā balavatarā majjhanhikasūriyo viya pajjalissatī’’ti. Evamidha dhammathomanatthaṃ uṭṭhāyāsanā vihāraṃ pāvisi.

438应当知道，在这样的场合，世尊坐在自己的座位上，直接以心意的方式隐身进入精舍。因为如果世尊以身体行走过去，所有集会大众都会围绕着世尊跟去，大众一旦散乱了，就再难聚集起来。所以世尊只以心意的方式进入。

Īdisesu ca ṭhānesu bhagavā nisinnāsaneyeva antarahito cittagatiyā vihāraṃ pavisatīti veditabbo. Yadi hi kāyagatiyā gaccheyya, sabbā parisā bhagavantaṃ parivāretvā gaccheyya, sā ekavāraṃ bhinnā puna dussannipātā bhaveyyāti bhagavā cittagatiyā eva pāvisi.

31当世尊这样进入后，为了随顺世尊的意图，想要称赞那个法，在那时，尊者舍利弗……乃至……说了这样的话。在这里，‘尊者’是表示亲切的爱称。‘舍利弗’是那位长老的名字，这个名字是随母取的，不是随父取的。因为他是婆罗门女鲁波舍利的儿子，所以称为舍利弗。‘离开不久’就是离去之后不久。关于‘诸比丘，友啊’：诸佛世尊招呼声闻弟子时，会称‘比丘们’。而声闻弟子们因为不想把自己当成等同于佛陀，所以先说‘友’，再说‘比丘们’。被佛陀招呼的比丘僧团回应说‘尊者’；被声闻招呼时，则回应说‘友’。

31. Evaṃ paviṭṭhe pana bhagavati bhagavato adhippāyānurūpaṃ taṃ dhammaṃ thometukāmo tatra khoāyasmā sāriputto…pe…etadavoca. Tattha āyasmāti piyavacanametaṃ. Sāriputtoti tassa therassa nāmaṃ, tañca kho mātito, na pitito. Rūpasāriyā hi brāhmaṇiyā so putto, tasmā sāriputtoti vuccati. Acirapakkantassāti pakkantassa sato nacirena. Āvuso, bhikkhaveti ettha pana buddhā bhagavanto sāvake ālapantā bhikkhaveti ālapanti. Sāvakā pana buddhehi sadisā mā homāti āvusoti paṭhamaṃ vatvā pacchā bhikkhaveti bhaṇanti. Buddhehi ca ālapito bhikkhusaṅgho bhadanteti paṭivacanaṃ deti, sāvakehi āvusoti.

440在‘如何，友’这句话中，‘如何’（kittāvatā）是表示界限的词，意思是‘以多少的程度’。‘nu’是疑问词。‘kho’只是一个语助词。‘师远离而住’，意思是导师以三种远离——身远离、心远离、依远离——而安住。‘不修学远离’，就是这三种远离中任何一种都不去修学，只是去作物质利益的继承者。尊者舍利弗正是带着这个意思来询问比丘们。这一道理也同样适用于纯净的那一边。

Kittāvatānu kho, āvusoti ettha kittāvatāti paricchedavacanaṃ, kittakenāti vuttaṃ hoti. Nukāro pucchāyaṃ. Khokāro nipātamattaṃ. Satthu pavivittassa viharatoti, tīhi vivekehi kāyacittaupadhivivekehi satthuno viharantassa. Vivekaṃ nānusikkhantīti tiṇṇaṃ vivekānaṃ aññatarampi nānusikkhanti, āmisadāyādāva hontīti imamatthaṃ āyasmā sāriputto bhikkhū pucchi. Esa nayo sukkapakkhepi.

441尊者这样问了之后，想要听闻这个义理的比丘们就说‘从远或近’等语。在这里，‘从远’就是指从越国、越聚落，或者数多由旬远的地方。‘近’（santika）就是附近的意思。‘了知’是指知道、觉悟。‘敬请尊者舍利弗’的意思是，应当让尊者舍利弗来解说，尊者舍利弗应当自己来进行分别解说。因为，尊者的份就是这法义的解释，而我们的份就是听闻——这是此处内在的意趣，这样也跟字面的意思相吻合。对于‘paṭibhātu’一词，有些人说它的意思是‘显现’，另外一些人则说是‘呈现’。‘持守’（dhāressanti）是指受持、完全掌握。于是，想要为他们说法的长老说‘因此’等等。在这里，‘因此’（tena）是表示原因的词。‘hi’是语助词。意思是：因为你们想听，也因为你们把这项任务交给了我，所以你们应当好好听。那些比丘接受了长老的话，因此经文说‘是的，尊者……乃至……他们回应了’。

Evaṃ vutte tamatthaṃ sotukāmā bhikkhū dūratopi khotiādimāhaṃsu. Tattha dūratopīti tiroraṭṭhatopi tirojanapadatopi anekayojanagaṇanatopīti vuttaṃ hoti. Santiketi samīpe. Aññātunti jānituṃ bujjhituṃ. Āyasmantaṃyeva sāriputtaṃ paṭibhātūti āyasmatoyeva sāriputtassa bhāgo hotu, āyasmā pana sāriputto attano bhāgaṃ katvā vibhajatūti vuttaṃ hoti. Āyasmato hi bhāgo yadidaṃ atthakkhānaṃ, amhākaṃ pana savanaṃ bhāgoti ayamettha adhippāyo, evaṃ saddalakkhaṇena sameti. Keci pana bhaṇanti ‘‘paṭibhātūti dissatū’’ti. Apare ‘‘upaṭṭhātū’’ti. Dhāressantīti uggahessanti pariyāpuṇissanti. Tato nesaṃ kathetukāmo thero tena hītiādimāha. Tattha tenāti kāraṇavacanaṃ. Hikāro nipāto. Yasmā sotukāmāttha, yasmā ca mayhaṃ bhāraṃ āropayittha, tasmā suṇāthāti vuttaṃ hoti. Tepi bhikkhū therassa vacanaṃ sampaṭicchiṃsu, tenāha ‘‘evamāvusoti…pe…paccassosu’’nti.

442之后，为了以三种方式，向他们显示世尊在呵责那些物质利益继承者时所说的‘你们也会成为那样的继承者’这个道理，尊者舍利弗就这样说：‘在这里，友，导师远离而住……乃至……就这样，友，当导师远离而住时，声闻弟子们却不修学远离。’

Atha nesaṃ, āmisadāyādaṃ garahantena bhagavatā ‘‘tumhepi tena ādiyā bhaveyyāthā’’ti ekenevākārena vuttamatthaṃ tīhi ākārehi dassento āyasmā sāriputto etadavoca – ‘‘idhāvuso , satthu pavivittassa viharato…pe… ettāvatā kho, āvuso, satthu pavivittassa viharato sāvakā vivekaṃ nānusikkhantī’’ti.

443到这里为止，世尊为了呵责那种行于物质利益继承的行为而说的‘你们也会成为那样的继承者’，以及尊者自己所提的问题‘如何……乃至……不修学远离？’，它们的详细义理便已经解说明白了。而且，这只是就声闻弟子而言，并没有涉及世尊自己成为物质利益的继承者。因为，只有在教导声闻时，世尊自己说‘我也会成为那样的继承者’才是合适的，声闻弟子们则不适合这样说。这一道理同样适用于纯净的那一边。这就是此处文脉连接（anusandhi）的顺序。

Ettāvatā yañca bhagavā āmisadāyādapaṭipadaṃ garahanto ‘‘tumhepi tena ādiyā bhaveyyāthā’’ti āha, yañca attanā pucchaṃ pucchi ‘‘kittāvatā nu kho…pe… nānusikkhantī’’ti, tassa vitthārato attho suvibhatto hoti. So ca kho bhagavato ādiyabhāvaṃ anāmasitvāva. Bhagavatoyeva hi yuttaṃ sāvake anuggaṇhantassa ‘‘ahampi tena ādiyo bhavissāmī’’ti vattuṃ, na sāvakānaṃ. Esa nayo sukkapakkhepi, ayaṃ tāvettha anusandhikkamayojanā.

444这是义注的解释。「于此」是指在这教法（sāsana）中。「师以远离」是指导师通过三种远离而彻底远离。「不修学远离」是指不修学、不圆满身远离。如果针对三种远离来说，那么提问就没有差别了。这是属于解答的部分。因此，以这一句显示身远离，以「某些法」等显示心远离，以「多作」等显示依远离。以上便是这里要简略了知的义理。

Ayaṃ panatthavaṇṇanā idhāti imasmiṃ sāsane, satthu pavivittassāti satthuno tīhi vivekehi accantapavivittassa. Vivekaṃ nānusikkhantīti kāyavivekaṃ nānusikkhanti, na paripūrentīti vuttaṃ hoti. Yadi pana tividhaṃ vivekaṃ sandhāya vadeyya, pucchāya aviseso siyā. Byākaraṇapakkho hi ayaṃ. Tasmā iminā padena kāyavivekaṃ, ‘‘yesañca dhammāna’’ntiādinā cittavivekaṃ, ‘‘bāhulikā’’tiādinā upadhivivekañca dassetīti evamettha saṅkhepato attho veditabbo.

445“某些法”指贪等，这是就随后将以“贤友，在这里贪是恶”等方式所说的那些法而言。“不弃舍”即不舍弃，意思是说不圆满心远离。“多作者”指从事于衣等之繁多者。“松弛地执持教法”即懈怠。“在进入时先行”中，“进入”是指以淹没义而说的五盖，因此是说以五盖为先。“远离”指依远离、涅槃。“放下负担”即卸下负担，乃至不为证得彼而作精勤；这样说即是指不圆满依远离。

Yesañca dhammānanti lobhādayo sandhāyāha, ye parato ‘‘tatrāvuso lobho ca pāpako’’tiādinā nayena vakkhati. Nappajahantīti na pariccajanti, cittavivekaṃ na paripūrentīti vuttaṃ hoti. Bāhulikāti cīvarādibāhullāya paṭipannā. Sāsanaṃ sithilaṃ gaṇhantīti sāthalikā. Okkamane pubbaṅgamāti ettha okkamanaṃ vuccanti avagamanaṭṭhena pañca nīvaraṇāni, tena pañcanīvaraṇapubbaṅgamāti vuttaṃ hoti. Paviveketi upadhiviveke nibbāne. Nikkhittadhurāti oropitadhurā, tadadhigamāya ārambhampi akurumānāti, ettāvatā upadhivivekaṃ na paripūrentīti vuttaṃ hoti.

446至此，在不限定对象地说完之后，现在限定对象地开示而说“贤友，在那里（tatrāvuso）”等。为什么要这样呢？因为弟子们在不限定对象地被告知“以三种理由”时，有些人会漠不关心，心想“他大概是在说别人，不是在说我们。”但当限定对象地说“长老、中年、新学”时，他们会想“他在说我们”，从而生起恭敬。就像国王说“应由大臣们清扫街道”时，他们心想“到底该由谁来清扫呢？”而不去清扫；但当击鼓宣告各自应清扫自家门前时，所有人马上就清扫并装饰起来。要知道这里的道理也是一样。

Ettāvatā aniyameneva vatvā idāni desanaṃ niyamento ‘‘tatrāvuso’’tiādimāha. Kasmā? Sāvakā ‘‘tīhi ṭhānehī’’ti evañhi aniyametvāva vuccamāne ‘‘kampi maññe bhaṇati , na amhe’’ti udāsināpi honti. ‘‘Therā navā majjhimā’’ti evaṃ pana niyametvā vuccamāne amhe bhaṇatīti ādaraṃ karonti . Yathā raññā ‘‘amaccehi nagaravīthiyo sodhetabbā’’ti vuttepi ‘‘kena nu kho sodhetabbā’’ti maññamānā na sodhenti, attano attano gharadvāraṃ sodhetabbanti pana bheriyā nikkhantāya sabbe muhuttena sodhenti ca alaṅkaronti ca, evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ.

447其中，“在那里”是指在那些弟子之中。“长老”是指从十夏龄以上者而言。“以三种理由”即“以三种原因”。因为“处”这个词出现在自在、安住、刹那、原因等含义中。例如，“尊者帝释天是造了什么业而证得此位？”等句中，是在自在义上使用。在“他是处善巧者，射无虚发者”等句中，是在安住义上使用。在“此是适合如来的时机”等句中（中部·2.87），是在刹那义上使用。在“知处为处，知非处为非处”等句中（分别论809；中部·1.148），是在原因义上使用。但在这里，唯指原因。因为原因即是果安住于其中、依赖于它而转起，所以称为“处”。

Tattha tatrāti tesu sāvakesu. Therāti dasavasse upādāya vuccanti. Tīhi ṭhānehīti tīhi kāraṇehi. Ayañhi ṭhānasaddo issariyaṭṭhitikhaṇakāraṇesu dissati. ‘‘Kiṃ panāyasmā devānamindo kammaṃ katvā imaṃ ṭhānaṃ patto’’tiādīsu hi issariye dissati. ‘‘Ṭhānakusalo hoti akkhaṇavedhī’’tiādīsu ṭhitiyaṃ. ‘‘Ṭhānasovetaṃ tathāgataṃ paṭibhātī’’tiādīsu (ma. ni. 2.87) khaṇe. ‘‘Ṭhānañca ṭhānato aṭṭhānañca aṭṭhānato’’tiādīsu (vibha. 809; ma. ni. 1.148) kāraṇe. Idha pana kāraṇeyeva. Kāraṇañhi yasmā tattha phalaṃ tiṭṭhati tadāyattavuttibhāvena, tasmā ṭhānanti vuccati.

448“以此第一个理由，长老比丘们是可呵责的”——这里“可呵责的”意为应受指责。身为长老，却不去亲近阿兰若、林野、边陲的坐卧具，不舍弃村落边的坐卧具，增长乐于群聚而住，甚至不圆满身远离，在中年和新学时他们又是怎样的呢？——他们应这样受谴责，这位贤友就得到这样的指责。这里显示了这个意思。“以第二个理由”——同样要这样连接：这些称为贤友的长老们，对于导师说应断除的那些法，不舍弃那些贪等法，不能于弹指顷安坐一处而心得一境，在中年和新学时他们又是怎样的呢？——他们应这样受谴责，这位贤友就得到这样的指责。“以第三个理由”——也应当这样了知连接：这些称为贤友的长老们，不以任何资具存活，而从事于袈裟、钵、坐卧具、装饰身体等，不圆满依远离，在中年和新学时他们又是怎样的呢？——他们应这样受谴责，这位贤友就得到这样的指责。这里显示了这个意思。对于中年和新学的部分，也依此理类推。

Iminā paṭhamena ṭhānena therā bhikkhū gārayhāti ettha gārayhāti garahitabbā. Therā nāma samānā araññavanapatthāni pantāni senāsanāni na upenti, gāmantasenāsanaṃ na muñcanti, saṅgaṇikārāmataṃ vaḍḍhentā viharanti, kāyavivekampi na paripūrenti, navamajjhimakāle kīdisā ahesunti evaṃ ninditabbā honti, imaṃ nindaṃ āvuso labhantīti dasseti. Dutiyena ṭhānenāti etthāpi ime nāma āvuso therāpi samānā yesaṃ dhammānaṃ satthā pahānamāha, te lobhādidhamme na jahanti, accharāsaṅghātamattampi ekamantaṃ nisīditvā cittekaggataṃ na labhanti, navamajjhimakāle kīdisā ahesunti evaṃ ninditabbā honti, imaṃ nindaṃ āvuso labhantīti dassetīti evaṃ yojanā kātabbā. Tatiyena ṭhānenāti etthāpi ime nāmāvuso, therāpi samānā itarītarena na yāpenti, cīvarapattasenāsanapūtikāyamaṇḍanānuyogamanuyuttā viharanti upadhivivekaṃ apūrayamānā, navamajjhimakāle kīdisā ahesunti evaṃ ninditabbā honti, imaṃ nindaṃ, āvuso, labhantīti dassetīti evaṃ yojanā veditabbā. Esa nayo majjhimanavavāresu.

449但这里有一个差别：“中年”是指从五夏龄以上直到九夏龄的人。“新学”是指不到五夏龄的人。而且，就像在那里说“在中年和新学时他们是怎样的呢？”，在这里就应说“在新学时他们是怎样的？在长老时他们将怎样？在中年和长老时他们又将怎样？”来进行连接。

Ayaṃ pana viseso. Majjhimāti pañcavasse upādāya yāva nava vassā vuccanti. Navāti ūnapañcavassā vuccanti. Yathā ca tattha navamajjhimakāle kīdisā ahesunti vuttaṃ, evamidha navakāle kīdisā ahesuṃ, therakāle kīdisā bhavissanti, majjhimatherakāle kīdisā bhavissantīti vatvā yojetabbaṃ.

32在这黑分中所述的反面道理，应知白分的意义。这里略说：这些名为长老比丘者，代代相续地亲近阿兰若、林野、边陲的坐卧具，即使在适宜前往村落边坐卧具的时节也不前往，即使身体如此衰老，也勤策精进，令施主生信；在中年和新学时他们是怎样的呢？——以此第一个理由，长老比丘们是可赞叹的，得到赞叹。他们舍弃贪等，圆满心远离；这位大长老即使被同住比丘和学童所围绕，在适宜安坐的时节，即使在此高龄，用饭后进入住处，傍晚出来，傍晚进入，早晨出来，修习遍作相，产生等至，证得道果，以一切方式圆满心远离——以此第二个理由，长老比丘们是可赞叹的，得到赞叹。在长老适合使用丝绸、细布等触感柔软、轻便的袈裟等的时候，这位大长老却穿粪扫衣，不放逸地执持教法，离诸盖，入于果等至，圆满依远离而住；在新学和中年时他是怎样的呢？——以此第三个理由，长老比丘们是可赞叹的，得到赞叹。对于中年和新学的部分，也依此理类推。

32. Imasmiñca kaṇhapakkhe vuttapaccanīkanayena sukkapakkhe attho veditabbo. Ayaṃ panettha saṅkhepo. Ime vata therāpi samānā yojanaparamparāya araññavanapatthāni pantāni senāsanāni sevanti, gāmantasenāsanaṃ upagantuṃ yuttakālepi na upagacchanti, evaṃ jiṇṇasarīrāpi āraddhavīriyā paccayadāyakānaṃ pasādaṃ janenti, navamajjhimakāle kīdisā ahesunti iminā paṭhamena ṭhānena therā pāsaṃsā bhavanti, pasaṃsaṃ labhanti. Lobhādayo pahāya cittavivekaṃ pūrenti, ayampi mahāthero saddhivihārikaantevāsikaparivārito hutvā nisīdituṃ yuttakālepi īdisepi vaye vattamāne bhattakiccaṃ katvā paviṭṭho sāyaṃ nikkhamati, sāyaṃ paviṭṭho pāto nikkhamati, kasiṇaparikammaṃ karoti, samāpattiyo nibbatteti, maggaphalāni adhigacchati, sabbathāpi cittavivekaṃ pūretīti iminā dutiyena ṭhānena therā bhikkhū pāsaṃsā bhavanti, pasaṃsaṃ labhanti. Yasmiṃ kāle therassa paṭṭadukūlakoseyyādīni sukhasamphassāni lahucīvarādīni yuttāni, tasmimpi nāma kāle ayaṃ mahāthero paṃsukūlāni dhāreti, asithilaṃ sāsanaṃ gahetvā vigatanīvaraṇo phalasamāpattiṃ appetvā upadhivivekaṃ paripūrayamāno viharati, navamajjhimakāle kīdiso ahosīti iminā tatiyena ṭhānena therā pāsaṃsā bhavanti, pasaṃsaṃ labhantīti. Esa nayo majjhimanavavāresu.

33“贤友，在那里（tatrāvuso）”的衔接（anusandhi）是什么？像这样以九种方式谴责财物继承者的行道，以九种方式称赞法继承者的行道，以十八种方式结束开示后，对于那些“对于某些法，导师说应断除，他们却不断除那些法”这样所说的应断之法，为了具体指明“就是这些”，于是说：“贤友，在那里，贪是恶……”等。这就是衔接。

33.Tatrāvusoti ko anusandhi, evaṃ navahākārehi āmisadāyādapaṭipadaṃ garahanto, navahi dhammadāyādapaṭipadaṃ thomento, aṭṭhārasahākārehi desanaṃ niṭṭhāpetvā, ye te ‘‘yesañca dhammānaṃ satthā pahānamāha, te ca dhamme na pajahantī’’ti evaṃ pahātabbadhammā vuttā. Te sarūpato ‘‘ime te’’ti dassetumidaṃ ‘‘tatrāvuso, lobho cā’’tiādimāha, ayaṃ anusandhi.

452再者，前面是以譬喻的方式说明了法，而财物则既以譬喻、也以非譬喻的方式都讲过了。现在，为了宣说非譬喻的法——也就是出世间道，才说了这句话。这是这里的衔接。

Apica heṭṭhā pariyāyeneva dhammo kathito. Āmisaṃ pana pariyāyenapi nippariyāyenapi kathitaṃ. Idāni nippariyāyadhammaṃ lokuttaramaggaṃ kathetumidamāha. Ayaṃ pettha anusandhi.

453其中，tattha是指过去的开示，即“导师住于远离时，弟子们不学远离……”等那样的方式所说的开示。而“贪是恶，嗔也是恶”——这是在指出这两种法是恶的、卑劣的，是应当断除的。其中，贪的特征是贪求；嗔的特征是瞋怒。在这两者中，贪会在财物继承者得到资具时生起，嗔会在得不到时生起。以贪，人们希求尚未得到的东西；以嗔，得不到的时候就会变得苦恼。贪是针对可布施之物而生起，嗔则是针对不布施的人或布施得不如意的人生起。以贪，就圆满了九种以爱为根本的法；以嗔，就圆满了五种悭吝。

Tattha tatrāti atītadesanānidassanaṃ, ‘‘satthu pavivittassa viharato sāvakā vivekaṃ nānusikkhantī’’tiādinā nayena vuttadesanāyanti vuttaṃ hoti. Lobho ca pāpako, doso ca pāpakoti ime dve dhammā pāpakā lāmakā, ime pahātabbāti dasseti. Tattha lubbhanalakkhaṇo lobho. Dussanalakkhaṇo doso. Tesu lobho āmisadāyādassa paccayānaṃ lābhe hoti, doso alābhe. Lobhena aladdhaṃ pattheti, dosena alabhanto vighātavā hoti. Lobho ca deyyadhamme hoti, doso adāyake vā amanuññadāyake vā. Lobhena navataṇhāmūlake dhamme paripūreti, dosena pañca macchariyāni.

454现在，为了指出断除它们的方法，而说“为了断除贪……”等。它的意思是：为了断除那恶的贪和恶的嗔，有一条中道。这是就“道”而说的。因为贪是一个极端，嗔是另一个极端，这条道不靠近、不进入这两个极端，从这些极端中解脱出来，所以称为“中道”。因为它存在于这两者的中间，所以称为“中”；因为它是应当被实践的，所以称为“道”。同样地，沉溺于欲乐是一个极端，自我折磨是另一个极端；常见是一个极端，断见是一个极端。应当依照前面的道理来广说。

Idāni tesaṃ pahānūpāyaṃ dassento lobhassa ca pahānāyātiādimāha. Tassattho, tassa pana pāpakassa lobhassa ca dosassa ca pahānāya. Atthi majjhimā paṭipadāti maggaṃ sandhāya idaṃ vuttaṃ. Maggo hi lobho eko anto, doso eko antoti ete dve ante na upeti, na upagacchati, vimutto etehi antehi, tasmā ‘‘majjhimā paṭipadā’’ti vuccati. Etesaṃ majjhe bhavattā ‘‘majjhimā, paṭipajjitabbato ca paṭipadāti. Tathā kāmasukhallikānuyogo eko anto, attakilamathānuyogo eko anto, sassataṃ eko anto, ucchedo eko antoti purimanayeneva vitthāretabbaṃ.

455而说“能作眼”等，是在赞叹那道本身。因为这道能导向对诸谛的照见，有作为见的引导者的意义，所以称为“能作眼”；能导向对诸谛的了知，有令了知的意义，所以称为“能作智”；又能令贪等寂止，所以导向寂静；又能显示四谛是应被遍知的，所以导向证知；“正觉”就是指道，为了它的缘故而能导向，所以说“为了正觉”而能导向。因为道本身就是为了道的目标而能导向，用道来完成所应做的事。所谓涅槃是无因缘的，但为了证悟它、现前它，所以说“能导向涅槃”。这是这里的要义。其他不同的解释都是繁赘。

Cakkhukaraṇītiādīhi pana tameva paṭipadaṃ thometi. Sā hi saccānaṃ dassanāya saṃvattati dassanapariṇāyakaṭṭhenāti cakkhukaraṇī. Saccānaṃ ñāṇāya saṃvattati viditakaraṇaṭṭhenāti ñāṇakaraṇī. Rāgādīnañca vūpasamanato upasamāya saṃvattati. Catunnampi saccānaṃ abhiññeyyabhāvadassanato abhiññāya saṃvattati. Sambodhoti maggo, tassatthāya saṃvattanato sambodhāya saṃvattati. Maggoyeva hi maggatthāya saṃvattati maggena kātabbakiccakaraṇato. Nibbānaṃ nāma appaccayaṃ tassa pana sacchikiriyāya paccakkhakammāya saṃvattanato nibbānāya saṃvattatīti vuccati. Ayamettha sāro. Ito aññathā vaṇṇanā papañcā.

456现在，为了从本质上显示那条中道，先问“那么，哪一条是那条中道呢？”，然后用“正是这一条”等理趣来回答。

Idāni taṃ majjhimaṃ paṭipadaṃ sarūpato dassetukāmo ‘‘katamā ca sā’’ti pucchitvā ‘‘ayamevā’’tiādinā nayena vissajjeti.

457其中，ayameva是表示决定的词语，目的是为了遮止其他道，也为了显示它是佛陀、辟支佛和佛弟子所共通的。这就如同经中所说：“这就是那条道，没有其他能令见解清净的道了。”这条道因为远离烦恼，所以称为“圣”；因为能导向烦恼的断除，也因为是由圣者所宣说，还因为能证得圣位，所以称为“圣”。因为具足八项支分，所以称为“八支”，并不像五支乐等那样支分不全。能杀烦恼而前行，或者寻求涅槃，或者被希求涅槃的人所寻求，或者被他们所行践，所以称为“道”。Seyyathidanti是不变词，意思是“哪些是那个”或“哪一些”，也就是“哪八支呢”。每一项支分本身就是道，如所说：“正见既是道又是因”。古德也说：“正见是见之道，正思惟是导向之道……正定是不散乱之道”。

Tattha ayamevāti avadhāraṇavacanaṃ, aññamaggappaṭisedhanatthaṃ, buddhapaccekabuddhabuddhasāvakānaṃ sādhāraṇabhāvadassanatthañca. Vuttañcetaṃ ‘‘eseva maggo natthañño dassanassa visuddhiyā’’ti (dha. pa. 274). Svāyaṃ kilesānaṃ ārakattāpi ariyo. Aripahānāya saṃvattatītipi ariyena desitotipi ariyabhāvappaṭilābhāya saṃvattatītipi ariyo. Aṭṭhahi aṅgehi upetattā aṭṭhaṅgiko, na ca aṅgavinimutto pañcaṅgikatūriyādīni viya. Kilese mārento gacchati, maggati vā nibbānaṃ, maggīyati vā nibbānatthikehi, gammati vā tehi paṭipajjīyatīti maggo. Seyyathidanti nipāto, tassa katamo so iti ceti attho, katamāni vā tāni aṭṭhaṅgānīti. Ekamekañhi aṅgaṃ maggoyeva. Yathāha ‘‘sammādiṭṭhi maggo ceva hetu cā’’ti (dha. sa. 1039). Porāṇāpi bhaṇanti – ‘‘dassanamaggo sammādiṭṭhi, abhiniropanamaggo sammāsaṅkappo…pe… avikkhepamaggo sammāsamādhī’’ti.

458在这八支当中，正见的特征是正确地见；正思惟的特征是正确地导向；正语的特征是正确地摄持；正业的特征是正确地发动；正命的特征是正确地净除；正精进的特征是正确地策励；正念的特征是正确地安住；正定的特征是正确地等持。它们的释词也应当依此理趣来理解，例如“正见”就是正确地看到的缘故。

Sammādiṭṭhādīsu cetesu sammā dassanalakkhaṇā sammādiṭṭhi. Sammā abhiniropanalakkhaṇo sammāsaṅkappo. Sammā pariggahalakkhaṇā sammāvācā. Sammā samuṭṭhānalakkhaṇo sammākammanto. Sammā vodānalakkhaṇo sammāājīvo. Sammā paggahalakkhaṇo sammāvāyāmo. Sammā upaṭṭhānalakkhaṇā sammāsati. Sammā samādhānalakkhaṇo sammāsamādhi. Nibbacanampi nesaṃ sammā passatīti sammādiṭṭhīti eteneva nayena veditabbaṃ.

459其中，正见生起时，会断除邪见以及与之相反的烦恼，还会断除无明；它以涅槃作为所缘；并且看到相应法，但这只是从不迷乱的角度来说，并不是以那些法为所缘，因此称为“正见”。

Tattha sammādiṭṭhi uppajjamānā micchādiṭṭhiṃ tappaccanīyakilese ca avijjañca pajahati, nibbānañca ārammaṇaṃ karoti, sampayuttadhamme ca passati, te ca kho asammohato, no ārammaṇato, tasmā ‘‘sammādiṭṭhī’’ti vuccati.

460正思惟生起时，断除邪思惟以及与之相反的烦恼，以涅槃作为所缘，并且正确地引导相应法，因此称为“正思惟”。

Sammāsaṅkappo micchāsaṅkappaṃ tappaccanīyakilese ca pajahati, nibbānañca ārammaṇaṃ karoti, sampayuttadhamme ca sammā abhiniropeti, tasmā ‘‘sammāsaṅkappo’’ti vuccati.

461正语生起时，断除邪语以及与之相反的烦恼，以涅槃作为所缘，并且正确地摄持相应法，因此称为“正语”。

Sammāvācā micchāvācaṃ tappaccanīyakilese ca pajahati, nibbānañca ārammaṇaṃ karoti, sampayuttadhamme ca sammā pariggaṇhāti, tasmā ‘‘sammāvācā’’ti vuccati.

462正业生起时，断除邪业以及与之相反的烦恼，以涅槃作为所缘，并且正确地发动相应法，因此称为“正业”。

Sammākammanto micchākammantaṃ tappaccanīyakilese ca pajahati, nibbānañca ārammaṇaṃ karoti, sampayuttadhamme ca sammā samuṭṭhāpeti, tasmā ‘‘sammākammanto’’ti vuccati.

463「正命」断除邪命及与邪命相反的烦恼，以涅槃为所缘，并正确地净化相应诸法，因此称为「正命」。

Sammāājīvo micchāājīvaṃ tappaccanīyakilese ca pajahati, nibbānañca ārammaṇaṃ karoti, sampayuttadhamme ca sammā vodāpeti, tasmā ‘‘sammāājīvo’’ti vuccati.

464「正精进」断除邪精进、与邪精进相反的烦恼以及懈怠，以涅槃为所缘，并正确地策励相应诸法，因此称为「正精进」。

Sammāvāyāmo micchāvāyāmaṃ tappaccanīyakilese ca kosajjañca pajahati, nibbānañca ārammaṇaṃ karoti, sampayuttadhamme ca sammā paggaṇhāti, tasmā ‘‘sammāvāyāmo’’ti vuccati.

465「正念」断除邪念及与邪念相反的烦恼，以涅槃为所缘，并正确地令相应诸法安住，因此称为「正念」。

Sammāsati micchāsatiṃ tappaccanīyakilese ca pajahati, nibbānañca ārammaṇaṃ karoti, sampayuttadhamme ca sammā upaṭṭhāpeti, tasmā ‘‘sammāsatī’’ti vuccati.

466「正定」断除邪定、与邪定相反的烦恼以及掉举，以涅槃为所缘，并正确地令相应诸法入定，因此称为「正定」。

Sammāsamādhi micchāsamādhiṃ tappaccanīyakilese ca uddhaccañca pajahati, nibbānañca ārammaṇaṃ karoti, sampayuttadhamme ca sammā samādhiyati, tasmā ‘‘sammāsamādhī’’ti vuccati.

467现在，“贤友，这就是那……”是总结那同一条行道而说。它的意思是：将四种出世间道合在一起而说的“八支道”，贤友，这就是那……能导向涅槃。

Idāni ayaṃ kho sā, āvusoti tameva paṭipadaṃ nigamento āha. Tassattho, yvāyaṃ cattāropi lokuttaramagge ekato katvā kathito ‘‘aṭṭhaṅgiko maggo’’, ayaṃ kho sā, āvuso…pe… nibbānāya saṃvattatīti.

468如此，说明了在所应断的诸法中，贪与瞋以及断除它们的方法后，现在为了显示其他所应断的法及其断除方法，而说：“贤友，于此，忿……”等。其中，「忿」的特征是愤怒，或者说是暴躁的特征，它的作用是产生愤恨，现起是恶意。「恨」的特征是持续怨恨，作用是不舍弃敌意，现起是忿的后续状态。这也曾说过：“前时为忿，后时为恨”等（《分别论》891）。

Evaṃ pahātabbadhammesu lobhadose tappahānupāyañca dassetvā idāni aññepi pahātabbadhamme tesaṃ pahānupāyañca dassento tatrāvuso, kodho cātiādimāha. Tattha kujjhanalakkhaṇo kodho, caṇḍikkalakkhaṇo vā, āghātakaraṇaraso, dussanapaccupaṭṭhāno. Upanandhanalakkhaṇo upanāho, vera appaṭinissajjanaraso, kodhānupabandhabhāvapaccupaṭṭhāno. Vuttañcetaṃ – ‘‘pubbakāle kodho, aparakāle upanāho’’tiādi (vibha. 891).

469「覆」的特征是抹煞他人的功德，作用是毁坏那些功德，现起是遮蔽那些功德。「恼」的特征是执持比较（将他人功德与自己的功德等同），作用是以他人功德来等同自己的功德，现起是依他人功德的量而显现。

Paraguṇamakkhanalakkhaṇo makkho, tesaṃ vināsanaraso, tadavacchādanapaccupaṭṭhāno. Yugaggāhalakkhaṇo paḷāso, paraguṇehi attano guṇānaṃ samīkaraṇaraso, paresaṃ guṇappamāṇena upaṭṭhānapaccupaṭṭhāno.

470「嫉妒」的特征是嫉妒他人的成就，或者说是不能忍受的特征，作用是对他人的成就感到不喜乐，现起是背向那些成就。「悭」的特征是隐藏自己的成就，作用是不能忍受自己的成就与他人共享，现起是收缩。

Parasampattikhīyanalakkhaṇā issā, tassā akkhamanalakkhaṇā vā, tattha anabhiratirasā, tato vimukhabhāvapaccupaṭṭhānā. Attano sampattinigūhanalakkhaṇaṃ maccheraṃ, attano sampattiyā parehi sādhāraṇabhāvaasukhāyanarasaṃ, saṅkocanapaccupaṭṭhānaṃ.

471「谄」的特征是掩饰已作的恶，作用是隐藏它，现起是遮盖它。「诳」的特征是显示自己不具备的功德，作用是宣说那些功德，现起是通过身体姿态来彰显那些功德。

Katapāpapaṭicchādanalakkhaṇā māyā, tassa nigūhanarasā, tadāvaraṇapaccupaṭṭhānā. Attano avijjamānaguṇapakāsanalakkhaṇaṃ sāṭheyyaṃ, tesaṃ samudāharaṇarasaṃ, sarīrākārehipi tesaṃ vibhūtakaraṇapaccupaṭṭhānaṃ.

472「骄」的特征是心膨胀的状态，作用是行为不谦恭，现起是不柔和。「瞋恼」的特征是行为过激，作用是作对，现起是不恭敬。

Cittassa uddhumātabhāvalakkhaṇo thambho, appatissayavuttiraso, amaddavatāpaccupaṭṭhāno. Karaṇuttariyalakkhaṇo sārambho, vipaccanīkatāraso, agāravapaccupaṭṭhāno.

473「慢」的特征是高扬，作用是执著于“我”，现起是膨胀的状态。「过慢」的特征是过度高扬，作用是过度的执著于“我”，现起是极度膨胀的状态。

Uṇṇatilakkhaṇo māno, ahaṃkāraraso, uddhumātabhāvapaccupaṭṭhāno. Abbhuṇṇatilakkhaṇo atimāno, ativiya ahaṅkāraraso. Accuddhumātabhāvapaccupaṭṭhāno.

474「憍」的特征是陶醉的状态，作用是执取陶醉，现起是疯狂。「放逸」的特征是在五种欲功德上心的放纵，作用是令放纵持续，现起是失去正念。应如此了知这些法的特征等。这是此处的略说，至于广说，则应依照《分别论》（《分别论》891）中以“其中，什么是忿”等方法所开示的内容来了知。

Mattabhāvalakkhaṇo mado, madaggāhaṇaraso, ummādapaccupaṭṭhāno. Pañcasu kāmaguṇesu cittavossaggalakkhaṇo pamādo, vossaggānuppadānaraso, sativippavāsapaccupaṭṭhānoti evaṃ imesaṃ dhammānaṃ lakkhaṇādīni veditabbāni. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana ‘‘tattha katamo kodho’’tiādinā vibhaṅge (vibha. 891) vuttanayeneva veditabbo.

475特而言之，在此之中，一个追求财物的人，自己没得到，而对其他得到的人感到愤怒，他那一次生起的愤怒就是「忿」，超过于此的则是「恨」。他这样忿恨之后，即使在他人有功德时，也去贬损其功德，并且抱着“我也是那样的”这种双执的想法，这就是他的「贬损」和「欺瞒」。这样贬损、欺瞒以后，对那人所得的利养恭敬等，便嫉妒、恼怒地想“这人凭什么得到这些”，这就是他的「嫉妒」。如果他自己有任何成就，却不能忍受别人与自己共享这些成就，这就是他的「悭」。为了利养，即使自己有缺点也加以掩饰，这就是他的「谄」。即使没有功德也加以宣说，这就是他的「诳」。他如此行持，如果按其所谋得到了利养，便因此而骄慢，心不柔和，对于别人“这事不应这样做”的劝诫，无法接受，这就是他的「骄」。如果这时有谁对他说“这事不应这样做”，他便心怀恼怒、皱眉瞪眼，蛮横地说“你算老几，竟敢这样对我说话”，这就是他的「瞋恼」。接着，由骄而自认为“我才是最好的”，便成了慢者。由瞋恼而轻视他人，以为“这些人算什么”，便成了过慢者，这就是他的「慢」与「过慢」。他以这些慢与过慢而生起如生憍等种种形式的「憍」。陶醉以后，便在欲功德等各类事上放逸，这就是他的「憍」与「放逸」。

Visesato cettha āmisadāyādo attanā alabhanto aññassa lābhino kujjhati, tassa sakiṃ uppanno kodho kodhoyeva, tatuttari upanāho. So evaṃ kuddho upanayhanto ca santepi aññassa lābhino guṇe makkheti, ahampi tādisoti ca yugaggāhaṃ gaṇhāti, ayamassa makkho ca paḷāso ca, evaṃ makkhī paḷāsī tassa lābhasakkārādīsu kiṃ imassa imināti issati padussati, ayamassa issā. Sace panassa kāci sampatti hoti, tassā tena sādhāraṇabhāvaṃ na sahati, idamassa maccheraṃ. Lābhahetu kho pana attano santepi dose paṭicchādeti, ayamassa māyā. Asantepi guṇe pakāseti. Idamassa sāṭheyyaṃ. So evaṃ paṭipanno sace yathādhippāyaṃ lābhaṃ labhati, tena thaddho hoti amuducitto, nayidaṃ evaṃ kātabbanti ovadituṃ asakkuṇeyyo, ayamassa thambho. Sace pana naṃ koci kiñci vadati ‘‘nayidaṃ evaṃ kātabba’’nti, tena sāraddhacitto hoti bhākuṭikamukho ‘‘ko me tva’’nti pasayha bhāṇī, ayamassa sārambho. Tato thambhena ‘‘ahameva seyyo’’ti attānaṃ maññanto mānī hoti. Sārambhena ‘‘ke ime’’ti pare atimaññanto atimānī, ayamassa māno ca atimāno ca. So tehi mānātimānehi jātimadādianekarūpaṃ madaṃ janeti. Matto samāno kāmaguṇādibhedesu vatthūsu pamajjati, ayamassa mado ca pamādo cāti.

476因此，「财物继承人」便不会从这些恶法以及其他类似的法中解脱。所以，这里首先应当了解哪些是需要断除的法。而断除的方法，无论从文字上还是从意义上说，在任何情况下都没有差别。

Evaṃ āmisadāyādo aparimutto hoti imehi pāpakehi dhammehi aññehi ca evarūpehi. Evaṃ tāvettha pahātabbadhammā veditabbā. Pahānupāyo pāṭhato ca atthato ca sabbattha nibbisesoyeva.

477然而，为了对智慧熟悉的文本，在此应当了解分类、次第与修习的方式。其中，先就分类来说：这个「中道」有时是圣八支道，有时是七支道。因为当这个道依出世间初禅那而生起时，是八支道；依其余禅那而生起时，是七支道。而这里根据最显著的方式来说明，所以说是八支。因为除此以外，就没有更多的道支了。这样，就应当先这样了解这里的分类。

Ñāṇaparicayapāṭavatthaṃ panettha ayaṃ bhedo ca kamo ca bhāvanānayo ca veditabbo. Tattha bhedo tāva, ayañhi majjhimā paṭipadā kadāci ariyo aṭṭhaṅgiko maggo hoti, kadāci sattaṅgiko. Ayañhi lokuttarapaṭhamajjhānavasena uppajjamāno aṭṭhaṅgiko maggo hoti, avasesajjhānavasena sattaṅgiko. Ukkaṭṭhaniddesato panidha aṭṭhaṅgikoti vutto. Ito parañhi maggaṅgaṃ natthi. Evaṃ tāvettha bhedo veditabbo.

478然而，因为在一切善法中，正见是最殊胜的，正如所说：‘在善法中，智慧被认为是最殊胜的’（《本生》2.17.81）。而且在善法类别中，正见是前导，正如所说：‘比丘们，正见如何成为前导呢？他正确地了知正见为正见，正确地了知邪见为邪见。’（《中部》3.136）详细内容如此。又如说：‘比丘们，明是善法等至的前导。’其余的道支都是从这正见生起而出现的，就像说的：‘有正见的人能发起正思惟……有正念的人能发起正定。’（《中部》3.141）因此，这些道支就按照这样的次第来宣说。应当这样来了知这里的次第。

Yasmā pana sabbakusalānaṃ sammādiṭṭhi seṭṭhā, yathāha ‘‘paññā hi seṭṭhā kusalā vadantī’’ti (jā. 2.17.81). Kusalavāre ca pubbaṅgamā, yathāha ‘‘kathañca, bhikkhave, sammādiṭṭhi pubbaṅgamā hoti, sammādiṭṭhiṃ sammādiṭṭhīti pajānāti, micchādiṭṭhiṃ micchādiṭṭhīti pajānātī’’ti (ma. ni. 3.136) vitthāro. Yathā cāha ‘‘vijjā ca kho, bhikkhave, pubbaṅgamā kusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā’’ti. Tappabhavābhinibbattāni sesaṅgāni, yathāha ‘‘sammādiṭṭhissa sammāsaṅkappo pahoti…pe… sammāsatissa sammāsamādhi pahotī’’ti (ma. ni. 3.141). Tasmā iminā kamena etāni aṅgāni vuttānīti evamettha kamo veditabbo.

479所谓‘修习方式’：有的人修习以止为先导的观，有的人修习以观为先导的止。具体是怎么回事呢？这里，有个人先让近行定或安止定生起，这就是‘止’；然后他对那个定以及与它相应的种种法，用无常等来观察，这就是‘观’。这样，先是止，后是观。因此称为‘修习止先行的观’。当这个人修习止先行的观时，圣道就会生起；他练习、修习、多次修习这个道；当他练习、修习、多次修习这个道的时候，种种结缚就被断除，随眠也被彻底根除。这就是修习止先行的观。

Bhāvanānayoti koci samathapubbaṅgamaṃ vipassanaṃ bhāveti, koci vipassanāpubbaṅgamaṃ samathaṃ. Kathaṃ? Idhekacco paṭhamaṃ upacārasamādhiṃ vā appanāsamādhiṃ vā uppādeti, ayaṃ samatho; so tañca taṃsampayutte ca dhamme aniccādīhi vipassati, ayaṃ vipassanā. Iti paṭhamaṃ samatho, pacchā vipassanā. Tena vuccati ‘‘samathapubbaṅgamaṃ vipassanaṃ bhāvetī’’ti. Tassa samathapubbaṅgamaṃ vipassanaṃ bhāvayato maggo sañjāyati, so taṃ maggaṃ āsevati bhāveti bahulīkaroti, tassa taṃ maggaṃ āsevato bhāvayato bahulīkaroto saṃyojanāni pahīyanti, anusayā byantīhonti, evaṃ samathapubbaṅgamaṃ vipassanaṃ bhāveti.

480而在这里，另一个人不先让前面所说的那种止生起，就直接对‘五取蕴’用无常等来观察，这就是‘观’。由于他的观达到圆满，对于那里所生的种种法，以舍遣作为所缘而生起了心的一境性，这就是‘止’。这样，先是观，后是止。因此称为‘修习观先行的止’。当这个人修习观先行的止时，圣道生起；他练习……多次修习这个道；当他练习……随眠被根除。（《增支部》4.170；《无碍解道》2.1）这就是修习观先行的止。

Idha panekacco vuttappakāraṃ samathaṃ anuppādetvāva pañcupādānakkhandhe aniccādīhi vipassati, ayaṃ vipassanā. Tassa vipassanāpāripūriyā tattha jātānaṃ dhammānaṃ vossaggārammaṇato uppajjati cittassa ekaggatā, ayaṃ samatho. Iti paṭhamaṃ vipassanā pacchā samatho. Tena vuccati ‘‘vipassanāpubbaṅgamaṃ samathaṃ bhāvetī’’ti. Tassa vipassanāpubbaṅgamaṃ samathaṃ bhāvayato maggo sañjāyati, so taṃ maggaṃ āsevati…pe… bahulīkaroti, tassa taṃ maggaṃ āsevato…pe… anusayā byantīhonti (a. ni. 4.170; paṭi. ma. 2.1), evaṃ vipassanāpubbaṅgamaṃ samathaṃ bhāveti.

481然而，无论是修习止先行的观的人，还是修习观先行的止的人，在出世间道的刹那，止和观是双运结合的。应当这样了知这里的修习方式。

Samathapubbaṅgamaṃ pana vipassanaṃ bhāvayatopi vipassanāpubbaṅgamaṃ samathaṃ bhāvayatopi lokuttaramaggakkhaṇe samathavipassanā yuganaddhāva honti. Evamettha bhāvanānayo veditabboti.

527《破除迷执者》（中部注释书）

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

528《法继承人经》注释终。

Dhammadāyādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

5294. 《怖畏恐惧经》注释

4. Bhayabheravasuttavaṇṇanā

34「如是我闻」——此为《怖畏恐惧经》。于此，有随文句注释：「atha（时）」是一个表示不中断义的介词。「kho（确实）」表示决定义，即“世尊在舍卫城安住时确实从未间断”。“Jāṇussoṇi（生闻）”：这个名字并非他父母所取，而是因为获得了一个官位才得到的。据说所谓“生闻位”即是国师位，此位由国王赐予他，所以称为“生闻”。“Brahmaṃ aṇatīti brāhmaṇo”意思是“他念诵梵（吠陀），所以是婆罗门”，即诵持明咒的人。这即是对出身婆罗门的训释词说法。而圣者们因为已排除了诸恶，所以也被称为婆罗门。

34.Evaṃme sutanti bhayabheravasuttaṃ. Tatrāyaṃ apubbapadavaṇṇanā – athāti avicchedanatthe nipāto. Khoti avadhāraṇatthe, bhagavato sāvatthiyaṃ vihāre avicchinneyevāti vuttaṃ hoti. Jāṇussoṇīti netaṃ tassa mātāpitūhi katanāmaṃ, apica kho ṭhānantarapaṭilābhaladdhaṃ. Jāṇussoṇiṭṭhānaṃ kira nāmetaṃ purohitaṭṭhānaṃ, taṃ tassa raññā dinnaṃ, tasmā ‘‘jānussoṇī’’ti vuccati. Brahmaṃ aṇatīti brāhmaṇo, mante sajjhāyatīti attho. Idameva hi jātibrāhmaṇānaṃ niruttivacanaṃ. Ariyā pana bāhitapāpattā brāhmaṇāti vuccanti.

483在「那位世尊由此处，他便往其处」这句话中，「由此处」一词是以具格来表达处格意义，因此这里应理解为：“世尊在哪里，他就去那里”。或者也可以这样理解此处含义：世尊之所以被天众所应亲近，正是由于那样一种原因——因为他成就了种种功德殊胜，人们心怀要证悟的意向而去亲近他；就像群鸟总是飞向常结果实的大树，心怀要品尝妙果的意向一样。

Yenabhagavā tenupasaṅkamīti yenāti bhummatthe karaṇavacanaṃ, tasmā yattha bhagavā, tattha upasaṅkamīti evamettha attho daṭṭhabbo. Yena vā kāraṇena bhagavā devamanussehi upasaṅkamitabbo, tena kāraṇena upasaṅkamīti evamettha attho daṭṭhabbo. Kena ca kāraṇena bhagavā upasaṅkamitabbo? Nānappakāraguṇavisesādhigamādhippāyena, sāduphalūpabhogādhippāyena dijagaṇehi niccaphalitamahārukkho viya.

484「他便去接近」的意思是“他去了”。「已接近」是在表明接近行为的结束。或者也可以这样理解：他如此去了之后，到了离世尊更近的地方，也就是被称为世尊近旁的处所之后，这样说。他与世尊互相问候：正如世尊问他是否堪忍等，同样地，他也与世尊相互生起了欢喜，就像凉水与热水相融、合为一体那样。他以那种“乔达摩先生，您能忍耐吗？能维持吗？乔达摩先生和乔达摩的弟子们是否无病、无疾、轻快、有力、安乐住？”等的言语互相问候，由于这种交谈能产生被称为欢喜与欢悦的快乐，并且它是适合用来互相问候的，因此是「可问候的」；由于它的义理和音节婉转动听，即使经长时间也能被忆持、能无间断地持续，因为值得这样，并且应当被忆念，因此是「可忆念的」。因为听闻时令人快乐，所以是「可问候的」；因为忆念时令人快乐，所以是「可忆念的」。同样地，由于音节清净，所以是「可问候的」；由于义理清净，所以是「可忆念的」。以如此种种的方式，进行了这种既可问候又可忆念的交谈之后，结束了它，完成了它，息止了它，为了询问自己前来的目的，他坐于一面。

Upasaṅkamīti ca gatoti vuttaṃ hoti. Upasaṅkamitvāti upasaṅkamanapariyosānadīpanaṃ. Atha vā evaṃ gato tato āsannataraṃ ṭhānaṃ bhagavato samīpasaṅkhātaṃ gantvātipi vuttaṃ hoti. Bhagavatā saddhiṃ sammodīti yathā khamanīyādīni pucchanto bhagavā tena, evaṃ sopi bhagavatā saddhiṃ samappavattamodo ahosi, sītodakaṃ viya uṇhodakena sammoditaṃ ekībhāvaṃ agamāsi. Yāya ca ‘‘kacci te, bho gotama, khamanīyaṃ, kacci yāpanīyaṃ, kacci bhoto gotamassa gotamasāvakānañca appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāro’’tiādikāya kathāya sammodi, taṃ pītipāmojjasaṅkhātasammodajananato sammodituṃ yuttabhāvato ca sammodanīyaṃ, atthabyañjanamadhuratāya sucirampi kālaṃ sāretuṃ nirantaraṃ pavattetuṃ araharūpato saritabbabhāvato ca sārāṇīyaṃ. Suyyamānasukhato ca sammodanīyaṃ, anussariyamānasukhato ca sāraṇīyaṃ. Tathā byañjanaparisuddhatāya sammodanīyaṃ, atthaparisuddhatāya sāraṇīyanti evaṃ anekehi pariyāyehi sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā pariyosāpetvā niṭṭhāpetvā yenatthena āgato, taṃ pucchitukāmo ekamantaṃ nisīdi.

485「一面」：这是一个中性抽象名词的表述，如同“日月运行不齐”等句中（的用法）一样。因此，这里应理解为：他怎样坐着，就成为“坐在一面”那样地坐着。或者，此处的“一面”是用于处格意义的业格词。「他坐」：即他走近坐下。因为有智慧的人在接近应受尊敬者之后，由于善于就坐，便坐在一面，而这位也是他们中的一员，所以说他「坐在一面」。

Ekamantanti bhāvanapuṃsakaniddeso, ‘‘visamaṃ candimasūriyā parivattantī’’tiādīsu (a. ni. 4.70) viya. Tasmā yathā nisinno ekamantaṃ nisinno hoti, tathā nisīdīti evamettha attho daṭṭhabbo. Bhummatthe vā etaṃ upayogavacanaṃ. Nisīdīti upāvisi. Paṇḍitā hi purisā garuṭṭhāniyaṃ upasaṅkamitvā āsanakusalatāya ekamantaṃ nisīdanti, ayañca nesaṃ aññataro, tasmā ekamantaṃ nisīdi.

486那么，怎样坐着才算是「坐在一面」呢？即避免了六种坐姿的过失。哪六种呢？即：太远、太近、上风处、高凸处、太过正对面、太落在后面。坐在太远处的人，如果想说话，就必须用高声来说。坐在太近处的人，会造成身体互相碰触。坐在上风处的人，会用身体的气味造成困扰。坐在高凸处的人，会表现出不恭敬。太过正对面而坐的人，如果想看，就得眼睛对着眼睛地看。坐在太后面的人，如果想看，就得伸长脖子看。因此，这位也避免了这六种坐的过失而坐，所以说他「坐在一面」。

Kathaṃ nisinno pana ekamantaṃ nisinno hotīti. Cha nisajjadose vajjetvā. Seyyathidaṃ, atidūraṃ accāsannaṃ uparivātaṃ unnatapadesaṃ atisammukhaṃ atipacchāti. Atidūre nisinno hi sace kathetukāmo hoti, uccāsaddena kathetabbaṃ hoti. Accāsanne nisinno saṅghaṭṭanaṃ karoti. Uparivāte nisinno sarīragandhena bādhati. Unnatappadese nisinno agāravaṃ pakāseti. Atisammukhā nisinno sace daṭṭhukāmo hoti, cakkhunā cakkhuṃ āhacca daṭṭhabbaṃ hoti. Atipacchā nisinno sace daṭṭhukāmo hoti, gīvaṃ pasāretvā daṭṭhabbaṃ hoti. Tasmā ayampi ete cha nisajjadose vajjetvā nisīdi, tena vuttaṃ ‘‘ekamantaṃ nisīdī’’ti.

487「那些」（Yeme）即“这些”（ye ime）。「善男子」有两种：出身善男子和德行善男子。其中，像“那时，确实有位名叫赖吒和罗的善男子，他就是那土喇果帝咖地方最上族的儿子”这样的经文中提到的，出生于高贵家族的，称为出身善男子。而像“那些善男子，出于信心，从在家而出家，过着非家的生活”这样的经文中提到的，不论出生在何种家族，只要具备了德行，就称为德行善男子。不过在这里，由这两种原因，他们都可以说是善男子。

Yemeti ye ime. Kulaputtāti duvidhā kulaputtā jātikulaputtā ācārakulaputtā. Tattha ‘‘tena kho pana samayena raṭṭhapālo nāma kulaputto tasmiṃyeva thullakoṭṭhike aggakulassa putto’’ti (ma. ni. 2.294) evaṃ āgatā uccākulappasutā jātikulaputtā nāma. ‘‘Ye te kulaputtā saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitā’’ti (ma. ni. 3.78) evaṃ āgatā pana yattha katthaci kule pasutāpi ācārasampannā ācārakulaputtā nāma. Idha pana dvīhipi kāraṇehi kulaputtāyeva.

488「出于信心」：即依于信心。「从在家」：即从在家生活。「过着非家的生活」：即进入出家与比丘的身份。实际上，出家也称为“非家”，因为在其中没有家，意思是其中没有耕田、守牛等对家有益的事业。比丘也称为“无家者”，无家者的状态就是非家状态。「已出家」：即已经进入。这样，依一切方式，都是说他们已经进入了被称为非家的出家，或是比丘的身份。「前导者」：是走在前面的人，是导师。「大有裨益者」：是在作利益方面有很多帮助的人。「尊贵的乔达摩是他们教导者」：这位尊贵的乔达摩，是传授、教导这些善男子增上戒等学处的人。「那众人」就是指那一群人。「便随所见而行」意思是：追随他的所见而修行，即尊贵的乔达摩有什么样的见解、什么样的忍、什么样的喜好，他们也变成那样的见解、那样的忍、那样的喜好。

Saddhāti saddhāya. Agārasmāti agārato. Anagāriyanti pabbajjaṃ bhikkhubhāvañca. Pabbajjāpi hi natthettha agāriyanti anagāriyā, agārassa hitaṃ kasigorakkhādikammamettha natthīti attho. Bhikkhupi natthetassa agāranti anagāro, anagārassa bhāvo anagāriyaṃ. Pabbajitāti upagatā, evaṃ sabbathāpi anagāriyasaṅkhātaṃ pabbajjaṃ bhikkhubhāvaṃ vā upagatāti vuttaṃ hoti. Pubbaṅgamoti purato gāmī nāyako. Bahukāroti hitakiriyāya bahūpakāro. Bhavaṃ tesaṃ gotamo samādapetāti te kulaputte bhavaṃ gotamo adhisīlādīni gāhetā sikkhāpetā. Sā janatāti so janasamūho. Diṭṭhānugatiṃ āpajjatīti dassanānugatiṃ paṭipajjati, yandiṭṭhiko bhavaṃ gotamo yaṃkhantiko yaṃruciko, tepi tandiṭṭhikā honti taṃkhantikā taṃrucikāti attho.

489为什么这位（婆罗门）会这样说呢？据说，这位（婆罗门）先前看到许多善男子，待在家里时就像天子一样享受五欲，内外都妥善守护。后来在另一个时候，这些善男子听到了世尊如蜜般甘甜的教法，出于信心离家出家之后，只以满足衣服和食物为最上事，在那些森林中的坐卧处，即使无人守护，也毫无猜疑与恐惧，欢喜欣悦，振奋昂扬。他看到之后，心里思惟：“这些善男子得到这种安住轻利，是依靠谁呢？”当他这样思考时，就认定“是沙门乔达摩”，从而对世尊生起净信。他为了表达这种净信，来到世尊面前，因此才这样说。

Kasmā panāyaṃ evamāhāti? Esa kira pubbe aneke kulaputte agāramajjhe vasante devaputte viya pañcahi kāmaguṇehi paricāriyamāne anto ca bahi ca susaṃvihitārakkhe disvā, te aparena samayena bhagavato madhurarasaṃ dhammadesanaṃ sutvā saddhāya gharā nikkhamma pabbajitvā ghāsacchādanaparamatāya santuṭṭhe āraññakesu senāsanesu kenaci arakkhiyamānepi anussaṅkitāparisaṅkite haṭṭhapahaṭṭhe udaggudagge addasa, disvā ca imesaṃ kulaputtānaṃ ‘‘ayaṃ phāsuvihāro kaṃ nissāya uppanno’’ti cintento ‘‘samaṇaṃ gotama’’nti bhagavati pasādaṃ alattha. So taṃ pasādaṃ nivedetuṃ bhagavato santikaṃ āgato, tasmā evamāha.

490于是，世尊接受并随喜他的话，说：“正是如此，婆罗门……”等等。这里的「正是如此」（evametaṃ）这个助词，纯粹是表达接受和随喜的意思。「为了我而…」（mamaṃ uddissā）指以我为对象。「出于信心」（saddhā）也就是信心本身，这是针对“不是由于欠债，不是由于恐惧”等情况而说的。因为对于这类人，世尊才是前导者，对于其他人则不是。「确实是难能可贵的」（durabhisambhavāni）指难以做到、难以忍受，不能被那些少福德的人证入，这是这样说的。「阿兰若山林」（araññavanapatthāni）指阿兰若与山林。其中，虽然在阿毗达摩中无余地说：“出离门柱之外，这一切都是阿兰若”，但这里所指的，是能成就阿兰若支的坐卧具，正如所说的“最后五弓尺”，应当知道就是指这个。

Athassa bhagavā taṃ vacanaṃ sampaṭicchanto abbhanumodanto ca evametaṃ brāhmaṇātiādimāha. Vacanasampaṭicchanānumodanatthoyeva hi ettha ayaṃ evanti nipāto. Mamaṃ uddissāti maṃ uddissa. Saddhāti saddhāyeva. Na iṇaṭṭhā na bhayaṭṭātiādīni sandhāyāha. Īdisānaṃyeva hi bhagavā pubbaṅgamo, na itaresaṃ. Durabhisambhavāni hīti sambhavituṃ dukkhāni dussahāni, na sakkā appesakkhehi ajjhogāhitunti vuttaṃ hoti. Araññavanapatthānīti araññāni ca vanapatthāni ca. Tattha kiñcāpi abhidhamme nippariyāyena, ‘‘nikkhamitvā bahi indakhilā sabbametaṃ arañña’’nti vuttaṃ, tathāpi yantaṃ ‘‘pañcadhanusatikaṃ pacchima’’nti āraññikaṅganipphādakaṃ senāsanaṃ vuttaṃ, tadeva adhippetanti veditabbaṃ.

491所谓「山林」（vanapattha），是指越过村落、人们不接近的地方，那里既不耕田，也不播种。经中也这样说：“「山林」一词，是遥远坐卧处的增语；「山林」一词，是树林坐卧处的增语；「山林」一词，是令人恐怖坐卧处的增语；「山林」一词，是令人毛骨悚然坐卧处的增语；「山林」一词，是边际坐卧处的增语；「山林」一词，是无人近处坐卧处的增语。”在这里，除了“边际”这一种说法之外，应当以其余的说法来了解「山林」。「边远的」（pantāni）指处于边际、非常遥远。“身远离”是难以做到的。「难以喜乐的」（durabhiramaṃ）指难以安住、不快乐。「在独一性中」（ekatte）指在独处的状态中。这表示什么呢？表示即使做到了身远离，在那里，要令心安住喜乐也是困难的，因为世间人总是喜欢成双成对、相伴而行。「似乎夺去」（haranti maññe）意思是好像夺去、好像吞噬。「意」（mano）指心。「对于不能得定者」（samādhiṃ alabhamānassa）指不能得到近行定或安止定的人。这表示什么呢？对于这样的比丘，树叶、动物等的各种声音，加上种种令人恐怖的事物，会散乱他在山林中的心，似乎如此。婆罗门看到那些以信心出家的善男子在阿兰若中居住，感到惊异，而说出了这一切。

Vanapatthanti gāmantaṃ atikkamitvā manussānaṃ anupacāraṭṭhānaṃ, yattha na kasīyati na vapīyati. Vuttampi cetaṃ ‘‘vanapatthanti dūrānametaṃ senāsanānaṃ adhivacanaṃ, vanapatthanti vanasaṇḍānametaṃ senāsanānaṃ, vanapatthanti bhiṃsanakānametaṃ, vanapatthanti salomahaṃsānametaṃ, vanapatthanti pariyantānametaṃ, vanapatthanti na manussūpacārānametaṃ senāsanānaṃ adhivacana’’nti. Ettha ca pariyantānanti imamekaṃ pariyāyaṃ ṭhapetvā sesapariyāyehi vanapatthāni veditabbānī. Pantānīti pariyantāni atidūrāni. Dukkaraṃ pavivekanti kāyavivekaṃ dukkaraṃ. Durabhiramanti abhiramituṃ na sukhaṃ. Ekatteti ekībhāve. Kiṃ dasseti? Kāyaviveke katepi tattha cittaṃ abhiramāpetuṃ dukkaraṃ. Dvayaṃdvayārāmo hi ayaṃ lokoti. Haranti maññeti haranti viya ghasanti viya. Manoti manaṃ. Samādhiṃ alabhamānassāti upacārasamādhiṃ vā appanāsamādhiṃ vā alabhantassa. Kiṃ dasseti? Īdisassa bhikkhuno tiṇapaṇṇamigādisaddehi vividhehi ca bhiṃsanakehi vanāni cittaṃ vikkhipanti maññeti, sabbaṃ brāhmaṇo saddhāpabbajitānaṃ kulaputtānaṃ araññavāse (vibha. 529) vimhito āha.

540身业品论

Kāyakammantavārakathā

3535. 那时，世尊以先前的方式，用“正是如此，婆罗门”等语领受并随喜了他的那些话，然后，因为在十六种情况下，那些住处对尚未把握所缘的人确实难以克服，而对于已把握所缘的人则不是这样，而自己身为菩萨之时正是那样的人（已把握所缘者），所以为了显示像自己这样的人物面对如此住处的难以克服，便说道：“我也是……”等。

35. Athassa bhagavā purimanayeneva ‘‘evametaṃ brāhmaṇā’’tiādīhi taṃ taṃ vacanaṃ sampaṭicchitvā abbhanumoditvā ca yasmā soḷasasu ṭhānesu ārammaṇapariggaharahitānaṃyeva tādisāni senāsanāni durabhisambhavāni, na tesu ārammaṇapariggāhayuttānaṃ, attanā ca bodhisatto samāno tādiso ahosi, tasmā attano tādisānaṃ senāsanānaṃ durabhisambhavataṃ dassetuṃ, mayhampi khotiādimāha.

493其中，「于正觉之前」（pubbeva sambodhā）指在正觉以前，也就是证得圣道以前。「未正觉者」（anabhisambuddhassa）指未通达四谛的人。「作为菩萨而有」（bodhisattasseva sato）指作为应证得正等正觉的有情，或者作为心系菩提、执着于菩提的有情。因为从在燃灯佛世尊足下，以八法具备成就发愿以来，如来就心系菩提，执着地想“这应当被我证得”，为了证得它而持续精进，毫不懈怠，所以称为菩萨。「对我来说，那样的我」（tassa mayhaṃ）指作为那样一位菩萨的我。「凡有任何沙门或婆罗门」（ye kho keci samaṇā vā brāhmaṇā vā）指任何出家者或者自称婆罗门者。

Tattha pubbeva sambodhāti sambodhato pubbeva, ariyamaggappattito aparabhāgeyevāti vuttaṃ hoti. Anabhisambuddhassāti appaṭividdhacatusaccassa. Bodhisattasseva satoti bujjhanakasattasseva sammāsambodhiṃ adhigantuṃ arahasattasseva sato, bodhiyā vā sattasseva laggasseva sato. Dīpaṅkarassa hi bhagavato pādamūle aṭṭhadhammasamodhānena abhinīhārasamiddhito pabhuti tathāgato bodhiyā satto laggo ‘‘pattabbā mayā esā’’ti tadadhigamāya parakkamaṃ amuñcantoyeva āgato, tasmā bodhisattoti vuccati. Tassa mayhanti tassa evaṃ bodhisattasseva sato mayhaṃ. Ye kho keci samaṇā vā brāhmaṇā vāti ye keci pabbajjūpagatā vā bhovādino vā.

494「身业不清净者」（aparisuddhakāyakammantā）指具有杀生等不清净身业的人。「以不清净身业的自过为因」（aparisuddhakāyakammantasandosahetūti）指以称为不清净身业的自身过失为原因，也就是因为不清净的身业之故。「确实」（have）是表示确定义的助词。「不善的」（akusalaṃ）指有罪过的、不安全的。「怖畏恐惧」（bhayabheravaṃ）是心惊慌和恐怖所缘的异名。其中，怖畏以有罪过之义称为不善，恐惧以不安全之义应知。「喊来、招来」（avhāyanti）指召唤、引来。如何呢？那些人造作了杀生等业后，心想：“我们做了不正当的事，如果我们冒犯的那些人知道了，现在一定会追来，加害毁灭我们。”便进入森林，坐在道路间或灌木丛中。他们稍微听到草声或叶声，就恐惧、惊怖，以为“现在我们完了”，就像被来人包围、捆绑、杀害一样。这样，这种怖畏恐惧便以加诸自身的方式“喊来、招来”。

Aparisuddhakāyakammantāti aparisuddhena pāṇātipātādinā kāyakammantena samannāgatā. Aparisuddhakāyakammantasandosahetūti aparisuddhassa kāyakammantasaṅkhātassa attano dosassa hetu, aparisuddhakāyakammantakāraṇāti vuttaṃ hoti. Haveti ekaṃsavacane nipāto. Akusalanti sāvajjaṃ akkhemañca. Bhayabheravanti bhayañca bheravañca. Cittutrāsassa ca bhayānakārammaṇassa cetaṃ adhivacanaṃ. Tatra bhayaṃ sāvajjaṭṭhena akusalaṃ, bheravaṃ akkhemaṭṭhenāti veditabbaṃ. Avhāyantīti pakkosanti. Kathaṃ? Te hi pāṇātipātādīni katvā ‘‘mayaṃ ayuttamakamhā, sace no te jāneyyuṃ, yesaṃ aparajjhimhā, idāni anubandhitvā anayabyasanaṃ āpādeyyu’’nti araññaṃ pavisitvā gacchantare vā gumbantare vā nisīdanti. Te ‘‘appamattakampi tiṇasaddaṃ vā paṇṇasaddaṃ vā sutvā, idānimhā naṭṭhā’’ti tasanti vittasanti, āgantvā parehi parivāritā viya baddhā vadhitā viya ca honti. Evaṃ taṃ bhayabheravaṃ attani samāropanaṭṭhena avhāyanti pakkosanti.

495「然而我……不……受用」（Nakho panāhaṃ…pe… paṭisevāmi）意思是：我确实不会以不清净的身业状态，去受用那些阿兰若、山林、边远的坐卧处。「凡这些」（ye hi vo）中，“vo”只是个助词。「圣者」（ariyā）指诸佛与佛弟子。「身业清净者」（parisuddhakāyakammantā）指成为这样的人。「我是他们中的一位」（tesamahaṃ aññataro）指我也是他们中的一员。因为菩萨无论在家还是出家时，身业都是清净的。「更」（bhiyyo）是增上义的助词。「安稳」（pallomaṃ）指已除慢的状态，即安稳、吉祥的状态。「我达到」（āpādiṃ）意思是：我获得了，即我获得了增上的安稳状态，或者说以超越的方式获得了安稳状态。「为了在阿兰若中住」（araññe vihārāya）意思是为了在阿兰若中居住。

Nakho panāhaṃ…pe… paṭisevāmīti ahaṃ kho pana aparisuddhakāyakammanto hutvā araññavanapatthāni pantāni senāsanāni na paṭisevāmi. Ye hi voti ettha voti nipātamattaṃ. Ariyā vuccanti buddhā ca buddhasāvakā ca. Parisuddhakāyakammantāti īdisā hutvā. Tesamahaṃ aññataroti tesaṃ ahampi eko aññataro. Bodhisatto hi gahaṭṭhopi pabbajitopi parisuddhakāyakammantova hoti. Bhiyyoti atirekatthe nipāto. Pallomanti pannalomataṃ, khemaṃ sotthibhāvanti attho. Āpādinti āpajjiṃ, atirekaṃ sotthibhāvaṃ atirekena vā sotthibhāvamāpajjinti vuttaṃ hoti. Araññe vihārāyāti araññe vihāratthāya.

545身业品论结束。

Kāyakammantavārakathā niṭṭhitā.

546语业品等之注释

Vacīkammantavārādivaṇṇanā

36这个解释方法适用于所有地方。不过，这里有一点不同：在语业的部分，首先，「语业不清净者」指的是那些具足妄语等不清净语业的人。他们是如何招来怖畏恐惧的呢？他们以妄语破坏他人的利益，以离间语分裂朋友，以粗恶语在大众中戳刺他人的痛处，以无意义的闲话毁掉其他众生的生计后，心想：‘我们做了不该做的事。如果我们冒犯的那些人知道了，现在一定会追过来，让我们遭殃、毁灭。’于是他们进入森林，坐在道路中间或灌木丛中。他们听到一点点草响或叶响，就恐惧、惊怖，心想‘现在我们完了’，就像被来人包围、被捆绑、被杀害了一样。就这样，那种怖畏恐惧以‘加诸自身’的方式被招来、被唤来。

36. Esa nayo sabbattha. Ayaṃ pana viseso, vacīkammantavāre tāva aparisuddhavacīkammantāti aparisuddhena musāvādādinā vacīkammantena samannāgatā. Te kathaṃ bhayabheravaṃ avhāyanti? Te musāvādena parassa atthaṃ bhañjitvā, pisuṇavācāya mittabhedaṃ katvā pharusavācāya paresaṃ parisamajjhe mammāni tuditvā niratthakavācāya parasattānaṃ kammante nāsetvā ‘‘mayaṃ ayuttamakamhā, sace no te jāneyyuṃ, yesaṃ aparajjhimhā, idāni anubandhitvā anayabyasanaṃ pāpeyyu’’nti araññaṃ pavisitvā gacchantare vā gumbantare vā nisīdanti. Te ‘‘appamattakampi tiṇasaddaṃ vā paṇṇasaddaṃ vā sutvā idānimhā naṭṭhā’’ti tasanti vittasanti āgantvā parehi parivāritā viya baddhā vadhitā viya ca honti. Evaṃ taṃ bhayabheravaṃ attani samāropanaṭṭhena avhāyanti, pakkosanti.

497在意业的部分，「意业不清净者」指的是那些具足贪欲等不清净意业的人。他们是如何招来怖畏恐惧的呢？他们对他人的被守护、被保护之物生起贪欲和不正贪着；对他人心生嗔怒；令其他众生执取邪见后，心想：‘我们做了不该做的事’……（中略）……以‘加诸自身’的方式招来、唤来。

Manokammantavāre aparisuddhamanokammantāti aparisuddhena abhijjhādinā manokammantena samannāgatā. Te kathaṃ bhayabheravaṃ avhāyanti? Te paresaṃ rakkhitagopitesu bhaṇḍesu abhijjhāvisamalobhaṃ uppādetvā parassa kujjhitvā parasatte micchādassanaṃ gāhāpetvā mayaṃ ayuttamakamhā…pe… attani samāropanaṭṭhena avhāyanti pakkosanti.

498在活命的部分，「命不清净者」指的是那些以行医、当信使、从事劳务等二十一种邪命方式，过着不清净活命的人。他们是如何招来怖畏恐惧的呢？他们这样谋取生活资具后，听说：‘听说那些精通三藏、致力于净化教法的比丘们，为了净化教法已经出发，今天或明天就会来到这里。’于是他们进入森林，坐在道路中间……（中略）……恐惧、惊怖。他们就像被来人包围、被抓住，又像被穿上白衣一样。其余的解释和前面相同。

Ājīvavāre aparisuddhājīvāti aparisuddhena vejjakammadūtakammavaḍḍhipayogādinā ekavīsatianesanabhedena ājīvena samannāgatā. Te kathaṃ bhayabheravaṃ avhāyanti? Te evaṃ jīvikaṃ kappetvā suṇanti – ‘‘sāsanasodhakā kira tepiṭakā bhikkhū sāsanaṃ sodhetuṃ nikkhantā, ajja vā sve vā idhāgamissantī’’ti araññaṃ pavisitvā gacchantare vā…pe… tasanti vittasanti. Te hi āgantvā parivāretvā gahitā viya odātavatthanivāsitā viya ca hontīti. Sesaṃ tādisameva.

3737. 从这里往后，「有贪欲者」等说法，虽然贪欲和嗔恨已被包含在意业中，但应知此处是为了从盖的角度再次宣说。其中，「有贪欲者」指习惯于贪求他人财物等的人。「于诸欲有强盛染着者」指对所缘之欲有厚重烦恼染着的人。他们是如何招来怖畏恐惧的呢？他们的所缘不固定。这些所缘不固定的人住在森林中时，白天所见之物，夜间便作为怖畏恐惧显现出来——他们内心混乱，因一点点小事就恐惧、惊怖；见到绳或藤，便以为是蛇；见到树桩，便以为是夜叉；见到高地或山，便以为是大象；就像被蛇等所伤害、毁灭了一样。其余的解释和前面相同。

37. Ito paraṃ abhijjhālūtiādīsu kiñcāpi abhijjhābyāpādā manokammantena saṅgahitā tathāpi nīvaraṇavasena puna vuttāti veditabbā. Tattha abhijjhālūti parabhaṇḍādiabhijjhāyanasīlā. Kāmesu tibbasārāgāti vatthukāmesu bahalakilesarāgā, te kathaṃ bhayabheravaṃ avhāyanti? Te avavatthitārammaṇā honti, tesaṃ avavatthitārammaṇānaṃ araññe viharantānaṃ divā diṭṭhaṃ rattiṃ bhayabheravaṃ hutvā upaṭṭhāti – ‘‘te ākulacittā appamattakenapi tasanti vittasanti, rajjuṃ vā lataṃ vā disvā sappasaññino honti, khāṇuṃ disvā yakkhasaññino, thalaṃ vā pabbataṃ vā disvā hatthisaññino sappādīhi anayabyasanaṃ āpāditā viya hontī’’ti. Sesaṃ tādisameva.

3838.「心败坏者」：因舍弃了正常状态而心败坏。随烦恼之心即舍弃正常状态，如陈旧的饭菜之配菜般腐坏。「邪恶心思惟者」：即邪恶心的思惟，意为具足不善的、对他人造成损害的心的思惟。他们是如何招来怖畏恐惧的？从此以后，怖畏恐惧的招来方式，应按「有贪欲者」部分所说的方式理解。若有不同之处，将在彼处说明。而「但我确实不是心败坏者」这句，则显示：‘我是慈心者、利益心者。’因为菩萨正是如此。如此，于一切处，应以所说诸过的对治面，赞叹菩萨的功德。

38.Byāpannacittāti pakatibhāvavijahanena vipannacittā. Kilesānugatañhi cittaṃ pakatibhāvaṃ vijahati, purāṇabhattabyañjanaṃ viya pūtikaṃ hoti. Paduṭṭhamanasaṅkappāti paduṭṭhacittasaṅkappā, abhadrakena paresaṃ anatthajanakena cittasaṅkappena samannāgatāti vuttaṃ hoti. Te kathaṃ bhayabheravaṃ avhāyanti? Bhayabheravāvhāyanaṃ ito pabhuti abhijjhāluvāre vuttanayeneva veditabbaṃ. Yattha pana viseso bhavissati, tattha vakkhāma. Na kho panāhaṃ byāpannacittoti ettha pana mettacitto ahaṃ hitacittoti dasseti, īdisā hi bodhisattā honti. Evaṃ sabbattha vuttadosapaṭipakkhavasena bodhisattassa guṇā vaṇṇetabbā.

39「被昏沉睡眠缠缚者」（Thinamiddhapariyuṭṭhitāti）：意思是被‘昏沉’这种心的病态，以及被称作‘睡眠’的身体的病态所缠缚、所征服、所攫取了。这些人总是很贪睡。

39.Thinamiddhapariyuṭṭhitāti cittagelaññabhūtena thinena sesanāmakāyagelaññabhūtena middhena ca pariyuṭṭhitā, abhibhūtā gahitāti vuttaṃ hoti. Te niddābahulā honti.

40「掉举者」：指本性掉举、心念躁动不安的人。由于掉举，心在一个所缘上躁动，如旗杆上的旗被风吹动般。「心未寂止者」：指心未寂灭者。此处可取悔恨之义。

40.Uddhatāti uddhaccapakatikā vipphandamānacittā, uddhaccena hi ekārammaṇe cittaṃ vipphandati dhajayaṭṭhiyaṃ vātena paṭākā viya. Avūpasantacittāti anibbutacittā, idha kukkuccaṃ gahetuṃ vaṭṭati.

41「疑惑者、犹豫者」：此处，此即第五盖。因对所缘疑惑‘这到底是什么？’而称为‘疑’；因不能决断‘就是这个’而称为‘犹豫’。具足此的沙门、婆罗门，被称为‘疑惑者、犹豫者’。

41.Kaṅkhī vicikicchīti ettha ekamevidaṃ pañcamaṃ nīvaraṇaṃ. Kiṃ nu kho idanti ārammaṇaṃ kaṅkhanato kaṅkhā, idamevidanti nicchetuṃ asamatthabhāvato vicikicchāti vuccati, tena samannāgatā samaṇabrāhmaṇā ‘‘kaṅkhī vicikicchī’’ti vuttā.

42「自赞毁他者」：指那些抬高自己、举起自己、将自己置于高处，又贬低他人、责备他人、诽谤他人、将他人置于低处的人。这是对他们的称呼。他们是如何招来怖畏恐惧的呢？他们被他人追赶：‘听说某某和某某抬高自己，责备我们，把我们当奴隶一样对待。抓住他们！’于是他们逃跑，进入森林，坐在道路中间或灌木丛中。此应如身业部分那样详细展开。

42.Attukkaṃsanakā paravambhīti ye attānaṃ ukkaṃsenti ukkhipanti, ucce ṭhāne ṭhapenti, parañca vambhenti garahanti nindanti, nīce ṭhāne ṭhapenti, tesametaṃ adhivacanaṃ. Te kathaṃ bhayabheravaṃ avhāyanti? Te parehi ‘‘asuko ca kira asuko ca attānaṃ ukkaṃsenti, amhe garahanti, dāse viya karonti, gaṇhatha ne’’ti anubaddhā palāyitvā araññaṃ pavisitvā gacchantare vā gumbantare vāti kāyakammantasadisaṃ vitthāretabbaṃ.

43「畏惧者」：指具足导致身体僵硬、毛发竖立的畏惧。「胆怯种类者」：指本性胆怯者，意为如村童般多恐惧、不勇敢、怯懦。

43.Chambhīti kāyathambhanalomahaṃsanakarena thambhena samannāgatā. Bhīrukajātikāti bhīrukapakatikā, gāmadārakā viya bhayabahulā asūrā kātarāti vuttaṃ hoti.

44「利养、恭敬、名声」：在此，能被获得的东西称为“利养”，这是对四种资具的称呼。“恭敬”即美好的行为，正是将那些资具做得特别精致、美好而供养，才被称为恭敬；也包括他人对自己表示的尊重，或以花等进行的供奉。“名声”是指称扬赞叹的话语。利养、恭敬和名声三者合在一起，就是“利养恭敬名声”。「欲求者」：指渴望得到这些东西的人。他们对怖畏恐惧的召唤，其解释与贪欲部分类似。不过，为了阐明其中的含义，在这里要讲一个“可爱村者”的故事——

44.Lābhasakkārasilokanti ettha labbhatīti lābho, catunnaṃ paccayānametaṃ adhivacanaṃ. Sakkāroti sundarakāro, paccayā eva hi paṇītapaṇītā sundarasundarā ca abhisaṅkharitvā katā sakkārāti vuccanti. Yā ca parehi attano gāravakiriyā pupphādīhi vā pūjā. Silokoti vaṇṇabhaṇanaṃ etaṃ , lābhañca sakkārañca silokañca lābhasakkārasilokaṃ. Nikāmayamānāti patthayamānā. Bhayabheravāvhāyanaṃ abhijjhāluvārasadisameva. Tadatthadīpakaṃ panettha piyagāmikavatthuṃ kathenti –

507据说，有一位名叫“可爱村者”的比丘，他看到那些受持头陀支的比丘们得到了利养，便心想：“我也要受持头陀支，来获取利养。”于是，他受持了冢间住支，住在坟场。有一天，一头干完活的老牛白天在放牧地觅食后，晚上来到那座坟场，把头埋在一片花丛里，站在那里反刍。可爱村者夜里出来经行，听到牛下巴发出的声音，心里就想：“这一定是哪位天王知道了我贪图利养才住在坟场，所以特地来折磨我！”于是他走到那头老牛面前，双手合十，礼拜乞求说：“善士，天王啊！今天这一个晚上，请您原谅我！从明天起，我再也不这么干了！”他就这样整夜都在那里乞求。等到太阳出来，他看清了那不过是头牛，便用棍杖把它打跑了，嘴里还说着：“你竟然吓了我一整夜！”

Eko kira piyagāmiko nāma bhikkhu samādinnadhutaṅgānaṃ bhikkhūnaṃ lābhaṃ disvā ‘‘ahampi dhutaṅgaṃ samādiyitvā lābhaṃ uppādemī’’ti cintetvā sosānikaṅgaṃ samādāya susāne vasati. Athekadivasaṃ eko kammamutto jaraggavo divā gocare caritvā rattiṃ tasmiṃ susāne pupphagumbe sīsaṃ katvā romanthayamāno aṭṭhāsi. Piyagāmiko rattiṃ caṅkamanā nikkhanto tassa hanusaddaṃ sutvā cintesi ‘‘addhā maṃ lābhagiddho esa susāne vasatīti ñatvā devarājā viheṭhetuṃ āgato’’ti, so jaraggavassa purato añjaliṃ paggahetvā ‘‘sappurisa devarāja ajja me ekarattiṃ khama, sve paṭṭhāya na evaṃ karissāmī’’ti namassamāno sabbarattiṃ yācanto aṭṭhāsi. Tato sūriye uṭṭhite taṃ disvā kattarayaṭṭhiyā paharitvā palāpesi ‘‘sabbarattiṃ maṃ bhiṃsāpesī’’ti.

45「懈怠者」：指被懒惰所支配的人。「精进下劣者」：指精进低劣、缺乏精进、与精进脱离的人，也就是所谓没有精进的人。其中，「懈怠者」缺乏的是身体上的精进努力，而「精进下劣者」缺乏的是心理上的精进努力。他们连对所缘进行最基本的一点确定都做不到。至于他们“所缘未确定”等等后续的描述，都跟前文所讲的一样。

45.Kusītāti kosajjānugatā. Hīnavīriyāti hīnā vīriyena virahitā viyuttā, nibbīriyāti vuttaṃ hoti. Tattha kusītā kāyikavīriyārambhavirahitā honti, hīnavīriyā cetasikavīriyārambhavirahitā. Te ārammaṇavavatthānamattampi kātuṃ na sakkonti. Tesaṃ avavatthitārammaṇānanti sabbaṃ pubbasadisameva.

46「失念者」：指已失去正念的人。「不正知者」：指缺乏智慧的人。与此相反的，有“我住于念现前”这样的说法，因此这本质上是属于正念范畴的问题。不过，这里提到智慧，是为了说明他们的念很羸弱。因为念有两种：与智慧相应的，和与智慧不相应的。其中，与智慧相应的念强而有力，不相应的念则羸弱。因此，即使他们有时有正念，但由于没有正知，他们依然是失念者，因为那羸弱的念根本无法执行念本身应有的作用。为了揭示这层含义，所以才说他们是“不正知者”。这些如此失念、不正知的人，连对所缘进行最基本的一点确定都做不到，其余的一切描述都跟前面一样。

46.Muṭṭhassatīti naṭṭhassatī. Asampajānāti paññārahitā, imassa ca paṭipakkhe ‘‘upaṭṭhitassatīhamasmī’’ti vacanato satibhājaniyamevetaṃ. Paññā panettha satidubbalyadīpanatthaṃ vuttā. Duvidhā hi sati paññāsampayuttā paññāvippayuttā ca. Tattha paññāsampayuttā balavatī, vippayuttā dubbalā, tasmā yadāpi tesaṃ sati hoti, tadāpi asampajānantā muṭṭhassatīyeva te, dubbalāya satiyā satikiccābhāvatoti etamatthaṃ dīpetuṃ ‘‘asampajānā’’ti vuttaṃ. Te evaṃ muṭṭhassatī asampajānā ārammaṇavavatthānamattampi kātuṃ na sakkontīti sabbaṃ pubbasadisameva.

47「无定者」：指缺乏近行定和安止定的人。「散乱心者」：指心迷乱、飘忽不定的人。由于没有定力，掉举便有机可乘，使这些缺乏定力的人的心在各种所缘上游荡不定，就像森林里的猴子在树枝间跳来跳去；他们也因为掉举而在一个所缘上躁动不安。如前所述，这些无定、散乱心的人连对所缘进行最基本的一点确定都做不到；之后的一切都与之前描述的无异。

47.Asamāhitāti upacārappanāsamādhivirahitā. Vibbhantacittāti ubbhantacittā. Samādhivirahena laddhokāsena uddhaccena tesaṃ samādhivirahānaṃ cittaṃ nānārammaṇesu paribbhamati, vanamakkaṭo viya vanasākhāsu uddhaccena ekārammaṇe vipphandati. Pubbe vuttanayenena te evaṃ asamāhitā vibbhantacittā ārammaṇavavatthānamattampi kātuṃ na sakkontīti sabbaṃ pubbasadisameva.

48「劣慧者」：这是对无智慧者的一种称谓。然而，所谓的“坏的智慧”其实并不存在。「eḷamūgā」（偻摩伽）其实就是「elamukhā」（偻摩诃，意为流涎口），只是把 kha 音变成了 ga。意思是“流着口水的嘴”。实际上，智慧低劣的人说话时，口水会从嘴里流出来，而口水就叫作「elā」。正如经典所说：“看见流涎的蛇，有双舌者”（passelamūgaṃ uragaṃ dujjivhaṃ）。因此，这些人被称为「eḷamūgā」。也有读作「elamukhā」的版本；有些人读作「elamugā」，另一些人读作「elamukā」——无论哪种读法，意思都是“流涎口”。那么，这些人是怎样“引召”怖畏恐惧的呢？这些劣慧、流涎口的人，连对所缘进行最基本的一点确定都做不到。对于这些所缘不确定的人，当他们在森林里居住时，白天看到的各种事物，到了夜晚就会变成怖畏恐惧的源头显现出来。他们的心混乱不安，因为一点点小事就会感到害怕和惊恐。看到绳子或藤蔓，就以为是蛇；看到树桩，就以为是夜叉；看到旱地或山，就以为是大象；就好像真的遭遇了蛇等灾害一样。就这样，他们等于自己把怖畏恐惧招引到自己身上，所以说是“召唤”它。在“我是慧具足者”这句话里，「慧具足」是指具备了智慧，但这不是指观慧，也不是指道慧，而是指在这十六种处所中能够确定所缘的那种智慧。其余一切的解释都跟前面说过的相同。

48.Duppaññāti nippaññānametaṃ adhivacanaṃ. Paññā pana duṭṭhā nāma natthi. Eḷamūgāti elamukhā, kha-kārassa ga-kāro kato. Lālamukhāti vuttaṃ hoti. Duppaññānañhi kathentānaṃ lālā mukhato galati, lālā ca elāti vuccati. Yathāha ‘‘passelamūgaṃ uragaṃ dujjivha’’nti. Tasmā te ‘‘eḷamūgā’’ti vuccanti. ‘‘Elamukhā’’tipi pāṭho. ‘‘Elamugā’’ti keci paṭhanti, apare ‘‘elamukā’’tipi, sabbattha ‘‘elamukhā’’ti attho. Te kathaṃ bhayabheravaṃ avhāyanti? Te duppaññā eḷamūgā ārammaṇavavatthānamattampi kātuṃ na sakkonti. Tesaṃ avavatthitārammaṇānaṃ araññe viharantānaṃ divā diṭṭhaṃ rattiṃ bhayabheravaṃ hutvā upaṭṭhāti ‘‘te ākulacittā appamattakenapi tasanti vittasanti, rajjuṃ vā lataṃ vā disvā sappasaññino honti, khāṇuṃ disvā yakkhasaññino, thalaṃ vā pabbataṃ vā disvā hatthisaññino sappādīhi anayavyasanaṃ āpāditā viya hontī’’ti. Evaṃ taṃ bhayabheravaṃ attani samāropanaṭṭhena avhāyanti pakkosanti. Paññāsampannohamasmīti ettha paññāsampannoti paññāya sampanno samannāgato, no ca kho vipassanāpaññāya, na maggapaññāya, apica kho pana imesu soḷasasu ṭhānesu ārammaṇavavatthānapaññāyāti attho. Sesaṃ sabbattha vuttanayamevāti.

563对“语业”等相关段落的解释到此结束。

Vacīkammantavārādivaṇṇanā niṭṭhitā.

564对十六种处所及所缘的摄持（把握）的解释到此结束。

Soḷasaṭṭhānārammaṇapariggaho niṭṭhito.

565关于怖畏恐惧与坐卧具（住所）等的解释。

Bhayabheravasenāsanādivaṇṇanā

49「于我」（tassamayhaṁ）与前文是如何连接的呢？据说，菩萨在摄持这十六种所缘时，并没有看到怖畏恐惧，于是他想：‘怖畏恐惧，据说会在这样的夜晚和这样的住所中出现，好吧，我也要在那里寻找它。’这样，他便开始了对怖畏恐惧的追寻。现在，世尊为了向婆罗门说明这个意思，便说出了‘于我’等开示。

49.Tassamayhanti ko anusandhi? Bodhisatto kira imāni soḷasārammaṇāni pariggaṇhanto ca bhayabheravaṃ adisvā bhayabheravaṃ nāma evarūpāsu rattīsu evarūpe senāsane ca paññāyati, handa naṃ tatthāpi gavesissāmīti bhayabheravagavesanamakāsi, etamatthaṃ bhagavā idāni brāhmaṇassa dassento tassa mayhantiādimāha.

513在这里，「yā tā」（那些）这两个词都是对诸夜晚的提示和具体说明。「Abhiññātā」（善知）中，「abhi」是表示特征的前缀。因此，「善知」应被理解为：通过月圆、月缺等特征而被识别、知晓的日子。「Abhilakkhitā」（特相）这里也只是多了这个前缀，所以「特相」的意思就是“应被特征的”，即为了进行布萨持戒、听闻正法、供养、礼敬等目的，而应当被标记、注意、察觉的特定日子。

Tattha yā tāti ubhayametaṃ rattīnaṃyeva uddesaniddesavacanaṃ. Abhiññātāti ettha abhīti lakkhaṇatthe upasaggo. Tasmā abhiññātāti candapāripūriyā candaparikkhayenāti evamādīhi lakkhaṇehi ñātāti veditabbā. Abhilakkhitāti ettha upasaggamattameva, tasmā abhilakkhitāti lakkhaṇīyā icceva attho, uposathasamādānadhammassavanapūjāsakkārādikaraṇatthaṃ lakkhetabbā sallakkhetabbā upalakkhetabbāti vuttaṃ hoti.

514「十四」（cātuddasī）指从半个月的第一天算起，到第十四天圆满的那一整夜；同样，「十五」（pañcadasī）和「八日」（aṭṭhamī）也是如此。「半月」（pakkhassa）指的是白半月和黑半月。这三者各出现两次，所以总共是六个夜晚。因此，在任何地方都要结合“半月”来理解，也就是“半月的第十四夜”、“半月的第十五夜”和“半月的第八夜”。那么，为什么不把第五日也纳入其中呢？因为它并非在所有时期都如此。据说，在佛陀世尊还未出现，或者虽然出现但尚未般涅槃时，第五日并没有被特别地标示出来。而在世尊般涅槃后，负责结集佛法的长老们心想：“现在听闻正法的机会变得稀少了。”于是他们商议认可，将第五日定为听法的日子。从此以后，它才被特相标示出来。正因为它并非在所有时期都如此，所以这里没有把它包括在内。

Cātuddasīti pakkhassa paṭhamadivasato pabhuti catuddasannaṃ pūraṇī ekā ratti. Evaṃ pañcadasī aṭṭhamī ca. Pakkhassāti sukkapakkhassa kaṇhapakkhassa ca. Etā tisso tisso katvā cha rattiyo, tasmā sabbattha pakkhavacanaṃ yojetabbaṃ ‘‘pakkhassa cātuddasī pakkhassa pañcadasī pakkhassa aṭṭhamī’’ti. Atha pañcamī kasmā na gahitāti? Asabbakālikattā. Buddhe kira bhagavati anuppannepi uppajjitvā aparinibbutepi pañcamī anabhilakkhitāyeva, parinibbute pana dhammasaṅgāhakattherā cintesuṃ ‘‘dhammassavanaṃ cirena hotī’’ti. Tato sammannitvā pañcamīti dhammassavanadivasaṃ ṭhapesuṃ, tato pabhuti sā abhilakkhitā jātā, evaṃ asabbakālikattā ettha na gahitāti.

515「那样的地方」（Tathārūpāsu）就是那些种类的处所。「园庙」（Ārāmacetiyāni）指花苑、果苑等园林本身，它们就是园庙。之所以称为「庙」，是因为它们被恭敬对待，也就是应受供养的意思。「林庙」（Vanacetiyāni）就是像祀献林、森林丛、秀林、天造娑罗林等树林本身，它们就是林庙。「树庙」（Rukkhacetiyāni）是指在村庄、城镇等入口处那些应受供养的树，它们本身就是树庙。由于世间人认为“有天神居住在那里”，或者把它们想象成天神，从而恭敬、供养这些园林、树林和树木，所以它们全部都被称为「庙」。「可怖畏的」（Bhiṃsanakāni）是能引发恐惧的，无论是看见还是听闻，都会产生恐惧。「毛发竖立的」（Salomahaṃsāni）是指伴随着毛发竖立而运作的状态，因为一旦进入那种环境，就会让人毛发竖立。「我或许能见到」（Appe va nāma passeyyanti）意思是：我或许确实能见到那种怖畏恐惧。「在后来的时候」（Aparena samayena）是指从“我这样想：我何不……”这样思惟的时刻之后，又过了其他时间。

Tathārūpāsūti tathāvidhāsu. Ārāmacetiyānīti pupphārāmaphalārāmādayo ārāmā eva ārāmacetiyāni. Cittīkataṭṭhena hi cetiyānīti vuccanti, pūjanīyaṭṭhenāti vuttaṃ hoti. Vanacetiyānīti baliharaṇavanasaṇḍasubhagavanadevasālavanādīni vanāniyeva vanacetiyāni. Rukkhacetiyānīti gāmanigamādidvāresu pūjanīyarukkhāyeva rukkhacetiyāni. Lokiyā hi dibbādhivatthāti vā maññamānā tesuyeva vā dibbasaññino hutvā ārāmavanarukkhe cittīkaronti , pūjenti, tena te sabbepi cetiyānīti vuccanti. Bhiṃsanakānīti bhayajanakāni, passatopi suṇatopi bhayaṃ janenti. Salomahaṃsānīti saheva lomahaṃsena vattanti, pavisamānasseva lomahaṃsajananato. Appeva nāma passeyyanti api nāma taṃ bhayabheravaṃ passeyyameva. Aparena samayenāti, ‘‘etadahosi yaṃnūnāha’’nti evaṃ cintitakālato paṭṭhāya aññena kālena.

516其中，「婆罗门，我住于彼处」（Tattha ca me, brāhmaṇa, viharato）指的是在那样的一些住所之中。那种地方是夜叉、罗刹、毕舍遮等的住处，即使大白天看见，也会让人觉得心脏仿佛要破裂一样。那里是众人祈愿、献祭、供奉的对象，地面洒散着花、香、肉、血、脂肪、脾、肺、酒等污物，湿漉漉地散落一地，就像被一股脑倾倒下来一般。针对这样的场所，才说「婆罗门，我住于彼处」。「兽来」（Mago vā āgacchati）是指像鹿、羚、犀牛、豹、猪等野兽用角顶、用蹄踢，这样到来；实际上这里把所有的四足众生都叫作「兽」。在有些地方，黑色的豺也被称为兽。正如所说——

Tattha ca me brāhmaṇa viharatoti tathārūpesu senāsanesu yaṃ yaṃ manussānaṃ āyācanaupahārakaraṇārahaṃ yakkhaṭṭhānaṃ pupphadhūpamaṃsaruhiravasāmedapihakapapphāsasurāmerayādīhi okiṇṇakilinnadharaṇitalaṃ ekanipātaṃ viya yakkharakkhasapisācānaṃ, yaṃ divāpi passantānaṃ hadayaṃ maññe phalati, taṃ ṭhānaṃ sandhāyāha ‘‘tattha ca me, brāhmaṇa, viharato’’ti. Mago vā āgacchatīti siṅgāni vā khurāni vā koṭṭento gokaṇṇakhaggadīpivarāhādibhedo mago vā āgacchati, sabbacatuppadānañhi idha magoti nāmaṃ. Katthaci pana kāḷasiṅgālopi vuccati. Yathāha –

517“你的身躯壮如牛王，舒展如同狮子；

‘‘Usabhasseva te khandho, sīhasseva vijambhitaṃ;

518兽王，礼敬你，愿你有所得。”（《本生》1.3.133）

Magarāja namo tyatthu, api kiñci labhāmase’’ti. (jā. 1.3.133);

519「或孔雀击落干木」（moro vā kaṭṭhaṃ pātetī）意思是：孔雀把干木从树上摇动，让它掉下来。此处以“孔雀”一词来总摄一切飞禽，所以这是指任何飞禽。又或者，“孔雀”一词里的“或”（vā）字，表示或者是其他任何飞禽。这个道理同样适用于前文“或走兽”的情形。「或风吹动落叶堆」（vāto vā paṇṇakasaṭaṃ eretī）意思是：风吹动并扬起落叶的碎屑。「那定然是来了怖畏恐惧」（etaṃ nūna taṃ bhayabheravaṃ āgacchatī）：意即这正在来临的事物，肯定就是那怖畏恐惧。从此以后，应当知道“怖畏恐惧”指的就是所缘。因为怖畏恐惧既是微细怖畏的所缘，也是强烈怖畏的所缘，就好比以乐为所缘的色相被认作是乐本身一样。「我为何偏偏唯盼恐怖而住呢？」（kiṃ nu kho ahaṃ aññadatthu bhayapaṭikaṅkhī viharāmī）：我究竟因为什么原因，纯粹地期盼并希望遇到恐怖而安住呢？

Moro vā kaṭṭhaṃ pātetīti moro vā sukkhakaṭṭhaṃ rukkhato cāletvā pāteti. Moraggahaṇena ca idha sabbapakkhiggahaṇaṃ adhippetaṃ, tena yo koci pakkhīti vuttaṃ hoti. Atha vā moro vāti vā saddena añño vā koci pakkhīti. Esa nayo purime magaggahaṇepi. Vāto vā paṇṇakasaṭaṃ eretīti vāto vā paṇṇakacavaraṃ ghaṭṭeti. Etaṃ nūna taṃ bhayabheravaṃ āgacchatīti yametaṃ āgacchati, taṃ bhayabheravaṃ nūnāti. Ito pabhuti ca ārammaṇameva bhayabheravanti veditabbaṃ. Parittassa ca adhimattassa ca bhayassa ārammaṇattā sukhārammaṇaṃ rūpaṃ sukhamiva. Kiṃ nu kho ahaṃ aññadatthu bhayapaṭikaṅkhī viharāmīti ahaṃ kho kiṃ kāraṇaṃ ekaṃseneva bhayaṃ ākaṅkhamāno icchamāno hutvā viharāmi.

520“如实，对于如实地”（yathābhūtaṃ yathābhūtassā）意思是：对于以某种威仪而存在、已存在、正存在、正在持续、或已具足者。“于我面前”（me）即在我附近。“如是如实，或如实者”（tathābhūtaṃ tathābhūto vā）意思是：即以那种种威仪而存在、已存在、正存在、正在持续、或已具足者。所谓“我确实……遮止”（so kho ahaṃ…pe… paṭivinemī）：据说，当菩萨正在经行时，当鹿角声、蹄声等所缘——怖畏恐惧之相——出现时，大士既不站立，也不坐下，也不躺卧，而是就在经行中审察、拣择，不见怖畏恐惧，那只不过是鹿角声、蹄声等而已。他知道了这点：“这只是这个名称，并非怖畏恐惧”，于是从那里，他或者站立，或者坐下，或者躺卧。为了显示这个意义，所以说“我确实……”等语。这个道理适用于所有省略重复之处。而且应当知道，从此以后，所说的威仪并非按威仪的先后顺序，而是按邻近的顺序来说的：因为当怖畏恐惧出现时，正在经行者不站立、不坐下、不躺卧；站立者出现时，也不经行。如此，是按他邻近的顺序来说的。

Yathābhūtaṃ yathābhūtassāti yena yena iriyāpathena bhūtassa bhavitassa sato vattamānassa samaṅgībhūtassa vā. Meti mama santike. Tathābhūtaṃ tathābhūto vāti tena teneva iriyāpathena bhūto bhavito santo vattamāno samaṅgībhūto vāti attho. So kho ahaṃ…pe… paṭivinemīti bodhisattassa kira caṅkamantassa tasmiṃ magasiṅgakhurasaddādibhede bhayabheravārammaṇe āgate neva mahāsatto tiṭṭhati, na nisīdati na sayati, atha kho caṅkamantova parivīmaṃsanto parivicinanto bhayabheravaṃ na passati, magasiṅgakhurasaddādimattameva cetaṃ hoti, so taṃ ñatvā idaṃ nāmetaṃ, na bhayabheravanti tato tiṭṭhati vā nisīdati vā sayati vā. Etamatthaṃ dassento ‘‘so kho aha’’ntiādimāha. Esa nayo sabbapeyyālesu. Ito parañca iriyāpathapaṭipāṭiyā avatvā āsannapaṭipāṭiyā iriyāpathā vuttāti veditabbā, caṅkamantassa hi bhayabherave āgate na ṭhito na nisinno na nipanno ṭhitassāpi āgate na caṅkamīti evaṃ tassa āsannapaṭipāṭiyā vuttāti.

575《怖畏恐惧相应住处等注释》终。

Bhayabheravasenāsanādivaṇṇanā niṭṭhitā.

576《无迷乱住注释》

Asammohavihāravaṇṇanā

5050．如此，在那些令人恐惧的地方展示了自己没有怖畏恐惧之后，现在，为了显示自己在禅修者产生迷惑之处安住于无迷惑的状态，于是说道：“然而，婆罗门，有……”（santi kho pana, brāhmaṇā）等语。

50. Evaṃ bhiṃsanakesupi ṭhānesu attano bhayabheravābhāvaṃ dassetvā idāni jhāyīnaṃ sammohaṭṭhānesu attano asammohavihāraṃ dassetuṃ santi kho pana, brāhmaṇātiādimāha.

522在这里，“有”（santī）指的是存在、被找到、可获得。“对实为夜间，而想为白天”（rattiṃyeva samānaṃ divāti sañjānantī）：意思是，实际是夜间，却把它认作“这是白天”。“对实为白天，而想为夜间”（divāyeva samānaṃ rattīti sañjānantī）：意思是，实际是白天，却把它认作“这是夜间”。为什么这些人会有这样的想法？要么是因为缺乏出定的善巧，要么是因为鸟的叫声。怎么理解呢？这里有一个人证得了白遍，他白天做遍的准备、白天入定，并且生起这样的作意——“我要在白天出定”，但他对时间的长短划分并不善巧。结果他超过了白天，在夜晚时分出定。由于白遍遍满所呈现的相，是清明、光亮、非常明显的。因为这个人在入定时提起了“我要在白天出定”的作意，再加上白遍遍满所带来的清明、光亮之相，他就把实际是夜间的状态，想成了白天。另外还有一种情况：有人证得了青遍，晚上做遍的准备、晚上入定，并生起“我要在晚上出定”的作意，但他也不善于划定时间。结果他超过了夜间，在白天时分出定。由于青遍遍满的相，是暗淡、不明显的。他因为“我要在晚上出定”的作意，以及青遍相暗淡不明显的缘故，就把实际是白天的状态，想成了夜间。以上，就是由于缺乏出定的善巧，而产生这类想法的情形。

Tattha santīti atthi saṃvijjanti upalabbhanti. Rattiṃyeva samānanti rattiṃyeva santaṃ, divāti sañjānantīti ‘‘divaso aya’’nti sañjānanti. Divāyeva samānanti divasaṃyeva santaṃ. Rattīti sañjānantīti ‘‘ratti aya’’nti sañjānanti. Kasmā panete evaṃsaññino hontīti. Vuṭṭhānakosallābhāvato vā sakuṇarutato vā. Kathaṃ? Idhekacco odātakasiṇalābhī divā parikammaṃ katvā divā samāpanno divāyeva vuṭṭhahāmīti manasikāraṃ uppādeti, no ca kho addhānaparicchede kusalo hoti. So divasaṃ atikkamitvā rattibhāge vuṭṭhāti. Odātakasiṇapharaṇavasena cassa visadaṃ hoti vibhūtaṃ suvibhūtaṃ. So, divā vuṭṭhahāmīti uppāditamanasikāratāya odātakasiṇapharaṇavisadavibhūtatāya ca rattiṃyeva samānaṃ divāti sañjānāti. Idha panekacco nīlakasiṇalābhī rattiṃ parikammaṃ katvā rattiṃ samāpanno rattiṃyeva vuṭṭhahāmīti manasikāraṃ uppādeti, no ca kho addhānaparicchede kusalo hoti. So rattiṃ atikkamitvā divasabhāge vuṭṭhāti. Nīlakasiṇapharaṇavasena cassa avisadaṃ hoti avibhūtaṃ. So rattiṃ vuṭṭhahāmīti uppāditamanasikāratāya nīlakasiṇapharaṇāvisadāvibhūtatāya ca divāyeva samānaṃ rattīti sañjānāti. Evaṃ tāva vuṭṭhānakosallābhāvato evaṃsaññino honti.

523另外，由于鸟的叫声而有者：这里，某个人坐在精舍的深处。有一些白天鸣叫的鸟，比如乌鸦，误把月光当作天亮了，就在夜间叫起来，或者因为其他原因而叫。这个人听到鸟叫声，就认定实际是夜间的当下为白天。还有一种情况：有人坐在山岭之间、深邃而密林覆盖的山窟中，适逢七日连绵大雨，太阳光完全被遮住了。那些夜间鸣叫的鸟，如猫头鹰等，即使在正午时分，也因为各处一片黑暗而躲在暗处，凭着“现在是夜间”的感觉，或由于其他原因而鸣叫。这个人听见这些鸟叫，就把实际是白天的当下，想成了夜间。就是像这样，因为鸟的叫声而有这类想法。“此即是”（idamahaṃ）：这就是我如此认知的状况。“我说属于迷乱住”（sammohavihārasmiṃ vadāmi）：意思是，我说这属于迷乱住的范围，被包含在迷乱住当中，是迷乱住的一种。

Sakuṇarutato pana idhekacco antosenāsane nisinno hoti. Atha divā ravanakasakuṇā kākādayo candālokena divāti maññamānā rattiṃ ravanti, aññehi vā kāraṇehi. So tesaṃ saddaṃ sutvā rattiṃyeva samānaṃ divāti sañjānāti. Idha panekacco pabbatantare gambhīrāya ghanavanappaṭicchannāya giriguhāya sattāhavaddalikāya vattamānāya antarahitasūriyāloke kāle nisinno hoti. Atha rattiṃ ravanakasakuṇā ulūkādayo majjhanhikasamayepi tattha tattha samandhakāre nilīnā rattisaññāya vā aññehi vā kāraṇehi ravanti. So tesaṃ saddaṃ sutvā divāyeva samānaṃ rattīti sañjānāti. Evaṃ sakuṇarutato evaṃsaññino hontīti. Idamahanti idaṃ ahaṃ evaṃ sañjānanaṃ . Sammohavihārasmiṃ vadāmīti sammohavihārapariyāpannaṃ antogadhaṃ, sammohavihārānaṃ aññataraṃ vadāmīti vuttaṃ hoti.

524“然而，婆罗门，我……认知”（ahaṃ kho pana brāhmaṇa…pe… sañjānāmī）：菩萨对于一昼夜的划分是清楚明了的。就算碰上七日连绵大雨、日月完全看不见，他也能够知道：“食前的时间过了这么多，午后过了这么多，初夜分这么多，中夜分这么多，后夜分这么多。”所以他这样说。菩萨因为圆满修习了波罗蜜，能够如此了知，这并非寻常之事。不过，即使是安住于部分智的声闻弟子，他们对一昼夜的划分也是非常清楚的。

Ahaṃ kho pana brāhmaṇa…pe… sañjānāmīti pākaṭo bodhisattassa rattindivaparicchedo sattāhavaddalepi candimasūriyesu adissamānesupi jānātiyeva ‘‘ettakaṃ purebhattakālo gato, ettakaṃ pacchābhattakālo, ettakaṃ paṭhamayāmo, ettakaṃ majjhimayāmo, ettakaṃ pacchimayāmo’’ti, tasmā evamāha. Anacchariyañcetaṃ yaṃ pūritapāramī bodhisatto evaṃ jānāti. Padesañāṇe ṭhitānaṃ sāvakānampi hi rattindivaparicchedo pākaṭo hoti.

525据说，在迦梨耶尼大精舍，乔达摩长老在两指宽的光亮时刻取食，于一指宽的光亮时进食。即使太阳还看不见，他仍然在清晨进入住所，并在那个时分出来。有一天，园丁们心想：“明天长老出来的时候，我们一定要见到他。”于是他们准备好食物，坐在计时柱的根部等着。长老恰好就在两指宽的时刻出来了。从那以后，听说即使在太阳看不见的时候，他们也仅仅凭着对长老出来时间的认知，就敲响鼓。

Kalyāṇiyamahāvihāre kira godattatthero dvaṅgulakāle bhattaṃ gahetvā aṅgulakāle bhuñjati. Sūriye adissamānepi pātoyeva senāsanaṃ pavisitvā tāya velāya nikkhamati. Ekadivasaṃ ārāmikā ‘‘sve therassa nikkhamanakāle passāmā’’ti bhattaṃ sampādetvā kālatthambhamūle nisīdiṃsu. Thero dvaṅgulakāleyeva nikkhamati. Tato pabhuti kira sūriye adissamānepi therassa nikkhamanasaññāya eva bheriṃ ākoṭenti.

526在阿阇迦罗精舍，黑天长老在雨安居期间亲自敲击报时的钟，这是长老的一贯做法。他自己不用计时的水钟，别的比丘才用。当后夜结束时，长老拿起木槌，刚刚站起身，只敲一两下，夜时计时器就恰好落下；他就这样在三个时段都修习沙门法。长老于清早进村，托钵得到团食后回到精舍，在进食的时间拿起钵，然后走到白天用功的地方，继续修习沙门法。比丘们看见计时柱后，找不到长老，就派人去找他。被派去的比丘，总是在长老刚刚从白天用功处出来时，或者半路上就遇见他。像这样，就连安住于世间处智的声闻弟子，对一昼夜的划分也是清楚明了的，更何况菩萨呢？

Ajagaravihārepi kāḷadevatthero antovasse yāmagaṇḍikaṃ paharati, āciṇṇametaṃ therassa. Na ca yāmayantanāḷikaṃ payojeti, aññe bhikkhū payojenti. Atha nikkhante paṭhame yāme there muggaraṃ gahetvā ṭhitamatteyeva ekaṃ dve vāre paharanteyeva vā yāmayantaṃ patati, evaṃ tīsu yāmesu samaṇadhammaṃ katvā thero pātoyeva gāmaṃ pavisitvā piṇḍapātaṃ ādāya vihāraṃ āgantvā bhojanavelāya pattaṃ gahetvā divā vihāraṭṭhānaṃ gantvā samaṇadhammaṃ karoti. Bhikkhū kālatthambhaṃ disvā therassa adisvā āgamanatthāya pesenti. So bhikkhu theraṃ divā vihāraṭṭhānā nikkhamantameva vā antarāmagge vā passati. Evaṃ padesañāṇe ṭhitānaṃ sāvakānampi rattindivaparicchedo pākaṭo hoti, kimaṅgaṃ pana bodhisattānanti.

527而‘此即是，婆罗门……（中略）……说者’这一句，应当这样理解它的文脉关联：‘婆罗门，假如有人这么说——婆罗门，这就是那位具有不迷惑法的有情，出现在人间……（中略）……为了天与人的利益和安乐——他这样宣说时，就是正确地说，是正确地宣说者，而不是说虚妄语的人。那个正确地宣说、不是虚妄语者，正是指我；当这样说时，就是在正确地说，是正确地宣说者，而不是说虚妄语的人。’

Yaṃ kho taṃ brāhmaṇa…pe… vadeyyāti ettha pana ‘‘yaṃ kho taṃ, brāhmaṇa, asammohadhammo satto loke uppanno…pe… sukhāya devamanussāna’’nti vacanaṃ vadamāno koci sammā vadeyya, sammā vadamāno siyā, na vitathavādī assa. Mameva taṃ vacanaṃ vadamāno sammā vadeyya, sammā vadamāno siyā, na vitathavādī assāti evaṃ padasambandho veditabbo.

528其中，‘无迷乱法’：指本性就是不迷乱的。‘世间’：指人界。‘为了多人的利益’：为了广大众生的利益，也就是通过智慧成就，教导现法利益与来世利益的人。‘为了多人的安乐’：为了广大众生的安乐，也就是通过布施成就，给予资具安乐的人。‘出于对世间的慈悯’：为了慈悯世间，也就是通过成就慈与悲，像父母一样守护、保护世间的人。‘为了天与人’的‘义利、利益、安乐’：此处，借助提到天与人，其实只摄取了那些有潜力的、可被调伏的众生；应当知道，这是为了他们证得涅槃的道与果，而示现佛自己的出现。也就是说，当说‘为了义利’时，就是指为了那究竟义的利益，即为了涅槃。当说‘为了利益’时，就是指为了那导向涅槃的道；因为没有比导向涅槃之道更上的利益了。当说‘为了安乐’时，就是指为了果等至的安乐；因为对那圣果而言，没有更上的安乐了。正如经中所说：‘此定是现法乐住，并且在未来有乐的异熟。’

Tattha asammohadhammoti asammohasabhāvo. Loketi manussaloke. Bahujanahitāyāti bahujanassa hitatthāya, paññāsampattiyā diṭṭhadhammikasamparāyikahitūpadesakoti. Bahujanasukhāyāti bahujanassa sukhatthāya, cāgasampattiyā upakaraṇasukhassa dāyakoti. Lokānukampāyāti lokassa anukampatthāya, mettākaruṇāsampattiyā mātāpitaro viya lokassa rakkhitā gopayitāti. Atthāya hitāya sukhāya devamanussānanti idha devamanussaggahaṇena ca bhabbapuggalaveneyyasatteyeva gahetvā tesaṃ nibbānamaggaphalādhigamāya attano uppattiṃ dassetīti veditabbo. Atthāyāti hi vutte paramatthatthāya nibbānāyāti vuttaṃ hoti. Hitāyāti vutte taṃ sampāpakamaggatthāyāti vuttaṃ hoti, nibbānasampāpakamaggato hi uttari hitaṃ nāma natthi. Sukhāyāti vutte phalasamāpattisukhatthāyāti vuttaṃ hoti, tato uttari sukhābhāvato. Vuttañcetaṃ ‘‘ayaṃ samādhi paccuppannasukho ceva āyatiñca sukhavipāko’’ti (dī. ni. 3.355; a. ni. 5.27; vibha. 804).

585《无迷乱住释论》结束。

Asammohavihāravaṇṇanā niṭṭhitā.

586前行道等的解释

Pubbabhāgapaṭipadādivaṇṇanā

5151. 如此，世尊向那位婆罗门展示了，自己在获得佛陀功德的最终阶段所具备的「无迷乱住」之后。现在，为了展示他从前行阶段开始，是靠着哪一条行道，而证得了那达到顶峰的「无迷乱住」，便说了‘婆罗门，我确实已发起……’等话语。

51. Evaṃ bhagavā buddhaguṇapaṭilābhāvasānaṃ attano asammohavihāraṃ brāhmaṇassa dassetvā idāni yāya paṭipadāya taṃ koṭippattaṃ asammohavihāraṃ adhigato, taṃ pubbabhāgato pabhuti dassetuṃ āraddhaṃ kho pana me brāhmaṇātiādimāha.

530然而，有一些人说：‘这位婆罗门听闻了关于这「无迷乱住」的解说后，心中生起了这样的想法：“他是借着哪条行道证得这个的呢？”佛陀了知他内心的想法，为了展示“我是借着这条行道而证得这无上的「无迷乱住」的”，所以这样说了。’

Keci panāhu ‘‘imaṃ asammohavihāraṃ sutvā brāhmaṇassa cittamevaṃ uppannaṃ ‘kāya nu kho paṭipadāya imaṃ patto’ti, tassa cittamaññāya imāyāhaṃ paṭipadāya imaṃ uttamaṃ asammohavihāraṃ pattoti dassento evamāhā’’ti.

531在这里，「婆罗门，我确实已发起精进」这句话的意思是：‘婆罗门，这无上的「无迷乱住」，并不是由我靠着懈怠的人、失念的人、身体躁热的人或内心散乱的人而证得的。进一步说，婆罗门，为了证得它，我确实已发起精进。当我坐在菩提道场时，我发起了四支精进。’（这是说我的精进）被策励起来，毫不松懈地持续运转。而且，正因为精进已被发起，它便成为不退转的。

Tattha āraddhaṃ kho pana me, brāhmaṇa, vīriyaṃ ahosīti, brāhmaṇa, na mayā ayaṃ uttamo asammohavihāro kusītena muṭṭhassatinā sāraddhakāyena vikkhittacittena vā adhigato, apica kho tadadhigamāya āraddhaṃ kho pana me vīriyaṃ ahosi, bodhimaṇḍe nisinnena mayā caturaṅgavīriyaṃ āraddhaṃ ahosi, paggahitaṃ asithilappavattitanti vuttaṃ hoti. Āraddhattāyeva ca metaṃ asallīnaṃ ahosi.

532「念已现前，不忘失」：不单单只有精进，我的念也已经通过对所缘的面向而现前。正因为它已经现前，所以才称为「不忘失」。「身已轻安」：由于身心轻安的生起，我的身也已经变得轻安。在这里，因为当名身轻安时，色身也必然是轻安的，所以不分别名身与色身，而通称为「身已轻安」。「无躁热」：而且，那个身正因为它轻安，所以才「无躁热」，意思是已经远离了一切躁动不安。「心得定，一境」：我的心也已经妥善地被安置、很好地被安立，就像被准确地投入所缘一样。正因为心已得定，所以成为「一境」、不动摇、无悸动。到这里为止，所说的就是禅那的前行道。

Upaṭṭhitā sati asammuṭṭhāti na kevalañca vīriyameva, satipi me ārammaṇābhimukhībhāvena upaṭṭhitā ahosi. Upaṭṭhitattāyeva ca asammuṭṭhā. Passaddho kāyoti kāyacittappassaddhisambhavena kāyopi me passaddho ahosi. Tattha yasmā nāmakāye passaddhe rūpakāyopi passaddhoyeva hoti, tasmā nāmakāyo rūpakāyoti avisesetvāva passaddho kāyoti vuttaṃ. Asāraddhoti so ca kho passaddhattāyeva asāraddho, vigatadarathoti vuttaṃ hoti. Samāhitaṃ cittaṃ ekagganti cittampi me sammā āhitaṃ suṭṭhu ṭhapitaṃ appitaṃ viya ahosi. Samāhitattā eva ca ekaggaṃ acalaṃ nipphandananti, ettāvatā jhānassa pubbabhāgapaṭipadā kathitā hoti.

533现在，为了展示借着这条行道所证得的殊胜成就——这些成就是从初禅开始，以三明为结束的——所以世尊说‘那个我……’等话语。在这里，「远离诸欲……第四禅具足而住」等所有应说的内容，在《清净道论》的大地遍章节里都已说过。唯一的差别只在于，那里说的是‘具足而住’，这里说的是‘而住’。然而，世尊是修习了什么业处之后，才具足而安住于这些禅那的呢？他是修习了入出息念这个业处。

Idāni imāya paṭipadāya adhigataṃ paṭhamajjhānaṃ ādiṃ katvā vijjāttayapariyosānaṃ visesaṃ dassento so kho ahantiādimāha. Tattha vivicceva kāmehi…pe… catutthajjhānaṃ upasampajjavihāsinti ettha tāva yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ sabbaṃ visuddhimagge pathavīkasiṇakathāyaṃ vuttaṃ. Kevalañhi tattha ‘‘upasampajja viharatī’’ti āgataṃ, idha ‘‘vihāsi’’nti, ayameva viseso. Kiṃ katvā pana bhagavā imāni jhānāni upasampajja vihāsīti, kammaṭṭhānaṃ bhāvetvā. Kataraṃ? Ānāpānassatikammaṭṭhānaṃ.

534再者，这四种禅那，对某些人是为了心一境性，对某些人是作为观的基础，对某些人是作为神通的基础，对某些人是作为灭尽定的基础，对某些人是为了转生「有」。其中，对漏尽者而言，是为了心一境性。因为他们进入禅那后，怀着“我们将以专一之心安乐地度过一天”这样的目的，在修习遍的预备行之后，便产生八等至。对有学和凡夫而言，他们从等至出定后，想以入定的心进行观照，为此而生起禅那，这些禅那便是作为观的基础。至于那些产生八等至之后，进入作为神通基础的禅那，从等至出定，然后怀着想如“一身变成多身”等教法所说的那样证得神通的心愿，而生起那些禅那的人，对他们来说，这些就是作为神通的基础。至于那些产生八等至之后，进入灭尽定，在七天中成为无心，在现法中达到灭尽涅槃后安乐而住，为了这个目的而生起禅那的人，对他们来说，这些就是作为灭尽定的基础。至于那些产生八等至之后，怀着“我们要以不退失的禅那转生于梵天世界”的想法，而生起禅那的人，对他们来说，这些就是为了转生「有」。

Imāni ca pana cattāri jhānāni kesañci cittekaggatatthāni honti, kesañci vipassanāpādakāni, kesañci abhiññāpādakāni, kesañci nirodhapādakāni, kesañci bhavokkamanatthāni. Tattha khīṇāsavānaṃ cittekaggatatthāni honti. Te hi samāpajjitvā ekaggacittā sukhaṃ divasaṃ viharissāmāti iccevaṃ kasiṇaparikammaṃ katvā aṭṭha samāpattiyo nibbattenti. Sekkhaputhujjanānaṃ samāpattito vuṭṭhāya samāhitena cittena vipassissāmāti nibbattentānaṃ vipassanāpādakāni honti. Ye pana aṭṭha samāpattiyo nibbattetvā abhiññāpādakajjhānaṃ samāpajjitvā samāpattito vuṭṭhāya ‘‘ekopi hutvā bahudhā hotī’’ti (dī. ni. 1.238; paṭi. ma. 1.102) vuttanayā abhiññāyo patthentā nibbattenti, tesaṃ abhiññāpādakāni honti. Ye pana aṭṭha samāpattiyo nibbattetvā nirodhasamāpattiṃ samāpajjitvā sattāhaṃ acittā hutvā diṭṭheva dhamme nirodhaṃ nibbānaṃ patvā sukhaṃ viharissāmāti nibbattenti, tesaṃ nirodhapādakāni honti. Ye pana aṭṭha samāpattiyo nibbattetvā aparihīnajjhānā brahmaloke uppajjissāmāti nibbattenti, tesaṃ bhavokkamanatthāni honti.

535然而，世尊在菩提树下所证得的这第四禅，既是他的观基础，又是神通基础，并且能成就一切功用，给予所有世间和出世间的功德，应当这样理解。

Bhagavatā panidaṃ catutthajjhānaṃ bodhirukkhamūle nibbattitaṃ, taṃ tassa vipassanāpādakañceva ahosi abhiññāpādakañca sabbakiccasādhakañca, sabbalokiyalokuttaraguṇadāyakanti veditabbaṃ.

594前分行道注释终。

Pubbabhāgapaṭipadādivaṇṇanā niṭṭhitā.

595宿住论注释

Pubbenivāsakathāvaṇṇanā

5252. 为了开显他成为这些功德的部分给予者，所以说了「so evaṃ samāhite citte」（彼心如此等持）等句子。其中，关于二明的不取着注释以及修习方法，已在《清净道论》里详细解释。只是在那部论里用的是「so evaṃ samāhite citte…pe… abhininnāmeti」（彼心如此等持……令转向），而这里用的是「abhininnāmesi」（他令转向了）。另外，「ayaṃ kho me brāhmaṇā」（婆罗门，这正是我的……）这句安止的部分，在那部论里是未来时，只有这点差别。其中，「so」指「那个我」。「abhininnāmesi」意为「引导」。根据「abhininnāmesi」的语词，这里的「so」应当理解为「那个我」。

52. Yesañca guṇānaṃ dāyakaṃ ahosi, tesaṃ ekadesaṃ dassento so evaṃ samāhite cittetiādimāha. Tattha dvinnaṃ vijjānaṃ anupadavaṇṇanā ceva bhāvanānayo ca visuddhimagge vitthārito. Kevalañhi tattha ‘‘so evaṃ samāhite citte…pe… abhininnāmetī’’ti vuttaṃ, idha ‘‘abhininnāmesi’’nti. Ayaṃ kho me brāhmaṇāti ayañca appanāvāro tattha anāgatoti ayameva viseso. Tattha soti so ahaṃ. Abhininnāmesinti abhinīhariṃ. Abhininnāmesinti ca vacanato soti ettha so ahanti evamattho veditabbo.

537因为这里依据世尊而说宿住随念智，所以应知有「so tato cuto idhūpapanno」（他从那里死后，生于此处）这样的连接。其中，「so tato cuto」是对那转生者的回顾观察。由此，「idhūpapanno」是指在此处受生以后。而「amutra udapādi」（在那里出生）应知是指向兜率天。其中，「tatrāpāsiṃ evaṃnāmo」是说在那里，即兜率天处，我成为了名叫善白幢的天子。「evaṃgotto」指与那些天神同姓。「evaṃvaṇṇo」指是金色。「evamāhāro」指以天界甘露为食。「evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī」指如是感受天界的乐；而苦唯是行苦。「evamāyupariyanto」指寿量如此，即以五十七俱胝、六十岁一千二百五十为寿限。「so tato cuto」是说我从那兜率天死后。「idhūpapanno」是说在这里，入于摩诃摩耶夫人的母胎而生。

Yasmā cidaṃ bhagavato vasena pubbenivāsānussatiñāṇaṃ āgataṃ, tasmā ‘‘so tato cuto idhūpapanno’’ti ettha evaṃ yojanā veditabbā. Ettha hi so tato cutoti paṭinivattantassa paccavekkhaṇaṃ. Tasmā idhūpapannoti imissā idhūpapattiyā anantaraṃ. Amutra udapādinti tusitabhavanaṃ sandhāyāhāti veditabbo. Tatrāpāsiṃ evaṃnāmoti tatrāpi tusitabhavane setaketu nāma devaputto ahosiṃ. Evaṃgottoti tāhi devatāhi saddhiṃ ekagotto. Evaṃvaṇṇoti suvaṇṇavaṇṇo. Evamāhāroti dibbasudhāhāro. Evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedīti evaṃ dibbasukhapaṭisaṃvedī. Dukkhaṃ pana saṅkhāradukkhamattameva . Evamāyupariyantoti evaṃ sattapaññāsavassakoṭisaṭṭhivassasatasahassāyupariyanto. Sotato cutoti so ahaṃ tato tusitabhavanato cuto. Idhūpapannoti idha mahāmāyāya deviyā kucchimhi nibbatto.

538在「ayaṃ kho me brāhmaṇā」等句中，「me」意为「我」。「vijjā」（明）因为能令了知的意义，所以称为明。令了知什么呢？令了知宿住。「avijjā」（无明）正是对于那宿住令不了知，是覆盖它的愚痴，所以称为无明。「tamo」（黑暗）就是那个愚痴，因为有覆盖的意义，而称为「暗」。「āloko」（光明）就是那明，因为有照明的意义，而称为「光」。这里，实际意思就是明已被证得，后面的话是赞叹。这里的连接如下：这个明被我证得了，对于证得明的人我而言，无明就被摧毁，即消失了。为什么？因为明生起了。对其余两个词语，道理也一样。

Ayaṃ kho me brāhmaṇātiādīsu meti mayā. Vijjāti viditakaraṇaṭṭhena vijjā. Kiṃ viditaṃ karoti? Pubbenivāsaṃ. Avijjāti tasseva pubbenivāsassa aviditakaraṇaṭṭhena tappaṭicchādako moho vuccati. Tamoti sveva moho paṭicchādakaṭṭhena ‘‘tamo’’ti vuccati. Ālokoti sāyeva vijjā obhāsakaraṇaṭṭhena ‘‘āloko’’ti vuccati. Ettha ca vijjā adhigatāti ayaṃ attho, sesaṃ pasaṃsāvacanaṃ. Yojanā panettha ayaṃ kho me vijjā adhigatā, tassa me adhigatavijjassa avijjā vihatā, vinaṭṭhāti attho. Kasmā? Yasmā vijjā uppannā. Esa nayo itarasmimpi padadvaye.

539在「yathā taṃ」等句中，「yathā」是譬喻，「taṃ」是填充词。由于正念不相离，所以称为「appamattassa」（不放逸者）。由于精勤，所以称为「ātāpino」（热忱者）。由于不顾身体和生命，所以称为「pahitattassa」（努力者），也就是专心致志的人。这段话的意思是：「正如不放逸者、热忱者、努力者在这样安住的时候，无明会被破坏，明会生起；黑暗会被破坏，光明会生起。同样地，我的无明被破坏了，明生起了；黑暗被破坏了，光明生起了。这正是与我投入精勤修习相应的果报。」

Yathātanti ettha yathāti opamme. Tanti nipāto. Satiyā avippavāsena appamattassa. Vīriyātāpena ātāpino. Kāye ca jīvite ca anapekkhatāya pahitattassa, pesitattassāti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti ‘‘yathā appamattassa ātāpino pahitattassa viharato avijjā vihaññeyya, vijjā uppajjeyya. Tamo vihaññeyya, āloko uppajjeyya. Evameva mama avijjā vihatā, vijjā uppannā. Tamo vihato, āloko uppanno. Etassa me padhānānuyogassa anurūpameva phalaṃ laddha’’nti.

600宿住论注释终。

Pubbenivāsakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

601天眼智的论释

Dibbacakkhuñāṇakathāvaṇṇanā

5353. 在关于死生的讨论中，由于此处经文是依于世尊而说的，所以用了「我看见、我了知」（passāmi pajānāmī），这是不同之处。其余部分则与《清净道论》中所说的相似。

53. Cutūpapātakathāyaṃ yasmā idha bhagavato vasena pāḷi āgatā, tasmā ‘‘passāmi pajānāmī’’ti vuttaṃ, ayaṃ viseso. Sesaṃ visuddhimagge vuttasadisameva.

541在此，「明」是指天眼智明。「无明」是指覆盖众生死亡与结生的无明。其余内容如前所述。而且，因为已圆满波罗蜜的大士们并没有所谓的预备工作，他们只要将心转向，就能随念种种宿住，并以天眼看见众生。因此，在那里从预备工作开始所说的修习方法，在这里并不适用。

Ettha pana vijjāti dibbacakkhuñāṇavijjā. Avijjāti sattānaṃ cutipaṭisandhipaṭicchādikā avijjā. Sesaṃ vuttanayamevāti. Yasmā ca pūritapāramīnaṃ mahāsattānaṃ parikammakiccaṃ nāma natthi. Te hi citte abhininnāmitamatteyeva anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussaranti, dibbena cakkhunā satte passanti. Tasmā yo tattha parikammaṃ ādiṃ katvā bhāvanānayo vutto, na tena idha atthoti.

604天眼智论释终

Dibbacakkhuñāṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

605漏尽智论释

Āsavakkhayañāṇakathāvaṇṇanā

5454. 在第三明中，「当心如此等持」这句，应理解为作为观基础的第四禅心。「为了漏尽智」的意思是“为了阿罗汉道智”。因为阿罗汉道能灭尽诸漏，所以称为“漏尽”，而此智属于它、包含在其中。「令心转向」意思是引生观心。对于「此是苦」等，他以通达自性相而如实地彻知、了知、证知：“苦只有这么多，不会更多”，即一切苦谛。而「此是苦集」是指能引生苦的渴爱。苦与集两者达到某个阶段而灭尽，它们的止息、涅槃就是「此是苦灭」。导向那涅槃的圣道就是「此是导向苦灭之道」。他以通达自性相而如实地彻知、了知、证知——应知这是这部分的含义。

54. Tatiyavijjāya so evaṃ samāhite citteti vipassanāpādakaṃ catutthajjhānacittaṃ veditabbaṃ. Āsavānaṃ khayañāṇāyāti arahattamaggañāṇatthāya. Arahattamaggo hi āsavavināsanato āsavānaṃ khayoti vuccati, tatra cetaṃ ñāṇaṃ, tappariyāpannattāti. Cittaṃ abhininnāmesinti vipassanācittaṃ abhinīhariṃ. So idaṃ dukkhanti evamādīsu ‘‘ettakaṃ dukkhaṃ, na ito bhiyyo’’ti sabbampi dukkhasaccaṃ sarasalakkhaṇapaṭivedhena yathābhūtaṃ abbhaññāsiṃ jāniṃ paṭivijjhiṃ. Tassa ca dukkhassa nibbattikaṃ taṇhaṃ ayaṃ dukkhasamudayoti. Tadubhayampi yaṃ ṭhānaṃ patvā nirujjhati, taṃ tesaṃ appavattiṃ nibbānaṃ ayaṃ dukkhanirodhoti. Tassa sampāpakaṃ ariyamaggaṃ ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti sarasalakkhaṇapaṭivedhena yathābhūtaṃ abbhaññāsiṃ jāniṃ paṭivijjhinti evamattho veditabbo.

543像这样从自性方面显示了诸谛之后，现在再从烦恼的角度，以间接方式来说明，于是说「这些是漏」等。「当我这样知、这样见时」意思是对于这样知、这样见的我。他在这里讲的是与观一起达到顶点的道。「从欲漏」意思是“从欲漏”。「心解脱」以此显示果的刹那，因为在道的刹那心解脱，在果的刹那则是已解脱。「于解脱有解脱智」以此显示省察智。而「生已尽」等，是显示这省察智的领域，也就是世尊用此智进行省察而彻知“生已尽”等。然而，世尊的什么“生”已尽，他又如何彻知的呢？并不是他过去的生已尽，因为过去早就尽了；也不是未来的生，因为对于未来已无需努力；更不是现在的生，因为现在还存在。而是由于道还未修习时，可能在一种、四种或五种有中，生起的一种、四种或五种蕴差别的“生”；因为道已修习，那种“生”达到不生法性而灭尽了。世尊修习道而断除烦恼后，省察到：“因为烦恼灭尽，即使有业，在未来也不会结生了”，他了知这点而彻知。

Evaṃ sarūpato saccāni dassetvā idāni kilesavasena pariyāyato dassento ime āsavātiādimāha. Tassa me evaṃ jānato evaṃ passatoti tassa mayhaṃ evaṃ jānantassa evaṃ passantassa. Saha vipassanāya koṭippattaṃ maggaṃ katheti. Kāmāsavāti kāmāsavato. Vimuccitthāti iminā phalakkhaṇaṃ dasseti, maggakkhaṇe hi cittaṃ vimuccati, phalakkhaṇe vimuttaṃ hoti. Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇanti iminā paccavekkhaṇañāṇaṃ dasseti. Khīṇā jātītiādīhi tassa bhūmiṃ, tena hi ñāṇena bhagavā paccavekkhanto ‘‘khīṇā jātī’’tiādīni abbhaññāsi. Katamā pana bhagavato jāti khīṇā, kathañca naṃ abbhaññāsīti? Na tāvassa atītā jāti khīṇā, pubbeva khīṇattā, na anāgatā, anāgate vāyāmābhāvato, na paccuppannā, vijjamānattā. Yā pana maggassa abhāvitattā uppajjeyya ekacatupañcavokārabhavesu ekacatupañcakkhandhabhedā jāti, sā maggassa bhāvitattā anuppādadhammataṃ āpajjanena khīṇā, taṃ so maggabhāvanāya pahīnakilese paccavekkhitvā ‘‘kilesābhāve vijjamānampi kammaṃ āyatiṃ appaṭisandhikaṃ hotī’’ti jānanto abbhaññāsi.

544「已住」是指已经住、已经圆满地住，也就是已作、已行、已完成的意思。「梵行」是指道的梵行。因为与凡夫善士一起的七种有学，称为住于梵行者；而诸漏尽者则称为已住者。因此，世尊省察自己的梵行住，彻知“梵行已住”。「所作已办」的意思是：对于四谛，通过四道，以遍知、断除、证悟、修习的方式，完成了十六种应做之事。因为凡夫善士等还在做这件事，而漏尽者已经是所作已办者了。因此，世尊省察自己所应作的，彻知“所作已办”。

Vusitanti vutthaṃ parivutthaṃ, kataṃ caritaṃ niṭṭhitanti attho. Brahmacariyanti maggabrahmacariyaṃ, puthujjanakalyāṇakena hi saddhiṃ sattasekkhā brahmacariyavāsaṃ vasanti nāma, khīṇāsavo vutthavāso. Tasmā bhagavā attano brahmacariyavāsaṃ paccavekkhanto ‘‘vusitaṃ brahmacariya’’nti abbhaññāsi. Kataṃ karaṇīyanti catūsu saccesu catūhi maggehi pariññāpahānasacchikiriyābhāvanāvasena soḷasavidhampi kiccaṃ niṭṭhāpitanti attho. Puthujjanakalyāṇakādayo hi taṃ kiccaṃ karonti, khīṇāsavo katakaraṇīyo. Tasmā bhagavā attano karaṇīyaṃ paccavekkhanto ‘‘kataṃ karaṇīya’’nti abbhaññāsi.

545「不受后有」：他彻知：“现在，为了再有这种状态——即那十六种业的状态，或是为了灭尽烦恼——我已没有修习道的工作了。”或者说，「为此性」是指从这种状态——即现在这组蕴的相续——中，我不再会有另一组蕴的相续。然而，这五蕴已被完全遍知，它们就像被断了根的树一样安立着。在最终识灭的时候，它们将彻底熄灭，犹如无燃料的火。

Nāparaṃitthattāyāti idāni puna itthabhāvāya evaṃsoḷasakiccabhāvāya, kilesakkhayāya vā maggabhāvanākiccaṃ me natthīti abbhaññāsi. Atha vā itthattāyāti itthabhāvato imasmā evaṃpakārā idāni vattamānakkhandhasantānā aparaṃ khandhasantānaṃ mayhaṃ natthi. Ime pana pañcakkhandhā pariññātā tiṭṭhanti chinnamūlakā rukkhā viya. Te carimakaviññāṇanirodhena anupādāno viya jātavedo nibbāyissantīti abbhaññāsi.

546现在，为了向婆罗门显示这样以省察智摄持的、漏尽智的证得，世尊说：“婆罗门，这就是我的明”等。在这里，「明」指阿罗汉道智的明。「无明」指覆盖四圣谛的无明。其余的内容与前面说的一样。到此为止，以宿住智表示关于过去的智，以天眼表示关于现在和未来的智，以漏尽智表示一切世间和出世间功德。如此，用三明统摄了一切知者的一切功德而开示，向婆罗门展示了自己的无迷惑住。

Idāni evaṃ paccavekkhaṇañāṇapariggahitaṃ āsavānaṃ khayañāṇādhigamaṃ brāhmaṇassa dassento, ayaṃ kho me brāhmaṇātiādimāha. Tattha vijjāti arahattamaggañāṇavijjā. Avijjāti catusaccapaṭicchādikā avijjā. Sesaṃ vuttanayameva. Ettāvatā ca pubbenivāsañāṇena atītaṃsañāṇaṃ, dibbacakkhunā paccuppannānāgataṃsañāṇaṃ, āsavakkhayena sakalalokiyalokuttaraguṇanti evaṃ tīhi vijjāhi sabbepi sabbaññuguṇe saṅgahetvā pakāsento attano asammohavihāraṃ brāhmaṇassa dassesi.

611漏尽智论释结束。

Āsavakkhayañāṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

612阿兰若住因释

Araññavāsakāraṇavaṇṇanā

55据说，当这样说时，婆罗门心想：“沙门乔达摩自称知一切，可至今仍不舍弃住于阿兰若，难道他还有什么别的事要做吗？”那时，世尊知道了他的心思，便顺着这个心思，开始说：“婆罗门，或许你会这样想……”等等。在这里，“婆罗门，或许你会这样想”的意思是：婆罗门，你有时可能会产生这样的想法。“但是，婆罗门，不应这样看”的意思是：婆罗门，你不应这样看——不应认为我受用边地坐卧处是因为未离贪等。世尊这样驳斥了“受用边地坐卧处没有原因”的说法之后，为了说明真正的原因，便说：“我有两种目的……”等等。这里的“目的”就是意义、利益。所以，“婆罗门，我以两种目的”意思是说：婆罗门，我是见到了两种意义、两种原因。关于“我自己的现法乐住”：这里，“现法”就是指此现前可见的自身；“乐住”是指四种威仪住处的安乐。因为独居在阿兰若的人，乃至大小便利等事，一切威仪都舒适自在，所以应被理解为“现法的乐住”。关于“并慈悯后来的众人”：住在阿兰若，怎么能慈悯后来的众人呢？那些以净信出家的善男子，见到世尊住在阿兰若，就会想：“对于世尊来说，已没有什么需要遍知、需要断除、需要修习、需要证得的了，他尚且不舍弃阿兰若坐卧处，更何况我们呢？”因此就会认为必须住于阿兰若。这样，他们就能迅速成为苦的终结者。就这样慈悯了后来的众人。为了说明这个道理，世尊说“并慈悯后来的众人”。

55. Evaṃ vutte kira brāhmaṇo cintesi – ‘‘samaṇo gotamo sabbaññutaṃ paṭijānāti, ajjāpi ca araññavāsaṃ na vijahati, atthi nu khvassa aññampi kiñci karaṇīya’’nti. Athassa bhagavā ajjhāsayaṃ viditvā iminā ajjhāsayānusandhinā, siyā kho pana tetiādimāha. Tattha siyā kho pana te, brāhmaṇa, evamassāti, brāhmaṇa, kadāci tuyhaṃ evaṃ bhaveyya. Na kho panetaṃ brāhmaṇa evaṃ daṭṭhabbanti etaṃ kho pana, brāhmaṇa, tayā mayhaṃ pantasenāsanapaṭisevanaṃ avītarāgāditāyāti evaṃ na daṭṭhabbaṃ. Evaṃ pantasenāsanapaṭisevane akāraṇaṃ paṭikkhipitvā kāraṇaṃ dassento dve kho ahantiādimāha. Tattha atthoyeva atthavaso. Tasmā dve kho ahaṃ, brāhmaṇa, atthavaseti ahaṃ kho, brāhmaṇa, dve atthe dve kāraṇāni sampassamānoti vuttaṃ hoti. Attano ca diṭṭhadhammasukhavihāranti ettha diṭṭhadhammo nāma ayaṃ paccakkho attabhāvo. Sukhavihāro nāma catunnampi iriyāpathavihārānaṃ phāsutā, ekakassa hi araññe antamaso uccārapassāvakiccaṃ upādāya sabbeva iriyāpathā phāsukā honti, tasmā diṭṭhadhammassa sukhavihāranti ayamattho veditabbo. Pacchimañca janataṃ anukampamānoti kathaṃ araññavāsena pacchimā janatā anukampitā hoti? Saddhāpabbajitā hi kulaputtā bhagavato araññavāsaṃ disvā bhagavāpi nāma araññasenāsanāni na muñcati, yassa nevatthi pariññātabbaṃ na pahātabbaṃ na bhāvetabbaṃ na sacchikātabbaṃ, kimaṅgaṃ pana mayanti cintetvā tattha vasitabbameva maññissanti. Evaṃ khippameva dukkhassantakarā bhavissanti. Evaṃ pacchimā janatā anukampitā hoti. Etamatthaṃ dassento āha ‘‘pacchimañca janataṃ anukampamāno’’ti.

614阿兰若住因释结束。

Araññavāsakāraṇavaṇṇanā niṭṭhitā.

615说法随喜释

Desanānumodanāvaṇṇanā

56听法之后，心生欢喜的婆罗门说：“具慈悯性……”等等。在这里，“具慈悯性”是指具有慈悯的品性、慈悯的本性。“众人”是指人群。“正如阿拉汉正自觉者所应慈悯的”意思是：像阿拉汉正自觉者所慈悯的那样，这些也同样地具有慈悯性。

56. Taṃ sutvā attamano brāhmaṇo anukampitarūpātiādimāha. Tattha anukampitarūpāti anukampitajātikā anukampitasabhāvā. Janatāti janasamūho. Yathā taṃ arahatā sammāsambuddhenāti yathā arahaṃ sammāsambuddho anukampeyya, tatheva anukampitarūpāti.

549再者，他这样说完之后，又对世尊的这次说法表示随喜，便对世尊说了这番话：“太殊妙了，乔达摩！太殊妙了，乔达摩！”在这里，“殊妙”这个词，可以见到它用在“灭尽、美好、端丽、随喜”等义项中。例如，在“大德，夜已过去，初夜分已尽，比丘僧团久坐”等语句中，它见于“灭尽”之义；在“此人在这四种人中，是更为殊妙、更为优胜的”等语句中，则见于“美好”之义。

Evañca pana vatvā puna taṃ bhagavato dhammadesanaṃ abbhanumodamāno bhagavantaṃ etadavoca abhikkantaṃ, bho gotama, abhikkantaṃ, bho gotamāti. Tatthāyaṃ abhikkantasaddo khayasundarābhirūpaabbhanumodanesu dissati. ‘‘Abhikkantā, bhante, ratti, nikkhanto paṭhamo yāmo, ciranisinno bhikkhusaṅgho’’tiādīsu (cūḷava. 383; a. ni. 8.20) hi khaye dissati. ‘‘Ayaṃ imesaṃ catunnaṃ puggalānaṃ abhikkantataro ca paṇītataro cā’’tiādīsu (a. ni. 4.100) sundare.

550“谁以神通与荣光闪耀，来礼敬我的双足；”

‘‘Ko me vandati pādāni, iddhiyā yasasā jalaṃ;

551在类似的语句中，“殊妙”指的就是“容貌端丽”之义。

Abhikkantena vaṇṇena, sabbā obhāsayaṃ disā’’ti. –

552而在“太殊妙了，大德”等语句中，它则见于“随喜”之义。在这里，也是作为“随喜”来使用的。因为是在随喜的语境中，所以应当理解为，这其实就是说：“善哉，善哉，乔达摩！”

Ādīsu (vi. va. 857) abhirūpe. ‘‘Abhikkantaṃ, bhante’’tiādīsu (dī. ni. 1.250; pārā. 15) abbhanumodane . Idhāpi abbhanumodaneyeva. Yasmā ca abbhanumodane, tasmā sādhu sādhu bho, gotamāti vuttaṃ hotīti veditabbaṃ.

553「在怖畏、在愤怒、在称赞时，在匆忙、在惊奇时；

‘‘Bhaye kodhe pasaṃsāyaṃ, turite kotūhalacchare;

554在欢笑、在忧伤、在净信时，智者会发出感叹之声」——

Hāse soke pasāde ca, kare āmeḍitaṃ budho’’ti. –

555根据这个特征，应当了知，这里是因为净信、因为称赞的缘故，而说了这个词两次。或者可以这样理解，“abhikkantaṃ”也就是“abhikantaṃ”，意思是极其可意、极其悦意、极其美好。

Iminā ca lakkhaṇena idha pasādavasena pasaṃsāvasena cāyaṃ dvikkhattuṃ vuttoti veditabbo. Atha vā abhikkantanti abhikantaṃ. Atiiṭṭhaṃ atimanāpaṃ, atisundaranti vuttaṃ hoti.

556其中，用一个“殊妙”来赞叹说法，用另一个来赞叹自己的净信。因为这里的意趣是这样的：“乔达摩尊者啊，乔达摩尊者的此番说法，实为殊妙；乔达摩尊者的此番说法，实为殊妙——我能依此而生起净信，这也是殊妙的。”或者，这是针对世尊的言教，从两个层面来赞叹：乔达摩尊者的言教，因其能摧破诸过失而殊妙，因其能证得诸功德而殊妙；同样地，因其能生起信而殊妙，因其能生起慧而殊妙；因有真实义利而殊妙，因具足文句音节而殊妙；因字句浅白而殊妙，因义理甚深而殊妙；因声韵悦耳而殊妙，因能深入人心而殊妙；因不自我抬高而殊妙，因不贬损他人而殊妙；因以悲愍而清凉、以智慧而纯净而殊妙；因显现在前时令人欢喜而殊妙，经反复思择而能堪忍而殊妙；因听闻时得安乐而殊妙，因审察时得真实利益而殊妙。应当把这些意义这样连接起来理解。

Tattha ekena abhikkantasaddena desanaṃ thometi, ekena attano pasādaṃ. Ayañhettha adhippāyo – abhikkantaṃ, bho gotama, yadidaṃ bhoto gotamassa dhammadesanā, abhikkantaṃ yadidaṃ bhoto gotamassa dhammadesanaṃ āgamma mama pasādoti. Bhagavatoyeva vā vacanaṃ dve dve atthe sandhāya thometi – bhoto gotamassa vacanaṃ abhikkantaṃ dosanāsanato, abhikkantaṃ guṇādhigamanato, tathā saddhājananato, paññājananato, sātthato, sabyañjanato, uttānapadato, gambhīratthato, kaṇṇasukhato, hadayaṅgamato, anattukkaṃsanato, aparavambhanato, karuṇāsītalato, paññāvadātato, āpātharamaṇīyato, vimaddakkhamato, suyyamānasukhato, vīmaṃsīyamānahitatoti evamādīhi yojetabbaṃ.

557接着，又用四个譬喻来赞叹（佛的）开示。其中：“nikkujjitaṃ”（倒覆的），指被头朝下放置，或者本来就是面朝下的状态。“ukkuḍeyyāti”（使他翻转），是让他面朝上。“paṭicchannaṃ”（被覆盖的），指被草、树叶等遮蔽的东西。“vivareyyāti”（使他揭开），就是掀开。“mūḷhassa”（对于迷路者），是针对方向迷失的人。“maggaṃ ācikkheyyāti”（能指示道路），就是拉着对方的手告诉他：‘这就是路。’“andhakāre”（于黑暗中），指的是由黑半月的十四日、半夜、浓密的森林丛和云层这四种条件形成的黑暗。以上就是对字面浅近含义的解释。

Tato parampi catūhi upamāhi desanaṃyeva thometi. Tattha nikkujjitanti adhomukhaṭhapitaṃ, heṭṭhāmukhajātaṃ vā. Ukkujjeyyāti upari mukhaṃ kareyya. Paṭicchannanti tiṇapaṇṇādicchāditaṃ. Vivareyyāti ugghāṭeyya. Mūḷhassāti disāmūḷhassa. Maggaṃ ācikkheyyāti hatthe gahetvā ‘‘esa maggo’’ti vadeyya. Andhakāreti kāḷapakkhacātuddasīaḍḍharattaghanavanasaṇḍameghapaṭalehi caturaṅge tame, ayaṃ tāva anuttānapadattho.

558不过，这里的深层用意是这样的：就像有人能将倒覆的东西翻转过来那样，乔达摩尊者把我这个背向正法、栽进非法里的人，从非法中扶立起来；就像能揭开被覆盖的东西那样，自从迦叶世尊的教法消失以来，乔达摩尊者把被邪见丛林遮蔽的教法揭开了；就像能为迷路者指示道路那样，他为走上邪路、行于错误之道的我，指出了通往天界与解脱的道路；就像在黑暗中能手持油灯那样，他为沉没于愚痴黑暗、看不见佛等宝物之相的我，举起了能够摧毁那重重愚痴黑暗的教法明灯。正因为乔达摩尊者藉由这些方式开示了我，所以颂中说：‘以种种方便开示了法。’

Ayaṃ pana adhippāyayojanā – yathā koci nikkujjitaṃ ukkujjeyya, evaṃ saddhammavimukhaṃ asaddhamme patitaṃ maṃ asaddhammā vuṭṭhāpentena, yathā paṭicchannaṃ vivareyya . Evaṃ kassapassa bhagavato sāsanantaradhānato pabhuti micchādiṭṭhigahanapaṭicchannaṃ sāsanaṃ vivarantena, yathā mūḷhassa maggaṃ ācikkheyya, evaṃ kummaggamicchāmaggappaṭipannassa me saggamokkhamaggaṃ ācikkhantena, yathā andhakāre telapajjotaṃ dhāreyya, evaṃ mohandhakāre nimuggassa me buddhādiratanarūpāni apassato tappaṭicchādakamohandhakāraviddhaṃsakadesanāpajjotadhāraṇena mayhaṃ bhotā gotamena etehi pariyāyehi pakāsitattā anekapariyāyena dhammo pakāsitoti.

627开示随喜的注释部分完毕。

Desanānumodanāvaṇṇanā niṭṭhitā.

628表达净信行相的注释

Pasannākāravaṇṇanā

559就这样赞叹完开示之后，藉由这次开示，内心对三宝生起了净信，为了展现出这种净信的样子，他说出了‘esāhaṃ’（我）等句子。其中的「esāhaṃ」就是‘eso ahaṃ’（我）。「bhavantaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gacchāmīti」（我归依乔达摩尊者），意思是：‘尊贵的乔达摩是我的归依处、庇护所，是灾祸的救护者，也是利益的安排者。’怀着这样的心意，我去归向、亲近、依止、承事乔达摩尊者；或者说，我这样去了知、觉悟。因为那些具有‘去’这一含义的词根，同样也有‘觉悟’的意思。所以，‘gacchāmīti’（我去）在这里就是‘我了知’、‘我觉悟’的意思。关于「dhammañca bhikkhusaṅghañcāti」（以及法和比丘僧团）：在这里，能让已经证得圣道、已经作证了灭、依教奉行的人不堕入恶趣，由于它能这样‘持护’，所以称为‘法’。就义理来说，它就是圣道和涅槃。就像经中说的：‘比丘们，凡是有为法当中，圣八支道被宣说为最上。’（《增支部》4.34）详细内容就是如此。而且不单单如此，法不只有圣道和涅槃，连同圣果在内的一切教理之法也是法。这在《伞盖年轻人天宫经》中就有说明：

Evaṃ desanaṃ thometvā imāya desanāya ratanattayapasannacitto pasannākāraṃ karonto esāhantiādimāha. Tattha esāhanti eso ahaṃ. Bhavantaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gacchāmīti bhavaṃ me gotamo saraṇaṃ parāyaṇaṃ, aghassa tātā , hitassa ca vidhātāti iminā adhippāyena bhavantaṃ gotamaṃ gacchāmi, bhajāmi, sevāmi, payirupāsāmi, evaṃ vā jānāmi, bujjhāmīti. Yesañhi dhātūnaṃ gatiattho, buddhipi tesaṃ attho. Tasmā gacchāmīti imassa jānāmi, bujjhāmīti ayamattho vutto. Dhammañca bhikkhusaṅghañcāti ettha pana adhigatamagge sacchikatanirodhe yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne ca apāyesu apatamāne dhāretīti dhammo, so atthato ariyamaggo ceva nibbānañca. Vuttañhetaṃ – ‘‘yāvatā, bhikkhave, dhammā saṅkhatā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo tesaṃ aggamakkhāyatī’’ti (a. ni. 4.34) vitthāro. Na kevalañca ariyamaggo ceva nibbānañca, apica kho ariyaphalehi saddhiṃ pariyattidhammopi. Vuttañhetaṃ chattamāṇavakavimāne –

560‘离贪、无垢、无忧悲，它是无为法，是不违逆的；

‘‘Rāgavirāgamanejamasokaṃ, dhammamasaṅkhatamappaṭikūlaṃ;

561这甘甜、熟练、善加分别的法，为了寻求归依，你应当去亲近它。’

Madhuramimaṃ paguṇaṃ suvibhattaṃ, dhammamimaṃ saraṇatthamupehī’’ti. (vi. va. 887);

562在这里，‘离贪’是说道；‘无垢、无忧悲’是说到果；‘无为法’是说涅槃。‘不违逆的、甘甜、熟练、善为分别的’是指经由三藏所分别的一切法蕴。‘以正见和戒律和合而聚集’就叫作僧伽，从义理上说，也就是八种圣补特伽罗所组成的团体。这一点在同一个天宫经里也说过。

Ettha rāgavirāgoti maggo kathito. Anejamasokanti phalaṃ. Dhammamasaṅkhatanti nibbānaṃ. Appaṭikūlaṃ madhuramimaṃ paguṇaṃ suvibhattanti piṭakattayena vibhattā sabbadhammakkhandhāti. Diṭṭhisīlasaṅghātena saṃhatoti saṅgho, so atthato aṭṭha ariyapuggalasamūho. Vuttañhetaṃ tasmiṃyeva vimāne.

563并且，在什么地方布施才被称为有大果报呢？是在对四双八辈的清净男子们布施时。

‘‘Yattha ca dinnamahapphalamāhu, catūsu sucīsu purisayugesu;

564这八种补特伽罗都是见法者，为了寻求归依，你应该去亲近这样的僧伽。

Aṭṭha ca puggala dhammadasā te, saṅghamimaṃ saraṇatthamupehī’’ti. (vi. va. 888);

565比丘们组成的僧伽就是比丘僧团。到这里，婆罗门已经宣说了三种归依。

Bhikkhūnaṃ saṅgho bhikkhusaṅgho. Ettāvatā brāhmaṇo tīṇi saraṇagamanāni paṭivedesi.

636关于“净信表示”的注释结束。

Pasannākāravaṇṇanā niṭṭhitā.

637关于归依谈论的注释

Saraṇagamanakathāvaṇṇanā

566现在，为了在这些归依的内容上达到善巧，应了知以下这些方面：什么是「归依」，什么是「归依的行为」，谁去归依，归依的分类，归依的果报，归依的杂染，以及归依的失坏。具体如下：首先从词义上说，「归依」的意思是“杀害”——因为归依者通过归依的行为，能破坏、摧毁怖畏、惊恐、痛苦以及恶趣的杂染，这就是它的含义；这个词实际上就是三宝的别名。或者，也可以这样解释：佛陀通过让众生获得利益并制止不利，从而破坏众生的怖畏；法通过度脱轮回的荒漠并给予安稳，从而破坏怖畏；僧伽通过让即使微小的善行也能获得广大果报，从而破坏怖畏。因此，从这个角度来说，三宝就是归依。以对三宝的净信和最高尊重，破除烦恼，并以三宝为最终归宿而生起的心，就是「归依的行为」。具备这种心的有情是「去归依的人」，意思是，他以这样的心生起方式：‘这三者是我的归依，是我的归宿’，如此亲近归依。因此，应首先了解这三项：什么是归依，什么是归依的行为，以及谁去归依。

Idāni tesu saraṇagamanesu kosallatthaṃ saraṇaṃ, saraṇagamanaṃ. Yo ca saraṇaṃ gacchati, saraṇagamanappabhedo , saraṇagamanassa phalaṃ, saṃkileso, bhedoti ayaṃ vidhi veditabbo. Seyyathidaṃ – padatthato tāva hiṃsatīti saraṇaṃ, saraṇagatānaṃ teneva saraṇagamanena bhayaṃ santāsaṃ dukkhaṃ duggatiparikilesaṃ hanati vināsetīti attho, ratanattayassevetaṃ adhivacanaṃ.

567然而，对于归依的分类，归依分为两种：出世间归依和世间归依。其中，出世间归依是已见真谛的圣者在证得道心的刹那，通过彻底断除归依的杂染，从所缘上是以涅槃为所缘，从作用上则圆满成就于整个三宝。世间归依则是凡夫通过镇伏归依的杂染，从所缘上是以佛陀等的功德为所缘而成就；从意义上讲，这指的是在佛陀等对象上获得了信心，而且这种以信为根本的正见，在十种福德业事中，被称为“见正直业”。

Atha vā hite pavattanena ahitā ca nivattanena sattānaṃ bhayaṃ hiṃsati buddho. Bhavakantārā uttāraṇena assāsadānena ca dhammo. Appakānampi kārānaṃ vipulaphalapaṭilābhakaraṇena saṅgho. Tasmā imināpi pariyāyena ratanattayaṃ saraṇaṃ. Tappasādataggarutāhi vihatakileso tapparāyaṇatākārappavatto cittuppādo saraṇagamanaṃ. Taṃsamaṅgisatto saraṇaṃ gacchati, vuttappakārena cittuppādena etāni me tīṇi saraṇāni saraṇaṃ, etāni parāyaṇanti evaṃ upetīti attho. Evaṃ tāva saraṇaṃ saraṇagamanaṃ yo ca saraṇaṃ gacchatīti idaṃ tayaṃ veditabbaṃ.

568或者，因利益之发起与非利益之回避，众生畏惧，会生烦恼。世尊为渡越生死苦海，用教法如呼吸般给予凉解帮助。即使是很小的善业，只要能产生广大的成果与回报，也能成就僧团。因此，正如以前所言，“宝三者”也称皈依。通过精勤用功的苦行，破除烦恼，专心致志地发起皈依心，此即为皈依行者所依止的皈依。皈依者以所发之心皈依此三皈依，故称这三皈依为皈依及究竟依止。由此可知，皈依与皈依行为，及皈依者，应如此辨明。

Saraṇagamanappabhede pana duvidhaṃ saraṇagamanaṃ lokuttaraṃ lokiyañca. Tattha lokuttaraṃ diṭṭhasaccānaṃ maggakkhaṇe saraṇagamanupakkilesasamucchedena ārammaṇato nibbānārammaṇaṃ hutvā kiccato sakalepi ratanattaye ijjhati. Lokiyaṃ puthujjanānaṃ saraṇagamanupakkilesavikkhambhanena ārammaṇato buddhādiguṇārammaṇaṃ hutvā ijjhati, taṃ atthato buddhādīsu vatthūsu saddhāpaṭilābho, saddhāmūlikā ca sammādiṭṭhi dasasu puññakiriyavatthūsu diṭṭhijukammanti vuccati.

569而这归依以四种方式发生：通过「自我奉献」、通过「以彼为归处」、通过「成为弟子」、通过「礼拜」。其中，「自我奉献」就是指：‘从今日开始，我将自己奉献给佛陀、奉献给法、奉献给僧’，像这样，把自己完全舍给佛陀等。「以彼为归处」就是指：‘从今日开始，我是以佛陀为归处的人、以法为归处的人、以僧为归处的人，请这样记持我’，像这样，成为以它们为归处的状态。「成为弟子」就是指：‘从今日开始，我是佛陀的弟子、法的弟子、僧的弟子，请这样记持我’，像这样，进入弟子的身份。「礼拜」就是指：‘从今日开始，我只对佛陀、法、僧这三处行问讯、起迎、合掌之礼、适当恭敬，请这样记持我’，像这样，对佛陀等作最上的谦恭礼敬。因为在这四种形式中，只要做了其中任何一种，归依便已成立。

Tayidaṃ catudhā pavattati attasanniyyātanena tapparāyaṇatāya sissabhāvūpagamanena paṇipātenāti. Tattha attasanniyyātanaṃ nāma ‘‘ajja ādiṃ katvā ahaṃ attānaṃ buddhassa niyyātemi, dhammassa, saṅghassā’’ti evaṃ buddhādīnaṃ attapariccajanaṃ. Tapparāyaṇatā nāma ‘‘ajja ādiṃ katvā ahaṃ buddhaparāyaṇo, dhammaparāyaṇo, saṅghaparāyaṇo iti maṃ dhārethā’’ti evaṃ tapparāyaṇabhāvo. Sissabhāvūpagamanaṃ nāma ‘‘ajja ādiṃ katvā ahaṃ buddhassa antevāsiko, dhammassa, saṅghassāti maṃ dhārethā’’ti evaṃ sissabhāvūpagamo. Paṇipāto nāma ‘‘ajja ādiṃ katvā ahaṃ abhivādanapaccuṭṭhānaañjalikammasāmīcikammaṃ buddhādīnaṃyeva tiṇṇaṃ vatthūnaṃ karomi, iti maṃ dhārethā’’ti evaṃ buddhādīsu paramanipaccakāro. Imesañhi catunnaṃ ākārānaṃ aññatarampi karontena gahitaṃyeva hoti saraṇagamanaṃ.

570再者，'我将自己奉献给世尊，我将自己奉献给法，我将自己奉献给僧。我奉献生命，我的自我已全然奉献，我的生命已全然奉献，我归依佛陀直至生命结束，佛陀是我的归依、庇护、保护'，这也应理解为「自我奉献」。另外，'啊，我确实希望能见到导师，只愿见到世尊；啊，我确实希望能见到善逝，只愿见到世尊；啊，我确实希望能见到正自觉者，只愿见到世尊'（《相应部·因缘品》2.154），像这样，如同大迦叶的归依，也应视为「成为弟子」。

Apica bhagavato attānaṃ pariccajāmi, dhammassa, saṅghassa attānaṃ pariccajāmi. Jīvitaṃ pariccajāmi, pariccattoyeva me attā, pariccattaṃyeva me jīvitaṃ, jīvitapariyantikaṃ buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmi, buddho me saraṇaṃ leṇaṃ tāṇanti evampi attasanniyyātanaṃ veditabbaṃ. ‘‘Satthārañca vatāhaṃ passeyyaṃ bhagavantameva passeyyaṃ, sugatañca vatāhaṃ passeyyaṃ bhagavantameva passeyyaṃ, sammāsambuddhañca vatāhaṃ passeyyaṃ bhagavantameva passeyya’’nti (saṃ. ni. 2.154) evampi mahākassapassa saraṇagamanaṃ viya sissabhāvūpagamanaṃ daṭṭhabbaṃ.

571‘我将游行，从村至村，从城至城；’

‘‘So ahaṃ vicarissāmi, gāmā gāmaṃ purā puraṃ;

572‘礼敬着正自觉者，以及法的善妙法性。’（《经集》194；《相应部·有偈品》1.246）——

Namassamāno sambuddhaṃ, dhammassa ca sudhammata’’nti. (su. ni. 194; saṃ. ni. 1.246) –

573像这样，如同旷野夜叉等的归依，当知是「以彼为归处」。'那时，梵摩婆罗门从座位起身，将上衣披于一肩，以头面伏在世尊的脚下，用嘴亲吻世尊的双脚，用双手抚摸，并报上名字：“乔达摩尊者，我是梵摩婆罗门；乔达摩尊者，我是梵摩婆罗门。”'（《中部》2.394）像这样，也应视为「礼拜」。

Evampi āḷavakādīnaṃ saraṇagamanaṃ viya tapparāyaṇatā veditabbā. ‘‘Atha kho brahmāyu brāhmaṇo uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā bhagavato pādesu sirasā nipatitvā bhagavato pādāni mukhena ca paricumbati, pāṇīhi ca parisambāhati, nāmañca sāveti brahmāyu ahaṃ, bho gotama, brāhmaṇo, brahmāyu ahaṃ, bho gotama, brāhmaṇo’’ti (ma. ni. 2.394) evampi paṇipāto daṭṭhabbo.

574而此归依，由于亲属、怖畏、老师、应供者这四种原因而有四种。其中，出于「应供者」之因而礼拜的，才成为归依；其余三者则不是。因为归依是以最殊胜者为标准而被接受的，也以最殊胜者为标准而遭破坏。因此，若有释迦人或拘利人，心想'佛陀是我们的亲属'而礼敬，这种归依并未真正成立。或者有人心想'沙门乔达摩为国王所尊崇，有大神力，如果不礼敬的话，可能会作出无义的伤害'，因怖畏而礼敬，这种归依也未真正成立。或者有人在菩萨时期曾经在世尊那里学过一些法，记在心里，到成佛时期，或者——

So panesa ñātibhayācariyadakkhiṇeyyavasena catubbidho hoti. Tattha dakkhiṇeyyapaṇipātena saraṇagamanaṃ hoti, na itarehi. Seṭṭhavaseneva hi saraṇaṃ gayhati, seṭṭhavasena bhijjati, tasmā yo sākiyo vā koliyo vā ‘‘buddho amhākaṃ ñātako’’ti vandati, aggahitameva hoti saraṇaṃ. Yo vā ‘‘samaṇo gotamo rājapūjito mahānubhāvo, avandiyamāno anatthampi kareyyā’’ti bhayena vandati, aggahitameva hoti saraṇaṃ. Yo vā bodhisattakāle bhagavato santike kiñci uggahitaṃ saramāno buddhakāle vā –

575‘应以一分财富用于生活，以两分从事事业；’

‘‘Ekena bhoge bhuñjeyya, dvīhi kammaṃ payojaye;

576‘第四分应当存起来，以备危难之时。’（《长部》3.265）——

Catutthañca nidhāpeyya, āpadāsu bhavissatī’’ti. (dī. ni. 3.265) –

577领受了这样的教诫后，如果心里想着'这是我的老师'而去礼敬，这样的归依其实并没有被真正接纳。然而，如果心里想着'此人是世间最上的应供者'而去礼敬，只有以这种方式，归依才被真实地接纳。

Evarūpaṃ anusāsaniṃ uggahetvā ‘‘ācariyo me’’ti vandati, aggahitameva hoti saraṇaṃ. Yo pana ‘‘ayaṃ loke aggadakkhiṇeyyo’’ti vandati, teneva gahitaṃ hoti saraṇaṃ.

578如此，已经接纳归依的近事男或近事女，即使礼敬在其他外道中出家的亲属，心里想着'这是我的亲属'，他们的归依也不会被破坏，礼敬未出家的亲属就更不会了。同样，因怖畏而礼敬国王——由于国王被举国尊崇，如果不礼敬可能会造成无意义的伤害——这样的礼敬也不会破坏归依。同样，即使礼敬教授某种技艺的外道，心里想着'这是我的老师'，归依也不会被破坏。应当这样来了知归依被破坏与不被破坏的差别。

Evaṃ gahitasaraṇassa ca upāsakassa vā upāsikāya vā aññatitthiyesu pabbajitampi ñātiṃ ‘‘ñātako me aya’’nti vandato saraṇagamanaṃ na bhijjati, pageva apabbajitaṃ. Tathā rājānaṃ bhayavasena vandato, so hi raṭṭhapūjitattā avandiyamāno anatthampi kareyyāti. Tathā yaṃkiñci sippaṃ sikkhāpakaṃ titthiyaṃ ‘‘ācariyo me aya’’nti vandatopi na bhijjatīti evaṃ saraṇagamanappabhedo veditabbo.

579其中，对于「出世间的归依」，有四种沙门果作为它的「异熟果」，一切苦的灭尽作为它的「饶益果」。如经中说：

Ettha ca lokuttarassa saraṇagamanassa cattāri sāmaññaphalāni vipākaphalaṃ, sabbadukkhakkhayo ānisaṃsaphalaṃ. Vuttañhetaṃ –

580‘凡已归依佛陀、法和僧伽的人，

‘‘Yo ca buddhañca dhammañca, saṅghañca saraṇaṃ gato;

581以正慧彻底照见四圣谛——

Cattāri ariyasaccāni, sammappaññāya passati.

582苦、苦的集起、苦的超越，

Dukkhaṃ dukkhasamuppādaṃ, dukkhassa ca atikkamaṃ;

583以及导向苦灭的圣八支道。

Ariyañcaṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ, dukkhūpasamagāminaṃ.

584这归依确实安稳，这归依最为无上。’

Etaṃ kho saraṇaṃ khemaṃ, etaṃ saraṇamuttamaṃ;

585依此归依，能从一切苦解脱。

Etaṃ saraṇamāgamma, sabbadukkhā pamuccatī’’ti. (dha. pa. 190-192);

586另外，应当了知出世间归依的利益果报，即不会将任何行执为常等。正如经中所说：“诸比丘，这不可能，没有机会——具见者不会将任何行执为常，不会执为乐，不会将任何法执为我，不会杀害母亲，不会杀害身为阿拉汉的父亲，不会以嗔心使如来流血，不会分裂僧伽，不会归依其他导师——这是不可能的。”（《中部》3.128；《增支部》1.268-276）

Apica niccato anupagamanādivasena petassa ānisaṃsaphalaṃ veditabbaṃ. Vuttañhetaṃ, ‘‘aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso, yaṃ diṭṭhisampanno puggalo kañci saṅkhāraṃ niccato upagaccheyya, sukhato upagaccheyya, kañci dhammaṃ attato upagaccheyya, mātaraṃ jīvitā voropeyya, pitaraṃ arahantaṃ jīvitā voropeyya, duṭṭhacitto tathāgatassa lohitaṃ uppādeyya, saṅghaṃ bhindeyya, aññaṃ satthāraṃ uddiseyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti (ma. ni. 3.128; a. ni. 1.268-276).

587然而，世间归依的果报，就是获得善趣的生命成就与财富受用成就。这也就是经中所说的：

Lokiyassa pana saraṇagamanassa bhavasampadāpi bhogasampadāpi phalameva. Vuttañhetaṃ –

588“凡已归依佛者，……

‘‘Yekeci buddhaṃ saraṇaṃ gatāse,

589他们将不会走向恶趣之地；

Na te gamissanti apāyabhūmiṃ;

590舍弃人的身体之后，

Pahāya mānusaṃ dehaṃ,

591将成就天身，圆满天界众神。”（《相应部》1.37）

Devakāyaṃ paripūressantī’’ti. (saṃ. ni. 1.37);

592还进一步说：“那时，天帝释与八万天众一起，前往尊者大目犍连之处。……站在一旁的天帝释，尊者大目犍连对他说：‘天帝释，归依佛是好的。天帝释，正是以归依佛为因，这里有些众生在身坏命终之后，往生善趣、天界。’那些天人依十种事胜过其他天人：天界的寿命、天界的容貌、天界的快乐、天界的名声、天界的权威，以及天界的色、声、香、味、触。”（《相应部》4.341）同样的道理也适用于法和僧。此外，通过《韦拉摩经》（《增支部》9.20）等，也能了知归依果报的种种差别。应当这样了知归依之果。

Aparampi vuttaṃ ‘‘atha kho sakko devānamindo asītiyā devatāsahassehi saddhiṃ yenāyasmā mahāmoggallāno, tenupasaṅkami…pe… ekamantaṃ ṭhitaṃ kho sakkaṃ devānamindaṃ āyasmā mahāmoggallāno etadavoca ‘sādhu kho devānaminda buddhaṃ saraṇagamanaṃ hoti, buddhaṃ saraṇagamanahetu kho devānaminda evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjantī’ti. Te aññe deve dasahi ṭhānehi adhigaṇhanti dibbena āyunā dibbena vaṇṇena sukhena yasena ādhipateyyena dibbehi rūpehi saddehi gandhehi rasehi phoṭṭhabbehī’’ti (saṃ. ni. 4.341). Esa nayo dhamme saṅghe ca. Apica velāmasuttādivasenāpi (a. ni. 9.20) saraṇagamanassa phalaviseso veditabbo. Evaṃ saraṇagamanaphalaṃ veditabbaṃ.

593其中，世间的归依会因对三宝的无知、疑惑、邪见等而受到染污，因此不具备大光明，也没有大威力。出世间的归依则没有染污。世间的归依有两种退失：有过的和无过的。其中，有过的退失发生在将自己托付给外道导师等的时候，会产生不可意的果报。无过的退失只是时间上的行为，因为没有异熟，所以没有果报。而出世间的归依则完全没有退失，因为即使在另一生中，圣弟子也不会归向其他导师。应当这样理解归依的染污和退失。‘愿尊贵的乔达摩接纳我为近事男’的意思是：愿尊贵的乔达摩把我当作‘近事男’，也就是请他知道。

Tattha lokiyasaraṇagamanaṃ tīsu vatthūsu aññāṇasaṃsayamicchāñāṇādīhi saṃkilissati, na mahājutikaṃ hoti, na mahāvipphāraṃ. Lokuttarassa natthi saṃkileso. Lokiyassa ca saraṇagamanassa duvidho bhedo sāvajjo anavajjo ca. Tattha sāvajjo aññasatthārādīsu attasanniyyātanādīhi hoti, so aniṭṭhaphalo. Anavajjo kālaṃ kiriyāya, so avipākattā aphalo. Lokuttarassa pana nevatthi bhedo. Bhavantarepi hi ariyasāvako aññasatthāraṃ na uddisatīti evaṃ saraṇagamanassa saṃkileso ca bhedo ca veditabboti. Upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretūti maṃ bhavaṃ gotamo ‘‘upāsako aya’’nti evaṃ dhāretu, jānātūti attho.

666归依论释结束。

Saraṇagamanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

667近事男仪轨论释

Upāsakavidhikathāvaṇṇanā

594然而，为了精通近事男的仪轨，这里应当了解这些杂项：什么是「近事男」？为什么称为近事男？他的戒是什么？他的活命是什么？什么是他的衰损？什么是他的成就？

Upāsakavidhikosallatthaṃ panettha ko upāsako, kasmā upāsakoti vuccati, kimassa sīlaṃ, ko ājīvo, kā vipatti, kā sampattīti idaṃ pakiṇṇakaṃ veditabbaṃ.

595其中，什么是「近事男」？任何归依三宝的在家人。正如所说：“摩诃男，当近事男归依了佛、归依了法、归依了僧伽，摩诃男，仅凭这样他就成为近事男。”（《相应部》5.1033）

Tattha ko upāsakoti yo koci tisaraṇagato gahaṭṭho. Vuttañhetaṃ – ‘‘yato kho mahānāma upāsako buddhaṃ saraṇaṃ gato hoti, dhammaṃ saraṇaṃ gato hoti, saṅghaṃ saraṇaṃ gato hoti. Ettāvatā kho mahānāma upāsako hotī’’ti (saṃ. ni. 5.1033).

596为什么称为「近事男」？因为亲近侍奉三宝。也就是说：他亲近侍奉佛陀，所以称为近事男；亲近侍奉法，所以称为近事男；亲近侍奉僧伽，所以称为近事男。

Kasmā upāsakoti ratanattayassa upāsanato. So hi buddhaṃ upāsatīti upāsako. Dhammaṃ, saṅghaṃ upāsatīti upāsako.

597什么是他的「戒」？就是五远离。正如所说：“摩诃男，当近事男远离杀生、远离不与取、远离欲邪行、远离妄语、远离饮酒及放逸处，摩诃男，这位近事男便成为具戒者。”（《相应部》5.1033）

Kimassasīlanti pañca veramaṇiyo. Yathāha ‘‘yato kho mahānāma upāsako pāṇātipātā paṭivirato hoti adinnādānā , kāmesu micchācārā, musāvādā, surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭivirato hoti. Ettāvatā kho mahānāma upāsako sīlavā hotī’’ti (saṃ. ni. 5.1033).

598什么是他的「活命」？就是舍弃五种邪命买卖，依法、平等地谋生。正如所说：“诸比丘，这五种买卖是近事男不应做的。哪五种？武器买卖、生命买卖、肉类买卖、酒类买卖、毒药买卖。诸比丘，这五种买卖，近事男不应做。”（《增支部》5.177）

Ko ājīvoti pañca micchāvaṇijjā pahāya dhammena samena jīvitakappanaṃ. Vuttañhetaṃ ‘‘pañcimā, bhikkhave, vaṇijjā upāsakena akaraṇīyā. Katamā pañca? Satthavaṇijjā, sattavaṇijjā, maṃsavaṇijjā, majjavaṇijjā, visavaṇijjā. Imā kho, bhikkhave, pañca vaṇijjā upāsakena akaraṇīyā’’ti (a. ni. 5.177).

599什么是「衰损」？就是指他戒的衰损和活命的衰损，这就是他的衰损。再者，正是由于那种衰损，他既成了旃陀罗，又是污垢，也是可呵责的人。也应知道这就是他的衰损。从义理上讲，那些就是不信等五种法。正如经中所说：“比丘们，具足五种法的近事男，就成为近事男中的旃陀罗、近事男中的污垢、近事男中的可呵责者。是哪五种呢？他没有信，恶戒，迷信吉兆，信吉祥而不信业，还从这里之外去寻求应供者，并在那里先行供养。”（《增支部》5.175）

Kā vipattīti yā tasseva sīlassa ca ājīvassa ca vipatti, ayamassa vipatti. Apica yāya esa caṇḍālo ceva hoti malañca patikuṭṭho ca. Sāpissa vipattīti veditabbā. Te ca atthato assaddhiyādayo pañca dhammā honti. Yathāha ‘‘pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato upāsako upāsakacaṇḍālo ca hoti upāsakamalañca upāsakapatikuṭṭho ca. Katamehi pañcahi? Assaddho hoti, dussīlo hoti, kotūhalamaṅgaliko hoti, maṅgalaṃ pacceti no kammaṃ, ito ca bahiddhā dakkhiṇeyyaṃ pariyesati tattha ca pubbakāraṃ karotī’’ti (a. ni. 5.175).

600什么是「成就」？就是指他的戒成就与活命成就，这就是成就。还有那些能令他成为宝等的信等五种法。正如经中所说：“比丘们，具足五种法的近事男，就成为近事男中的宝、近事男中的莲花、近事男中的白莲。是哪五种呢？他有信，具戒，不迷信吉兆，信业而不信吉祥，不从这里之外去寻求应供者，就在这里先行供养。”（《增支部》5.175）

Kāsampattīti yā cassa sīlasampadā ca ājīvasampadā ca, sā sampatti. Ye cassa ratanabhāvādikarā saddhādayo pañca dhammā. Yathāha ‘‘pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato upāsako upāsakaratanañca hoti upāsakapadumañca upāsakapuṇḍarīkañca. Katamehi pañcahi? Saddho hoti, sīlavā hoti, na kotūhalamaṅgaliko hoti, kammaṃ pacceti no maṅgalaṃ, na ito bahiddhā dakkhiṇeyyaṃ gavesati, idha ca pubbakāraṃ karotī’’ti (a. ni. 5.175).

601「Ajjatagge」（从今日起）：在这里，“agga”这个词在起始、尖端、部分、最上等义中出现。例如，在“Ajjatagge, samma dovārika, āvarāmi dvāraṃ nigaṇṭhānaṃ nigaṇṭhīnaṃ”（守门人，从今日起我关闭尼干陀以及尼干陀女之门）等（《中部》2.70）语句中，它表示起始。在“以那指端接触那指端”、“蔗端、竹端”等中，它表示尖端。在“酸的部分，或甜的部分，或苦的部分”，“比丘们，我允许以精舍部分或周房部分来分配”等中，它表示部分。在“比丘们，所有无足的众生……乃至……如来被宣告为他们中最上者”等（《增支部》4.34）中，它表示最上。而在这里，应把它看作起始义。所以，“ajjatagge”就是“从今天开始”，意思是“以今天作为起始”。应这样理解这里的含义。“ajjataṃ”是指“今天的存在”。也有“ajjadagge”这种读法，其中的da字母是连接音，意思还是“以今天为始”。

Ajjataggeti ettha ayaṃ aggasaddo ādikoṭikoṭṭhāsaseṭṭhesu dissati. ‘‘Ajjatagge, samma dovārika, āvarāmi dvāraṃ nigaṇṭhānaṃ nigaṇṭhīna’’ntiādīsu (ma. ni. 2.70) hi ādimhi dissati. ‘‘Teneva aṅgulaggena taṃ aṅgulaggaṃ parāmaseyya, (kathā. 441) ucchaggaṃ veḷagga’’ntiādīsu koṭiyaṃ. ‘‘Ambilaggaṃ vā madhuraggaṃ vā tittakaggaṃ vā (saṃ. ni. 5.374), anujānāmi, bhikkhave, vihāraggena vā pariveṇaggena vā bhājetu’’ntiādīsu (cūḷava. 318) koṭṭhāse. ‘‘Yāvatā, bhikkhave, sattā apadā vā…pe… tathāgato tesaṃ aggamakkhāyatī’’tiādīsu (a. ni. 4.34) seṭṭhe. Idha panāyaṃ ādimhi daṭṭhabbo. Tasmā ajjataggeti ajjataṃ ādiṃ katvā, evamettha attho veditabbo. Ajjatanti ajjabhāvaṃ. Ajjadaggeti vā pāṭho, da-kāro padasandhikaro, ajja aggaṃ katvāti attho.

602「Pāṇupetaṃ」（与生命俱行）：即与生命一起同行，只要我的生命还在延续，就一直如此。请乔达摩尊师您忆持我、知道我是这样的近事男：以三种归依而皈依、不依止其他导师、能作必要的服务。即使有人用锋利的剑砍掉我的头，我也绝不会说“佛陀不是佛陀”“法不是法”“僧伽不是僧伽”。就这样，他以献身的方式归依后，又以四种资具发出邀请，从座位起身，顶礼世尊，右绕三匝，然后离去。

Pāṇupetanti pāṇehi upetaṃ, yāva me jīvitaṃ pavattati, tāva upetaṃ. Anaññasatthukaṃ tīhi saraṇagamanehi saraṇaṃ gataṃ upāsakaṃ kappiyakārakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu jānātu. Ahañhi sacepi me tikhiṇena asinā sīsaṃ chindeyya, neva buddhaṃ ‘‘na buddho’’ti vā dhammaṃ ‘‘na dhammo’’ti vā, saṅghaṃ ‘‘na saṅgho’’ti vā vadeyyanti. Evaṃ attasanniyyātanena saraṇaṃ gantvā catūhi ca paccayehi pavāretvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā pakkāmīti.

677近事男规论的释义结束。

Upāsakavidhikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

678《破除迷执》中部注释书

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

679《怖畏恐惧经》释义结束。

Bhayabheravasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

6805. 《无秽经》释义

5. Anaṅgaṇasuttavaṇṇanā

57「如是我闻……尊者舍利弗」云云，这就是《无秽经》。这里是对经中那些不明显词句的注释——如同在本经中的做法，在所有经典中也都如此。因此，从这以后就不再说什么多余的话，只单纯对那些前所未释的词句进行注释。

57.Evaṃme sutaṃ…pe… āyasmā sāriputtoti anaṅgaṇasuttaṃ. Tatrāyaṃ anuttānapadavaṇṇanā – yathā cettha, evaṃ sabbasuttesu. Tasmā ito paraṃ ettakampi avatvā apubbapadavaṇṇanaṃyeva karissāma.

604「四」是数量的限定，即限定为四个。「补特伽罗」指有情、人、人士。但不应当据此就认为这位大长老是持补特伽罗实有论的人；因为这位尊者乃是佛弟子中最卓越的，他只是毫不违背地开示世尊佛陀的教导。

Cattāroti gaṇanaparicchedo. Puggalāti sattā narā posā. Ettāvatā ca puggalavādī mahātheroti na gahetabbaṃ, ayañhi āyasmā buddhaputtānaṃ seṭṭho, so buddhassa bhagavato desanaṃ avilomentoyeva deseti.

683「世俗与究竟开示论」的注释

Sammutiparamatthadesanākathāvaṇṇanā

605世尊佛陀的开示有两种：世俗开示和究竟开示。其中，「补特伽罗」、「有情」、「女人」、「男人」、「刹帝利」、「婆罗门」、「天」、「魔」等，像这些是属于世俗开示。「无常」、「苦」、「无我」，以及「蕴」、「界」、「处」、「念处」等，像这些是属于究竟开示。

Buddhassa bhagavato duvidhā desanā sammutidesanā, paramatthadesanā cāti. Tattha puggalo satto itthī puriso khattiyo brāhmaṇo devo māroti evarūpā sammutidesanā. Aniccaṃ dukkhaṃ anattā, khandhā dhātū āyatanāni satipaṭṭhānāti evarūpā paramatthadesanā.

606其中，世尊对于那些听闻世俗方式的教说后，能通达义理、舍断愚痴而证得殊胜的人，就为他们开示世俗的教说；对于那些听闻究竟方式的教说后，能通达义理、舍断愚痴而证得殊胜的人，就为他们开示究竟的教说。这里有一个譬喻：好比一位精通各地方言、能够解释三吠陀义理的老师，如果学生听懂用达罗毗荼语所说的意思，老师就用达罗毗荼语教导；如果听懂用安达卡语等其他某种语言所说的意思，老师就用那种语言教导。这样，那些学童依靠这位聪明善巧的老师，很快就能学会技艺。在这个譬喻中，佛陀世尊就像那位老师；三部藏着待讲说的内容，如同三吠陀；老师对方言的善巧，就如同世尊对世俗与究竟的善巧；说各种方言的学童，就像那些有能力通过世俗或究竟教说而领悟的可教导的众生；老师用达罗毗荼语等来教导，应知就是世尊以世俗或究竟的方式来开示。于此又说：

Tattha bhagavā ye sammutivasena desanaṃ sutvā atthaṃ paṭivijjhitvā mohaṃ pahāya visesaṃ adhigantuṃ samatthā, tesaṃ sammutidesanaṃ deseti. Ye pana paramatthavasena desanaṃ sutvā atthaṃ paṭivijjhitvā mohaṃ pahāya visesamadhigantuṃ samatthā, tesaṃ paramatthadesanaṃ deseti. Tatthāyaṃ upamā, yathā hi desabhāsākusalo tiṇṇaṃ vedānaṃ atthasaṃvaṇṇanako ācariyo ye damiḷabhāsāya vutte atthaṃ jānanti, tesaṃ damiḷabhāsāya ācikkhati. Ye andhakabhāsādīsu aññatarāya, tesaṃ tāya tāya bhāsāya. Evaṃ te māṇavakā chekaṃ byattaṃ ācariyamāgamma khippameva sippaṃ uggaṇhanti. Tattha ācariyo viya buddho bhagavā. Tayo vedā viya kathetabbabhāvena ṭhitāni tīṇi piṭakāni. Desabhāsākosallamiva sammutiparamatthakosallaṃ. Nānādesabhāsā māṇavakā viya sammutiparamatthadesanāpaṭivijjhanasamatthā veneyyasattā. Ācariyassa damiḷabhāsādiācikkhanaṃ viya bhagavato sammutiparamatthavasena desanā veditabbā. Āha cettha –

607正自觉者——一切言说者中最殊胜者——宣说了两种谛；

‘‘Duve saccāni akkhāsi, sambuddho vadataṃ varo;

608即世俗谛与究竟谛，不可能有第三谛。

Sammutiṃ paramatthañca, tatiyaṃ nūpalabbhati.

609基于约定俗成的言辞称为谛，因为它是世间共同认可的缘故；

Saṅketavacanaṃ saccaṃ, lokasammutikāraṇā;

610「究竟言词」就是谛，因为它是以诸法的真实情况作为依据的。

Paramatthavacanaṃ saccaṃ, dhammānaṃ bhūtakāraṇā.

611因此，对于那位善巧于运用世俗言说的、作为世间依怙和导师的世尊，

Tasmā vohārakusalassa, lokanāthassa satthuno;

612在他随顺世俗共称而作言说时，并不会产生妄语。

Sammutiṃ voharantassa, musāvādo na jāyatī’’ti.

613此外，世尊基于八种理由而开示有关补特伽罗的教导：为了彰显「惭」与「愧」的道理；为了彰显「业属于自己」的道理；为了彰显各人所作之业；为了彰显无间业；为了彰显梵住；为了彰显宿住；为了彰显布施供养的清净；以及为了不舍弃世间的共同约定。因为如果世尊说“蕴、界、处会惭愧”，大众就会不了解，陷入迷乱，并产生反感：“这所说的蕴、界、处会惭愧是什么意思？”可是，如果世尊说“女人会惭愧，男人会惭愧，刹帝利、婆罗门、天人、魔罗会惭愧”，大众就了解，不会迷乱，也不会反感。因此，世尊为了彰显惭与愧的道理，而开示了补特伽罗的教导。

Apica aṭṭhahi kāraṇehi bhagavā puggalakathaṃ katheti – hirottappadīpanatthaṃ, kammassakatādīpanatthaṃ, paccattapurisakāradīpanatthaṃ, ānantariyadīpanatthaṃ, brahmavihāradīpanatthaṃ, pubbenivāsadīpanatthaṃ, dakkhiṇāvisuddhidīpanatthaṃ, lokasammutiyā appahānatthañcāti. ‘‘Khandhadhātuāyatanāni hirīyanti ottappantī’’ti hi vutte mahājano na jānāti, sammohamāpajjati, paṭisattu hoti ‘‘kimidaṃ khandhadhātuāyatanāni hirīyanti ottappanti nāmā’’ti. ‘‘Itthī hirīyati ottappati puriso khattiyo brāhmaṇo devo māro’’ti vutte pana jānāti, na sammohamāpajjati, na paṭisattu hoti. Tasmā bhagavā hirottappadīpanatthaṃ puggalakathaṃ katheti.

614当说“蕴是业的所有者，界是业的所有者，处是业的所有者”时，同样也会发生这种不了解的情况。因此，世尊为了彰显「业属于自己」的道理，而开示补特伽罗的教导。

‘‘Khandhā kammassakā dhātuyo āyatanānī’’ti vuttepi eseva nayo. Tasmā bhagavā kammassakatādīpanatthaṃ puggalakathaṃ katheti.

615当说“竹林精舍等大寺院是由蕴所建造，由界所建造，由处所建造”时，同样也会引起困惑。因此，世尊为了彰显各人所作之业，而开示补特伽罗的教导。

‘‘Veḷuvanādayo mahāvihārā khandhehi kārāpitā dhātūhi āyatanehī’’ti vuttepi eseva nayo. Tasmā bhagavā paccattapurisakāradīpanatthaṃ puggalakathaṃ katheti.

616当说“蕴夺取母亲的生命，夺取父亲的生命，杀害阿拉汉，出佛身血，分裂僧团，界做这些事，处做这些事”时，一样会引起困惑。因此，世尊为了彰显无间业，而开示补特伽罗的教导。同样地，当说“蕴修习慈心，界修习慈心，处修习慈心”时，也是如此。因此，世尊为了彰显梵住，而开示补特伽罗的教导。

‘‘Khandhā mātaraṃ jīvitā voropenti pitaraṃ arahantaṃ ruhiruppādakammaṃ karonti, saṅghabhedakammaṃ karonti, dhātuyo āyatanānī’’ti vuttepi eseva nayo. Tasmā bhagavā ānantariyadīpanatthaṃ puggalakathaṃ katheti. ‘‘Khandhā mettāyanti dhātuyo āyatanānī’’ti vuttepi eseva nayo. Tasmā bhagavā brahmavihāradīpanatthaṃ puggalakathaṃ katheti.

617当说“蕴能够忆念宿住，界能够忆念宿住，处能够忆念宿住”时，也是一样的道理。因此，世尊为了彰显宿住，而开示补特伽罗的教导。而当说“蕴接受布施，界接受布施，处接受布施”时，大众就不了解，陷入迷乱，并产生反感：“这所说的蕴、界、处接受布施是什么意思？”可是，如果说“补特伽罗接受布施，持戒者接受布施，具足善法者接受布施”，大众就了解，不会迷乱，也不会反感。因此，世尊为了彰显布施供养的清净，而开示补特伽罗的教导。

‘‘Khandhā pubbenivāsamanussaranti dhātuyo āyatanānī’’ti vuttepi eseva nayo. Tasmā bhagavā pubbenivāsadīpanatthaṃ puggalakathaṃ katheti. ‘‘Khandhā dānaṃ paṭiggaṇhanti dhātuyo āyatanānī’’ti vuttepi mahājano na jānāti, sammohamāpajjati, paṭisattu hoti ‘‘kimidaṃ khandhadhātuāyatanāni paṭiggaṇhanti nāmā’’ti. ‘‘Puggalā paṭiggaṇhanti sīlavanto kalyāṇadhammā’’ti vutte pana jānāti, na sammohamāpajjati, na paṭisattu hoti. Tasmā bhagavā dakkhiṇāvisuddhidīpanatthaṃ puggalakathaṃ katheti.

618然而，诸佛世尊不舍弃世俗共称，他们立足于世间的名称、世间的言说、世间的表达来教导法。因此，世尊为了不舍弃世俗共称，也宣说关于人的言谈。因此，这位尊者由于善巧于世间称谓，不违背佛陀世尊的教说，立足于世俗共称而说：“贤友，有这四种人。”所以，在这里，不应以胜义来理解，只应以世俗义来理解人。

Lokasammutiñca buddhā bhagavanto nappajahanti, lokasamaññāya lokaniruttiyaṃ lokābhilāpe ṭhitāyeva dhammaṃ desenti. Tasmā bhagavā lokasammutiyā appahānatthampi puggalakathaṃ katheti. Tasmā ayampi āyasmā lokavohārakusalatāya buddhassa bhagavato desanaṃ avilomento lokasammutiyaṃ ṭhatvāva cattārome, āvuso, puggalāti āha. Tasmā ettha paramatthavasena aggahetvā sammutivaseneva puggalo veditabbo.

619“Santo saṃvijjamānā”（存在的、可被发现的）是指：按照世间的约定，它们是存在的、可被获得的。“Lokasmiṃ”是指“世间”，即众生世间。而在“有垢者”等词语中，“垢”在一些地方指烦恼。如说：“其中，什么是三种垢？贪为垢、嗔为垢、痴为垢。”（《分别论》924）在另一些地方，指任何污秽或泥泞，如说：“为了去除那尘或垢而精进。”在另外的地方，指那样的地面，应知如菩提场、塔庙场等。然而在这里，种种猛利的烦恼被理解为“垢”；正如将说：“贤友，这‘垢’一词，是对那些不善、邪恶的欲行境的称呼。”（《中部》1.60）与垢俱者，即是“有垢”。

Santo saṃvijjamānāti lokasaṅketavasena atthi upalabbhamānā. Lokasminti sattaloke. Sāṅgaṇova samānotiādīsu pana aṅgaṇanti katthaci kilesā vuccanti. Yathāha ‘‘tattha katamāni tīṇi aṅgaṇāni? Rāgo aṅgaṇaṃ, doso aṅgaṇaṃ, moho aṅgaṇa’’nti (vibha. 924). Katthaci yaṃkiñci malaṃ vā paṅko vā, yathāha ‘‘tasseva rajassa vā aṅgaṇassa vā pahānāya vāyamatī’’ti. Katthaci tathārūpo bhūmibhāgo, so bodhiyaṅgaṇaṃ cetiyaṅgaṇantiādīnaṃ vasena veditabbo. Idha pana nānappakārā tibbakilesā ‘‘aṅgaṇa’’nti adhippetā. Tathā hi vakkhati ‘‘pāpakānaṃ kho etaṃ, āvuso, akusalānaṃ icchāvacarānaṃ adhivacanaṃ, yadidaṃ aṅgaṇa’’nti (ma. ni. 1.60). Saha aṅgaṇena sāṅgaṇo.

620“Sāṅgaṇovasamānoti”（有垢者）是指：本身就有烦恼的存在者。“Atthi me ajjhattaṃ aṅgaṇanti yathābhūtaṃ nappajānāti”（不如实了知“我内有垢”）的意思是：他既不知道自己的心相续中有烦恼，也不知道这些烦恼是粗涩、凶暴、应当舍断而不应执取，犹如染毒之箭，不能如此了知其真实体性。若有人既知道“有烦恼”，又这样了知，他就被称为“如实了知‘我内有垢’”。而对于那些烦恼既未被道所断除，又因为被这样或那样防止而没有生起的人，在这里被理解为“无垢”。“Natthi me ajjhattaṃ aṅgaṇanti yathābhūtaṃ nappajānāti”（不如实了知“我内无垢”）的意思是：他既不知道“我的烦恼是因为被这样那样地防止才没有，不是因为被道断除”，也不知道“这些烦恼若生起，将带来大无义，它们是粗涩、凶暴，犹如染毒之箭”，不能如此了知其真实体性。若有人既知道“以此因缘而无”，又这样了知，他就被称为“如实了知‘我内无垢’”。“Tatrā”（其中）是指：在这四种人中，或在那两种有垢者中；“yvāyaṃ”是指“这一位”；也有读作“yāyanti”的。

Sāṅgaṇovasamānoti sakilesoyeva santo . Atthi me ajjhattaṃ aṅgaṇanti yathābhūtaṃ nappajānātīti mayhaṃ attano cittasantāne kileso atthītipi na jānāti. ‘‘Ime kilesā nāma kakkhaḷā vāḷā jahitabbā na gahitabbā visaduṭṭhasallasadisā’’ti evaṃ yāthāvasarasatopi na jānāti. Yo atthīti ca jānāti, evañca jānāti. So ‘‘atthi me ajjhattaṃ aṅgaṇanti yathābhūtaṃ pajānātī’’ti vuccati. Yassa pana na ca maggena samūhatā kilesā, na ca uppajjanti yena vā tena vā vāritattā, ayamidha anaṅgaṇoti adhippeto. Natthi me ajjhattaṃ aṅgaṇanti yathābhūtaṃ nappajānātīti ‘‘mayhaṃ kilesā yena vā tena vā vāritattā natthi, na maggena samūhatattā’’ti na jānāti, ‘‘te uppajjamānā mahāanatthaṃ karissanti kakkhaḷā vāḷā visaduṭṭhasallasadisā’’ti evaṃ yāthāvasarasatopi na jānāti. Yo pana ‘‘iminā kāraṇena natthī’’ti ca jānāti, evañca jānāti, so ‘‘natthi me ajjhattaṃ aṅgaṇanti yathābhūtaṃ pajānātī’’ti vuccati . Tatrāti tesu catūsu puggalesu, tesu vā dvīsu sāṅgaṇesu, yvāyanti yo ayaṃ, yāyantipi pāṭho.

58“贤友舍利弗，什么是因，什么是缘？”这是以两个名相来问原因。“Yenimesaṃ”是指：由于什么因、什么缘，这二人中的一人被称为最殊胜者，一人被称为低劣者，那是什么因、什么缘？应当这样理解此处的关联。其中，虽然前面提到了“不如实了知”和“如实了知”，但这了知与不了知本身正是因和缘。

58.Ko nu kho, āvuso, sāriputta, hetu ko paccayoti ubhayenāpi kāraṇameva pucchati. Yenimesanti yena hetunā yena paccayena imesaṃ dvinnaṃ eko seṭṭhapuriso eko hīnapurisoti akkhāyati, so ko hetu ko paccayoti evamettha sambandho veditabbo. Tattha kiñcāpi ‘‘nappajānāti pajānātī’’ti evaṃ vuttaṃ, pajānanā nappajānanāti idameva ubhayaṃ hetu ceva paccayo ca.

59但是，长老以自己丰富的辩才，为了让其更加明了，又说“puna tatrāvuso”（再次于此，贤友）等。其中，“tassetaṃ pāṭikaṅkha”（此人当如此期盼）是指：对于那个人，这件事应当期盼。“idameva esa pāpuṇissati, na aññaṃ”（他将只获得这个，而不是其他）是说应当希求，必定会如此。随后，以“na chandaṃ janessati”（将不生欲）等方式所说，是就关于不生欲等而言。

59. Thero pana attano vicitrapaṭibhānatāya taṃ pākaṭataraṃ katvā dassetuṃ puna tatrāvusotiādimāha. Tattha tassetaṃ pāṭikaṅkhanti tassa puggalassa etaṃ pāṭikaṅkhitabbaṃ. Idameva esa pāpuṇissati, na aññanti icchitabbaṃ, avassaṃ bhāvīti vuttaṃ hoti. ‘‘Na chandaṃ janessatī’’tiādinā nayena vuttaṃ achandajananādiṃ sandhāyāha.

623其中，“na chandaṃ janessati”（将不生欲）是指：不了知的人为了断除垢，却不会生起想要断除的欲。“na vāyamissati”（将不精勤）是指：他不会发起比那个更勇猛的精进，不会努力；而“na vīriyaṃ ārabhissati”（将不发动精进）是指：他甚至不会发起有力的精进，不会使精进运转起来，这是所说的。“sāṅgaṇo”（有垢）是指：具足贪等这些垢。“saṃkiliṭṭhacitto”（心染污）是指：因为那些垢而心更加染污、有秽、受逼恼、受热恼而住。“kālaṃ karissati”（行命终）是指：将会死去。

Tattha ca na chandaṃ janessatīti appajānanto tassa aṅgaṇassa pahānatthaṃ kattukamyatāchandaṃ na janessati. Na vāyamissatīti tato balavataraṃ vāyāmaṃ na karissati, na vīriyaṃ ārabhissatīti thāmagatavīriyaṃ pana neva ārabhissati, na pavattessatīti vuttaṃ hoti. Sāṅgaṇoti imehi rāgādīhi aṅgaṇehi sāṅgaṇo. Saṃkiliṭṭhacittoti tehiyeva suṭṭhutaraṃ kiliṭṭhacitto malīnacitto vibādhitacitto upatāpitacitto ca hutvā. Kālaṃ karissatīti marissati.

624「Seyyathāpīti」（譬如者），即如同。「kaṃsapātīti」（铜钵者），即铜制的钵。「ābhatāti」（被持来者），即被带来。「āpaṇā vā kammārakulā vā」（或从市场，或从铁匠家）指从市场，或从制作铜钵的铁匠家里。「rajenāti」（以尘），即以自外而来的尘，如泥土等。「malenāti」（以垢），即以那里所起的铜锈。「pariyonaddhāti」（被覆），即被覆盖。「na ceva paribhuñjeyyuṃ」（既不享用）是指：人们既不以投入水、食物等方式去享用。「na ca pariyodapeyyuṃ」（亦不清洗）是指：也不以洗涤、擦拭等方式把它弄干净。「rajāpatheti」（在尘处），即灰尘之处；或者读作「rajāpathe」，指灰尘来的地方，或起卧处，或床下，或杂物间，或器皿间，凡被灰尘撒落之处。「saṃkiliṭṭhatarā assa malaggahitā」（会更染污、更取垢）在这里，由于弃置于尘处而更染污，由于不受用、不清洗而更取垢，这是反诘问句。因此，其意思应这样理解：贤友，那铜钵如果这样被对待，过段时间岂不会更染污、更取垢，乃至难以辨别是陶钵还是铜钵吗？长老对此肯定而说：「evamāvuso」（是的，贤友）。随后，法将完成譬喻，而说「evameva kho」（同样地）等。在这里，应这样结合譬喻来理解：有垢的人就像被染污的铜钵。如同对染污的铜钵不去受用等而弃置尘处，对于那个人来说，乃是获得出家后，亲近从事医业等辈而出家。如同染污铜钵以后更染污，对于那个人来说，他渐次跟随阿阇梨、亲教师学习，而从事医业等，在他安住于此位时，即为有垢而命终。或者，他渐次违犯突吉罗、恶说，安住于此位时，即为有垢而命终；或者渐次违犯波逸提、偷兰遮，违犯僧残，违犯波罗夷，乃至杀母等无间业，在他安住于此位时，即为有垢而命终。

Seyyathāpīti yathā nāma. Kaṃsapātīti kaṃsalohabhājanaṃ. Ābhatāti ānītā. Āpaṇā vā kammārakulā vāti āpaṇato vā kaṃsapātikārakānaṃ kammārānaṃ gharato vā. Rajenāti āgantukarajena paṃsuādinā. Malenāti tattheva uṭṭhitena lohamalena. Pariyonaddhāti sañchannā. Na ceva paribhuñjeyyunti udakakhādanīyapakkhipanādīhi paribhogaṃ na kareyyuṃ. Na ca pariyodapeyyunti dhovanaghaṃsanādīhi na parisuddhaṃ kārāpeyyuṃ. Rajāpatheti rajapathe. Ayameva vā pāṭho, rajassa āgamanaṭṭhāne vā vuṭṭhānuṭṭhāne vā heṭṭhāmañce vā thusakoṭṭhake vā bhājanantare vā, yattha rajena okirīyatīti attho. Saṃkiliṭṭhatarā assa malaggahitāti ettha rajāpathe nikkhipanena saṃkiliṭṭhatarā, aparibhogāpariyodapanehi malaggahitatarāti vuttaṃ hoti, paṭipucchāvacanañcetaṃ. Tenassa evamattho veditabbo, āvuso, sā kaṃsapāti evaṃ karīyamānā aparena kālena saṃkiliṭṭhatarā ca malaggahitatarā ca mattikapātīti vā kaṃsapātīti vā itipi dujjānā bhaveyya nu kho noti, thero taṃ paṭijānanto āha ‘‘evamāvuso’’ti. Puna dhammasenāpati opammaṃ sampaṭipādento, evameva khotiādimāha. Tatthevaṃ opammasaṃsandanā veditabbā – kiliṭṭhakaṃsapātisadiso sāṅgaṇo puggalo. Saṃkiliṭṭhakaṃsapātiyā naparibhuñjanamādiṃ katvā rajāpathanikkhepo viya tassa puggalassa pabbajjaṃ labhamānassa vejjakammādīsu pasutapuggalasantike pabbajjāpaṭilābho. Saṃkiliṭṭhakaṃsapātiyā puna saṃkiliṭṭhatarabhāvo viya tassa puggalassa anukkamena ācariyupajjhāyānaṃ anusikkhato vejjakammādikaraṇaṃ, ettha ṭhitassa sāṅgaṇakālakiriyā. Atha vā anukkamena dukkaṭadubbhāsitavītikkamanaṃ, ettha ṭhitassa sāṅgaṇakālakiriyā. Atha vā anukkamena pācittiyathullaccayavītikkamanaṃ, saṅghādisesavītikkamanaṃ, pārājikavītikkamanaṃ, mātughātādiānantariyakaraṇaṃ, ettha ṭhitassa sāṅgaṇakālakiriyāti.

625「Saṃkiliṭṭhacitto kālaṃ karissati」（心染污而命终）在这里不应理解为以不善心命终。因为一切有情都是以本性心、有分心而命终的。然而，这句话是就“未加清净心相续而命终”这个意思而说的，应这样理解。

Saṃkiliṭṭhacitto kālaṃ karissatīti ettha ca akusalacittena kālaṃ karissatīti na evamattho daṭṭhabbo. Sabbasattā hi pakaticittena bhavaṅgacitteneva kālaṃ karonti. Ayaṃ pana avisodhetvā cittasantānaṃ kālaṃ karissatīti etamatthaṃ sandhāya evaṃ vuttoti veditabbo.

626第二方面，「pariyodapeyyuṃ」（使它清净）是指通过清洗、擦摩、细灰擦拭等方式，让它像镜面一样清净。「na ca naṃ rajāpathe」（又不把它留在有灰尘的地方）是指不把它扔在前面说过的那种地方，而是放在箱子、盒子等里面，或者用布包起来挂在象牙桩上。其余的部分按前面所说的思路去理解就好。

Dutiyavāre pariyodapeyyunti dhovanaghaṃsanasaṇhachārikāparimajjanādīhi parisuddhaṃ ādāsamaṇḍalasadisaṃ kareyyuṃ. Na ca naṃ rajāpatheti pubbe vuttappakāre ṭhāne anikkhipitvā karaṇḍamañjūsādīsu vā ṭhapeyyuṃ, paliveṭhetvā vā nāgadante lageyyuṃ. Sesaṃ vuttanayānusāreneva gahetabbaṃ.

627这里的譬喻对应应当这样理解：有垢但具潜力的个体，就好比那沾了污秽的铜钵。就像对那沾了污秽的铜钵，经过使用等然后被放到干净的地方一样，对那一个体而言，就是获得出家后，得以亲近那些品行端正的比丘们。那些比丘们教导他、教诫他，看见哪怕极其微小的放逸，也会施行惩罚羯磨，反复地令他学习；就像那沾了污秽的铜钵后来变得清净、洁净一样，对那一个体而言，他随老师与亲教师学习，循序渐进地走在正确的行道上，当他安住于这个阶段时，便是在无垢的状态中寿尽。又或者，他逐步地安住在清净的戒中，学习适合自己根器的佛语，受持头陀支，拿住与自己相应的业处，舍弃在村落坐卧具的居住，而住到边野的坐卧具去，当他安住于这个阶段时，便是在无垢的状态中寿尽。又或者，他逐步完成遍禅的准备工作，成就八等至而镇伏了烦恼；从作为观基础的禅那中出定后，藉由观而暂时断除烦恼；证得入流果……直至亲证阿拉汉果，当他安住于这个阶段时，便是绝对地在毫无垢染的状态中寿尽。

Upamāsaṃsandanā cettha evaṃ veditabbā – kiliṭṭhakaṃsapātisadiso sāṅgaṇo bhabbapuggalo. Kiliṭṭhakaṃsapātiyā paribhuñjanamādiṃ katvā suddhaṭṭhāne ṭhapanaṃ viya tassa puggalassa pabbajjaṃ labhamānassa pesalabhikkhūnaṃ santike pabbajjāpaṭilābho. Ye ovadanti anusāsanti appamattakampi pamādaṃ disvā daṇḍakammaṃ katvā punappunaṃ sikkhāpenti, saṃkiliṭṭhakaṃsapātiyā aparakāle parisuddhapariyodātabhāvo viya tassa puggalassa ācariyupajjhāyānaṃ anusikkhato anukkamena sammāvattapaṭipatti, ettha ṭhitassa anaṅgaṇakālakiriyā. Atha vā anukkamena parisuddhe sīle patiṭṭhāya attano anurūpaṃ buddhavacanaṃ uggaṇhitvā dhutaṅgāni samādāya attano anukūlakammaṭṭhānaṃ gahetvā gāmantasenāsanavāsaṃ muñcitvā pantasenāsanavāso, ettha ṭhitassa anaṅgaṇakālakiriyā. Atha vā anukkamena kasiṇaparikammaṃ katvā aṭṭhasamāpattinibbattanena kilesavikkhambhanaṃ, vipassanāpādakajjhānā vuṭṭhāya vipassanāya kilesānaṃ tadaṅganivāraṇaṃ, sotāpattiphalādhigamo…pe… arahattasacchikiriyāti ettha ṭhitassa accantaṃ anaṅgaṇakālakiriyā eva.

628第三方面，「subhanimittanti」（净相）是指能引发贪欲的可爱所缘。「manasi karissatīti」（作意）是指在那个所缘上失去正念从而转向它。「Tassa subhanimittassa manasikārā」（由于他作意那净相）是指以那个人对净相作意为原因。「anuddhaṃsessatīti」（将毁坏）是指将损害、将压倒。应知道，贪欲生起时，会截断善的心路，自己成为不善速行并持续存留，从而毁坏善心。其余的部分按前面所说的思路去理解就好。

Tatiyavāre subhanimittanti rāgaṭṭhāniyaṃ iṭṭhārammaṇaṃ. Manasi karissatīti tasmiṃ vipannassati taṃ nimittaṃ āvajjissati. Tassa subhanimittassa manasikārāti tassa puggalassa subhanimittamanasikārakāraṇā. Anuddhaṃsessatīti hiṃsissati adhibhavissati. Rāgo hi uppajjanto kusalavāraṃ pacchinditvā sayameva akusalajavanaṃ hutvā tiṭṭhanto kusalacittaṃ anuddhaṃsetīti veditabbo. Sesaṃ vuttanayānusāreneva gahetabbaṃ.

629这里的譬喻对应应当这样理解：本性烦恼很少、处于无垢状态的个体，就好比那清净的铜钵。就像对于清净的铜钵不行使用等，却把它丢在有灰尘的地方一样，对于那一个体来讲，从他出家以后的一切，都与第一方面所说的全部类似。

Opammasaṃsandanā panettha evaṃ veditabbā – parisuddhakaṃsapātisadiso pakatiyā appakileso anaṅgaṇapuggalo. Parisuddhakaṃsapātiyā naparibhuñjanaṃ ādiṃ katvā rajāpathe nikkhepo viya tassa puggalassa pabbajjaṃ labhamānassāti ito paraṃ sabbaṃ paṭhamavārasadisameva.

630第四方面，「subhanimittaṃ na manasi karissati」（不作意净相）是指：由于他那里没有失念，因此不会去注意那种相。其余的内容应按第二方面的思路去了解。「Ayaṃ kho, āvuso」（正是这个，贤友！）等句子的解说方式，与「ko nu kho, āvuso」（是什么呢，贤友！）那一段中所说的方法相同。

Catutthavāre subhanimittaṃ na manasi karissatīti tasmiṃ sativirahābhāvato taṃ nimittaṃ nāvajjissati, sesaṃ dutiyavārānusārena veditabbaṃ. ‘‘Ayaṃ kho, āvuso’’tiādi ‘‘ko nu kho, āvuso’’tiādimhi vuttanayameva.

6060. 这时，大目犍连尊者希望从各个角度把这个垢染彰显出来，被用「aṅgaṇaṃ aṅgaṇaṃ」（垢、垢）等方式追问后，便回答说道：「pāpakānaṃ kho etaṃ, āvuso」（这是属于不善者的，贤友）等。在这里，「icchāvacarānaṃ」（在贪欲中活动者）的意思，是指那些在贪欲中活动的人，因贪欲而陷入、造作出各种忿怒与不满的人。「Yaṃ idhekaccassā」（如果这里对某人来说有这种情形），是说假如这里有某人会生起这样的贪欲，那个情形、那个原因，是存在的、是具足的，应该这样理解。「Āpanno assaṃ」（我若犯了）意思是我若违犯了。「Na ca maṃ bhikkhū jāneyyuṃ」（而且比丘们不要知道我）是希望比丘们不知道我。那这里到底是什么情况呢？就是希求利养。因为求利养的比丘，他本性虽也是个修福的人，受人们恭敬尊重，却这样想：‘犯了戒的比丘，长老们知道后会告诉中座的比丘，中座的告诉下座的，下座的告诉寺里管卧坐具及饮食等的，他们又告诉前来受教诫的比丘尼，这样一层层下去，四众弟子就都知道了。这样，他的利养就会受阻。啊，但愿我虽然犯了戒，比丘们却都不知道我！’

60. Idāni taṃ aṅgaṇaṃ nānappakārato pākaṭaṃ kārāpetukāmenāyasmatā mahāmoggallānena ‘‘aṅgaṇaṃ aṅgaṇa’’ntiādinā nayena puṭṭho taṃ byākaronto pāpakānaṃ kho etaṃ, āvusotiādimāha. Tattha icchāvacarānanti icchāya avacarānaṃ, icchāvasena otiṇṇānaṃ pavattānaṃ nānappakārānaṃ kopaappaccayānanti attho. Yaṃ idhekaccassāti yena idhekaccassa evaṃ icchā uppajjeyya, taṃ ṭhānaṃ taṃ kāraṇaṃ vijjati atthi, upalabbhatīti vuttaṃ hoti. Āpanno assanti āpanno bhaveyyaṃ. Na ca maṃ bhikkhū jāneyyunti bhikkhū ca maṃ na jāneyyuṃ. Kiṃ panettha ṭhānaṃ, lābhatthikatā. Lābhatthiko hi bhikkhu pakatiyāpi ca katapuñño manussehi sakkato garukato evaṃ cinteti ‘‘āpattiṃ āpannaṃ bhikkhuṃ therā ñatvā majjhimānaṃ ārocenti, te navakānaṃ, navakā vihāre vighāsādādīnaṃ, te ovādaṃ āgatānaṃ bhikkhunīnaṃ, evaṃ kamena catasso parisā jānanti. Evamassa lābhantarāyo hoti. Aho vatāhaṃ āpattiñca vata āpanno assaṃ, na ca maṃ bhikkhū jāneyyu’’nti.

632「Yaṃ taṃ bhikkhuṃ bhikkhū jāneyyuṃ」（那些比丘能知道那位比丘）是指由于某个原因，其他比丘能知道那位比丘，而这个原因确实存在，并不是没有。因为长老们知道后，便会告诉中座的比丘们。如此一来，他就像前面说的那样，在四众弟子中变得广为人知。这样出名后被恶名所压倒，就算进入百户村落，在百家的门槛边乞食之后，也只能拿着像刚洗过一样的钵离去。接着他心想：‘比丘们知道我犯了戒，他们就这样把我给毁了。’于是，他便愤怒、不悦。由于这个原因，他既愤怒，被忿怒压倒；又不悦，被忧受压倒。

Yaṃ taṃ bhikkhuṃ bhikkhū jāneyyunti yena kāraṇena taṃ bhikkhuṃ aññe bhikkhū jāneyyuṃ, taṃ kāraṇaṃ vijjati kho pana atthiyeva, no natthi. Therā hi ñatvā majjhimānaṃ ārocenti. Evaṃ so pubbe vuttanayena catūsu parisāsu pākaṭo hoti. Evaṃ pākaṭo ca ayasābhibhūto gāmasatampi pavisitvā ummārasatesu ṭhānesu uñchitvā yathādhotena pattena nikkhamati. Tato jānanti maṃ bhikkhū āpattiṃ āpannoti tehi camhi evaṃ nāsitoti cintetvā, iti so kupito hoti appatīto so iminā kāraṇena kupito ceva hoti kodhābhibhūto appatīto ca domanassābhibhūto.

633贤友啊，这忿怒与不满，这两者就叫作「垢秽」。贤友，那含摄在行蕴里的忿怒，以及那含摄在受蕴里的不满，这两者就是垢秽，在此处应当这样理解它的意义。而且这些话是针对那类人说的。不过，贪作为这垢秽的前导分，痴也因为与它相应，都已经一起被含摄在内了。

Yo ceva kho , āvuso, kopo yo ca appaccayo ubhayametaṃ aṅgaṇanti, āvuso, yo cāyaṃ saṅkhārakkhandhasaṅgahito kopo, yo ca vedanākkhandhasaṅgahito appaccayo, etaṃ ubhayaṃ aṅgaṇanti evamettha attho daṭṭhabbo. Idañca tādisānaṃ puggalānaṃ vasena vuttaṃ. Lobho pana imassa aṅgaṇassa pubbabhāgavasena, moho sampayogavasenāpi gahitoyeva hoti.

634「隐秘地」：跟前面一样，抓住那位比丘，带他到精舍边上的坐卧具那里，关上门去呵责他。然而「此情况确实存在」指的是有这种可能：那些聪明、调伏的比丘可能把那位比丘带到四众当中，以“你在某某地方干了医疗行为”这类方式去呵责他。他在四众中变得出名。像这样出名并被恶名所笼罩——这一切都和前面完全相同。

Anurahomanti purimasadisameva bhikkhuṃ gahetvā vihārapaccante senāsanaṃ pavesetvā dvāraṃ thaketvā codente icchati. Ṭhānaṃ kho panetanti etaṃ kāraṇaṃ vijjati, yaṃ taṃ bhikkhuṃ catuparisamajjhe ānetvā byattā vinītā ‘‘tayā asukamhi nāma ṭhāne vejjakammaṃ kata’’ntiādinā nayena codeyyuṃ. So catūsu parisāsu pākaṭo hoti. Evaṃ pākaṭo ca ayasābhibhūtoti sabbaṃ purimasadisameva.

635「有对应的人」是指与自己相当的人。「相当」指同样犯戒。「对应的人」指举罪的人。他希望由同样犯戒的人来举罪，心里想：“你也犯了这样那样的戒，你先去把那些处理了，然后再来举发我，这样我才好辩驳。”另外，在出身等方面也相当的人，称为「有对应的人」。因为他希望由那些在出身、家族、多闻、聪慧、头陀支等方面与自己相同的人来举罪，认为“由这样的人说的话，不会太难受”。而「无敌者」在这里是指：不适当的对应人就是无敌者。由于在犯戒等这些方面不相似，与他敌对、与他相违的人，就不适合做呵责者——这就是所说的意思。因此，他生气：他由于这种由无敌者来举罪的方式，这样生起气来。

Sappaṭipuggaloti samāno puggalo. Samānoti sāpattiko. Paṭipuggaloti codako. Ayaṃ sāpattikeneva codanaṃ icchati, tvampi imañcimañca āpattiṃ āpanno, taṃ tāva paṭikarohi pacchā maṃ codessasīti vattuṃ sakkāti maññamāno. Apica jātiādīhipi samāno puggalo sappaṭipuggalo. Ayañhi attano jātiyā kulena bāhusaccena byattatāya dhutaṅgenāti evamādīhipi samāneneva codanaṃ icchati, tādisena vuttaṃ nātidukkhaṃ hotīti maññamāno. Appaṭipuggaloti ettha ayutto paṭipuggalo appaṭipuggalo. Imehi āpattādīhi asadisattā paṭisattu paṭisallo codako bhavituṃ ayuttoti vuttaṃ hoti. Iti so kupitoti iti so imāya appaṭipuggalacodanāya evaṃ kupito hoti.

636在第四回中，「啊！但愿」可见于谴责的语境，例如：“啊，我们的智者！啊，我们的多闻者、三明者！”；也可见于希求的语境，例如：“啊！但愿在我年轻的时候，就给我灌顶，立我为王。”这里正是用在希求的意义上。「反复询问」就是一再地询问。这位比丘是希求利养的人，他希望世尊反复地询问自己，而且是以征询认可的方式来问，不是用道、果或者观禅之类来作为间隔。因为他看见世尊在大众中反复询问舍利弗等大长老：“舍利弗，你认为如何？”、“目犍连、迦叶、罗睺罗，眼是常还是无常？”这样反复询问之后开示法，而人们就称赞说：“这些智者长老真能让导师的心欢喜。”并供奉利养恭敬。所以，渴求那种利养恭敬的他，这样想了之后，就像一根插立在那里的木桩一样，出现在世尊面前。

Catutthavāre aho vatāti ‘‘aho vata re amhākaṃ paṇḍitakā, aho vata re amhākaṃ bahussutakā tevijjakā’’ti (dī. ni. 1.291) garahāyaṃ dissati. ‘‘Aho vata maṃ daharaṃyeva samānaṃ rajje abhisiñceyyu’’nti (mahāva. 57) patthanāyaṃ. Idha patthanāyameva. Paṭipucchitvā paṭipucchitvāti punappunaṃ pucchitvā. Ayaṃ bhikkhu lābhatthiko bhagavato attānaṃ paṭipucchitabbaṃ icchati, tañca kho anumatipucchāya, no maggaṃ vā phalaṃ vā vipassanaṃ vā antaraṃ katvā. Ayañhi passati bhagavantaṃ sāriputtādayo mahāthere ‘‘taṃ kiṃ maññasi, sāriputta, moggallāna, kassapa , rāhula cakkhuṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti evaṃ parisamajjhe paṭipucchitvā paṭipucchitvā dhammaṃ desentaṃ, manusse ca ‘‘tesa paṇḍitā therā satthu cittaṃ ārādhentī’’ti vaṇṇaṃ bhaṇante, lābhasakkārañca upaharante. Tasmā taṃ lābhasakkāraṃ icchanto evaṃ cintetvā nikhaṇitvā ṭhapitakhāṇu viya bhagavato puratova hoti.

637「因此，他生气」：那时世尊完全没有理会他，而是询问另一位长老之后开示法，他就因此对世尊和那位长老生气。他是怎样对世尊生气的呢？「我从出家以来，就不知道有走出香室及其周边区域这回事，我任何时候都像影子一样不曾离开过，世尊却连问都不问我一声就开示法，连一次法施都没有。他问那个才刚见到的长老，然后就开示法。」像这样对世尊生气。他是怎样对那位长老生气的呢？「这个老迈长老在世尊面前像个木桩一样坐着，那些管法务的人什么时候才能把他弄到不够资格的地步、把他赶走呢？如果这个精舍里没有他，世尊一定会跟我交谈的。」像这样对长老生气。

Iti so kupitoti atha bhagavā taṃ amanasikaritvāva aññaṃ theraṃ paṭipucchitvā dhammaṃ deseti , tena so kupito hoti bhagavato ca therassa ca. Kathaṃ bhagavato kuppati? ‘‘Ahaṃ pabbajitakālato pabhuti gandhakuṭipariveṇato bahinikkhamanaṃ na jānāmi, sabbakālaṃ chāyāva na vijahāmi, maṃ nāma pucchitvā dhammadesanāmattampi natthi. Taṃmuhuttaṃ diṭṭhamattakameva theraṃ pucchitvā dhammaṃ desetī’’ti evaṃ bhagavato kuppati. Kathaṃ therassa kuppati? ‘‘Ayaṃ mahallakatthero bhagavato purato khāṇu viya nisīdati, kadā nu kho imaṃ dhammakammikā abhabbaṭṭhānaṃ pāpetvā nīharissanti, ayañhi yadi imasmiṃ vihāre na bhaveyya, avassaṃ bhagavā mayā saddhiṃ sallapeyyā’’ti evaṃ therassa kuppati.

638「令在前，令在前」：即放在前面、放在前面，意思是让他被环绕着。这一位也是希求利养的人，因为他看到多闻的比丘们被很大的随从环绕着进入村落、礼拜塔庙，又看到信众们见到那种成就之后，欢喜地作出表示恭敬的样子。所以他就想这样。「生气」的意思是，他在两个地方生气：对比丘们和对那位长老。怎样对比丘们生气呢？「这些比丘，凡是我得到的那点衣或团食，他们都拿去享用，可是连一个拿着我的钵与衣跟在我后面来的人都没有。」像这样对比丘们生气。怎样对长老生气呢？「这个老迈长老在各种各样的场合都自己显现出来，那些管法务的人什么时候才能把他赶走呢？要是没有这个人，他们一定就会来环绕我了。」像这样。

Purakkhatvā purakkhatvāti purato purato katvā, samparivāretvāti vuttaṃ hoti. Ayampi lābhatthikoyeva, ayañhi passati bahussute bhikkhū mahāparivārena gāmaṃ pavisante, cetiyaṃ vandante, tesañca taṃ sampattiṃ disvā upāsake pasanne pasannākāraṃ karonte. Tasmā evaṃ icchati. Kupitoti ayampi dvīsu ṭhānesu kuppati bhikkhūnaṃ therassa ca. Kathaṃ bhikkhūnaṃ? ‘‘Ime yadeva mayhaṃ uppajjati cīvaraṃ vā piṇḍapāto vā, taṃ gahetvā paribhuñjanti, mayhaṃ pana pattacīvaraṃ gahetvā piṭṭhito āgacchantopi natthī’’ti evaṃ bhikkhūnaṃ kuppati. Kathaṃ therassa? ‘‘Eso mahallakatthero tesu tesu ṭhānesu sayameva paññāyati, kudāssu nāma naṃ dhammakammikā nikkaḍḍhissanti, imasmiṃ asati avassaṃ maṃyeva parivāressantī’’ti.

639「在食堂」是指在用饭的地方。「最上座」是指僧团长老的座位。「最上水」是指供养水。「最上食」是指僧团长老的食物。而在一切地方，「最上」都是胜妙的同义词。在这里，「只有我得到」这种欲望不算太大的过失，但是「其他比丘不应得到」这一想法就是极大的过失了。这一位也是希求利养的人，凭着持衣等表现，显得很清净，但时而出家，时而还俗。因此他以前得到过座位等，后来得不到了，就这样想。「那位比丘不应得到」：说的是，那位比丘，在长老们的最上座等之后，按照那个顺序，中等比丘以及其他新学比丘有时候会得到那些种种、全都下劣的座位等。「生气」的意思是，他在两个地方生气：对人们和对长老们。怎样对人们生气呢？「这些人在吉庆等事情上，靠我去得到比丘们，他们说：'大德，请带这么多比丘来悲悯我们吧。'现在他们却带着那个才刚见到的老迈长老走了。好吧，让他们去吧，等他们有事的时候我就知道了。」像这样对人们生气。怎样对长老们生气呢？「要是没有这些长老，人们肯定会来邀请我的。」像这样对长老们生气。

Bhattaggeti bhojanaṭṭhāne. Aggāsananti saṅghattherāsanaṃ. Aggodakanti dakkhiṇodakaṃ. Aggapiṇḍanti saṅghattherapiṇḍaṃ. Sabbattha vā agganti paṇītādhivacanametaṃ. Tattha ahameva labheyyanti icchā nātimahāsāvajjā. Na añño bhikkhu labheyyāti pana atimahāsāvajjā . Ayampi lābhatthiko pāsādiko hoti cīvaradhāraṇādīhi, kadāci pabbajati, kadāci vibbhamati. Tena so pubbe laddhapubbaṃ āsanādiṃ pacchā alabhanto evaṃ cintesi. Na so bhikkhu labheyyāti na so bhikkhu therānaṃ aggāsanādīsu tadanusārena majjhimānaṃ aññesañca navānaṃ kadāci yaṃ vā taṃ vā sabbanihīnaṃ āsanādiṃ labhati. Kupitoti ayampi dvīsu ṭhānesu kuppati manussānañca therānañca. Kathaṃ manussānaṃ? ‘‘Ime maṅgalādīsu maṃ nissāya bhikkhū labhanti, ete, ‘bhante, ettake bhikkhū gahetvā amhākaṃ anukampaṃ karothā’ti vadanti, idāni taṃmuhuttaṃ diṭṭhamattakaṃ mahallakattheraṃ gahetvā gatā, hotu idāni, nesaṃ kicce uppanne jānissāmī’’ti evaṃ manussānaṃ kuppati. Kathaṃ therānaṃ? ‘‘Ime nāma yadi na bhaveyyuṃ, maṃyeva manussā nimanteyyu’’nti evaṃ therānaṃ kuppati.

640「应随喜」：指应作随喜。这一位也是希求利养的人，他知道某种一知半解的随喜，他这样期盼着：「在随喜的场合会有很多女人前来，她们认出我之后，从那时起就会给我碗食的。」他就这样想了。情况是：随喜对多闻者来说是个负担，因此说理应让多闻的人去随喜。「生气」的意思是，他在三个地方生气：对人们、对长老、对说法的人。怎样对人们生气呢？「这些人以前总是来请求我：'愿我们的龙长老、我们的善意长老来随喜！'今天却不提起了。」像这样对人们生气。怎样对长老生气呢？「这位僧团长老他不说：'你们去亲近你们那位供养护者龙长老、善意长老吧，这一位会随喜的。'」像这样对长老生气。怎样对说法的人生气呢？「长老才刚说完，他就像挨了打的公鸡一样急急忙忙地宣说起来，怎么就没人把他撵走呢？要是没有这个人，那肯定就是我来随喜了。」像这样对说法的人生气。

Anumodeyyanti anumodanaṃ kareyyaṃ. Ayampi lābhatthiko yaṃ vā taṃ vā khaṇḍānumodanaṃ jānāti, ‘‘so anumodanaṭṭhāne bahū mātugāmā āgacchanti, tā maṃ sañjānitvā tato pabhuti thālakabhikkhaṃ dassantī’’ti patthento evaṃ cintesi. Ṭhānanti bahussutānaṃ anumodanā bhāro, tena bahussuto anumodeyyāti vuttaṃ hoti. Kupitoti ayampi tīsu ṭhānesu kuppati manussānaṃ therassa dhammakathikassa ca. Kathaṃ manussānaṃ? ‘‘Ime pubbe maṃyeva upasaṅkamitvā yācanti ‘amhākaṃ nāgatthero amhākaṃ sumanatthero anumodatū’ti, ajja pana nāvocu’’nti evaṃ manussānaṃ kuppati. Kathaṃ therassa? ‘‘Ayaṃ saṅghatthero ‘tumhākaṃ kulupakaṃ nāgattheraṃ sumanattheraṃ upasaṅkamatha, ayaṃ anumodissatī’ti na bhaṇatī’’ti evaṃ therassa kuppati. Kathaṃ dhammakathikassa? ‘‘Therena vuttamatteyeva pahāraṃ laddhakukkuṭo viya turitaturitaṃ vassati, imaṃ nāma nikkaḍḍhantā natthi, imasmiñhi asati ahameva anumodeyya’’nti evaṃ dhammakathikassa kuppati.

641「对来到园中者」：是指在精舍里集合的人们。这一位也是希求利养的人，他知道某种一知半解的说法，他看到在那些场合，比丘们从两由旬、三由旬外的地方聚集过来，通宵听法，而欢喜的年轻比丘或沙弥们则大声地称赞「善哉！善哉！」到了第二天，进入村子里的比丘们被信众问道：「大德，是谁开示的法？」他们回答：「是某某和某某。」信众听了生起净信，就对那些说法的人作广大的崇敬。他渴望那种崇敬，就这样想了。情况是：说法对于多闻、善决断的人而言是一种负担，因此说理应让多闻的人去开示。「生气」：他连说一首四句偈的机会都得不到，便对自己这种迟钝的状态生起气来，心想：「我实在是迟钝、智慧低劣，哪里有机会让我说法呢？」

Ārāmagatānanti vihāre sannipatitānaṃ. Ayampi lābhatthiko yaṃ vā taṃ vā khaṇḍadhammakathaṃ jānāti, so passati tādisesu ṭhānesu dviyojanatiyojanato sannipatitvā bhikkhū sabbarattikāni dhammassavanāni suṇante, tuṭṭhacitte ca dahare vā sāmaṇere vā sādhu sādhūti mahāsaddena sādhukāraṃ dente, tato dutiyadivase antogāmagate bhikkhū upāsakā pucchanti ‘‘ke, bhante, dhammaṃ kathesu’’nti. Te bhaṇanti ‘‘asuko ca asuko cā’’ti. Taṃ sutvā pasannā manussā dhammakathikānaṃ mahāsakkāraṃ karonti. So taṃ icchamāno evaṃ cintesi. Ṭhānanti bahussutānaṃ vinicchayakusalānaṃ dhammadesanā bhāro, tena bahussuto deseyyāti vuttaṃ hoti. Kupitoti catuppadikaṃ gāthampi vattuṃ okāsaṃ alabhamāno kupito hoti attano mandabhāvassa ‘‘ahañhi mando duppañño kuto labhissāmi desetu’’nti.

642「比丘尼们」：指为了教诫、为了诵出（巴帝摩卡）、为了遍问（法义）或为了作供养等目的，来到寺院聚集的比丘尼们。这位（比丘）也是追求利得的人，他这样想：‘这些大族出家的比丘尼们，当她们进入俗家坐下时，人们会问：“你们从谁那里接受教诫、诵出或遍问呢？”然后他们会说：“某位尊者多闻，你们应供养他、为他做事。”’由此他便生起了这种欲望。‘处’：因为教诫等这些事情是多闻者的职责，所以这里的意思是：多闻者应该去教导。‘忿怒者’：他也在两方面生气：一方面对比丘尼们想：‘她们以前是依靠我才得到布萨、自恣等，现在却在那时立刻跑到刚见到的长老那里去了。’另一方面对说法者想：‘这人随随便便就给她们教诫了。’

Bhikkhunīnanti ovādatthaṃ vā uddesatthaṃ vā paripucchatthaṃ vā pūjākaraṇatthaṃ vā ārāmaṃ āgantvā sannipatitabhikkhunīnaṃ. Ayampi lābhatthiko, tassevaṃ hoti imā mahākulā pabbajitā bhikkhuniyo, tāsu kulesu pavisetvā nisinnāsu manussā pucchissanti ‘‘kassa santike ovādaṃ vā uddesaṃ vā paripucchaṃ vā gaṇhathā’’ti. Tato vakkhanti ‘‘asuko nāma ayyo bahussuto, tassa detha karothā’’ti, tenassa evaṃ icchā uppajjati. Ṭhānanti ovādādayo nāma bahussutānaṃ bhāro, tena bahussuto deseyyāti vuttaṃ hoti. Kupitoti ayampi dvīsu ṭhānesu kuppati, tāsañca bhikkhunīnaṃ ‘‘imā pubbe maṃ nissāya uposathappavāraṇādīni labhanti, tā idāni taṃmuhuttaṃ diṭṭhamattakamahallakattherassa santikaṃ gatā’’ti. Dhammakathikassa ca ‘‘esa imāsaṃ sahasā ovādaṃ adāsiyevā’’ti.

643「近事男们」：指来到寺院的近事男众。所谓‘放下事务的大近事男’，就是那些把工作交付给儿子、兄弟后，游方听闻佛法的大近事男。这位（比丘）想为他们说法，原因是什么呢？他想：‘这些近事男生起净信后，也会告知近事女们，然后与近事女们一起，只把利养和恭敬带给我一个人。’‘处’应该由多闻者来担当。‘忿怒者’：他也在两方面生气：对近事男们想：‘这些人到别处去听法，不来我们亲教师这里听法，算了，等他们有事的时候我就知道了。’对说法者想：‘这人正在给他们说法。’

Upāsakānanti, ārāmagatānaṃ upāsakānaṃ. Nissaṭṭhakammantā nāma mahāupāsakā honti, te puttabhātukānaṃ kammaṃ niyyātetvā dhammaṃ suṇantā vicaranti, ayaṃ tesaṃ desetuṃ icchati, kiṃ kāraṇā? Ime pasīditvā upāsikānampi ārocessanti, tato saddhiṃ upāsikāhi mayhameva lābhasakkāraṃ upaharissantīti. Ṭhānaṃ bahussuteneva yojetabbaṃ. Kupitoti ayampi dvīsu ṭhānesu kuppati, upāsakānañca ‘‘ime aññattha suṇanti, amhākaṃ kulupakassa santike suṇāmāti nāgacchanti, hotu idāni, tesaṃ uppanne kicce jānissāmī’’ti dhammakathikassa ca, ‘‘ayametesaṃ desetī’’ti.

644「近事女们」：指来到寺院的近事女众。所谓近事女，或是为了做座位供养等事，或是在布萨日为了听闻佛法而聚集。其余内容与近事男部分所说的方法相同。

Upāsikānanti ārāmagatānaṃ. Upāsikā nāma āsanapūjādikaraṇatthaṃ vā uposathadivase vā dhammassavanatthaṃ sannipatitā. Sesaṃ upāsakavāre vuttanayameva.

645「恭敬地做」：即恭敬地做，并且做得美好。以此，他希望别人对自己所做的行为是恭敬且美好的。‘尊重地做’：即以敬重的方式对待。以此，他希望自己被比丘们放在受尊敬的地位上。‘敬爱’：即喜爱。‘供养’：即当别人如此恭敬、尊重、敬爱时，又以资具来供养，他渴望这种资具供养。‘处’：指‘可爱、可尊重、应修习’这样的状态，只有多闻且具戒的人才有资格接受这种对待，因此比丘们对这样的人应当这样做的意思。‘忿怒者’：他也在两方面生气：对比丘们想：‘他们恭敬这个人。’对长老想：‘若这个人不在，他们就会恭敬我了。’这个道理也适用于之后的三项。

Sakkareyyunti sakkaccañca kareyyuṃ, sundarañca kareyyuṃ. Iminā attani kāraṃ karīyamānaṃ sakkaccaṃ katañca sundarañca pattheti. Garuṃ kareyyunti bhāriyaṃ kareyyuṃ. Iminā bhikkhūhi attānaṃ garuṭṭhāne ṭhapīyamānaṃ pattheti. Māneyyunti piyāyeyyuṃ. Pūjeyyunti evaṃ sakkarontā garuṃ karontā mānentā paccayehi pūjeyyunti paccayapūjaṃ pattheti. Ṭhānanti ‘‘piyo garu bhāvaniyo’’ti vuttappakāro bahussuto ca sīlavā ca etaṃ vidhiṃ arahati tena bhikkhū evarūpaṃ evaṃ kareyyunti vuttaṃ hoti. Kupitoti ayampi dvīsu ṭhānesu kuppati bhikkhūnañca ‘‘ime etaṃ sakkarontī’’ti therassa ca ‘‘imasmiṃ asati maṃyeva sakkareyyu’’nti. Esa nayo ito paresu tīsu vāresu.

646「殊胜之衣」：指精细布、绢丝、丝绸等，价值昂贵、细软、触感舒适的衣服。在这里，如果欲望是“只愿我自己得到”，过失不太大；如果是“愿其他比丘得不到”，那就是大过失。

Paṇītānaṃcīvarānanti paṭṭadukūlapaṭṭuṇṇakoseyyādīnaṃ mahagghasukhumasukhasamphassānaṃ cīvarānaṃ. Idhāpi ahameva lābhī assanti icchā nātimahāsāvajjā. Na añño bhikkhu lābhī assāti pana mahāsāvajjā.

647「殊胜之团食」：指加入了熟酥、油、蜂蜜、糖等的最上团食。‘殊胜之坐卧具’：指价值数百、上千乃至十万的床、椅等殊胜坐卧具。‘病缘药资具’：指熟酥、油、蜂蜜、糖浆等最好的药物。所有情形中的‘处’，都应该由多闻且有福报的人来承担。‘忿怒者’：在所有情形中，他都在两方面生气：对在家人想：‘这些人对那些（其他比丘）根本没有深厚的感情，我长期与他们共住，为了粪扫衣、为了团食，或者为了酥油等，一家一家依次乞食，他们却连一天也不给我任何殊胜的资具。可是，一见到外来的长老，要什么就给什么。’对长老想：‘这个长老只是在他们面前晃来晃去，什么时候那些管事的比丘才能把他赶走，这样他不在了，我便能独获利养。’

Paṇītānaṃ piṇḍapātānanti sappitelamadhusakkarādipūritānaṃ seṭṭhapiṇḍapātānaṃ. Paṇītānaṃ senāsanānanti anekasatasahassagghanakānaṃ mañcapīṭhādīnaṃ paṇītānaṃ. Gilānappaccayabhesajjaparikkhārānanti sappitelamadhuphāṇitādīnaṃ uttamabhesajjānaṃ. Sabbatthāpi ṭhānaṃ bahussutehi puññavantehi ca yojetabbaṃ. Kupitoti sabbatthāpi dvīsu ṭhānesu kuppati, manussānañca ‘‘imesaṃ nāma paricitabhāvopi natthi, dīgharattaṃ ekato vasantassa paṃsukūlatthāya vā piṇḍapātatthāya vā sappitelādikāraṇā vā gharapaṭipāṭiyā carantassāpi me ekadivasampi kiñci paṇītaṃ paccayaṃ na denti. Āgantukaṃ mahallakaṃ pana disvāva yaṃ icchati, taṃ dentī’’ti, therassa ca ‘‘ayampi mahallako imesaṃ attānaṃ dassentoyeva carati, kudāssu nāma naṃ dhammakammikā nikkaḍḍheyyuṃ, evaṃ imasmiṃ asati ahameva lābhī assa’’nti.

648「诸友，这些」：指前面十九种情况中所说的那些欲求之境。

Imesaṃ kho, etaṃ āvusoti imesaṃ heṭṭhā ekūnavīsativārehi vuttānaṃ icchāvacarānaṃ.

61「被见到且被听到」：意思是，那些欲求之境并不是真的被眼睛看到、被耳朵听到，因为它们属于意识所认知的对象。但是对于未断除欲求之境的这位补特伽罗，人们看到由欲求之境所引发的身体行为，就像看到欲求之境本身；听到由欲求之境所引发的语言行为，就像听到欲求之境本身。因此说‘被见到且被听到’。当面的时候被见到，‘据说某比丘是那样的’；背后的时候被听到。‘即使’一词是既带有随喜又带有责备意味的用语，以此，赞叹他住阿兰若，呵责他未断除欲求之境。

61.Dissanti ceva sūyanti cāti na icchāvacarā cakkhunā dissanti, na sotena sūyanti, manoviññāṇavisayattā. Appahīnaicchāvacarassa pana puggalassa icchāvacaravasena pavattakāyakammaṃ disvā diṭṭhā viya vacīkammaṃ sutvā sutā viya ca honti, tena vuttaṃ ‘‘dissanti ceva sūyanti cā’’ti. Paccakkhakāle dissanti, ‘‘asuko kira bhikkhu īdiso’’ti tirokkhakāle sūyanti. Kiñcāpīti anuggahagarahavacanaṃ. Tena āraññikattaṃ anuggaṇhāti, icchāvacarānaṃ appahānaṃ garahati.

650这里的连接是这样的：即使那位比丘拒绝住在村落附近的坐卧具，成为了阿兰若住者，住在偏远幽静的坐卧具处，但他这些种种的欲求之事却还没有断除。即使他拒绝了额外的利养，成为了常乞食者。即使他避免了贪染游行的样子，成为了次第乞食者。即使他拒绝了居士布施的衣服，成为了粪扫衣者。

Tatrāyaṃ yojanā, kiñcāpi so bhikkhu gāmantasenāsanaṃ paṭikkhipitvā āraññiko hoti, ante pantasenāsane vasati, ime cassa ettakā icchāvacarā appahīnā. Kiñcāpi so atirekalābhaṃ paṭikkhipitvā piṇḍapātiko hoti. Kiñcāpi so loluppacāraṃ vajjetvā sapadānacārī hoti. Kiñcāpi so gahapaticīvaraṃ paṭikkhipitvā paṃsukūliko hoti.

651“持粗衣者”中，“粗”应知由刀粗、线粗、染粗三种原因而称为粗。其中，用刀割成一片一片的，名为刀粗，它在价值上减损；用粗长线缝成的，名为线粗，它在触感上减损，触感粗糙；用染料染色的，名为染粗，它在颜色上减损，色泽难看。即使这位比丘如此穿着刀粗、线粗、染粗的粗衣，而且他的这些欲求之事也如此被看见、被听闻，尚未断除，然而有智的同梵行者们既不会恭敬他……乃至……也不会供养他。那是什么原因呢？此处“taṃ”只是小品词，“什么原因”即什么缘故。因为他的那些……乃至……被听闻，意思是：因为他的那些恶行被听闻。由于这些欲求之事尚未断除——这是此处的意旨。

Lūkhacīvaradharoti ettha pana lūkhanti satthalūkhaṃ suttalūkhaṃ rajanalūkhanti tīhi kāraṇehi lūkhaṃ veditabbaṃ. Tattha satthena khaṇḍākhaṇḍikaṃ chinnaṃ satthalūkhaṃ nāma, taṃ agghena parihāyati, thūladīghasuttakena sibbitaṃ suttalūkhaṃ nāma, taṃ phassena parihāyati kharasamphassaṃ hoti. Rajanena rattaṃ rajanalūkhaṃ nāma, taṃ vaṇṇena parihāyati dubbaṇṇaṃ hoti. Kiñcāpi so bhikkhu evaṃ satthalūkhasuttalūkharajanalūkhacīvaradharo hoti, ime cassa ettakā icchāvacarā appahīnā dissanti ceva sūyanti ca, atha kho naṃ viññū sabrahmacārī neva sakkaronti…pe… na pūjentīti. Taṃ kissa hetūti ettha tanti nipātamattaṃ, kissa hetūti kiṃ kāraṇā. Te hi tassa…pe… sūyanti ca yasmā tassa te pāpakā sūyanti cāti vuttaṃ hoti. Imesaṃ icchāvacarānaṃ appahīnattāti ayamettha adhippāyo.

652现在，为了通过譬喻使那个意义明了，他说“犹如”等。其中，“尸体”指死尸。蛇的尸体为蛇尸，其余（狗尸、人尸）同理。应知此处因极其厌恶、令人作呕而只说这三种。因为其他如兔、猪等的尸体，人们还会用辛辣调味品等加以调制后食用。然而这些（蛇、狗、人）的尸体，即使是新鲜的也令人厌恶，更不用说时间久了腐烂的。“调配”即添加、填满，意思是取了尸体放进铜钵里。“另一只”钵即另一只钵。“盖覆”即遮盖。“市场间”指各市场之间、人群拥挤的街口。“行经”即走过去。“如精美的礼品”指像洁净、令人喜欢的东西一样。而且，这是指像送给新娘的礼品。所谓“新娘”指妻子，为她带去的礼品是精美的。两处重复，都是出于尊重或称赞的语气。也有版本读作“jaññajaññaṃ byā”。

Idāni tamatthaṃ upamāya pākaṭaṃ karonto seyyathāpītiādimāha. Tattha kuṇapanti matakaḷevaraṃ. Ahissa kuṇapaṃ ahikuṇapaṃ. Evaṃ itarāni. Atipaṭikūlajigucchanīyabhāvato cettha imāneva tīṇi vuttānīti veditabbāni. Aññesañhi sasasūkarādīnaṃ kuṇapaṃ manussā kaṭukabhaṇḍādīhi abhisaṅkharitvā paribhuñjantipi. Imesaṃ pana kuṇapaṃ abhinavampi jigucchantiyeva, ko pana vādo kālātikkamena pūtibhūte. Racayitvāti vaḍḍhetvā, paripūretvāti attho, kuṇapaṃ gahetvā kaṃsapātiyaṃ pakkhipitvāti vuttaṃ hoti. Aññissāti aparāya. Paṭikujjitvāti pidahitvā . Antarāpaṇanti āpaṇānamantare mahājanasaṃkiṇṇaṃ racchāmukhaṃ. Paṭipajjeyyunti gaccheyyuṃ. Jaññajaññaṃ viyāti cokkhacokkhaṃ viya manāpamanāpaṃ viya. Apica vadhukāpaṇṇākāraṃ viyāti vuttaṃ hoti. Vadhukāti janetti vuccati, tassā nīyamānaṃ paṇṇākāraṃ jaññaṃ, ubhayatthāpi ādaravasena vā pasaṃsāvasena vā punaruttaṃ. ‘‘Jaññajaññaṃ byā’’tipi pāṭho.

653“打开”即揭开。“与看见同时，厌恶便会生起”指与看见那尸体同时，那个人的厌恶便会生起。所谓“厌恶”，是对“这是可厌的”这样生起的心与心所的称呼。此理同样适用于“不净”和“可厌”。“即使是饥饿的人”指即使是饥饿的人。“也不会有想吃的欲望”指不会生起想吃的欲望。“更何况已吃饱的人”指已满足的人更早就不会有想吃的欲望，这是所说义。

Apāpuritvāti vivaritvā. Tassa saha dassanena amanāpatā ca saṇṭhaheyyāti tassa kuṇapassa dassanena saheva tassa janassa amanāpatā tiṭṭheyya. Amanāpatāti ca ‘‘amanāpamida’’nti uppannacittacetasikānametaṃ adhivacanaṃ. Esa nayo paṭikulyajegucchatāsu. Jighacchitānampīti chātānampi. Na bhottukamyatā assāti bhuñjitukāmatā na bhaveyya. Pageva suhitānanti dhātānaṃ pana paṭhamatarameva bhuñjitukāmatā na bhaveyyāti vuttaṃ hoti.

654此处应如此结合譬喻：清净的铜钵如同这位比丘的出家形相；调配尸体如同欲求之事未断；用另一只铜钵盖覆如同以阿兰若支等头陀行掩盖欲求之事；打开铜钵，因看见尸体而令人生起厌恶，如同不持守阿兰若支等，因看见欲求之事而令同梵行者们不恭敬等。

Tatrāyaṃ upamāsaṃsandanā – parisuddhakaṃsapātisadisaṃ imassa pabbajjāliṅgaṃ, kuṇaparacanaṃ viya icchāvacarānaṃ appahānaṃ, aparakaṃsapātiyā paṭikujjhanaṃ viya āraññikaṅgādīhi icchāvacarappaṭicchādanaṃ, kaṃsapātiṃ vivaritvā kuṇapadassanena janassa amanāpatā viya āraññikaṅgādīni anādiyitvā icchāvacaradassanena sabrahmacārīnaṃ asakkārakaraṇāditāti.

62在清净分方面，“虽”是认可与赞叹之词，以此认可阿兰若住状态，赞叹欲求之事的断除。“受邀者”指接受邀请者。“拣择去黑者”指经拣择而去除黑色部分者。“多种汤、多种菜肴”中，此处“汤”指可手取的食物；“菜肴”指佐料，因此以鱼、肉、绿豆汤等为多种汤，以种种肉等佐料为多种菜肴。其余应依前述之理了知。

62. Sukkapakkhe pana, kiñcāpīti anuggahapasaṃsāvacanaṃ, tena āraññikattaṃ anuggaṇhāti, icchāvacarappahānaṃ pasaṃsati. Nemantanikoti nimantanapaṭiggāhako. Vicitakāḷakanti vicinitvā apanītakāḷakaṃ. Anekasūpaṃ anekabyañjananti ettha sūpo nāma hatthahāriyo vuccati. Byañjananti uttaribhaṅgaṃ, tena macchamaṃsamuggasūpādīhi anekasūpaṃ, nānappakāramaṃsādibyañjanehi anekabyañjananti vuttaṃ hoti. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ.

656在譬喻结合中，应知：调配上等米饭如同欲求之事的断除；用另一只铜钵盖覆如同以少欲为动机的村落住等头陀行掩盖欲求之事的断除；打开铜钵，因看见上等米饭而令人生起欢喜，如同不持守村落住等，因看见欲求之事的断除而令同梵行者们恭敬等。

Upamāsaṃsandane ca sālivarabhattaracanaṃ viya icchāvacarappahānaṃ, aparakaṃsapātiyā paṭikujjhanaṃ viya appicchatāsamuṭṭhānehi gāmantavihārādīhi icchāvacarappahānappaṭicchādakaṃ, kaṃsapātiṃ vivaritvā sālivarabhattadassanena janassa manāpatā viya gāmantavihārādīni anādiyitvā icchāvacarappahānadassanena sabrahmacārīnaṃ sakkārakaraṇāditā veditabbā.

63“贤友舍利弗，我生起了一个譬喻”意为：贤友舍利弗，我浮现了一个譬喻，即我想说一个譬喻。“请说”意为：请你说，让它显现，即“你说吧”的意思。“一时”中，“一”只是小品词，意为“于某一个时候”，此处用受格表处所义。“我住于王舍城鹫峰山”：王舍城是那城市的名称；因四周被山环绕，状如围栏，故称鹫峰山。我住于那城市，即我依止那城市而住。“那时我”即那时我。其中，“时”是开启另一话题的起始词；“kho”仅作填充音节。“午前时分”指白天的前部分时分，即午前时分；或于午前之时为午前时分，即午前的一个时刻，如此在持续连接中用受格。“穿着”即穿上，应知是更换寺院内的穿着，或为入村而整理下衣，因为他在那之前并非未穿着。

63.Upamā maṃ, āvuso sāriputta, paṭibhātīti mayhaṃ, āvuso sāriputta, upamā upaṭṭhāti. Ekaṃ upamaṃ vattukāmo ahanti adhippāyo. Paṭibhātu tanti tuyhaṃ paṭibhātu upaṭṭhātu, vada tvanti adhippāyo. Ekamidāhanti ettha idāti nipātamattaṃ, ekasmiṃ samaye ahanti vuttaṃ hoti, bhummatthe upayogavacanaṃ. Rājagahe viharāmi giribbajeti, rājagahanti tassa nagarassa nāmaṃ. Samantato pana giriparikkhepena vajo viya saṇṭhitattā giribbajanti vuccati. Tasmiṃ nagare viharāmi, taṃ nissāya ahaṃ viharāmīti vuttaṃ hoti. Atha khvāhanti atha kho ahaṃ. Ettha ca athāti aññādhikāravacanārambhe nipāto. Khoti padapūraṇamatte. Pubbaṇhasamayanti divasassa pubbabhāgasamayaṃ. Pubbaṇhasamayeti attho, pubbaṇhe vā samayaṃ pubbaṇhasamayaṃ, pubbaṇhe ekaṃ khaṇanti vuttaṃ hoti, evaṃ accantasaṃyoge upayogavacanaṃ labbhati. Nivāsetvāti paridahitvā, vihāranivāsanaparivattanavasenetaṃ veditabbaṃ. Gāmappavesanatthāya vā saṇṭhapetvā nivāsanavasena, na hi so tato pubbe anivattho ahosi.

658「持钵与衣」：用手拿起钵，用身体搭上衣。「为团食」：为了团食（乞食）。Samīti 是他的名字。「车匠子」：车匠的儿子。「般度子」：般度的儿子。「邪命外道」：裸形沙门。「旧车匠子」：出身于古老车匠家族的儿子。「近侍」：走上前去，站在旁边。「曲」：指一边弯曲。「弯」：指像蛇行的路径那样。「过患」：指松软、不平整、有节疤等（木材的）缺陷。「如……如是」：是表示时间的虚词，意思是“每当……时”，也就是在那个时候；「如是」同样表示时间，意思是“就在那个时候”。他依照自己心中的墨线去构思，另一个人则在他构思的那一刹那，就在他所构思的地方砍削。「欢喜」：指自心满意、喜悦，被喜悦与快乐所占据的心。「说欢喜之语」：因为欢喜而说话，或者说与欢喜状态相应的话，也就是讲出来、宣说出来。意思是“好像以心知心一样，了知对方的心”。

Pattacīvaramādāyāti pattaṃ hatthena cīvaraṃ kāyena ādiyitvā. Piṇḍāyāti piṇḍapātatthāya. Samītīti tassa nāmaṃ. Yānakāraputtoti rathakāraputto. Paṇḍuputtoti paṇḍussa putto. Ājīvakoti naggasamaṇako. Purāṇayānakāraputtoti porāṇayānakārakulassa putto. Paccupaṭṭhitoti upagantvā ṭhito. Vaṅkaṃ nāma ekato kuṭilaṃ. Jimhaṃ nāma sappagatamaggasadisaṃ. Dosanti phegguvisamagaṇṭhikādi. Yathā yathāti kālatthe nipāto, yadā yadā yasmiṃ tasmiṃ kāleti vuttaṃ hoti. Tathā tathāti ayampi kālatthoyeva, tasmiṃ tasmiṃ kāleti vuttaṃ hoti. So attano suttānulomena cintesi, itaro tena cintitakkhaṇe cintitaṭṭhānameva tacchati. Attamanoti sakamano tuṭṭhamano pītisomanassehi gahitamano. Attamanavācaṃ nicchāresīti attamanatāya vācaṃ , attamanabhāvassa vā yuttaṃ vācaṃ nicchāresi udīrayi, pabyāharīti vuttaṃ hoti. Hadayā hadayaṃ maññe aññāyāti cittena cittaṃ jānitvā viya.

659「无信」：对佛、法、僧没有信心。「为活命」：被债务、恐惧等逼迫，无法在外面生活，为了在这里谋生而来到这里的人。他们并非出于信心。「狡诈、诳惑」：具足谄曲和欺骗。「欺伪者」：学习骗术的人，意思是已成就坚固谄曲的人。因为谄曲是展示不存在的功德，就像展示不存在的商品优点一样，所以称为“欺伪”。「高慢」：像高高翘起的芦苇那样，意思是生起了虚妄的傲慢。「轻躁」：热中于妆饰钵和衣等轻浮的行为。「饶舌」：嘴巴粗硬，意思是言辞粗恶；散乱语，指言语不加节制，甚至整天都在说些无意义的废话。「于诸根不护门」：在六根门不防禁自己的行为。「于食不知量」：在饮食方面，本应知道在寻求、接受、食用过程中怎样才是适当的分量，但他们却不知道这个量。「不专修警寤」：不致力于保持觉醒。「于沙门义无期望」：对沙门法毫不关心，意思是缺乏随顺法行的实践。「于学处无深重恭敬」：对各项学处没有很多恭敬，或者常常违犯戒条。「多事」等词的意思已在前面“法嗣者”那段说过，「懈怠」等词的意思已在“怖畏恐惧”那段说过。「以法门」：通过说法的方式。

Assaddhāti buddhadhammasaṅghesu saddhāvirahitā. Jīvikatthāti iṇabhayādīhi pīḷitā bahi jīvituṃ asakkontā idha jīvikatthikā hutvā. Na saddhāti na saddhāya. Saṭhā māyāvinoti māyāsāṭheyyehi yuttā. Ketabinoti sikkhitakerāṭikā, nipphannathāmagatasāṭheyyāti vuttaṃ hoti. Sāṭheyyañhi abhūtaguṇadassanato abhūtabhaṇḍaguṇadassanasamaṃ katvā ‘‘kerāṭiya’’nti vuccati. Unnaḷāti uggatanaḷā, uṭṭhitatucchamānāti vuttaṃ hoti . Capalāti pattacīvaramaṇḍanādinā cāpallena yuttā. Mukharāti mukhakharā, kharavacanāti vuttaṃ hoti, vikiṇṇavācāti asaṃyatavacanā, divasampi niratthakavacanappalāpino. Indriyesu aguttadvārāti chasu indriyesu asaṃvutakammadvārā. Bhojane amattaññunoti bhojane yā mattā jānitabbā pariyesanapaṭiggahaṇaparibhogesu yuttatā, tassā ajānanakā. Jāgariyaṃ ananuyuttāti jāgare ananuyuttā. Sāmaññe anapekkhavantoti samaṇadhamme nirapekkhā, dhammānudhammappaṭipattirahitāti attho. Sikkhāya na tibbagāravāti sikkhāpadesu bahulagāravā na honti, āpattivītikkamabahulā vā. Bāhulikātiādi dhammadāyāde vuttaṃ, kusītātiādi bhayabherave. Dhammapariyāyenāti dhammadesanāya.

660「因信从家而出家」：他们本来就具有信心，出家之后，也是凭信心从家庭步入非家生活的。他们好像喝进去，好像吃进去：当他们说出欢喜之语时，就好像用嘴喝了；当他们内心随喜时，就好像用意吃了。「太好了」：善哉、真好的意思。「同梵行者」：这个词，既可以用短音也可以用长音；当用短音时，是指舍利弗以上的对象；当用长音时，就指同梵行者们。当范围指舍利弗时，意思是“同梵行的舍利弗把我们从不善的境界中拉拔了出来”；当范围指同梵行者们时，意思是“同梵行者们把我们从不善中拉拔了出来”。「年轻」：年纪小。「青年」：正处在青春时期。「有妆饰性」：本性就喜爱打扮。在这里，有些人虽然年纪小，但还不算青年，比如特别幼小的孩子；有些人虽然是青年，但并不爱打扮，比如性情已调柔的人，或者被懒惰、放逸等习性压倒的人。但在这里，特别指的是那种既年轻又青春又爱妆饰的人，所以才这样描述。青莲等花是依照世间公认的称呼而说的。「如此，他们」：他们就这样。「两位大龙象」：两位大龙象，因为这两位上首弟子被尊称为“大龙象”。这里词义是这样的：因为不随贪欲等烦恼而行，所以叫“象”；不让藉由各条圣道所断除的烦恼再度生起，所以叫“象”；不造作各种罪恶，所以叫“象”。这是简略的解释。详细的解释应依照《大义释》中开示的方式去了知。再者——

Saddhā agārasmāti pakatiyāpi saddhā, pabbajitāpi saddhāya agārasmā anagāriyaṃ pabbajitā. Pivanti maññe ghasanti maññeti pivanti viya ghasanti viya. Attamanavācaṃ nicchārentā vacasā pivanti viya, abbhanumodantā manasā ghasanti viya. Sādhu vatāti sundaraṃ vata . Sabrahmacārīti rassampi vaṭṭati dīghampi. Rasse sati sāriputtassa upari hoti, dīghe sati sabrahmacārīnaṃ. Yadā sāriputtassa upari hoti, tadā sabrahmacārī sāriputto amhe akusalā vuṭṭhāpetvāti attho. Yadā sabrahmacārīnaṃ, tadā sabrahmacārayo akusalā vuṭṭhāpetvāti attho. Daharoti taruṇo. Yuvāti yobbanabhāve ṭhito. Maṇḍanakajātikoti alaṅkārakasabhāvo. Tattha koci taruṇopi yuvā na hoti yathā atitaruṇo, koci yuvāpi maṇḍanakajātiko na hoti yathā upasantasabhāvo, ālasiyabyasanādīhi vā abhibhūto, idha pana daharo ceva yuvā ca maṇḍanakajātiko ca adhippeto, tasmā evamāha. Uppalādīni lokasammatattā vuttāni. Itiha teti evaṃ te. Ubho mahānāgāti dvepi mahānāgā, dvepi hi ete aggasāvakā ‘‘mahānāgā’’ti vuccanti. Tatrāyaṃ vacanattho, chandādīhi na gacchantīti nāgā, tena tena maggena pahīne kilese na āgacchantīti nāgā, nānappakārakaṃ āguṃ na karontīti nāgā, ayamettha saṅkhepo. Vitthāro pana mahāniddese (mahāni. 80) vuttanayeneva veditabbo. Apica –

661“于世间不作任何罪恶，”

‘‘Āguṃ na karoti kiñci loke,

662放下一切结缚与诸束缚 (Sabbasaṃyoge visajja bandhanāni)；

Sabbasaṃyoge visajja bandhanāni;

663于一切处不执著，已得解脱 (Sabbattha na sajjatī vimutto)，

Sabbattha na sajjatī vimutto,

664如此者被称为龙象、如者 (Nāgo tādi pavuccate tathattā) 。(《经集》527; 《大义释》80)

Nāgo tādi pavuccate tathattā’’ti. (su. ni. 527; mahāni. 80);

665在这里，意义应该这样理解：大龙象就是大龙象，意思是比起其他诸漏尽者的龙象，他们更应受供养、更应受赞叹。「相互的」：一个对一个。「同等随喜」：平等地互相随喜。当时，在这则譬喻中，大目犍连随喜了对方，而法将舍利弗则说“贤友，请你继续讲下去”。因此，经文这样记载：“他们相互对彼此善妙的说法，平等地随喜赞叹。”

Evamettha attho veditabbo. Mahantā nāgā mahānāgā, aññehi khīṇāsavanāgehi pujjatarā ca pāsaṃsatarā cāti attho. Aññamaññassāti añño aññassa. Samanumodiṃsūti samaṃ anumodiṃsu. Tattha imāya upamāya mahāmoggallāno anumodi, paṭibhātu taṃ āvusoti dhammasenāpati. Tena vuttaṃ ‘‘aññamaññassa subhāsitaṃ samanumodiṃsū’’ti.

745有关「世俗谛」与「究竟义」之开示的解释，至此结束。

Sammutiparamatthadesanākathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

746在《中部》的注释书《破除迷执》中

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

747《无可责难经》的注释至此结束。

Anaṅgaṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

748第六、《希望经》注释

6. Ākaṅkheyyasuttavaṇṇanā

6464.“如是我闻”等，即是《希望经》。在这里，「具戒」：指三种具足，即依圆满、拥有与甘甜这三个方面而说。具体情况如下——

64.Evaṃme sutanti ākaṅkheyyasuttaṃ. Tattha sampannasīlāti tividhaṃ sampannaṃ paripuṇṇasamaṅgimadhuravasena. Tattha –

667“稻穗田具足，鹦鹉们享用，枭啊！”（Sampannaṃ sālikedāraṃ, suvā bhuñjanti kosiya）

‘‘Sampannaṃ sālikedāraṃ, suvā bhuñjanti kosiya;

668“梵天！我告知你，我无法阻止他。”（jā. 1.14.1）

Paṭivedemi te brahme, na naṃ vāretumussahe’’ti. (jā. 1.14.1);

669这称为「圆满成就」（paripuṇṇasampanna）。而“以这巴帝摩卡律仪，他已达、已完全具备、已到、已等至、已得、已成就、已具足”（《分别论》511），这称为「具足成就」（samaṅgisampanna）。“大德！这大地的底层是圆满的，就像那纯净的小蜜一样甘甜，味道如此”（《波罗夷》17），这称为「甘甜成就」（madhurasampanna）。不过在这里，圆满成就和具足成就两者都适用。因此，「戒圆满」应当这样理解：或者是成为戒行完整的人，或者是成为具足戒的人。这便是此处所说的意思。那么，所谓的「戒」，是以什么意义而称为戒呢？是以「持守的意义」而称为戒。关于这一点的详细解释，在《清净道论》中已经说明。

Idaṃ paripuṇṇasampannaṃ nāma. ‘‘Iminā pātimokkhasaṃvarena upeto hoti samupeto upāgato samupāgato upapanno sampanno samannāgato’’ti (vibha. 511) idaṃ samaṅgisampannaṃ nāma. ‘‘Imissā, bhante, mahāpathaviyā heṭṭhimatalaṃ sampannaṃ, seyyathāpi khuddamadhuṃ aneḷakaṃ, evamassāda’’nti (pārā. 17) idaṃ madhurasampannaṃ nāma. Idha pana paripuṇṇasampannampi samaṅgisampannampi vaṭṭati. Tasmā sampannasīlāti paripuṇṇasīlā hutvātipi sīlasamaṅgino hutvātipi evamettha attho vedibbo. Sīlanti kenaṭṭhena sīlaṃ? Sīlanaṭṭhena sīlaṃ. Tassa vitthārakathā visuddhimagge vuttā.

670在这里，「戒圆满」指的是：通过消除戒的缺陷来实现戒的圆满，就像通过消除田地的缺陷来使田地圆满一样。正如一块田地如果同时有四种缺陷——「种子有缺陷」、「播种有缺陷」、「水有缺陷」、「盐碱地有缺陷」——就是不圆满的。

Tattha ‘‘paripuṇṇasīlā’’ti iminā atthena khettadosavigamena khettapāripūrī viya sīladosavigamena sīlapāripūrī vuttā hoti. Yathā hi khettaṃ bījakhaṇḍaṃ vappakhaṇḍaṃ udakakhaṇḍaṃ ūsakhaṇḍanti catudosasamannāgataṃ aparipūraṃ hoti.

671其中，「种子有缺陷」是指种子在生长过程中有一部分残缺不全或已经腐坏。播下这样的种子，庄稼无法生长，田就有了缺陷。「播种有缺陷」是指一个不善巧的人，在播种时有的地方播下种子，有的地方遗漏了，这样整片田的庄稼都不能完全生长，田就有了缺陷。「水有缺陷」是指田地中某些地方水过多，或者完全没有水。在那里庄稼也无法生长，田就有了缺陷。「盐碱地有缺陷」是指农夫在一些地方用犁头反复翻耕四五次，使土层过深，导致土壤变成盐碱地（ūsa）。在那里庄稼不能生长，田就有了缺陷。像这样的田，不会有大果报、大利益，就算播种很多，收获也很少。反过来，当这四种缺陷全部消除，田地就变得圆满。这样的田就会有大果报、大利益。同样，戒如果具有四种缺陷——「有缺漏」、「有缝隙」、「有斑点」、「有杂色」——就是不圆满的。这样的戒不会有大果报、大利益。当这四种缺陷全部消除，戒田就变得圆满，这样的戒就会有大果报、大利益。

Tattha bījakhaṇḍaṃ nāma yattha antarantarā bījāni khaṇḍāni vā pūtīni vā honti, tāni yattha vapanti, tattha sassaṃ na uṭṭheti, khettaṃ khaṇḍaṃ hoti. Vappakhaṇḍaṃ nāma yattha akusalo bījāni vapanto antarantarā nipāteti. Evañhi sabbattha sassaṃ na uṭṭheti, khettaṃ khaṇḍaṃ hoti. Udakakhaṇḍaṃ nāma yattha katthaci udakaṃ atibahu vā na vā hoti, tatrāpi hi sassāni na uṭṭhenti, khettaṃ khaṇḍaṃ hoti. Ūsakhaṇḍaṃ nāma yattha kassako kismiñci padese naṅgalena bhūmiṃ cattāro pañca vāre kasanto atigambhīraṃ karoti, tato ūsaṃ uppajjati, tatrāpi hi sassaṃ na uṭṭheti, khettaṃ khaṇḍaṃ hoti, tādisañca khettaṃ na mahapphalaṃ hoti na mahānisaṃsaṃ, tatrāpi hi bahumpi vapitvā appaṃ labhati. Imesaṃ pana catunnaṃ dosānaṃ vigamā khettaṃ paripuṇṇaṃ hoti. Tādisañca khettaṃ mahapphalaṃ hoti mahānisaṃsaṃ. Evameva khaṇḍaṃ chiddaṃ sabalaṃ kammāsanti catudosasamannāgataṃ sīlaṃ aparipūraṃ hoti. Tādisañca sīlaṃ na mahapphalaṃ hoti, na mahānisaṃsaṃ. Imesaṃ pana catunnaṃ dosānaṃ vigamā sīlakhettaṃ paripuṇṇaṃ hoti, tādisañca sīlaṃ mahapphalaṃ hoti mahānisaṃsaṃ.

672而「戒具足者」这个说法，表达的是“你们应当与戒结合、与戒融为一体、完全具足戒而安住”的意思。成就圆满的戒有两种原因：一是看到戒缺失的过患，二是看到戒具足的利益。这两方面在《清净道论》里都有详细说明。

‘‘Sīlasamaṅgino’’ti iminā panatthena sīlena samaṅgibhūtā samodhānaṃ gatā samannāgatā hutvā viharathāti idameva vuttaṃ hoti. Tattha dvīhi kāraṇehi sampannasīlatā hoti sīlavipattiyā ca ādīnavadassanena sīlasampattiyā ca ānisaṃsadassanena. Tadubhayampi visuddhimagge vitthāritaṃ.

673对此，岛寺住者善意长老（Sumana Thera）这样说：“世尊用「戒圆满」这句话总说了四遍清净戒之后，再用「巴帝摩卡律仪所防护」这句，详细开示了其中最殊胜的戒。”可他的弟子、精通三藏的小龙长老（Cūḷanāga Thera）却不认同“世尊在前后两处都说了巴帝摩卡律仪，因为巴帝摩卡律仪才是真正的戒，其余三种只是名义上的戒”这种说法，他解释道：“所谓‘根律仪’，仅仅是指防护六根门而已；‘活命遍净’，仅仅是指以如法、公正的方式获得资具而已；‘资具依止’，仅仅是指在获得资具后，以‘这是为了什么目的’进行省察之后再受用而已。严格来说，只有巴帝摩卡律仪才是真正的戒。如果一个比丘的巴帝摩卡律仪已经毁坏，他就像一个被砍断头的人，不能说‘我还能保护剩下的手和脚’。但如果一个人的巴帝摩卡律仪完好无损，他就像一个没被砍断头的人，能保全性命，之后再让其余部分恢复正常并加以保护。因此，世尊用「戒圆满」开示了巴帝摩卡律仪，再用「具足巴帝摩卡」作为它的同义词，为了详细说明它，才说了「巴帝摩卡律仪所防护」等。”

Tattha ‘‘sampannasīlā’’ti ettāvatā kira bhagavā catupārisuddhisīlaṃ uddisitvā ‘‘pātimokkhasaṃvarasaṃvutā’’ti iminā tattha jeṭṭhakasīlaṃ vitthāretvā dassesīti dīpavihāravāsī sumanatthero āha. Antevāsiko panassa tepiṭakacūḷanāgatthero āha – ubhayatthāpi pātimokkhasaṃvaro bhagavatā vutto, pātimokkhasaṃvaroyeva hi sīlaṃ. Itarāni pana tīṇi sīlanti vuttaṭṭhānaṃ nāma atthīti ananujānanto vatvā āha – ‘‘indriyasaṃvaro nāma chadvārarakkhāmattakameva, ājīvapārisuddhi dhammena samena paccayuppattimattakaṃ, paccayanissitaṃ paṭiladdhapaccaye idamatthanti paccavekkhitvā paribhuñjanamattakaṃ. Nippariyāyena pātimokkhasaṃvarova sīlaṃ. Yassa so bhinno, ayaṃ chinnasīso viya puriso hatthapāde sesāni rakkhissatīti na vattabbo. Yassa pana so arogo, ayaṃ acchinnasīso viya puriso jīvitaṃ sesāni puna pākatikāni katvā rakkhituṃ sakkoti. Tasmā ‘sampannasīlā’ti iminā pātimokkhasaṃvaraṃ uddisitvā ‘sampannapātimokkhā’ti tasseva vevacanaṃ vatvā taṃ vitthāretvā dassento ‘pātimokkhasaṃvarasaṃvutā’tiādimāhā’’ti.

674其中，「巴帝摩卡律仪所防护」是指具足巴帝摩卡律仪。「行处与行境成就」是指在正行（ācāra）与行境（gocara）上都圆满。「于微小」是指在微不足道的小过失上。「诸过失法」是指不善法。「见怖畏者」是指他们见到怖畏。「受持」是指正确地接受之后。「修学于诸学处」是指在各个学处中，接受并修学每一个学处。还有一种解释：所谓「受持已，修学于诸学处」，是指凡是在不同的修学范畴中应修学的身业和语业，全部接受之后去修学。这是简要的解释，至于所有这些如「巴帝摩卡律仪」等词句的详细说明，在《清净道论》中都已经阐述。

Tattha pātimokkhasaṃvarasaṃvutāti pātimokkhasaṃvarena samannāgatā. Ācāragocarasampannāti ācārena ca gocarena ca sampannā. Aṇumattesūti appamattakesu. Vajjesūti akusaladhammesu. Bhayadassāvīti bhayadassino. Samādāyāti sammā ādiyitvā. Sikkhatha sikkhāpadesūti sikkhāpadesu taṃ taṃ sikkhāpadaṃ samādiyitvā sikkhatha. Apica samādāya sikkhatha sikkhāpadesūti yaṃkiñci sikkhākoṭṭhāsesu sikkhitabbaṃ kāyikaṃ vācasikañca, taṃ sabbaṃ samādāya sikkhathāti ayamettha saṅkhepo, vitthārato pana sabbānetāni pātimokkhasaṃvarādīni padāni visuddhimagge vuttāni.

65「若比丘希望」这一句是为了什么而开始的呢？是为了显示戒的功德利益。即使是那些刚出家不久的人，或者智慧不足的人，也可能会这样想：“世尊说要圆满戒，但圆满戒到底有什么利益，有什么殊胜，有什么增长呢？”为了向他们显示十七种利益，世尊这样说了。这是为了让比丘们哪怕只是听到“为同梵行者所喜爱、悦意”乃至最终“漏尽”这些利益，也能去圆满戒。这就好比那位“毒刺商人”（Visakaṇṭaka-vāṇija）的故事。所谓“毒刺商人”，指的是一个卖糖浆的商人。

65.Ākaṅkheyya ceti idaṃ kasmā āraddhaṃ? Sīlānisaṃsadassanatthaṃ. Sacepi acirapabbajitānaṃ vā duppaññānaṃ vā evamassa ‘‘bhagavā sīlaṃ pūrethāti vadati, ko nu kho sīlapūraṇe ānisaṃso, ko viseso, kā vaḍḍhī’’ti? Tesaṃ sattarasa ānisaṃse dassetuṃ evamāha. Appeva nāma etaṃ sabrahmacārīnaṃ piyamanāpatādiāsavakkhayapariyosānaṃ ānisaṃsaṃ sutvāpi sīlaṃ paripūreyyunti. Visakaṇṭakavāṇijo viya. Visakaṇṭakavāṇijo nāma guḷavāṇijo vuccati.

676据说，那位商人用车子载着糖块、糖浆、砂糖等，前往边地村庄，高声叫卖：“来拿毒刺啊！来拿毒刺啊！”村民们听了心想：“所谓毒是猛烈的，谁吃了它就会死；刺也会刺入而致死。这两样都是猛烈的，这其中有什么利益呢？”于是关上家门，并把孩子们赶走。商人见此情形，心想：“这些村民不擅言辞，来吧，我用个方法让他们来买。”于是叫卖道：“来拿极甜的啊！来拿极美味的啊！糖块、糖浆、砂糖，价格都一样，用伪币、假钱也能买到！”村民们听了，欢喜踊跃地前来，付了很多钱，买走了很多。在这里，那位商人叫卖“来拿毒刺啊”，就像世尊说：“诸比丘，你们应当具足戒而住……乃至受持而学于诸学处。”村民们心想“这两样都是猛烈的，这其中有什么利益呢”，就像比丘们心想：“世尊说‘应当具足戒而住’，可这戒名为严厉、粗重、与嬉戏等相违的，具足戒究竟有什么利益呢？”后来那位商人说“来拿极甜的啊”等语，就像世尊为了阐明从“为同梵行者所喜爱、悦意”直到“漏尽”的这十七种利益，而说了“若比丘希望”等语。应当这样来理解。

So kira guḷaphāṇitakhaṇḍasakkharādīni sakaṭenādāya paccantagāmaṃ gantvā ‘‘visakaṇṭakaṃ gaṇhatha, visakaṇṭakaṃ gaṇhathā’’ti ugghosesi. Taṃ sutvā gāmikā ‘‘visaṃ nāma kakkhaḷaṃ, yo naṃ khādati, so marati, kaṇṭakampi vijjhitvā māreti, ubhopete kakkhaḷā, ko ettha ānisaṃso’’ti gehadvārāni thakesuṃ, dārake ca palāpesuṃ. Taṃ disvā vāṇijo ‘‘avohārakusalā ime gāmikā, handa ne upāyena gaṇhāpemī’’ti ‘‘atimadhuraṃ gaṇhatha, atisāduṃ gaṇhatha, guḷaṃ phāṇitaṃ sakkharaṃ samagghaṃ labbhati, kūṭamāsakakūṭakahāpaṇādīhipi labbhatī’’ti ugghosesi. Taṃ sutvā gāmikā haṭṭhatuṭṭhā āgantvā bahumpi mūlaṃ datvā gahesuṃ. Tattha vāṇijassa ‘‘visakaṇṭakaṃ gaṇhathā’’ti ugghosanaṃ viya bhagavato ‘‘sampannasīlā, bhikkhave, viharatha…pe… samādāya sikkhatha sikkhāpadesū’’ti vacanaṃ. ‘‘Ubhopete kakkhaḷā, ko ettha ānisaṃso’’ti gāmikānaṃ cintanaṃ viya bhagavā ‘‘sampannasīlā viharathā’’ti āha, ‘‘sīlañca nāmetaṃ kakkhaḷaṃ pharusaṃ khiḍḍādipaccanīkaṃ, ko nu kho sampannasīlānaṃ ānisaṃso’’ti bhikkhūnaṃ cintanaṃ. Atha tassa vāṇijassa ‘‘atimadhuraṃ gaṇhathā’’tiādivacanaṃ viya bhagavato piyamanāpatādiāsavakkhayapariyosānaṃ sattarasaānisaṃsappakāsanatthaṃ ‘‘ākaṅkheyya ce’’tiādivacanaṃ veditabbaṃ.

677其中，“若希望”的意思是，如果希望，如果想要。“应成为可爱者”的意思是，应被以慈爱的眼光所看待，应成为生起情感的基础，这是所说。“悦意”的意思是，令他们心意增长，或者通过他们的心意所应达到的，即应以慈心遍满，这是所说。“尊重”的意思是，在他们当中应被置于尊贵地位，如同石伞盖一般。“应被称誉”的意思是，“确实，这位具寿知其所知，见其所见”，以这样的方式应被尊重。“于诸戒上为圆满实行者”的意思是，他唯独在四遍清净戒上是圆满的实行者，以无缺的、圆满的方式具足，这是所说。“内住心寂止之实践者”的意思是，致力于自己内心的寂止，因为在这里，“内”与“于自己”是同一个意思，只是文句不同；而此处的“寂止”是依于处格，作为业处的意思。“不废忘禅那者”的意思是，禅那不向外移出，或者禅那不被破坏，因为“移除破坏”这个词含有移出、破坏的意思。其用法，例如在“移除柱子后，成为无风之处”等语句中，可以见到。

Tattha ākaṅkheyya ceti yadi ākaṅkheyya yadi iccheyya. Piyo ca assanti piyacakkhūhi sampassitabbo, sinehuppattiyā padaṭṭhānabhūto bhaveyyanti vuttaṃ hoti. Manāpoti tesaṃ manavaḍḍhanako, tesaṃ vā manena pattabbo, mettacittena pharitabboti vuttaṃ hoti. Garūti tesaṃ garuṭṭhāniyo pāsāṇacchattasadiso. Bhāvanīyoti ‘‘addhā ayamāyasmā jānaṃ jānāti passaṃ passatī’’ti evaṃ sambhāvanīyo. Sīlesvevassa paripūrakārīti catupārisuddhisīlesuyeva paripūrakārī assa, anūnena paripūritākārena samannāgato bhaveyyāti vuttaṃ hoti. Ajjhattaṃ cetosamathamanuyuttoti attano cittasamathe yutto, ettha hi ajjhattanti vā attanoti vā etaṃ ekatthaṃ, byañjanameva nānaṃ. Bhummatthe panetaṃ samathanti upayogavacanaṃ. Anūti iminā upasaggena yoge siddhaṃ. Anirākatajjhānoti bahi anīhaṭajjhāno, avināsitajjhāno vā, nīharaṇavināsatthañhi idaṃ nirākaraṇaṃ nāma. Thambhaṃ niraṃkatvā nivātavuttītiādīsu cassa payogo daṭṭhabbo.

678“具足观”的意思是，具备七种随观，七种随观即：无常随观、苦随观、无我随观、厌离随观、离欲随观、灭随观、弃舍随观。这些在《清净道论》中有详细说明。“令空屋增长者”的意思是，令空屋增长的人。在这里，比丘依止与观而取业处后，日夜进入空屋而坐，应知为“令空屋增长者”。然而，即使建造单层等殿堂，也绝不应视为令空屋增长者。

Vipassanāya samannāgatoti sattavidhāya anupassanāya yutto, sattavidhā anupassanā nāma aniccānupassanā dukkhānupassanā anattānupassanā nibbidānupassanā virāgānupassanā nirodhānupassanā paṭinissaggānupassanāti. Tā visuddhimagge vitthāritā. Brūhetā suññāgārānanti vaḍḍhetā suññāgārānaṃ, ettha ca samathavipassanāvasena kammaṭṭhānaṃ gahetvā rattindivaṃ suññāgāraṃ pavisitvā nisīdamāno bhikkhu ‘‘brūhetā suññāgārāna’’nti veditabbo. Ekabhūmakādipāsāde kurumānopi pana neva suññāgārānaṃ brūhetāti daṭṭhabboti.

679到此为止，应当这样理解：正如关于渴爱所行之教法，最初虽依渴爱而开始，但由于慢和见以渴爱为所依，故摄入了慢和见，次第成为三种戏论之教法；同样地，此教法最初虽依增上戒学而开始，但由于止和观以戒为所依，故摄入了止和观，次第成为三学之教法。

Ettāvatā ca yathā taṇhāvicaritadesanā paṭhamaṃ taṇhāvasena āraddhāpi taṇhāpadaṭṭhānattā mānadiṭṭhīnaṃ mānadiṭṭhiyo osaritvā kamena papañcattayadesanā jātā, evamayaṃ desanā paṭhamaṃ adhisīlasikkhāvasena āraddhāpi sīlapadaṭṭhānattā samathavipassanānaṃ samathavipassanāyo osaritvā kamena sikkhattayadesanā jātāti veditabbā.

680在这里，“于诸戒上为圆满实行者”这一句，说的是增上戒学。“内住心寂止之实践者、不废忘禅那者”这一句，说的是增上心学。“具足观”这一句，说的是增上慧学。而“令空屋增长者”这句话，则是通过止令空屋增长，来宣说增上心学，通过观，来宣说增上慧学，这样把两种学都包含在内而说。这里，“内住心寂止之实践者、不废忘禅那者”这些词，说明了以戒守护的心一境性；“观”这个词，说明了以戒守护的对诸行的把握。

Ettha hi ‘‘sīlesvevassa paripūrakārī’’ti ettāvatā adhisīlasikkhā vuttā. ‘‘Ajjhattaṃ cetosamathamanuyutto anirākatajjhāno’’ti ettāvatā adhicittasikkhā, ‘‘vipassanāya samannāgato’’ti ettāvatā adhipaññāsikkhā, ‘‘brūhetā suññāgārāna’’nti iminā pana samathavasena suññāgāravaḍḍhane adhicittasikkhā, vipassanāvasena adhipaññāsikkhāti evaṃ dvepi sikkhā saṅgahetvā vuttā. Ettha ca ‘‘ajjhattaṃ cetosamathamanuyutto anirākatajjhāno’’ti imehi padehi sīlānurakkhikā eva cittekaggatā kathitā. ‘‘Vipassanāyā’’ti iminā padena sīlānurakkhiko saṅkhārapariggaho.

681心一境性如何守护戒呢？因为，若人没有心一境性，当疾病生起时，他便苦恼；他被疾病所恼，内心散乱，甚至会毁坏戒来平息疾病。然而，若人有心一境性，他便能镇伏那疾病之苦，进入等至；在进入等至的刹那，苦便被远远除去，更强大的乐便生起。心一境性就是这样守护戒的。

Kathaṃ cittekaggatā sīlamanurakkhati? Yassa hi cittekaggatā natthi, so byādhimhi uppanne vihaññati, so byādhivihato vikkhittacitto sīlaṃ vināsetvāpi byādhivūpasamaṃ kattā hoti. Yassa pana cittekaggatā atthi, so taṃ byādhidukkhaṃ vikkhambhetvā samāpattiṃ samāpajjati, samāpannakkhaṇe dukkhaṃ dūrāpakataṃ hoti, balavatarasukhamuppajjati. Evaṃ cittekaggatā sīlaṃ anurakkhati.

682对诸行的把握又怎样守护戒呢？一个人如果没有对诸行的把握，就会对自己的身体有强烈的「我的色身、我的心识」这种我所执；遇到饥荒、疾病、恐怖等状况时，甚至会毁坏戒来养护自己的身体。可是，一个人如果有对诸行的把握，对自己的身体就不会有强烈的我所执或爱染；遇到饥荒、疾病、恐怖等状况时，哪怕肠子流到体外，哪怕干枯萎缩，哪怕肢体断成一段一段，乃至碎为百片千片，也决不会毁坏戒来养护自己的身体。对诸行的把握就是这样守护戒的。而「让空寂之处增长的人」这句话，则是指让这两种修习不断增长、扩展，并恒常去做。

Kathaṃ saṅkhārapariggaho sīlamanurakkhati? Yassa hi saṅkhārapariggaho natthi, tassa ‘‘mama rūpaṃ mama viññāṇa’’nti attabhāve balavamamattaṃ hoti, so tathārūpesu dubbhikkhabyādhibhayādīsu sampattesu sīlaṃ vināsetvāpi attabhāvaṃ posetā hoti. Yassa pana saṅkhārapariggaho atthi, tassa attabhāve balavamamattaṃ vā sineho vā na hoti, so tathārūpesu dubbhikkhabyādhibhayādīsu sampattesu sacepissa antāni bahi nikkhamanti, sacepi ussussati visussati, khaṇḍākhaṇḍiko vā hoti satadhāpi sahassadhāpi, neva sīlaṃ vināsetvā attabhāvaṃ posetā hoti. Evaṃ saṅkhārapariggaho sīlamanurakkhati. ‘‘Brūhetā suññāgārāna’’nti iminā pana tasseva ubhayassa brūhanā vaḍḍhanā sātaccakiriyā dassitā.

683就这样，世尊说明：凡是期望「愿我成为同梵行者所喜爱、悦意、尊重和恭敬者」这四种法的人，不需要做其他任何事，唯一要做的，就是自己具备戒等功德。因为这样的人，才会被同梵行者喜爱、悦意、尊重和恭敬。这一点也曾被这样说过：

Evaṃ bhagavā yasmā ‘‘sabrahmacārīnaṃ piyo cassaṃ manāpo ca garu ca bhāvanīyo cā’’ti ime cattāro dhamme ākaṅkhantena natthaññaṃ kiñci kātabbaṃ, aññadatthu sīlādiguṇasamannāgatena bhavitabbaṃ, idiso hi sabrahmacārīnaṃ piyo hoti manāpo garu bhāvanīyo. Vuttampi hetaṃ –

684「具足戒与见，安住于正法，说真实之语，做自己该做的事，众人就会喜爱这个人。」

‘‘Sīladassanasampannaṃ , dhammaṭṭhaṃ saccavādinaṃ;

685所以，世尊在教导了「比丘们，如果比丘这样期望：『我希望被同梵行者喜爱、满意、尊重，并被认为值得培养』，那他就应该在戒上圆满修习……让空寂之处增长」之后，现在因为有些人想获得资具等，也应该只修这些，而不是修别的东西，于是说：「比丘们，如果比丘期望：『我能得到利养』……」等等。要知道，世尊并不是为了利养才说戒等圆满的。世尊已经舍断了觅食之类的言论，绝不会说虚假的话，像这样教诫弟子，怎么会为了利养而说戒等圆满呢？这是随顺那些人的意乐而说的。因为有的人会这样想：『如果我们不必为衣、食、住、药四种资具而辛苦，就能圆满戒等。』世尊便随顺他们的意愿这样说。而且，这也是戒的功德利益——就是所谓的四种资具。就好像有智慧的人，拿出库房里的财物，不给自己的孩子，自己也不享用，偏偏布施给持戒的人一样。这是为了显示戒本身的利益，才这样说的。

Attano kamma kubbānaṃ, taṃ jano kurute piya’’nti. (dha. pa. 217);

686因此，世尊在说了「比丘们，如果比丘期望：『愿我成为同梵行者所喜爱、悦意、尊重和恭敬者』，他就应当在戒上圆满修习……乃至……乐于空寂之处」之后，现在因为想获得资具等利益的人，也应只做这件事，而不是做其他任何事，所以说了「比丘们，如果比丘期望：『愿我获得利养』……」等语。但要知道，此处并非世尊以利养为动机而说戒等圆满。因为世尊已断除觅食言论，不说虚诳之语，他如此教导弟子，怎会以利养为动机而说戒等圆满呢？这是随顺个人内心倾向而说的。因为如果有人这样想：「如果我们能不为四种资具所苦，就能圆满戒等」，世尊便随顺他们的这种心意而说。而且，这也是戒本身的功德利益——即所谓的四种资具。正如有智慧的人，把储存在库房等处的财物取出，不给子女，自己也不享用，反而布施给持戒者。这是为了显示戒本身固有的利益而说的。

Tasmā ‘‘ākaṅkheyya ce, bhikkhave, bhikkhu sabrahmacārīnaṃ piyo cassaṃ manāpo ca garu ca bhāvanīyo cāti sīlesvevassa paripūrakārī…pe… suññāgārāna’’nti vatvā idāni yasmā paccayalābhādiṃ patthayantenāpi idameva karaṇīyaṃ, na aññaṃ kiñci, tasmā ‘‘ākaṅkheyya ce, bhikkhave, bhikkhu lābhī assa’’ntiādimāha. Na cettha bhagavā lābhanimittaṃ sīlādiparipūraṇaṃ kathetīti veditabbo. Bhagavā hi ghāsesanaṃ chinnakatho na vācaṃ payuttaṃ bhaṇeti, evaṃ sāvake ovadati, so kathaṃ lābhanimittaṃ sīlādiparipūraṇaṃ kathessati, puggalajjhāsayavasena panetaṃ vuttaṃ. Yesañhi evaṃ ajjhāsayo bhaveyya ‘‘sace mayaṃ catūhi paccayehi na kilameyyāma, sīlādiṃ pūretuṃ sakkuṇeyyāmā’’ti, tesaṃ ajjhāsayavasena bhagavā evamāha. Apica rasānisaṃso esa sīlassa, yadidaṃ cattāro paccayā nāma. Tathā hi paṇḍitamanussā koṭṭhādīsu ṭhapitaṃ nīharitvā puttādīnampi adatvā attanāpi aparibhuñjitvā sīlavantānaṃ dentīti sīlassa sarasānisaṃsadassanatthaṃ petaṃ vuttaṃ.

687在第三部分，「我对其」是指我对于他们。「他们的那些所作业」是指那些天或人对我的资助供养之业。因为不只是人类，天人们也会向具足戒等功德者提供资具，就像帝释天对大迦叶尊者那样。「大果」和「大福利」这两者含义相同，只是言辞不同。能够结出广大的世间乐果，所以称为“大果”；能够成为广大的出世间乐果之缘，所以称为“大福利”。因为对于具足戒等功德者，即使只是布施一勺食物，或者用五颗宝珠大小的土地建成叶庵来布施，也能在无数千劫中保护施者免于堕入恶趣；最终更会成为证入不死涅槃界的缘。在这里，「我施予乳粥」等（《天宫事》413）是实例，而整部《饿鬼事》和《天宫事》也都足以作为证明。因此，这是为了开示：想要让施主对自己所作的布施获得大果报的人，自己也应当具备戒等功德。

Tatiyavāre yesāhanti yesaṃ ahaṃ. Tesaṃ te kārāti tesaṃ devānaṃ vā manussānaṃ vā te mayi katā paccayadānakārā. Devāpi hi sīlādiguṇayuttānaṃ paccaye denti, na kevalaṃ manussāyeva, sakko viya āyasmato mahākassapassa. Mahapphalā mahānisaṃsāti ubhayametaṃ atthato ekaṃ, byañjanameva nānaṃ. Mahantaṃ vā lokiyasukhaṃ phalantīti mahapphalā. Mahato lokuttarasukhassa ca paccayā hontīti mahānisaṃsā. Sīlādiguṇayuttassa hi kaṭacchubhikkhāpi pañcaratanamattāya bhūmiyā paṇṇasālāpi katvā dinnā anekāni kappasahassāni duggativinipātato rakkhati, pariyosāne ca amatāya parinibbānadhātuyāpaccayo hoti. ‘‘Khīrodanaṃ ahamadāsi’’ntiādīni (vi. va. 413) cettha vatthūni, sakalameva vā petavatthu vimānavatthu ca sādhakaṃ. Tasmā paccayadāyakehi attani katānaṃ kārānaṃ mahapphalataṃ icchantenāpi sīlādiguṇayutteneva bhavitabbanti dasseti.

688在第四部分，「亲属」指母系和父系的亲族。「同血亲」指由同一血统联结的曾祖父母等。「亡者」指已经往生他界者。「已故的」指已经死亡者。「他们对他的」指他们对我生起的净信心，或者以净信心对我的忆念。比如，若有一位比丘，他已故的父亲或母亲心想「我们这位亲属长老持戒、善法行持」，而生起净信心并忆念那位比丘，那么对那位比丘来说，仅仅是那份心的净信，或者那一念的忆念，就具有大果报、大利益，足以在无量百千劫中遮止恶趣，最终引入不死。世尊确实曾这样说：「诸比丘，那些具足戒、具足定、具足慧、具足解脱、具足解脱知见的比丘，诸比丘，我说仅仅是见到那些比丘就有大利益。诸比丘，听闻、忆念、追随出家、亲近、恭敬侍奉那些比丘，我说也有大利益。」因此，这是为了显示：即使希望亲族同血亲对自己生起净信与忆念能有大果报，也必须具足戒等功德。

Catutthavāre ñātīti sassusasurapakkhikā. Sālohitāti ekalohitasambaddhā pītipitāmahādayo . Petāti peccabhāvaṃ gatā. Kālaṅkatāti matā. Tesaṃ tanti tesaṃ taṃ mayi pasannacittataṃ vā pasannena cittena anussaraṇaṃ vā. Yassa hi bhikkhuno kālaṅkato pitā vā mātā vā ‘‘amhākaṃ ñātako thero sīlavā kalyāṇadhammo’’ti pasannacitto hutvā taṃ bhikkhuṃ anussarati, tassa so cittappasādopi taṃ anussaraṇamattampi mahapphalaṃ mahānisaṃsameva hoti, anekāni kappasatasahassāni duggatito vāretuṃ ante ca amataṃ pāpetuṃ samatthameva hoti. Vuttañhetaṃ bhagavatā ‘‘ye te, bhikkhave, bhikkhū sīlasampannā samādhisampannā paññā, vimutti, vimuttiñāṇadassanasampannā, dassanaṃpāhaṃ, bhikkhave, tesaṃ bhikkhūnaṃ bahukāraṃ vadāmi. Savanaṃ, anussatiṃ, anupabbajjaṃ, upasaṅkamanaṃ, payirupāsanaṃpāhaṃ, bhikkhave, tesaṃ bhikkhūnaṃ bahukāraṃ vadāmī’’ti (itivu. 104). Tasmā ñātisālohitānaṃ attani cittappasādassa anussatiyā ca mahapphalataṃ icchantenāpi sīlādiguṇayutteneva, bhavitabbanti dasseti.

66在第五部分，「能堪忍不乐与乐者」是指：我应成为对不乐与乐的克服者、制伏者、碾压者。在这里，「不乐」是指对殊胜的善法和僻静住处感到厌烦。「乐」是指对五种欲乐的贪着。「愿不乐不能制胜我」意思是：愿不乐不能克服我，不能压迫我，不能碾压我。「已生起」指已产生、已出现。因为具足戒等功德者，能克服、碾压不乐与乐，将其粉碎而安住。因此，为了显示：即使是希望自己成为这样的人，也必须具足戒等功德。

66. Pañcamavāre aratiratisaho assanti aratiyā ratiyā ca saho abhibhavitā ajjhottharitā bhaveyyaṃ. Ettha ca aratīti adhikusalesu dhammesu pantasenāsanesu ca ukkaṇṭhā. Ratīti pañcakāmaguṇarati. Na ca maṃ arati saheyyāti mañca arati na abhibhaveyya na maddeyya na ajjhotthareyya. Uppannanti jātaṃ nibbattaṃ. Sīlādiguṇayutto hi aratiñca ratiñca sahati ajjhottharati madditvā tiṭṭhati. Tasmā īdisaṃ attānaṃ icchantenāpi sīlādiguṇayutteneva bhavitabbanti dasseti.

690在第六部分，「恐惧」既指内心的惊惧，也指所缘对象。「怖畏」则专指那所缘对象本身。其余解说与第五部分所说的相同。因为具足戒等功德的比丘，能克服、碾压恐惧与怖畏，将其粉碎而安住，就像住在圣末山寺的大达塔长老那样。

Chaṭṭhavāre bhayaṃ cittutrāsopi ārammaṇampi. Bheravaṃ ārammaṇameva. Sesaṃ pañcamavāre vuttanayameva. Sīlādiguṇayutto hi bhayabheravaṃ sahati ajjhottharati madditvā tiṭṭhati ariyakoṭiyavāsīmahādattatthero viya.

691据传，那位长老正在行路，看见一片可意的树林，心想：「今天就在这里修行沙门法然后再走。」于是他离开道路，在某一棵树下铺开僧伽帝，盘腿结跏趺坐而坐。因为长老戒的威德力，树神的孩子们无法保持自己的形态而发出了哭喊声。那位树神接着又摇动树木。长老依旧端坐不动。树神于是又冒烟、又放火，但还是无法动摇长老。最后，她化作在家男信众的模样前来，顶礼长老后站在一边。长老问：「你是谁？」她回答：「尊者，我是住在这棵树上的树神。」长老问：「那些变化是你做的吗？」她回答：「是的，尊者。」于是长老问：「为什么？」树神说：「尊者，因为您戒的威德力，我的孩子们无法安住自己的形态而哭喊。我为了赶走您才这么做的。」长老听后说：「那你为什么不事先对我说'尊者，请您别住这儿了，我不安隐'呢？现在既然事已至此，也就不用再多说了。如果我因为非人的怖畏而离开，那我会为人言'圣末山寺的大达塔因非人怖畏而走了'感到羞愧，因此我就要住在这里。至于你，今天可以随意去其它地方住。」如此，具足戒等功德者，就是恐惧怖畏的克服者。因此，为了显示：即使是希望自己成为这样的人，也必须具足戒等功德。

Thero kira maggaṃ paṭipanno aññataraṃ pāsādikaṃ araññaṃ disvā ‘‘idhevajja samaṇadhammaṃ katvā gamissāmī’’ti maggā okkamma aññatarasmiṃ rukkhamūle saṅghāṭiṃ paññapetvā pallaṅkaṃ ābhujitvā nisīdi. Rukkhadevatāya dārakā therassa sīlatejena sakabhāvena saṇṭhātuṃ asakkontā vissaramakaṃsu. Devatāpi rukkhaṃ cālesi. Thero acalova nisīdi. Sā devatā dhūmāyi, pajjali, neva sakkhi theraṃ cāletuṃ, tato upāsakavaṇṇenāgantvā vanditvā aṭṭhāsi. ‘‘Ko eso’’ti vuttā ‘‘ahaṃ, bhante, etasmiṃ rukkhe adhivatthā devatā’’ti avoca. Tvaṃ ete vikāre akāsīti. Āma bhanteti. Kasmāti ca vuttā āha – ‘‘tumhākaṃ, bhante , sīlatejena dārakā sakabhāvena saṇṭhātuṃ asakkontā vissaramakaṃsu, sāhaṃ tumhe palāpetuṃ evamakāsi’’nti. Thero āha – ‘‘atha kasmā idha, bhante, mā vasatha, mayhaṃ aphāsūti paṭikacceva nāvacāsi. Idāni pana mā kiñci avaca, ariyakoṭiyamahādatto amanussabhayena gatoti vacanato lajjāmi, tenāhaṃ idheva vasissaṃ, tvaṃ pana ajjekadivasaṃ yattha katthaci vasāhī’’ti. Evaṃ sīlādiguṇayutto bhayabheravasaho hoti. Tasmā īdisamattānaṃ icchantenāpi sīlādiguṇayutteneva bhavitabbanti dasseti.

692在第七部分，「增上心所成」中，「增上心」是指殊胜、清净的心，或者指增上心。属于增上心的，或者依托于增上心的，就叫做「增上心所成」。「现法乐住」是指在现法中安住于乐。「现法」是指当下现证的有身，即在这一期生命的有身中成为安乐的住处，这就是它的意思。这是对色界禅那的称呼。因为那些禅修者修习并安住于这些禅那时，就在此生成就了无杂染的出离之乐，所以才称为「现法乐住」。「随意而得者」指能随自己的意愿而得，也就是能按照自己的希求，在希望入定的那一刹那便能入定，意即他具有这样的能力。「无难而得者」指能轻松地镇伏敌对法而证入禅定，意即他具有这样的能力。「无滞而得者」指得到那种无滞碍、宽广的成就，也就是能随所限定的时间正好出定，意即他具有这样的能力。因为有一种人，他虽然能得到定，却不能在任意希望的时刻随意入定。另一种人能够这样入定，却需要费力气才能镇伏障碍。还有一种人能够这样入定，且不费力就能镇伏障碍，但却不能像量米计时那样，在预定的时间恰好出定。然而，无论是谁，只要他希望成就这三种圆满，他都应当在学习诸戒上做到圆满。

Sattamavāre ābhicetasikānanti abhicetoti abhikkantaṃ visuddhacittaṃ vuccati, adhicittaṃ vā, abhicetasi jātāni ābhicetasikāni, abhiceto sannissitānīti vā ābhicetasikāni. Diṭṭhadhammasukhavihārānanti diṭṭhadhamme sukhavihārānaṃ. Diṭṭhadhammoti paccakkho attabhāvo vuccati, tattha sukhavihārabhūtānanti attho, rūpāvacarajjhānānametaṃ adhivacanaṃ. Tāni hi appetvā nisinnā jhāyino imasmiṃyeva attabhāve asaṃkiliṭṭhaṃ nekkhammasukhaṃ vindanti, tasmā ‘‘diṭṭhadhammasukhavihārānī’’ti vuccanti. Nikāmalābhīti nikāmena lābhī attano icchāvasena lābhī, icchiticchitakkhaṇe samāpajjituṃ samatthoti vuttaṃ hoti. Akicchalābhīti sukheneva paccanīkadhamme vikkhambhetvā samāpajjituṃ samatthoti vuttaṃ hoti. Akasiralābhīti akasirānaṃ vipulānaṃ lābhī, yathāparicchedeyeva vuṭṭhātuṃ samatthoti vuttaṃ hoti. Ekacco hi lābhīyeva hoti, na pana sakkoti icchiticchitakkhaṇe samāpajjituṃ. Ekacco sakkoti tathā samāpajjituṃ, pāribandhike pana kicchena vikkhambheti. Ekacco tathā samāpajjati, pāribandhike ca akiccheneva vikkhambheti, na sakkoti nāḷikāyantaṃ viya yathāparicchedeyeva ca vuṭṭhātuṃ. Yo pana imaṃ tividhampi sampadaṃ icchati, sopi sīlesvevassa paripūrakārīti.

693这样，在开示了作为神通基础的禅那之后，虽然关于神通的部分已经提及，但世尊并未仅仅执取神通基础禅与神通本身来说，因为戒的利益并不仅限于神通基础禅与神通，另外还有四种无色界禅那，以及三种较低位的圣道。因此，为了全面含摄并显示这一切，世尊接着又说了「如果比丘应当期望……乃至……那些寂止的……」等这样的开示。

Evaṃ abhiññāpādake jhāne vutte kiñcāpi abhiññānaṃ vāro āgato, atha kho naṃ bhagavā aggahetvāva yasmā na kevalaṃ abhiññāpādakajjhānāni ca abhiññāyoyeva ca sīlānaṃ ānisaṃso, apica kho cattāri āruppajhānānipi tayo ca heṭṭhimā ariyamaggā, tasmā taṃ sabbaṃ pariyādiyitvā dassetuṃ ākaṅkheyya ce…pe… ye te santāti evamādimāha.

694在这里，「寂止的」指从两方面达到寂止：一是诸禅支的寂止，二是所缘的寂止。「解脱」指从敌对法中解脱出来，而且心倾向于所缘。「超越色」指超越色界禅那。应该这样连接文句：'那些超越色的、寂止的解脱'。否则，如果问'超越色之后做什么？'就没法明白了。「无色」指无论从所缘还是从果报来说，都没有色法。「以身触证」指以名身触证、达到，也就是证得的意思。其余部分和前面说的一样。这段话的意思是：'如果有比丘希望触证这些解脱而安住，他也应当在戒上圆满地修习。'

Tattha santāti aṅgasantatāya ceva ārammaṇasantatāya ca. Vimokkhāti paccanīkadhammehi vimuttattā ārammaṇe ca adhimuttattā. Atikkamma rūpeti rūpāvacarajjhāne atikkamitvā, ye te vimokkhā atikkamma rūpe santāti padasambandho, itarathā hi atikkamma rūpe kiṃ karotīti na paññāyeyyuṃ. Āruppāti ārammaṇato ca vipākato ca rūpavirahitā. Kāyena phusitvāti nāmakāyena phusitvā pāpuṇitvā, adhigantvāti vuttaṃ hoti. Sesaṃ vuttānameva. Idaṃ vuttaṃ hoti ‘‘yopi bhikkhu ime vimokkhe phusitvā viharitukāmo, sopi sīlesvevassa paripūrakārī’’ti.

67第九番，「三结」指称为「有身见」、「疑」、「戒禁取」的三种束缚。因为它们把蕴、趣、有等与蕴、趣、有等联结起来，或者把业与果联结起来，所以称为「结」，意思是‘束缚’。「遍尽」指由于彻底灭尽。「入流者」：已进入流。而「流」是道的别名。「入流者」指具足此道的补特伽罗。如经中所说：‘舍利弗，常说流、流。舍利弗，什么是流呢？’‘尊者，这圣八支道就是流，即：正见……乃至……正定。’‘舍利弗，常说入流者、入流者。舍利弗，什么是入流者呢？’‘尊者，任何具足此八支圣道的人，即这位有如此名字、如此族姓的尊者，就称为入流者。’然而在这里，是以道之名来称呼果，因此应知「入流者」指安住于果位者。「不退堕法」：令其堕落的，称为‘堕落’；没有堕落之法，故为「不退堕法」，意思是自身不具有堕入恶趣的性质。为什么呢？因为导致堕入恶趣的那些法已被断除。「以正觉为归宿」：以正觉为最终的去向和归宿，意思是必定到达上三种道。为什么呢？因为已证得初道。「就在戒上」：即使是想要成为这样的人，也应当圆满修习那些戒。

67. Navamavāre tiṇṇaṃ saṃyojanānanti sakkāyadiṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsasaṅkhātānaṃ tiṇṇaṃ bandhanānaṃ. Tāni hi saṃyojenti khandhagatibhavādīhi khandhagatibhavādayo, kammaṃ vā phalena, tasmā saṃyojanānīti vuccanti, bandhanānīti attho. Parikkhayāti parikkhayena. Sotāpannoti sotaṃ āpanno. Sototi ca maggassetaṃ adhivacanaṃ. Sotāpannoti taṃsamaṅgipuggalassa. Yathāha ‘‘soto sototi hidaṃ, sāriputta, vuccati. Katamo nu kho, sāriputta, sototi? Ayameva hi, bhante, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo. Seyyathidaṃ, sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhīti. Sotāpanno sotāpannoti hidaṃ, sāriputta, vuccati. Katamo nu kho, sāriputta, sotāpannoti? Yo hi, bhante, iminā aṭṭhaṅgikena maggena samannāgato, ayaṃ vuccati sotāpanno, yoyaṃ āyasmā evaṃnāmo evaṃgotto’’ti. Idha pana maggena phalassa nāmaṃ dinnaṃ, tasmā phalaṭṭho ‘‘sotāpanno’’ti veditabbo. Avinipātadhammoti vinipātetīti vinipāto, nāssa vinipāto dhammoti avinipātadhammo, na attānaṃ apāye vinipātasabhāvoti vuttaṃ hoti. Kasmā? Ye dhammā apāyagamaniyā, tesaṃ pahīnattā. Sambodhi paraṃ ayanaṃ gati assāti sambodhiparāyaṇo, uparimaggattayaṃ avassaṃ sampāpakoti attho. Kasmā? Paṭiladdhapaṭhamamaggattā. Sīlesvevāti īdiso hotukāmopi sīlesvevassa paripūraṇārīti.

696第十番，为了称赞一来道，虽然这三结已被初道彻底灭尽，仍然再次提及。「贪嗔痴变得薄弱」指这些烦恼处于薄弱状态，或者说使之变得薄弱。其中，应从两方面理解薄弱：不频繁生起，以及现行烦恼的力量微弱。因为一来者的烦恼不会像随转凡夫那样常常生起，只是偶尔、极少地生起，呈现稀疏之相，如同在播种稀疏的田里长出的秧苗。即使生起，也不会像随转凡夫那样以压倒、弥漫、覆盖、制造黑暗的方式生起，而是非常微弱、稀薄地生起，如同薄云层，又如苍蝇的翅膀。

Dasamavāre paṭhamamaggena parikkhīṇānipi tīṇi saṃyojanāni sakadāgāmimaggassa vaṇṇabhaṇanatthaṃ vuttāni. Rāgadosamohānaṃ tanuttāti etesaṃ tanubhāvena, tanuttakaraṇenāti vuttaṃ hoti. Tattha dvīhi kāraṇehi tanuttaṃ veditabbaṃ adhiccuppattiyā ca pariyuṭṭhānamandatāya ca. Sakadāgāmissa hi vaṭṭānusārimahājanasseva kilesā abhiṇhaṃ na uppajjanti, kadāci karahaci uppajjanti viraḷākārā hutvā, viraḷavāpite khette aṅkurā viya. Uppajjamānāpi ca vaṭṭānusārimahājanasseva maddantā pharantā chādentā andhakāraṃ karontā na uppajjanti, mandamandā uppajjanti tanukākārā hutvā, abbhapaṭalamiva makkhikāpattamiva ca.

697对此，有些长老说：‘一来者的烦恼即便很久才生起，但生起时却很浓厚，因为确实可见他有儿子、女儿这种情况。’然而，这不能作为定论。因为有子女也可能仅仅是由于触摸肢节而已。应当知道，一来者烦恼变得薄弱，仅仅是由于两个原因：不频繁生起，以及现行烦恼的力量微弱。

Tattha keci therā bhaṇanti ‘‘sakadāgāmissa kilesā kiñcāpi cirena uppajjanti, bahalāva uppajjanti, tathā hissa puttā ca dhītaro ca dissantī’’ti, etaṃ pana appamāṇaṃ. Puttadhītaro hi aṅgapaccaṅgaparāmasanamattenapi hontīti. Dvīhiyeva kāraṇehissa kilesānaṃ tanuttaṃ veditabbaṃ adhiccuppattiyā ca pariyuṭṭhānamandatāya cāti.

698「一来者」：天性只来一次。「只一次来此世间之后」：仅仅一次，以结生的方式再来这个人界。因为，若有人在人界修一来道后就在人界般涅槃，这里不算；若在人界修道后投生天界并在那里般涅槃；若在天界修道并在那里般涅槃；若在天界修道后投生人界并在那里般涅槃，这些也不算。唯有那种在人界修道后投生天界，在那里住满寿量，然后又转生人界才般涅槃的人，应知才是这里所取的「一来者」。「作苦之尽头」：应为流转之苦画上句号。「就在戒上」：即使是想要成为这样的人，也应当圆满修习那些戒。

Sakadāgāmīti sakiṃ āgamanadhammo. Sakideva imaṃ lokaṃ āgantvāti ekavāraṃyeva imaṃ manussalokaṃ paṭisandhivasena āgantvā. Yopi hi idha sakadāgāmimaggaṃ bhāvetvā idheva parinibbāti, sopi idha na gahito. Yopi idha maggaṃ bhāvetvā devesu upapajjitvā tattheva parinibbāti. Yopi devaloke maggaṃ bhāvetvā tattheva parinibbāti. Yopi devaloke maggaṃ bhāvetvā idheva manussaloke nibbattitvā parinibbāti. Yo pana idha maggaṃ bhāvetvā devaloke nibbatto, tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā puna idheva upapajjitvā parinibbāti, ayamidha gahitoti veditabbo. Dukkhassantaṃ kareyyanti vaṭṭadukkhassa paricchedaṃ kareyyaṃ. Sīlesvevāti īdiso hotukāmopi sīlesvevassa paripūrakārīti.

699第十一番，「五种」是数量上的限定。「下分结」：「下」指下面、低处，「下分」意思是属于下部的，意指作为投生欲界之缘的结缚。「结」是束缚。应知这些结就是前面说过的那些结，再加上欲贪结和瞋恚结。因为若人未断除这些结，即使投生到有顶天，一旦寿命耗尽，仍必定投生到欲界。应知此人犹如吞了钩的鱼，又如脚上系着长绳的鸟。这里再次提及前面说过的内容，也应理解为只是为了称赞。「化生者」：这是否定其余生起方式的话。「于彼处般涅槃者」：就在那个梵天界般涅槃。「不退转法」：本性不会再从那个梵天界以结生的方式退转回来。「就在戒上」：即使是想要成为这样的人，也应当圆满修习那些戒。

Ekādasamavāre pañcannanti gaṇanaparicchedo. Orambhāgiyānanti oraṃ vuccati heṭṭhā, heṭṭhābhāgiyānanti attho, kāmāvacaraloke uppattipaccayānanti adhippāyo. Saṃyojanānanti bandhanānaṃ, tāni kāmarāgabyāpādasaṃyojanehi saddhiṃ pubbe vuttasaṃyojanāneva veditabbāni. Yassa hi etāni appahīnāni, so kiñcāpi bhavagge uppanno hoti, atha kho āyuparikkhayā kāmāvacare nibbattatiyeva, gilitabalisamacchūpamo svāyaṃ puggalo dīghasuttakena pāde baddhavihaṅgūpamo cāti veditabbo. Pubbe vuttānampi cettha vacanaṃ vaṇṇabhaṇanatthamevāti veditabbaṃ. Opapātikoti sesayonipaṭikkhepavacanametaṃ. Tatthaparinibbāyīti tattheva brahmaloke parinibbāyī. Anāvattidhammo tasmā lokāti tato brahmalokā paṭisandhivasena puna anāvattisabhāvo. Sīlesvevāti īdiso hotukāmopi sīlesvevassa paripūrakārīti.

6868. 这样，在不来道已说之后，虽然第四道的部分已经到来，但世尊并没有接着讲。原因在于：戒的功德利益不只是漏尽通这一种，世间五通也是戒的利益，所以为了开示那些世间通；而且，如果讲完漏尽，教法就结束了，假如这样，这些功德还没讲，这个教法就成了所谓的‘光秃秃的通智之说’；同时也是为了圆满地开示诸通；再者，安住于不来道的人，因为已彻底断除了定的障碍——欲贪和瞋恚，所以容易成就神变，不来者在戒和定上都是圆满行持者。因此，为了在适当的地方开示世间通，世尊才说‘如果比丘希望……种种的……’等等这段话。这就是此处的上下文连接。

68. Evaṃ anāgāmimagge vutte kiñcāpi catutthamaggassa vāro āgato, atha kho naṃ bhagavā aggahetvāva yasmā na kevalā āsavakkhayābhiññā eva sīlānaṃ ānisaṃso, apica kho lokiyapañcābhiññāyopi, tasmā tāpi dassetuṃ, yasmā ca āsavakkhaye kathite desanā niṭṭhitā hoti, evañca sati imesaṃ guṇānaṃ akathitattā ayaṃ kathā muṇḍābhiññākathā nāma bhaveyya, tasmā ca abhiññāpāripūriṃ katvā dassetumpi, yasmā ca anāgāmimagge ṭhitassa sukhena iddhivikuppanā ijjhati, samādhiparibandhānaṃ kāmarāgabyāpādānaṃ samūhatattā, anāgāmī hi sīlesu ca samādhimhi ca paripūrakārī, tasmā yuttaṭṭhāneyeva lokiyābhiññāyo dassetumpi ‘‘ākaṅkheyya ce…pe… anekavihita’’nti evamādimāhāti ayamanusandhi.

701在此，以「种种神变」等方法所提及的五种世间通，其巴利文的注释连同修行方法，已在《清净道论》中述及。

Tattha ‘‘anekavihitaṃ iddhividha’’ntiādinā nayena āgatānaṃ pañcannampi lokiyābhiññānaṃ pāḷivaṇṇanā saddhiṃ bhāvanānayena visuddhimagge vuttā.

69第六通「以诸漏之灭尽」：即通过阿罗汉道灭尽一切烦恼。「无漏」：即远离诸漏。「心解脱、慧解脱」：在此，以“心”这个词指与阿罗汉果相应的定；以“慧”这个词指与它相应的慧。其中应知：定因从贪欲解脱而称为心解脱，慧因从无明解脱而称为慧解脱。世尊也曾这样说：“诸比丘，凡是他有的定，那就是他的定根；凡是他有的慧，那就是他的慧根。诸比丘，如是，因离贪欲而有心解脱，因离无明而有慧解脱。”此外，在此还应知：止的果是心解脱，观的果是慧解脱。

69. Chaṭṭhābhiññāya āsavānaṃ khayāti arahattamaggena sabbakilesānaṃ khayā. Anāsavanti āsavavirahitaṃ. Cetovimuttiṃ paññāvimuttinti ettha cetovacanena arahattaphalasampayuttova samādhi, paññāvacanena taṃsampayuttā paññāva vuttā. Tattha ca samādhi rāgato vimuttattā cetovimutti, paññā avijjāya vimuttattā paññāvimuttīti veditabbā. Vuttañcetaṃ bhagavatā ‘‘yo hissa, bhikkhave, samādhi, tadassa samādhindriyaṃ. Yā hissa, bhikkhave, paññā, tadassa paññindriyaṃ. Iti kho, bhikkhave , rāgavirāgā cetovimutti, avijjāvirāgā paññāvimuttī’’ti, apicettha samathaphalaṃ cetovimutti, vipassanāphalaṃ paññāvimuttīti veditabbā.

703「于现法」：即在此自身存在中。「自己以神通现证」：意思是完全凭自己的智慧亲证，不依靠他人的因缘而了知。「具足而住」：即达到、成就之后而住。「唯独在戒上」：即使是这样想要抖落一切烦恼、证得心解脱和慧解脱的人，也唯独在戒上成为圆满的修行者。

Diṭṭheva dhammeti imasmiṃyeva attabhāve. Sayaṃ abhiññā sacchikatvāti attanoyeva paññāya paccakkhaṃ katvā, aparapaccayena ñatvāti attho. Upasampajja vihareyyanti pāpuṇitvā sampādetvā vihareyyaṃ. Sīlesvevāti evaṃ sabbāsave niddhunitvā cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ adhigantukāmopi sīlesvevassa paripūrakārīti.

704如此，世尊将戒的功德利益之说一直讲到了阿罗汉果，现在为了把这一切戒的功德利益收摄起来展示，便说出了结语：“诸比丘，具足戒……这是缘于此而说的。”这段话的简要意思是：“诸比丘，你们要具足戒而安住……在学处上受持而学习”——凡是我先前这样说的，这一切都是指：具足戒的比丘，会成为同梵行者喜爱、可意的人，会受到尊重和恭敬，会成为资具的获得者，会对供养资具的人带来大果报，会因为追念过去亲友的心意而获得殊胜的果报，能够忍受不乐与乐，能够忍受怖畏恐惧，能够获得色界禅那和无色界禅那，以及较低等的三种沙门果、五种世间神通、漏尽智——他成为这些功德的亲自以神通现证者。这是缘于此、关于此而说的。”世尊这样说，那些比丘内心满意欢喜，对世尊的教导深感欣喜。

Evaṃ bhagavā sīlānisaṃsakathaṃ yāva arahattā kathetvā idāni sabbampi taṃ sīlānisaṃsaṃ sampiṇḍetvā dassento nigamanaṃ āha ‘‘sampannasīlā, bhikkhave…pe… idametaṃ paṭicca vutta’’nti. Tassāyaṃ saṅkhepattho, ‘‘sampannasīlā, bhikkhave, viharatha…pe… samādāya sikkhatha sikkhāpadesū’’ti iti yaṃ taṃ mayā pubbe evaṃ vuttaṃ, idaṃ sabbampi sampannasīlo bhikkhu sabrahmacārīnaṃ piyo hoti manāpo, garu bhāvanīyo paccayānaṃ lābhī, paccayadāyakānaṃ mahapphalakaro, pubbañātīnaṃ anussaraṇacetanāya phalamahattakaro, aratiratisaho, bhayabheravasaho, rūpāvacarajjhānānaṃ arūpāvacarajjhānānañca lābhī, heṭṭhimāni tīṇi sāmaññaphalāni pañca lokiyābhiññā āsavakkhayañāṇanti ca ime ca guṇe sayaṃ abhiññā sacchikattā hoti, etaṃ paṭicca idaṃ sandhāya vuttanti. Idamavoca bhagavā, attamanā te bhikkhu bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti.

788《破除迷执》之中部注疏

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

789《愿经》注释结束

Ākaṅkheyyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

790《布经》注释

7. Vatthasuttavaṇṇanā

7070. 如是我闻的《布喻经》。在此，「诸比丘，犹如布」这只是一个比喻的说法。世尊在作比喻时，有时先展示比喻再展示意义，有时先展示意义再展示比喻，有时用比喻将意义包起来展示，有时用意义将比喻包起来展示。

70.Evaṃme sutanti vatthasuttaṃ. Tattha seyyathāpi, bhikkhave, vatthanti upamāvacanamevetaṃ. Upamaṃ karonto ca bhagavā katthaci paṭhamaṃyeva upamaṃ dassetvā pacchā atthaṃ dasseti, katthaci paṭhamamatthaṃ dassetvā pacchā upamaṃ, katthaci upamāya atthaṃ parivāretvā dasseti, katthaci atthena upamaṃ.

706确实如此——世尊在讲完整部《天行使者经》时，先以“诸比丘，譬如有两间带门的屋子，一个有眼力的人站在中间就能看见”（中部 3.261）这样的方式展示比喻，然后再展示意义。而在讲完整部《神通种类经》时，却先以“穿过墙、穿过壁、穿过山，毫无阻碍地走，就像在空中一样”（长部 1.238; 无碍解道 1.102）这样的方式展示意义，然后再展示比喻。在讲完整部《小心材譬喻经》时，他以“譬如一个婆罗门男子是求心材者、是寻求心材者”（中部 1.318）这样的方式，用比喻将意义包起来展示。在讲完整部诸如《蛇譬喻经》、《大心材譬喻经》等经时，他以“可是诸比丘，这里有些善男子学习了法——经……乃至……诸比丘，譬如一个男子需要蛇”（中部 1.238）这样的方式，用意义将比喻包起来展示。

Tathā hesa – ‘‘seyyathāpissu, bhikkhave, dve agārā sadvārā, tattha cakkhumā puriso majjhe ṭhito passeyyā’’ti (ma. ni. 3.261) sakalampi devadūtasuttaṃ upamaṃ paṭhamaṃ dassetvā pacchā atthaṃ dassento āha. ‘‘Tirokuṭṭaṃ tiropākāraṃ tiropabbataṃ asajjamāno gacchati, seyyathāpi ākāse’’tiādinā (dī. ni. 1.238; paṭi. ma. 1.102) pana nayena sakalampi iddhividhamatthaṃ paṭhamaṃ dassetvā pacchā upamaṃ dassento āha. ‘‘Seyyathāpi brāhmaṇapuriso sāratthiko sāragavesī’’tiādināva (ma. ni. 1.318) nayena sakalampi cūḷasāropamasuttaṃ upamāya atthaṃ parivāretvā dassento āha. ‘‘Idha pana, bhikkhave, ekacce kulaputtā dhammaṃ pariyāpuṇanti suttaṃ…pe… seyyathāpi, bhikkhave, puriso alagaddatthiko’’tiādinā (ma. ni. 1.238) nayena sakalampi alagaddasuttaṃ mahāsāropamasuttanti evamādīni suttāni atthena upamaṃ parivāretvā dassento āha.

707而这位世尊，在此是先展示譬喻，然后再说明其中的义理。那么，世尊为什么要这样展示呢？这是因为随顺听法者的性情，或是因为说法方式的善巧。对于那些先展示譬喻、然后再听所说法义就容易通达的人来说，他就先展示譬喻。这个道理在一切场合都适用。因为世尊对那法界善加通达，所以获得了说法方式的善巧。因此，这位获得了说法善巧、于法自在的法王，便随其所愿地宣说正法。应当知道，世尊就是这样随顺听法者的性情，或是仗着说法方式的善巧而这样展示的。

Svāyaṃ idha paṭhamaṃ upamaṃ dassetvā pacchā atthaṃ dasseti. Kasmā panevaṃ bhagavā dassetīti? Puggalajjhāsayena vā desanāvilāsena vā. Ye hi puggalā paṭhamaṃ upamaṃ dassetvā vuccamānamatthaṃ sukhena paṭivijjhanti, tesaṃ paṭhamaṃ upamaṃ dasseti. Esa nayo sabbattha. Yassā ca dhammadhātuyā suppaṭividdhattā desanāvilāsaṃ patto hoti, tassā suppaṭividdhā. Tasmā esa desanāvilāsampatto dhammissaro dhammarājā, so yathā yathā icchati, tathā tathā dhammaṃ desetīti evaṃ iminā puggalajjhāsayena vā desanāvilāsena vā evaṃ dassetīti veditabbo.

708在此，「布」是指本性清净的布。「染污、被垢所著」是指被那些外来的尘土等杂染所染污，又因为被汗垢等所附着，所以称为被垢所著。「染料」在此就是指染料的种类。「靠近」是指移近、凑近。「如果要染成青色」即是为青色的布料，或是为了染成青色而给。无论哪一种颜色都是这个道理。染工为了染成青色而将布凑近青铜、青叶等青色染料；为了染成黄色而将布凑近颜色如迦尼迦罗花般的黄色染料；为了染成红色而将布凑近颜色如般度耆婆迦花般的红色染料；为了染成茜色而将布凑近颜色如夹竹桃花般的淡红色染料。因此，经文才说：「如果要染成青色……乃至……如果要染成茜色」。

Tattha vatthanti pakatiparisuddhaṃ vatthaṃ. Saṃkiliṭṭhaṃ malaggahitanti āgantukena paṃsurajādinā saṃkilesena saṃkiliṭṭhaṃ, sedajallikādinā malena gahitattā malaggahitaṃ. Raṅgajāteti ettha raṅgameva raṅgajātaṃ. Upasaṃhareyyāti upanāmeyya. Yadi nīlakāyāti nīlakāya vā, nīlakatthāya vāti vuttaṃ hoti. Evaṃ sabbattha. Rajako hi nīlakatthāya upasaṃharanto kaṃsanīlapalāsanīlādike nīlaraṅge upasaṃharati. Pītakatthāya upasaṃharanto kaṇikārapupphasadise pītakaraṅge. Lohitakatthāya upasaṃharanto bandhujīvakapupphasadise lohitakaraṅge. Mañjiṭṭhakatthāya upasaṃharanto kaṇavīrapupphasadise mandarattaraṅge. Tena vuttaṃ ‘‘yadi nīlakāya…pe… yadi mañjiṭṭhakāyā’’ti.

709「它会有难看的颜色罢了」是指它会有被染得很糟糕的颜色。「它会有不清净的颜色罢了」是指它的青色不会清纯，其他的颜色也一样。因为像这样的布，即使投入青染缸里，也不会变成很纯的青色；投入其他的染缸，也不会变成黄色等颜色，而只会变成像枯萎的青、野生荆豆花、迦尼迦罗花、般度耆婆迦花、夹竹桃花那样的颜色。那么，「那是什么原因呢？」是指那块布是什么原因、什么因缘而变成这样的，或者说在那块布上，染料是什么原因而让它变得这么难看、这么不清净的呢？而正是因为那块布有杂染的状态才是这里的原因，和别的任何东西都没关系，所以世尊才说：「比丘们，是因为布不清净」。

Durattavaṇṇamevassāti duṭṭhu rañjitavaṇṇameva assa. Aparisuddhavaṇṇamevassāti nīlavaṇṇopissa parisuddho na bhaveyya, sesavaṇṇopi. Tādisañhi vatthaṃ nīlakumbhiyā pakkhittampi sunīlaṃ na hoti, sesakumbhīsu pakkhittampi pītakādivaṇṇaṃ na hoti, milātanīla kuraṇḍa-kaṇikāra-bandhujīvaka-kaṇavīrapupphavaṇṇameva hoti. Taṃ kissa hetūti taṃ vatthaṃ kissa hetu kiṃ kāraṇā īdisaṃ hoti, tasmiṃ vā vatthe raṅgajātaṃ kissa hetu īdisaṃ durattavaṇṇaṃ aparisuddhavaṇṇaṃ hotīti? Yasmā panassa vatthassa saṃkiliṭṭhabhāvoyevettha kāraṇaṃ, na aññaṃ kiñci, tasmā ‘‘aparisuddhattā, bhikkhave, vatthassā’’ti āha.

710「同样地」是表示譬喻的对应关系。「在心有杂染时」是说当心被染污的时候。那么，世尊为什么要用染污的布来作譬喻呢？这是为了显示精进努力有大果报。就像被外来的尘垢染污的布，由于本性是洁白的，当再次被清洗时，又会变得洁白；不像那生来就黑的羊毛那样，努力也没有效果。同样地，心也是被外来的烦恼所染污的，但就其本性而言，在一切结生心和有分心的刹那中，它都是洁白的。正如经中所说：「比丘们，这个心是极光净的，而它只是被外来的随烦恼所染污罢了。」(《增支部》1.51) 当在净化它的时候，是能够让它变得更加光净的，在那里所付出的努力并不会白费。因此，应当知道，世尊用染污的布来作譬喻，是为了显示精进努力有大果报。

Evameva khoti upamāsampaṭipādanaṃ. Citte saṃkiliṭṭheti cittamhi saṃkiliṭṭhamhi. Kasmā pana bhagavā saṃkiliṭṭhavatthena opammaṃ akāsīti ce, vāyāmamahapphaladassanatthaṃ. Yathā hi āgantukehi malehi saṃkiliṭṭhaṃ vatthaṃ pakatiyā paṇḍarattā puna dhovīyamānaṃ paṇḍaraṃ hoti, na tattha jātikāḷake viya eḷakalome vāyāmo nipphalo hoti, evaṃ cittampi āgantukehi kilesehi saṃkiliṭṭhaṃ. Pakatiyā pana taṃ sakalepi paṭisandhibhavaṅgavāre paṇḍarameva. Yathāha – ‘‘pabhassaramidaṃ, bhikkhave, cittaṃ, tañca kho āgantukehi upakkilesehi upakkiliṭṭha’’nti (a. ni. 1.51). Taṃ visodhīyamānaṃ sakkā pabhassarataraṃ kātuṃ, na tattha vāyāmo nipphaloti evaṃ vāyāmamahapphaladassanatthaṃ saṃkiliṭṭhavatthena opammaṃ akāsīti veditabbo.

711「必将堕入悲惨境地」是说对着这种状态的心，悲惨的境遇就注定可以期待了，这个人一定只会堕入悲惨的境遇，不会是别的，所以必然如此，这是必定会发生的事。而这所谓的悲惨境遇，分为两种：行为上的悲惨境遇和投生处的悲惨境遇。行为上的悲惨境遇又分为在家者行为的悲惨境遇和出家者行为的悲惨境遇两种。

Duggati pāṭikaṅkhāti īdise citte duggati pāṭikaṅkhitabbā, duggatiṃ eva esa pāpuṇissati , nāññanti evaṃ duggati icchitabbā, avassaṃ bhāvīti vuttaṃ hoti. Sā cāyaṃ duggati nāma paṭipattiduggati, gatiduggatīti duvidhā hoti. Paṭipattiduggatipi agāriyapaṭipattiduggati, anagāriyapaṭipattiduggatīti duvidhā hoti.

712在家人如果心被杂染，就会去杀生、去偷盗不与取，乃至把整个十不善业道都做满了，这就是他在家者行为的悲惨境遇。当他处于这种状态，身坏命终后就会堕入地狱、畜生道或饿鬼界，这就是他投生处的悲惨境遇。

Agāriyo hi saṃkiliṭṭhacitto pāṇampi hanati, adinnampi ādiyati, sakalepi dasa akusalakammapathe pūreti, ayamassa agāriyapaṭipattiduggati. So tattha ṭhito kāyassa bhedā nirayampi gacchati, tiracchānayonimpi, pettivisayampi gacchati, ayamassa gatiduggati.

713而在此教法中出家了的出家人，如果心被杂染，就会去从事信使传递的事情，去行医治病，去为分裂僧团、分裂佛塔而努力，靠着分送竹子等物品来谋生，乃至把一切非威仪、非行处都做满了，这就是他出家者行为的悲惨境遇。当他处于这种状态，身坏命终后便会堕入地狱、畜生道或饿鬼界，成为所谓的沙门夜叉、沙门饿鬼，身体燃烧着，身上披着的僧伽帝衣等也都在燃烧，发出八种哀嚎声而到处游荡，这就是他投生处的悲惨境遇。

Anagāriyopi imasmiṃ sāsane pabbajito saṃkiliṭṭhacitto dūteyyapahiṇagamanaṃ gacchati, vejjakammaṃ karoti, saṅghabhedāya cetiyabhedāya parakkamati, veḷudānādīhi jīvikaṃ kappeti, sakalampi anācāraṃ agocarañca paripūreti, ayamassa anagāriyapaṭipattiduggati.So tattha ṭhito kāyassa bhedā nirayampi gacchati, tiracchānayonimpi, pettivisayampi gacchati samaṇayakkho nāma hoti samaṇapeto, ādittehi saṅghāṭiādīhi sampajjalitakāyo aṭṭassaraṃ karonto vicarati, ayamassa gatiduggati.

714「就好像」这是开始展示善净的一面，这其中的义理只要依据前面黑暗面所说的相反意义来理解就行了。在这里，善好的境遇也分为两种：行为上的善好境遇和投生处的善好境遇。行为上的善好境遇又分为在家者行为的善好境遇和出家者行为的善好境遇两种。在家人如果心清净，就会从杀生中远离，从不与取中远离，乃至把整个十善业道都修圆满了，这就是他在家者行为的善好境遇。当他安住于此，身坏命终后便会往生到人间的大富贵身或天界的大福报身，这就是他投生处的善好境遇。

Seyyathāpīti sukkapakkhaṃ dassetumāraddho, tassattho kaṇhapakkhe vuttapaccanīkeneva veditabbo. Etthāpi ca sugati nāma paṭipattisugati gatisugatīti duvidhā hoti. Paṭipattisugatipi agāriyapaṭipattisugati anagāriyapaṭipattisugatīti duvidhā hoti. Agāriyo hi parisuddhacitto pāṇātipātāpi viramati, adinnādānāpi, sakalepi dasa kusalakammapathe paripūreti, ayamassa agāriyapaṭipattisugati. So tattha ṭhito kāyassa bhedā manussamahantatampi devamahantatampi upapajjati, ayamassa gatisugati.

715而出家者在这教法中出家之后，清净自心，圆满四种遍净戒，受持十三头陀支，在三十八种所缘里选取适合自己的业处，安住在远离的坐卧处，修习遍作相，生起禅那等至，修习入流道……乃至……修习不来道，这就是他出家者行为的善好境遇。当他安住于此，身坏命终后便会往生到人间世界的三大家、或六欲天、或十梵世间、或五净居天、或四无色处，这就是他投生处的善好境遇。

Anagāriyopi imasmiṃ sāsane pabbajitvā parisuddhacitto catupārisuddhisīlaṃ sodheti, terasa dhutaṅgāni samādiyati, aṭṭhatiṃsārammaṇesu attano anukūlakammaṭṭhānaṃ gahetvā pantasenāsane paṭisevamāno kasiṇaparikammaṃ katvā jhānasamāpattiyo nibbatteti, sotāpattimaggaṃ bhāveti…pe… anāgāmimaggaṃ bhāveti, ayamassa anagāriyapaṭipattisugati. So tattha ṭhito kāyassa bhedā manussaloke vā tīsu mahākulesu, chasu vā kāmāvacaradevesu, dasasu vā brahmabhavanesu , pañcasu vā suddhāvāsesu, catūsu vā āruppesu upapajjati, ayamassa gatisugatīti.

71如此，解释了染污心就会期待恶趣，不染污心就会期待善趣之后，现在要指出心是被哪些随烦恼所染污，因此世尊说：「比丘们，什么是心的随烦恼呢？就是贪欲与邪贪」等语。

71. Evaṃ saṃkiliṭṭhe citte duggati pāṭikaṅkhā, asaṃkiliṭṭhe ca sugatīti vatvā idāni yehi upakkilesehi cittaṃ saṃkiliṭṭhaṃ hoti, te dassento katame ca, bhikkhave, cittassa upakkilesā? Abhijjhā visamalobhotiādimāha.

717在此，对自己物品的欲贪是「贪欲」，对他人之物生起的不正贪求是「邪贪」。或者，不论是对自己的物品还是他人的物品，在合适、恰当的场合生起的欲贪是「贪欲」，在不合适、不恰当的场合生起的欲贪是「邪贪」。然而，大长老却说：「你们为什么要做这种区分呢？无论合适还是不合适，由于经中说『贪是不正的，嗔是不正的，痴是不正的』（《分别论》924），因此没有哪种贪不是不正的。所以，贪本身就以贪求的意义而称为『贪欲』，以不正的意义而称为『邪』，这两者意义相同，只是言辞有别罢了。」而这种贪欲、邪贪一旦生起，就会染污心，不让心明亮照耀，因此称为「心的随烦恼」。

Tattha sakabhaṇḍe chandarāgo abhijjhā, parabhaṇḍe visamalobho. Atha vā sakabhaṇḍe vā parabhaṇḍe vā hotu, yuttapattaṭṭhāne chandarāgo abhijjhā, ayuttāpattaṭṭhāne visamalobho. Thero panāha ‘‘kissa vinibbhogaṃ karotha, yutte vā ayutte vā hotu, ‘rāgo visamaṃ doso visamaṃ moho visama’nti (vibha. 924) vacanato na koci lobho avisamo nāma, tasmā lobhoyeva abhijjhāyanaṭṭhena abhijjhā, visamaṭṭhena visamaṃ, ekatthametaṃ byañjanameva nāna’’nti. So panesa abhijjhāvisamalobho uppajjitvā cittaṃ dūseti, obhāsituṃ na deti. Tasmā ‘‘cittassa upakkileso’’ti vuccati.

718如同这个一样，依九种嗔怒事而生起的是「嗔恚」，依十种嗔怒事而生起的是「忿怒」。反复缠缚内心的是「怨恨」。破坏在家者或出家者善行所作的是「覆」。在家者若因某人的怜悯，从贫穷的地位被安置到高位，后来却想「你为我做过什么」，就这样破坏了他人的善行所作。出家者则从沙弥时代起，便被亲教师或依止阿阇梨以四种资具及教导、提问来摄受，并被教导说法、论典、利他的善巧等。后来，若得到国王、大臣等的恭敬尊重，他却对亲教师、依止阿阇梨不恭敬，别人责难说：「这人在年幼时被我们这样摄受、抚育长大，现在却变得没有情义。」他若说：「你们为我做过什么？」从而破坏了他们的善行所作。这种覆一旦生起，就会染污心，不让心明亮照耀，因此称为「心的随烦恼」。

Yathā cesa, evaṃ navavidhaāghātavatthusambhavo byāpādo. Dasavidhaāghātavatthusambhavo kodho. Punappunaṃ cittapariyonandhano upanāho. Agāriyassa vā anagāriyassa vā sukatakaraṇavināsano makkho. Agāriyopi hi kenaci anukampakena daliddo samāno ucce ṭhāne ṭhapito, aparena samayena ‘‘kiṃ tayā mayhaṃ kata’’nti tassa sukatakaraṇaṃ vināseti. Anagāriyopi sāmaṇerakālato pabhuti ācariyena vā upajjhāyena vā catūhi paccayehi uddesaparipucchāhi ca anuggahetvā dhammakathānayapakaraṇakosallādīni sikkhāpito, aparena samayena rājarājamahāmattādīhi sakkato garukato ācariyupajjhāyesu acittīkato caramāno ‘‘ayaṃ amhehi daharakāle evaṃ anuggahito saṃvaḍḍhito ca, atha panidāni nissineho jāto’’ti vuccamāno ‘‘kiṃ mayhaṃ tumhehi kata’’nti tesaṃ sukatakaraṇaṃ vināseti, tassa so sukatakaraṇavināsano makkho uppajjitvā cittaṃ dūseti, obhāsituṃ na deti. Tasmā ‘‘cittassa upakkileso’’ti vuccati.

719如同这个一样，对于多闻的人，内心被压制，以「像这样多闻的人，他的去向也不确定，你和我有什么区别」之类的方式，生起执著于比较高下的「恼害」。对他人所得到的恭敬等生起讥嫌的，就是「嫉妒」。不能忍受自己的成就与他人共享的，就是「悭吝」。行谄曲之事的，就是「谄」。由狡诈的性格而生起的，就是「诳」。狡诈的人就像 Āyatana 鱼。据说，Āyatana 鱼在鱼群中会露出尾巴，在蛇群中会露出头，让对方知道「我和你们是一样的」。同样，狡诈的人不论亲近经师还是论师，总是说：「我是你们的随从，你们是怜悯我的人，我不会离开你们。」他心里想：「这样他们就会认为『这个人对我们有恭敬、有信心』。」这种由狡诈性格所产生的诳，一旦生起，就会染污心，不让心明亮照耀，因此称为「心的随烦恼」。

Yathā cāyaṃ, evaṃ bahussutepi puggale ajjhottharitvā ‘‘īdisassa ceva bahussutassa aniyatā gati, tava vā mama vā ko viseso’’tiādinā nayena uppajjamāno yugaggāhagāhī paḷāso. Paresaṃ sakkārādīni khīyanā issā. Attano sampattiyā parehi sādhāraṇabhāvaṃ asahamānaṃ macchariyaṃ. Vañcanikacariyabhūtā māyā. Kerāṭikabhāvena uppajjamānaṃ sāṭheyyaṃ. Kerāṭiko hi āyatanamaccho viya hoti. Āyatanamaccho nāma kira macchānaṃ naṅguṭṭhaṃ dasseti sappānaṃ sīsaṃ , ‘‘tumhehi sadiso aha’’nti jānāpetuṃ. Evameva kerāṭiko puggalo yaṃ yaṃ suttantikaṃ vā ābhidhammikaṃ vā upasaṅkamati, taṃ taṃ evaṃ vadati ‘‘ahaṃ tumhākaṃ baddhacaro, tumhe mayhaṃ anukampakā, nāhaṃ tumhe muñcāmī’’ti ‘‘evamete ‘sagāravo ayaṃ amhesu sappatisso’ti maññissantī’’ti. Tassetaṃ kerāṭikabhāvena uppajjamānaṃ sāṭheyyaṃ uppajjitvā cittaṃ dūseti, obhāsituṃ na deti. Tasmā ‘‘cittassa upakkileso’’ti vuccati.

720如同这个一样，身体僵硬、昂着头、表现出不温和行为的，就像充满气的皮囊一样，这是「顽」。比这更进一步的是「暴」。这种暴可以从两方面得到：因不善与因善。其中，在家者看到别人所作的装饰等，生起想要做得更好更胜的心，以及出家者随着他人学习或多说多少，以慢心生起想要胜过、乃至倍胜的心，这种就是不善的暴。而在家者看到别人施舍一餐饭，自己便想施舍两餐、三餐，由此生起的心，以及出家者看到别人掌握了一部尼迦耶，不依止于慢，仅仅因为看到这个，就策励自己克服懈怠，想要掌握两部尼迦耶，由此生起的心，这是善的暴。不过，这里所指的，是不善的那种。这个不善的暴一旦生起，就会染污心，不让心明亮照耀，因此称为「心的随烦恼」。

Yathā cetaṃ, evaṃ vātabharitabhastasadisathaddhabhāvapaggahitasiraanivātavuttikārakaraṇo thambho. Taduttarikaraṇo sārambho. So duvidhena labbhati akusalavasena ceva kusalavasena ca. Tattha agāriyassa parena kataṃ alaṅkārādiṃ disvā taddiguṇakaraṇena uppajjamāno, anagāriyassa ca yattakaṃ yattakaṃ paro pariyāpuṇāti vā katheti vā, mānavasena taddiguṇataddiguṇakaraṇena uppajjamāno akusalo. Agāriyassa pana paraṃ ekaṃ salākabhattaṃ dentaṃ disvā attanā dve vā tīṇi vā dātukāmatāya uppajjamāno, anagāriyassa ca parena ekanikāye gahite mānaṃ anissāya kevalaṃ taṃ disvā attanā ālasiyaṃ abhibhuyya dve nikāye gahetukāmatāya uppajjamāno kusalo. Idha pana akusalo adhippeto. Ayañhi uppajjitvā cittaṃ dūseti, obhāsituṃ na deti. Tasmā ‘‘cittassa upakkileso’’ti vuccati.

721如同这个一样，基于出身等而让内心高举、转起的是「慢」；极度高举的是「过慢」；沉醉于所取境之相的是「憍」；对于五欲功德放纵自心而生起的是「放逸」。这些一旦生起，就会染污心，不让心明亮照耀，因此称为「心的随烦恼」。

Yathā cāyaṃ, evaṃ jātiādīni nissāya cittassa uṇṇativasena pavattamāno māno, accuṇṇativasena atimāno, madaggahaṇākāro mado, kāmaguṇesu cittavossaggavasena uppajjamāno pamādo uppajjitvā cittaṃ dūseti, obhāsituṃ na deti. Tasmā ‘‘cittassa upakkileso’’ti vuccati.

722然而，世尊在开示随烦恼时，为何以贪等为首来说呢？因为贪是最先生起的。对于一切有情，无论生于何处，哪怕在净居天，首先都会以对存在的渴爱而生起贪，随后，依各自相应的缘，其余烦恼才随之生起。而且，不应认为只有这十六种才是心的随烦恼，应知通过这个方式，所有烦恼都已经包括在里面了。

Kasmā pana bhagavā upakkilesaṃ dassento lobhamādiṃ katvā dassetīti? Tassa paṭhamuppattito. Sabbasattānañhi yattha katthaci upapannānaṃ antamaso suddhāvāsabhūmiyampi sabbapaṭhamaṃ bhavanikantivasena lobho uppajjati, tato attano attano anurūpapaccayaṃ paṭicca yathāsambhavaṃ itare, na ca ete soḷaseva cittassa upakkilesā, etena pana nayena sabbepi kilesā gahitāyeva hontīti veditabbā.

72前面已经说明了染污。现在为了显示清净，世尊说：“诸比丘，那位……”等等。在这里，“如是知已”（iti viditvā）是指这样了知之后。「断」（pajahatī）指通过正断的方式，由圣道来断除。对于这种断除，应该从烦恼的次第和道的次第这两个方面来理解。从烦恼的次第来说：贪欲邪贪（abhijjhāvisamalobha）、顽（thambha）、暴（sārambha）、慢（māna）、过慢（atimāna）、憍（mada）这六种烦恼，是由阿拉汉道断除的。嗔（byāpāda）、忿（kodha）、恨（upanāha）、放逸（pamāda）这四种烦恼，是由不来道断除的。覆（makkha）、恼害（paḷāsa）、嫉妒（issā）、悭吝（macchariya）、谄（māyā）、诳（sāṭheyya）这六种烦恼，是由入流道断除的。从道的次第来说：由入流道断除覆、恼害、嫉妒、悭吝、谄、诳这六种；由不来道断除嗔、忿、恨、放逸这四种；由阿拉汉道断除贪欲邪贪、顽、暴、慢、过慢、憍这六种。

72. Ettāvatā saṃkilesaṃ dassetvā idāni vodānaṃ dassento sa kho so, bhikkhavetiādimāha. Tattha iti viditvāti evaṃ jānitvā. Pajahatīti samucchedappahānavasena ariyamaggena pajahati. Tattha kilesapaṭipāṭiyā maggapaṭipāṭiyāti dvidhā pahānaṃ veditabbaṃ. Kilesapaṭipāṭiyā tāva abhijjhāvisamalobho thambho sārambho māno atimāno madoti ime cha kilesā arahattamaggena pahīyanti. Byāpādo kodho upanāho pamādoti ime cattāro kilesā anāgāmimaggena pahīyanti. Makkho paḷāso issā macchariyaṃ māyā sāṭheyyanti ime cha sotāpattimaggena pahīyantīti. Maggapaṭipāṭiyā pana, sotāpattimaggena makkho paḷāso issā macchariyaṃ māyā sāṭheyyanti ime cha pahīyanti. Anāgāmimaggena byāpādo kodho upanāho pamādoti ime cattāro. Arahattamaggena abhijjhāvisamalobho thambho sārambho māno atimāno madoti ime cha pahīyantīti.

724然而，在此处，这些烦恼无论本来是由入流道所断，还是由其余道所断，我们要知道，世尊其实是针对应当由不来道断除的烦恼，而说了“他断除了心的随烦恼——贪欲邪贪……”等话。这也是此处依传承而来的可能意义，而且因为上面第四道（阿拉汉道）已有清楚说明，所以这样理解是合理的。因为贪欲邪贪等是第三道（不来道）所断剩下的烦恼，所以由那一道来断除；而其余的烦恼，则只由这一道（不来道）来断除。实际上，即使是入流道所断的烦恼，由于能令它们生起的心还没有被彻底破坏（appahīna），所以只有靠不来道才能将它们彻底断除。或者，有人在这里主张是由初道（入流道）断除，那就会前后矛盾。也有人说这只是镇伏断（vikkhambhanappahāna），那只是他们自己的臆想罢了。

Imasmiṃ pana ṭhāne ime kilesā sotāpattimaggavajjhā vā hontu, sesamaggavajjhā vā, atha kho anāgāmimaggeneva pahānaṃ sandhāya ‘‘abhijjhāvisamalobhaṃ cittassa upakkilesaṃ pajahatī’’tiādimāhāti veditabbā. Ayamettha paveṇimaggāgato sambhavo, so ca upari catutthamaggasseva niddiṭṭhattā yujjati, tatiyamaggena pahīnāvasesānañhi visamalobhādīnaṃ tena pahānaṃ hoti, sesānaṃ imināva. Yepi hi sotāpattimaggena pahīyanti, tepi taṃsamuṭṭhāpakacittānaṃ appahīnattā anāgāmimaggeneva suppahīnā hontīti. Keci pana paṭhamamaggena cettha pahānaṃ vaṇṇayanti, taṃ pubbāparena na sandhiyati. Keci vikkhambhanappahānampi, taṃ tesaṃ icchāmattameva.

7373. 在“Yato kho, bhikkhave”（诸比丘，何时……）这句中，“yato”是指“在某个时候”。而“pahīno hoti”（已断除）是针对在不来道生起的那个刹那的断除而说的。

73.Yatokho, bhikkhaveti ettha yatoti yamhi kāle. Pahīno hotīti anāgāmimaggakkhaṇe pahānaṃ sandhāyevāha.

7474. “他于佛具足不坏净信”等句子，应该这样与每句话连接起来：“诸比丘，当他已断除贪欲邪贪的时候，他就于佛具足不坏净信……”。因为这位比丘通过不来道获得了出世间的净信，之后，在其它时候，当他随念佛、法、僧的功德时，又生起了世间的净信。世尊为了显示他这全部世间与出世间相混合的净信，而说了“于佛具足不坏净信”等话。

74.So buddhe aveccappasādenāti etaṃ ‘‘yato kho, bhikkhave, abhijjhāvisamalobho pahīno hoti, so buddhe aveccappasādena samannāgato hotī’’ti evaṃ ekamekena padena yojetabbaṃ. Imassa hi bhikkhuno anāgāmimaggena lokuttarappasādo āgato, athassa aparena samayena buddhaguṇe dhammaguṇe saṅghaguṇe ca anussarato lokiyo uppajjati, tamassa sabbampi lokiyalokuttaramissakaṃ pasādaṃ dassento bhagavā ‘‘buddhe aveccappasādenā’’tiādimāha.

727在这里，“不坏净信”（aveccappasāda）是指，由于如实了知了佛、法、僧的功德，而生起的一种不可动摇、不会退失的净信。接下来，为了说明这位比丘在随念时，如何生起这种不坏净信，世尊以“那位世尊是……”等方法，详细开示了三种随念处。这些内容的解释，在《清净道论》的“随念论”部分已经有全面的阐述。

Tattha aveccappasādenāti buddhadhammasaṅghaguṇānaṃ yāthāvato ñātattā acalena accutena pasādena. Idāni yathā tassa bhikkhuno anussarato so aveccappasādo uppanno, taṃ vidhiṃ dassento ‘‘itipi so bhagavā’’tiādinā nayena tīṇi anussatiṭṭhānāni vitthāresi. Tesaṃ atthavaṇṇanā sabbākārena visuddhimagge anussatikathāyaṃ vuttā.

75这样显示了那位比丘的世间与出世间混合的净信之后，现在，为了显示当他省察到烦恼的断除，以及自己具足不坏净信时，会生起喜悦等利益，世尊就说了“在某种程度上……”等话。因为，就像一位国王平息了边境上发生的盗贼祸乱，安住在都城之后，当他回想起这件事时，心里会很满意；同样，那位不来者省察到“这些和那些烦恼已经被我断除了”的时候，也会生起强烈的喜悦。为了显示这一点，世尊才说“在某种程度上……”等。

75. Evamassa lokiyalokuttaramissakaṃ pasādaṃ dassetvā idāni kilesappahānaṃ aveccappasādasamannāgatañca paccavekkhato uppajjamānaṃ somanassādiānisaṃsaṃ dassento yathodhi kho panassātiādimāha. Anāgāmissa hi paccante vuṭṭhitaṃ corupaddavaṃ vūpasametvā taṃ paccavekkhato mahānagare vasantassa rañño viya ime cime ca mama kilesā pahīnāti attano kilesappahānaṃ paccavekkhato balavasomanassaṃ uppajjati. Taṃ dassento bhagavā ‘‘yathodhi kho panassā’’tiādimāha.

729它的意思是：那位不来比丘，这样“于佛具足不坏净信……（中略）于法……（中略）于僧……（中略）是世间无上福田”，对他来说，“在某种程度上已断舍、已弃舍”——也就是按各自的部分来断舍，那些品类的烦恼已经被吐出、解脱、断除、弃舍。“依各自的部分”有两种部分：烦恼部分和道部分。其中，依烦恼部分来说，那些属于某一道所应断的烦恼，不与其它道所应断的烦恼混杂，就依它自身所属的那个部分而被断除。依道部分来说，那些应被某一道所断的烦恼，就由那一道来断除。这样，依各自的部分，那些品类的烦恼才真正被断舍、弃舍。当他这样省察后获得喜悦，并且在此之上，他还获得了“义的喜悦”（atthaveda），进而能说“我于佛具足不坏净信”——这就是前后的关联。

Tassattho – yvāyaṃ anāgāmī bhikkhu evaṃ ‘‘buddhe aveccappasādena samannāgato hoti…pe… dhamme…pe… saṅghe…pe… anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’’ti, tassa yathodhi kho cattaṃ hoti paṭinissaṭṭhaṃ, sakasakaodhivasena cattameva hoti, taṃ taṃ kilesajātaṃ vantaṃ muttaṃ pahīnaṃ paṭinissaṭṭhaṃ. Sakasakaodhivasenāti dve odhī kilesodhi ca maggodhi ca. Tattha kilesodhivasenāpi ye kilesā yaṃ maggavajjhā, te aññamaggavajjhehi amissā hutvā sakeneva odhinā pahīnā. Maggodhivasenāpi ye kilesā yena maggena pahātabbā, tena teyeva pahīnā honti. Evaṃ sakasakaodhivasena taṃ taṃ kilesajātaṃ cattameva hoti paṭinissaṭṭhaṃ, taṃ paccavekkhitvā ca laddhasomanasso tatuttaripi so ‘‘buddhe aveccappasādena samannāgatomhī’’ti labhati atthavedanti sambandho.

730此外，也有“Yatodhi kho”这样的读法。依此读法，其含义是：这位比丘的烦恼，在某种程度上已被断舍、已出离。其中，“yato”是表示原因的词，意思是“因为”。“odhi”（有分）是指下面的三个道。为什么？因为这三道划分了范围、作了分类，把应由上道断除的烦恼保留下来而断除，所以称为“有分”。而阿拉汉道则毫无剩余地断除一切烦恼，所以称为“无分”。这位比丘的烦恼是由下三道所断舍的，因此说“因为在某种程度上已被断舍”。句子中的“kho pana”只是语气词。综合的意义是：因为他这样有分地断舍、出离了烦恼，所以他在省察之后获得喜悦，进而更“获得了义的喜悦”，并能说“我于佛具足不坏净信”——应按照经文的句子这样来理解。

Yatodhi khotipi pāṭho. Tassa vasena ayamattho, assa bhikkhuno yatodhi kho pana cattaṃ hoti paṭinissaṭṭhaṃ. Tattha yatoti kāraṇavacanaṃ, yasmāti vuttaṃ hoti. Odhīti heṭṭhā tayo maggā vuccanti. Kasmā? Te hi odhiṃ katvā koṭṭhāsaṃ katvā uparimaggena pahātabbakilese ṭhapetvā pajahanti, tasmā odhīti vuccanti. Arahattamaggo pana kiñci kilesaṃ anavasesetvā pajahati, tasmā anodhīti vuccati. Imassa ca bhikkhuno heṭṭhāmaggattayena cattaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘yatodhi kho panassa cattaṃ hotī’’ti. Tattha kho panāti nipātamattaṃ. Ayaṃ pana piṇḍattho. Yasmā assa odhi cattaṃ hoti paṭinissaṭṭhaṃ, tasmā taṃ paccavekkhitvā ca laddhasomanasso tatuttaripi so ‘‘buddhe aveccappasādena samannāgatomhī’’ti labhati atthavedanti yathāpāḷi netabbaṃ.

731其中，「已断（cattaṃ）」：这是从舍弃自体的角度而说的。「已吐出（vantaṃ）」：这是为了显示不执取的状态而说的。「已解脱（muttaṃ）」：这是为了显示从相续中脱离而说的。「已断除（pahīnaṃ）」：这是为了显示即使解脱后于某处也不停留而说的。「已出离（paṭinissaṭṭhaṃ）」：则是为了显示先前曾执取者的舍离，或显示面向彼的出离状态，或显示以修习力征服而出的状态。所谓“获得义悦、获得法悦”中：于佛等的不坏净信本身就是「义（attha）」，因为应被亲近——也就是应被归投；而能持、令不堕者为「法（dhamma）」。「悦（veda）」既指典据，也指智，也指喜悦。如在“三吠陀通达者”等处，「悦」指典据；在“若人知彼婆罗门为吠陀通达者、无所有、不染着于欲有”等处，指智；在“生于悦者游于世”等处，指喜悦。而此处则意指喜悦以及与喜悦相应之智，因此，“获得义悦、获得法悦”应理解为“获得缘于不坏净信的喜悦和喜悦之智”。

Tattha cattanti idaṃ sakabhāvapariccajanavasena vuttaṃ. Vantanti idaṃ pana anādiyanabhāvadassanavasena. Muttanti idaṃ santatito vinimocanavasena. Pahīnanti idaṃ muttassapi kvaci anavaṭṭhānadassanavasena. Paṭinissaṭṭhanti idaṃ pubbe ādinnapubbassa paṭinissaggadassanavasena paṭimukhaṃ vā nissaṭṭhabhāvadassanavasena bhāvanābalena abhibhuyya nissaṭṭhabhāvadassanavasenāti vuttaṃ hoti. Labhati atthavedaṃ labhati dhammavedanti ettha buddhādīsu aveccappasādoyeva araṇīyato attho, upagantabbatoti vuttaṃ hoti. Dhāraṇato dhammo, vinipatituṃ appadānatoti vuttaṃ hoti. Vedoti ganthopi ñāṇampi somanassampi. ‘‘Tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū’’tiādīsu (dī. ni. 1.256) hi gantho ‘‘vedo’’ti vuccati. ‘‘Yaṃ brāhmaṇaṃ vedagumābhijaññā, akiñcanaṃ kāmabhāve asatta’’ntiādīsu (su. ni. 1065) ñāṇaṃ. ‘‘Ye vedajātā vicaranti loke’’tiādīsu somanassaṃ. Idha pana somanassañca somanassasampayuttañāṇañca adhippetaṃ, tasmā ‘‘labhati atthavedaṃ labhati dhammavedanti aveccappasādārammaṇasomanassañca somanassamayañāṇañca labhatī’’ti evamettha attho veditabbo.

732或者，「义悦」是指省察不坏净信时所生的如上所述的悦；「法悦」是指省察不坏净信之因——即分断烦恼——时所生的如上所述的悦，也可如此理解。如所说：“于因之智为法无碍解，于因之果之智为义无碍解”（《分别论》718-719）。「与法相应的欢悦」：即省察此义、此法以及由义、法功德所成的悦而生起的欢悦。因为这欢悦通过具有无过失特性、以省察的方式生起的法而成为相应，故说“与法相应”。「欢喜者生喜」：由此欢悦而欢喜者，生起无染的喜。「喜心者」：由彼喜而心满足。「身轻安」：身也轻安，止息了不安。「轻安之身有乐」：如此止息了身不安之后，感受心所之乐。「心定」：心善住立，如安止般不动。

Atha vā atthavedanti aveccappasādaṃ paccavekkhato uppannaṃ vuttappakārameva vedaṃ. Dhammavedanti aveccappasādassa hetuṃ odhiso kilesappahānaṃ paccavekkhato uppannaṃ vuttappakārameva vedanti evampi ettha attho veditabbo. Vuttañhetaṃ ‘‘hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā, hetuphale ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā’’ti (vibha. 718-719). Dhammūpasaṃhitaṃ pāmojjanti tameva atthañca dhammañca atthadhammānisaṃsabhūtaṃ vedañca paccavekkhato uppannaṃ pāmojjaṃ. Tañhi anavajjalakkhaṇena paccavekkhaṇākārappavattena dhammena upasañhitanti vuccati. Pamuditassa pīti jāyatīti iminā pāmojjena pamuditassa nirāmisā pīti jāyati. Pītimanassāti tāya pītiyā pīṇitamanassa. Kāyo passambhatīti kāyopi passaddho hoti vūpasantadaratho. Passaddhakāyo sukhanti evaṃ vūpasantakāyadaratho cetasikaṃ sukhaṃ paṭisaṃvedeti. Cittaṃ samādhiyatīti cittaṃ sammā ādhiyati appitaṃ viya acalaṃ tiṭṭhati.

7676. 这样，在显示了他观察烦恼断除与具足不坏净信时所生的喜悦等利益之后，现在，为了阐明他观察的状况，世尊以“在某种程度上，于我……”之句开示，并为了显示不来道的威德之果，而说“诸比丘，那一位……”等。

76. Evamassa kilesappahānaṃ aveccappasādasamannāgataṃ paccavekkhato uppajjamānaṃ somanassādiānisaṃsaṃ dassetvā idāni ‘‘yathodhi kho pana me’’ti vārena tassa paccavekkhaṇāya pavattākāraṃ pakāsetvā tasseva anāgāmimaggānubhāvasūcakaṃ phalaṃ dassento sa kho so, bhikkhavetiādimāha.

734其中，「如是戒者」：这是显示与不来道相应的戒蕴。「如是定者、如是慧者」：显示与彼相应的定蕴、慧蕴。「良米」指红米、香米等各种米。「团食」指饭食。「拣除黑粒」即去除了黑粒。对于这样的比丘，那种所述的团食，对道或果都不会成为障碍。因为对已获得功德者，它又能作什么障碍呢？对于尚未获得第四道和果的人，即使他为了获得它而开始修观，那种食物也不会成为障碍，它实在不能作障碍。为什么呢？因为通过如上所述的戒、定、慧所摄之道，其心已净化。

Tattha evaṃsīloti tassa anāgāmimaggasampayuttaṃ sīlakkhandhaṃ dasseti. Evaṃdhammo evaṃpaññoti taṃsampayuttameva samādhikkhandhaṃ paññākkhandhañca dasseti. Sālīnanti lohitasāligandhasāliādīnaṃ anekarūpānaṃ. Piṇḍapātanti odanaṃ. Vicitakāḷakanti apanītakāḷakaṃ. Nevassa taṃ hoti antarāyāyāti tassa evaṃvidhassa bhikkhuno taṃ vuttappakārapiṇḍapātabhojanaṃ maggassa vā phalassa vā neva antarāyāya hoti, paṭiladdhaguṇassa hi taṃ kimantarāyaṃ karissati? Yopissa appaṭiladdho catutthamaggo ca phalaṃ ca tappaṭilābhāya vipassanaṃ ārabhatopi nevassa taṃ hoti antarāyāya, antarāyaṃ kātuṃ asamatthameva hoti. Kasmā? Vuttappakārasīladhammapaññāsaṅgahena maggena visuddhacittattā.

735于此，因为这就是原因，所以为了显示与之相应的比喻，而说「犹如」等开头的语句。

Yasmā cettha etadeva kāraṇaṃ, tasmā tadanurūpaṃ upamaṃ dassento seyyathāpītiādimāha.

736其中，「洁净（accha）」：即清净。「清净（parisuddha）」：指因垢秽消除而纯净。「皎洁（pariyodāta）」：指因光辉而明净。「冶金师之锻造口（ukkāmukha）」指金匠的坩埚口。在此，金匠的坩埚称为“锻造（ukka）”，但在其他地方，灯具等也被这样称呼。因为在《长部·1.159》等处出现的“在持举的灯火中”，“灯火”就被称为“锻造”。在《中部·3.360》等处出现的“应绑缚火炬，绑缚火炬后点燃锻造口”，“锻造口”指炭火盆。在《本生经·2.22.649》等处出现的“犹如铁匠的锻造，内部燃烧而不外耀”，“锻造”指铁匠的熔炉。在《长部·1.24》等处出现的“果报如此者，将有流星陨落”，“流星陨落”之风被称为“锻造”。但在此处，以及在“以钳子夹取纯金后投入锻造口中”等类似的其他地方，应将金匠的坩埚理解为“锻造”。

Tattha acchanti vippasannaṃ. Parisuddhaṃ malavigamena. Pariyodātaṃ pabhassaratāya. Ukkāmukhanti suvaṇṇakārānaṃ mūsāmukhaṃ. Suvaṇṇakārānaṃ mūsā hi idha ukkā, aññattha pana dīpikādayopi vuccanti. ‘‘Ukkāsu dhārīyamānāsū’’ti (dī. ni. 1.159) hi āgataṭṭhāne dīpikā ‘‘ukkā’’ti vuccati. ‘‘Ukkaṃ bandheyya, ukkaṃ bandhitvā ukkāmukhaṃ ālimpeyyā’’ti (ma. ni. 3.360) āgataṭṭhāne aṅgārakapallaṃ. ‘‘Kammārānaṃ yathā ukkā, anto jhāyati no bahī’’ti (jā. 2.22.649) āgataṭṭhāne kammāruddhanaṃ. ‘‘Evaṃvipāko ukkāpāto bhavissatī’’ti (dī. ni. 1.24) āgataṭṭhāne vātavego ‘‘ukkā’’ti vuccati. Imasmiṃ pana ṭhāne aññesu ca evarūpesu ‘‘saṇḍāsena jātarūpaṃ gahetvā ukkāmukhe pakkhipatī’’ti āgataṭṭhānesu suvaṇṇakārānaṃ mūsā ‘‘ukkā’’ti veditabbā.

737此处，这个比喻的对应关系应如此看待：正如污秽的布料和污秽的纯金，这位比丘在凡夫时，其心随逐着欲贪等垢秽。正如澄净的水和锻造口一样，不来道也是如此。正如依靠那水与锻造口，布料与金得以清净；同样，这位比丘依靠包含了上述的戒、定、慧的不来道，获得了心清净。

Tatrāyaṃ upamāsaṃsandanā – saṃkiliṭṭhavatthaṃ viya hi saṃkiliṭṭhajātarūpaṃ viya ca imassa bhikkhuno puthujjanakāle kāmarāgādimalānugataṃ cittaṃ daṭṭhabbaṃ. Acchodakaṃ viya ukkāmukhaṃ viya ca anāgāmimaggo. Taṃ udakaṃ ukkāmukhañca āgamma vatthasuvaṇṇānaṃ parisuddhatā viya tassa bhikkhuno vuttappakārasīladhammapaññāsaṅgahaṃ anāgāmimaggaṃ āgamma visuddhacittatāti.

7777. “他以慈俱行之心”等，是按照随顺连结的方式而展开的开示。有三种连结：提问连结、意乐连结、随顺连结。其中，“如是说时，有一位比丘对世尊这样说：‘大德！是否在外[处]不存在时，会有怖畏呢？’‘比丘！会有。’世尊说”（《中部·1.242》），像这样，根据提问者而解答的经文，应知为提问连结。‘或许你，婆罗门！是这样的吧？或许直到今天，沙门乔达摩仍是不离贪者吧？’（《中部·1.55》），像这样，在知道他人的意乐后而说出的经文，应知为意乐连结。然而，在那些经文中，由于开示首先由某一法而发起，随后又根据该法的随顺法或对立法而展开后续开示，据此应知为随顺连结。即如：在《愿求经》中，开示先由下部的戒发起，随后上部的六神通被阐述。在《锯喻经》中，先由下部的忍辱发起，随后上部的锯喻教诫被阐述。在《蛇喻经》中，先由下部的邪见说明发起，随后上部的三转空性阐明被阐述。在《小马邑经》中，先由下部的烦恼说明发起，随后上部的梵住被阐述。在《憍赏弥经》中，先由下部的诤论发起，随后上部的六和敬法被阐述。在此《衣经》中，也是先由下部的烦恼说明发起，随后上部的梵住被阐述。因此说‘按照随顺连结的方式而展开开示’。至于梵住的随词注释和修习方法，则全部在《清净道论》中以一切方式阐明了。

77.So mettāsahagatena cetasāti yathānusandhivasena desanā āgatā. Tayo hi anusandhī pucchānusandhi ajjhāsayānusandhi yathānusandhīti. Tattha ‘‘evaṃ vutte aññataro bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca ‘siyā nu kho, bhante, bahiddhā asati paritassanā’ti? ‘Siyā bhikkhū’ti bhagavā avocā’’ti (ma. ni. 1.242). Evaṃ pucchantānaṃ vissajjitasuttavasena pucchānusandhi veditabbo. ‘‘Siyā kho pana te brāhmaṇa evamassa, ajjāpi nūna samaṇo gotamo avītarāgo’’ti (ma. ni. 1.55) evaṃ paresaṃ ajjhāsayaṃ viditvā vuttassa suttassa vasena ajjhāsayānusandhi veditabbo. Yena pana dhammena ādimhi desanā uṭṭhitā, tassa dhammassa anurūpadhammavasena vā paṭipakkhavasena vā yesu suttesu upari desanā āgacchati, tesaṃ vasena yathānusandhi veditabbo . Seyyathidaṃ, ākaṅkheyyasutte heṭṭhā sīlena desanā uṭṭhitā, upari cha abhiññā āgatā. Kakacūpame heṭṭhā akkhantiyā uṭṭhitā, upari kakacūpamovādo āgato. Alagadde heṭṭhā diṭṭhiparidīpanena uṭṭhitā, upari tiparivaṭṭasuññatāpakāsanā āgatā, cūḷaassapure heṭṭhā kilesaparidīpanena uṭṭhitā, upari brahmavihārā āgatā. Kosambiyasutte heṭṭhā bhaṇḍanena uṭṭhitā, upari sāraṇīyadhammā āgatā. Imasmimpi vatthasutte heṭṭhā kilesaparidīpanena uṭṭhitā, upari brahmavihārā āgatā. Tena vuttaṃ ‘‘yathānusandhivasena desanā āgatā’’ti. Brahmavihāresu pana anupadavaṇṇanā ca bhāvanānayo ca sabbo sabbākārena visuddhimagge vutto.

78世尊这样开示了：梵住修习是对治贪欲等杂染烦恼的，由于完全断除欲贪和嗔恨，摧毁了怨敌，从而获得立足处，这是不来者的梵住修习。现在，为了开示他的观，进而显示证得阿拉汉果，而说“他这样了知‘有此’”等语。

78. Evaṃ bhagavā abhijjhādīnaṃ upakkilesānaṃ paṭipakkhabhūtaṃ sabbaso ca kāmarāgabyāpādappahānena vihatapaccatthikattā laddhapadaṭṭhānaṃ tassa anāgāmino brahmavihārabhāvanaṃ dassetvā idānissa arahattāya vipassanaṃ dassetvā arahattappattiṃ dassetuṃ so atthi idantiādimāha.

740其意思是：那位不来者如此修习梵住后，从任何一种梵住中出定，将这些梵住法，通过名称的方式，以及它们所依的心所依处、所依的所造色等，按照“真实及所依色的存在”这一理趣，对真实法与所生法并以色的方式加以确定后，了知“有此”。至此，他对苦谛作了确定。接着，通达那苦的因，了知“有劣”。至此，他对集谛作了确定。接着，探寻它的断除方法，了知“有胜”。至此，他对道谛作了确定。接着，探寻由那道路所应证得的境界，了知“有超越此想所及之出离”。意思是：“我所证得的这些梵住想所及的境界之上，还存在更超胜的出离，即涅槃。”他这样了知。至此，他对灭谛作了确定。“他这样知、这样见”：也就是他以观慧，由此四种方式了知四谛；以道慧，如此照见；如同在《怖畏经》中所说的方法那样，“心从欲漏……乃至……了知：‘这是最后生，不再有后有’”。

Tassattho – so anāgāmī evaṃ bhāvitabrahmavihāro etesaṃ brahmavihārānaṃ yato kutoci vuṭṭhāya te eva brahmavihāradhamme nāmavasena tesaṃ nissayaṃ hadayavatthuṃ vatthunissayāni bhūtānīti iminā nayena bhūtupādāyadhamme rūpavasena ca vavatthapetvā atthi idanti pajānāti, ettāvatānena dukkhasaccavavatthānaṃ kataṃ hoti. Tato tassa dukkhassa samudayaṃ paṭivijjhanto atthi hīnanti pajānāti, ettāvatānena samudayasaccavavatthānaṃ kataṃ hoti. Tato tassa pahānupāyaṃ vicinanto atthi paṇītanti pajānāti, ettāvatānena maggasaccavavatthānaṃ kataṃ hoti. Tato tena maggena adhigantabbaṭṭhānaṃ vicinanto atthi uttari imassa saññāgatassa nissaraṇanti pajānāti, imassa mayā adhigatassa brahmavihārasaññāgatassa uttari nissaraṇaṃ nibbānaṃ atthīti evaṃ pajānātīti adhippāyo, ettāvatānena nirodhasaccavavatthānaṃ kataṃ hoti. Tassa evaṃ jānato evaṃ passatoti tassa vipassanāpaññāya evaṃ catūhi ākārehi cattāri saccāni jānato, maggapaññāya evaṃ passato, bhayabherave vuttanayeneva kāmāsavāpi cittaṃ vimuccati…pe… itthattāyāti pajānātīti.

741世尊这样将开示推至阿拉汉果后，现在，因为在那集会中坐着一位信奉沐浴清净的婆罗门，世尊知道他在听闻这样赞叹沐浴清净后，将会出家并证得阿拉汉果。因此，为了警策他，而特别说了这个连结语：“比丘们！这位比丘被称为‘以内净沐浴而沐浴者’。”其中，“内净沐浴”就是以内在的烦恼出离之沐浴。

Evaṃ yāva arahattā desanaṃ pāpetvā idāni yasmā tassaṃ parisati nhānasuddhiko brāhmaṇo nisinno, so evaṃ nhānasuddhiyā vaṇṇaṃ vuccamānaṃ sutvā pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇissatīti bhagavatā vidito, tasmā tassa codanatthāya ‘‘ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhikkhu sināto antarena sinānenā’’ti imaṃ pāṭiyekkaṃ anusandhimāha. Tattha antarena sinānenāti abbhantarena kilesavuṭṭhānasinānena.

79“孙陀利迦婆罗堕阇”：那位婆罗门因自己的族姓而名为婆罗堕阇，但他认为在孙陀利迦河中沐浴能断除罪恶，这是他的见解，因此被称为“孙陀利迦婆罗堕阇”。他听了世尊的话后，心想：“我们赞叹沐浴清净，沙门乔达摩也同样赞叹，看来现在他与我们志同道合了。”于是，他以为世尊去了跋呼迦河并在那里冲走了罪恶后回来，便问道：“尊者乔达摩是否去跋呼迦河沐浴？”世尊为了破除这位婆罗门的邪见，既不回答“去”也不回答“不去”，而是说：“婆罗门，跋呼迦河能做什么？跋呼迦河能做什么呢？”其意思是：去跋呼迦河有什么意义？它能做什么？它对任何人都毫无帮助，我去那里做什么呢？

79.Sundarikabhāradvājoti bhāradvājo nāma so brāhmaṇo attano gottavasena, sundarikāya pana nadiyā sinātassa pāpappahānaṃ hotīti ayamassa diṭṭhi, tasmā ‘‘sundarikabhāradvājo’’ti vuccati. So taṃ bhagavato vacanaṃ sutvā cintesi ‘‘mayaṃ sinānasuddhiṃ vaṇṇema, samaṇopi gotamo tatheva vaṇṇeti, samānacchando dāni esa amhehī’’ti. Atha bhagavantaṃ bāhukaṃ nadiṃ gantvā taṃ tattha pāpaṃ pavāhetvā āgataṃ viya maññamāno āha ‘‘gacchati pana bhavaṃ gotamo bāhukaṃ nadiṃ sināyitu’’nti? Bhagavā tassa gacchāmīti vā na gacchāmīti vā avatvāyeva brāhmaṇassa diṭṭhisamugghātaṃ kattukāmo ‘‘kiṃ brāhmaṇa bāhukāya nadiyā , kiṃ bāhukā nadī karissatī’’ti āha. Tassattho kiṃ payojanaṃ bāhukāya, kiṃ sā karissati? Asamatthā sā kassaci atthāya, kiṃ tattha gamissāmīti?

743于是那位婆罗门称赞它，说了“公认能净化粗恶”等语。其中，“公认能净化粗恶”指被公认为具有粗恶的状态；所谓粗恶的状态，即清净的状态，人们认为它能给予清净，因此得到这样的公认。也有读作“公认能导向优胜”的。其意思是：被公认为能令人到达殊胜之处。“公认有福德”意为被公认为福德。“冲走”指带走、净化。“以偈颂说出”即用偈颂来宣说。所说的偈颂，或者只是为了说明其义理而对喜欢偈颂的人而说，或者是为了说明特别的义理。但在这里，应当知道这两首偈颂是为了说明两种义理而说的。

Atha brāhmaṇo taṃ pasaṃsanto lokkhasammatātiādimāha. Tattha lokkhasammatāti lūkhabhāvasammatā, lūkhabhāvanti cokkhabhāvaṃ, visuddhibhāvaṃ detīti evaṃ sammatāti vuttaṃ hoti. Lokyasammatātipi pāṭho. Tassattho, seṭṭhaṃ lokaṃ gamayatīti evaṃ sammatāti. Puññasammatāti puññanti sammatā. Pavāhetīti gamayati visodheti. Gāthāhi ajjhabhāsīti gāthāhi abhāsi. Gāthā ca vuccamānā tadatthadīpanatthameva vā gāthārucikānaṃ vuccati, visesatthadīpanatthaṃ vā. Idha panetā ubhayatthadīpanatthaṃ vuttāti veditabbā.

744“跋呼迦”这个词在这里确实是用来表明那个意义的，其余的词语则是为了说明特别的意义。因为，就像去跋呼迦河一样，世间的人也去阿提卡卡等河，希望通过沐浴来冲走罪恶。其中，那些住得离这些地方近的人，一天沐浴三次；那些住得远的，则依次一天两次、一天一次，或隔一天一次，乃至隔一年沐浴一次。而那些完全不能去的人，也会用瓶子从那里取水回来沐浴。所有这些都毫无意义。因此，为了阐明这个特别的意义，才说了“阿提卡卡等”之语。

Bāhukanti idameva hi ettha vacanaṃ tadatthadīpakaṃ, sesāni visesatthadīpakāni. Yatheva hi bāhukaṃ, evaṃ adhikakkādīnipi loko gacchati nhānena pāpaṃ pavāhetuṃ. Tattha ye tesaṃ ṭhānānaṃ āsannā honti, te divasassa tikkhattuṃ nhāyanti. Ye dūrā, te yathākkamaṃ dvikkhattuṃ sakiṃ ekadivasantaraṃ, evaṃ yāva saṃvaccharantaraṃ nhāyanti. Ye pana sabbathāpi gantuṃ na sakkonti, te ghaṭehipi tato udakaṃ āharāpetvā nhāyanti. Sabbañcetaṃ niratthakaṃ, tasmā imaṃ visesatthaṃ dīpetuṃ adhikakkādīnipīti āha.

745其中，“阿提卡卡”是因沐浴设施而得名的一处渡口。“伽耶”指的也是形如圆池的渡口。“巴雅迦”也是恒河上的一处渡口，是摩诃波那陀王的宫殿沉入恒河的地方，位于阶梯的正前方；而“跋呼迦”、“孙陀利咖”、“萨罗萨伐底”、“波怙摩底”这四条则是河流。“愚者”指没有智慧的人。“跳入”指进入其中。“不得清净”是指并未达到烦恼的清净，只不过是冲走了尘垢而已。

Tattha adhikakkanti nhānasambhāravasena laddhavohāraṃ ekaṃ titthaṃ vuccati. Gayātipi maṇḍalavāpisaṇṭhānaṃ titthameva vuccati. Payāgāti etampi gaṅgāya ekaṃ titthameva mahāpanādassa rañño gaṅgāyaṃ nimuggapāsādassa sopānasammukhaṭṭhānaṃ, bāhukā sundarikā sarassatī bāhumatīti imā pana catasso nadiyo. Bāloti duppañño. Pakkhandoti pavisanto. Na sujjhatīti kilesasuddhiṃ na pāpuṇāti, kevalaṃ rajojallameva pavāheti.

746“孙陀利迦能做什么呢？”意思是：孙陀利迦河对于净除烦恼能做什么呢？它什么也做不了。相同的道理也适用于巴雅迦和跋呼迦等处。而且，通过已经说出的这三句，其余四句也以举一反三的方式被表达出来了，因此应当知道：就像孙陀利迦、巴雅迦、跋呼迦什么也做不了，阿提卡卡等也是如此。

Kiṃ sundarikā karissatīti sundarikā kilesavisodhane kiṃ karissati? Na kiñci kātuṃ samatthāti adhippāyo. Esa nayo payāgabāhukāsu. Imehi ca tīhi padehi vuttehi itarānipi cattāri lakkhaṇāhāranayena vuttāneva honti, tasmā yatheva sundarikā payāgā bāhukā na kiñci karonti, tathā adhikakkādayopīti veditabbā.

747“怀怨者”指具足杀生等五种怨的人。“造恶者”指造作了残忍恶业的人。“并不能净化他”意思是：无论是孙陀利迦河、巴雅迦河还是跋呼迦河，都不能净化他，不能使他清净。“恶业者”指与那些怨怼恶业相应的人，或者与卑劣之业相应的人；即使还没达到怨怼恶业的程度，只要与微小的恶行相应，也算作恶业者。

Verinti pāṇātipātādipañcaverasamannāgataṃ. Katakibbisanti kataluddakammaṃ. Na hi naṃ sodhayeti sundarikā vā payāgā vā bāhukā vā na sodhaye, na sodhetīti vuttaṃ hoti. Pāpakamminanti pāpakehi verakibbisakammehi yuttaṃ, lāmakakamme yuttaṃ vā verakibbisabhāvaṃ appattehi khuddakehipi pāpehi yuttanti vuttaṃ hoti.

748“清净者”指没有烦恼的人。“恒常星宿节”的意思是：清净者确实恒常都是星宿节。据说那位婆罗门抱有这样的见解：“在颇勒具那月的星宿节那天沐浴，能洗净一整年所造的恶。”因此，世尊为了破除他的邪见而说：“清净者确实恒常都是星宿节。”这是说：无烦恼的人恒常都是颇勒具那星宿节，其他的人又怎能得到清净呢？“恒常布萨”的意思是：即使没有在十四日、十五日等日子受持布萨戒，清净者也恒常都在布萨。“清净者、业清净者”指由于没有烦恼而清净，并且具足清净的身业等；对于这样的人，依止善法的誓愿受持也恒常圆满成就。“应在此沐浴”指应在此——在我的教法中沐浴。这是在说什么呢？“如果你希望冲走内在的烦恼尘垢，就在此——我的教法中，用八支圣道之水来沐浴，因为在别处是没有这种水的。”

Suddhassāti nikkilesassa. Sadā phaggūti niccampi phaggunīnakkhattameva. Phaggunamāse kira ‘‘uttaraphaggunadivase yo nhāyati, so saṃvaccharaṃ katapāpaṃ sodhetī’’ti evaṃ diṭṭhiko so brāhmaṇo, tenassa bhagavā taṃ diṭṭhiṃ paṭihananto āha ‘‘suddhassa ve sadā phaggū’’ti. Nikkilesassa niccaṃ phaggunīnakkhattaṃ, itaro kiṃ sujjhatīti? Uposatho sadāti suddhassa ca cātuddasapannarasādīsu uposathaṅgāni asamādiyatopi niccameva uposatho. Suddhassa sucikammassāti nikkilesatāya suddhassa sucīhi ca kāyakammādīhi samannāgatassa. Sadā sampajjate vatanti īdisassa ca kusalūpasañhitaṃ vatasamādānampi niccaṃ sampannameva hotīti. Idheva sināhīti imasmiṃyeva mama sāsane sināhi. Kiṃ vuttaṃ hoti? ‘‘Sace ajjhattikakilesamalappavāhanaṃ icchasi, idheva mama sāsane aṭṭhaṅgikamaggasalilena sināhi, aññatra hi idaṃ natthī’’ti.

749现在，为了以适宜教说的方式显示三门之清净，世尊说：“应于一切众生行无畏（慈）”等。其中，“无畏”指安全、利益的状态，也就是慈。这里显示了意门的清净。

Idānissa sappāyadesanāvasena tīsupi dvāresu suddhiṃ dassento sabbabhūtesu karohi khematantiādimāha. Tattha khematanti abhayaṃ hitabhāvaṃ, mettanti vuttaṃ hoti. Etenassa manodvārasuddhi dassitā hoti.

750「若不说妄语」以此显示其语门清净。「若不杀生，若不与取」以此等显示其身门清净。而「具信、无悭」等，则是以此教导具有这样清净之门的人，进一步具足信成就和施舍成就。至于“你去伽耶又能做什么？纵是水井对你来说也是伽耶”这半颂，应当这样连接理解：如果你能在一切众生中行安稳（慈），不说妄语，不杀生，不不与而取，成为具足信心、没有悭吝的人，那么你又何必去伽耶呢？对你来说，连水井也是伽耶。因为即便去伽耶沐浴，不论在水井还是在伽耶，凭借这一修行都能获得烦恼的清净，而清洗身体尘垢的洁净在两处是一样的。应当知道：由于世间人对伽耶更为认可，所以当那位婆罗门问“尊者乔达摩去跋诃河吗？”时，世尊没有回答“你去跋诃河能做什么”，而说“你去伽耶又能做什么”。

Sace musā na bhaṇasīti etenassa vacīdvārasuddhi. Sace pāṇaṃ na hiṃsasi sace adinnaṃ nādiyasīti etehi kāyadvārasuddhi. Saddahāno amaccharīti etehi pana naṃ evaṃ parisuddhadvāraṃ saddhāsampadāya cāgasampadāya ca niyojesi. Kiṃ kāhasi gayaṃ gantvā, udapānopi te gayāti ayaṃ pana upaḍḍhagāthā, sace sabbabhūtesu khemataṃ karissasi, musā na bhaṇissasi, pāṇaṃ na hanissasi, adinnaṃ nādiyissasi, saddhahāno amaccharī bhavissasi, kiṃ kāhasi gayaṃ gantvā udapānopi te gayā , gayāyapi hi te nhāyantassa udapānepi imāya eva paṭipattiyā kilesasuddhi, sarīramalasuddhi pana ubhayattha samāti evaṃ yojetabbaṃ. Yasmā ca loke gayā sammatatarā, tasmā tassa bhagavā ‘‘gacchati pana bhavaṃ gotamo bāhuka’’nti puṭṭhopi ‘‘kiṃ kāhasi bāhukaṃ gantvā’’ti avatvā ‘‘kiṃ kāhasi gayaṃ gantvā’’ti āhāti veditabbo.

80「如是在《怖骇经》中已说」等：由于已经在《怖骇经》里说过，意思很清楚。至于「独处」等中，「独处」指身远离。「远离」指心远离。「不放逸」指在修行业处时不失正念。「热忱」指具备称为身精进与心精进的热忱。「坚定」指不贪着身体与生命。「住」指以某一种威仪而住。「不久」是就出家以后而言的。「善男子」有两种，即出身善男子和行持善男子，这里则两者都是。「从家」指从家中。有利于家的叫做在家业，指耕作、放牛等维持家计的工作；于此没有在家业的，称为非在家业，这是出家的同义词。「出家」指趣入、归向。「那无上的」即那无上的。「梵行终尽」指道梵行的终结，也就是阿拉汉果，因为善男子正是为了这个而出家。「于现法」指就在今生这个有身之中。「自己证知、现证」指即用自己的智慧亲证，做到不依于他人。「具足而住」指达到、成就而住。像这样安住，他便了知：“生已尽……”。这里显示了他的观察地（省察智）。

80.Evaṃ vutteti evamādi bhayabherave vuttattā pākaṭameva. Eko vūpakaṭṭhotiādīsu pana eko kāyavivekena . Vūpakaṭṭho cittavivekena. Appamatto kammaṭṭhāne sati avijahanena. Ātāpī kāyikacetasikavīriyasaṅkhātena ātāpena. Pahitatto kāye ca jīvite ca anapekkhatāya. Viharanto aññatarairiyāpathavihārena. Nacirassevāti pabbajjaṃ upādāya vuccati. Kulaputtāti duvidhā kulaputtā jātikulaputtā ca ācārakulaputtā ca, ayaṃ pana ubhayathāpi kulaputto. Agārasmāti gharā. Agārassa hitaṃ agāriyaṃ, kasigorakkhādikuṭumbaposanakammaṃ vuccati, natthi ettha agāriyanti anagāriyaṃ, pabbajjāyetaṃ adhivacanaṃ. Pabbajantīti upagacchanti upasaṅkamanti. Tadanuttaranti taṃ anuttaraṃ. Brahmacariyapariyosānanti maggabrahmacariyassa pariyosānaṃ, arahattaphalanti vuttaṃ hoti. Tassa hi atthāya kulaputtā pabbajanti. Diṭṭheva dhammeti tasmiṃyeva attabhāve. Sayaṃ abhiññā sacchikatvāti attanāyeva paññāya paccakkhaṃ katvā, aparappaccayaṃ katvāti attho. Upasampajja vihāsīti pāpuṇitvā sampādetvā vihāsīti, evaṃ viharanto ca khīṇā jāti…pe… abbhaññāsi. Etenassa paccavekkhaṇabhūmiṃ dasseti.

752那么，他的什么样的「生」已经穷尽？又如何了知呢？下面说明。虽然这在《怖骇经》中也已经说过，但为了显示这里用第一人称来衔接的方法，再简略讲一下：并不是他过去的生已经穷尽，因为过去早就灭掉了；也不是未来的生，因为对未来无法用功；也不是现在的生，因为它还存在着。而是说：在未修道的时候，未来会生起于一蕴有、四蕴有或五蕴有中，分为一种、四种、五种蕴等种种差别的生；由于已经修习了道，这种生就成了「不生法」而穷尽了。他通过反观修道所断除的烦恼，知道烦恼已不存在，并且了知现有的业在未来也不能导致结生，因此了知「生已尽」。

Katamā panassa jāti khīṇā? Kathañca naṃ abbhaññāsīti? Vuccate, kāmañcetaṃ bhayabheravepi vuttaṃ, tathāpi naṃ idha paṭhamapurisavasena yojanānayassa dassanatthaṃ puna saṅkhepato bhaṇāma. Na tāvassa atītā jāti khīṇā, pubbeva khīṇattā. Na anāgatā, tattha vāyāmābhāvato. Na paccuppannā, vijjamānattā. Maggassa pana abhāvitattā yā uppajjeyya ekacatupañcavokārabhavesu ekacatupañcakkhandhappabhedā jāti, sā maggassa bhāvitattā anuppādadhammataṃ āpajjanena khīṇā, taṃ so maggabhāvanāya pahīnakilese paccavekkhitvā kilesābhāve vijjamānampi kammaṃ āyatiṃ appaṭisandhikaṃ hotīti jānanto jānāti.

753「已住」指已住、遍住，也就是已完成、已实践、已究竟的意思。「梵行」指道的梵行。「应作已作」指对于四圣谛，通过四道以遍知、断、证、修的方式，所应作的十六种任务全部完成了。「更无此世」指现在不再需要为了完成这十六种任务，或者为了断尽烦恼而修道了。又或者说，「此世」是指现在这样持续的五蕴相续，此后不再有其他的五蕴相续。这五蕴已被遍知而存在，就像一棵被截断根的树一样。他如此了知。「其中之一」指成为他们中的一位。「阿拉汉」指成为世尊的阿拉汉弟子中的一员。

Vusitanti vutthaṃ parivutthaṃ, kataṃ caritaṃ niṭṭhāpitanti attho. Brahmacariyanti maggabrahmacariyaṃ. Kataṃ karaṇīyanti catūsu saccesu catūhi maggehi pariññāpahānasacchikiriyabhāvanāvasena soḷasavidhampi kiccaṃ niṭṭhāpitanti attho. Nāparaṃ itthattāyāti idāni punaitthabhāvāya evaṃsoḷasakiccabhāvāya, kilesakkhayāya vā maggabhāvanā natthīti. Atha vā, itthattāyāti itthabhāvato imasmā evaṃpakārā idāni vattamānakkhandhasantānā aparaṃ khandhasantānaṃ natthi. Ime pana pañcakkhandhā pariññātā tiṭṭhanti, chinnamūlako rukkho viyāti abbhaññāsi. Aññataroti eko. Arahatanti arahantānaṃ, bhagavato sāvakānaṃ arahataṃ abbhantaro ahosīti.

840——《破除愚痴》中部注疏。

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

841《衣经》的注释到此结束。

Vatthasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

8428.《削减经》注释

8. Sallekhasuttavaṇṇanā

8181.「如是我闻」：这是《削减经》。在这里，「大纯陀」是那位长老的名字。「傍晚时分」指傍晚的时刻。「从隐居出定」——其中，「隐居」是指从各种众生行退转回来，隐藏、独处，也就是独一、远离。从那种状态中出来的人，就称为「从隐居出定」。然而，这位尊者是从最殊胜的隐居——果等至中出来的，因此被称为「从隐居出定」。「顶礼世尊后」的意思是，用修整得干净发亮的头顶，恭敬地顶礼世尊；或者是让世尊说出言语，比如“愿你快乐，纯陀！”这样发出言语之相。据说，世尊受顶礼后，会抬起像金鼓一样的颈项，发出悦耳、可爱、如同甘露灌顶的梵音，依次念着每个人的名字说：“愿你快乐！”这是诸如来的惯常做法。关于这一点，有佐证的经文：“大德，帝释天王与大臣眷属一起，以头顶礼世尊足。”世尊说：“愿五髻帝释天王与大臣眷属一起快乐！因为天、人、阿修罗、龙、乾闼婆，以及其他种种众生，都是乐于快乐的。”诸如来就是以这样的方式，向那些有大威力的夜叉回礼。

81.Evaṃme sutanti sallekhasuttaṃ. Tattha mahācundoti tassa therassa nāmaṃ. Sāyanhasamayanti sāyanhakāle. Paṭisallānā vuṭṭhitoti ettha paṭisallānanti tehi tehi sattasaṅkhārehi paṭinivattitvā sallānaṃ nilīyanaṃ, ekībhāvo pavivekoti vuttaṃ hoti. Yo tato vuṭṭhito, so paṭisallānā vuṭṭhito nāma hoti. Ayaṃ pana yasmā paṭisallānānaṃ uttamato phalasamāpattito vuṭṭhāsi, tasmā ‘‘paṭisallānā vuṭṭhito’’ti vutto. Bhagavantaṃ abhivādetvāti samadasanakhujjalavibhūsitena sirasā bhagavantaṃ sakkaccaṃ vanditvā, abhivādāpetvā vā ‘‘sukhī bhava, cundā’’ti evaṃ vacībhedaṃ kārāpetvā, bhagavā pana kira vandito samāno suvaṇṇadundubhisadisaṃ gīvaṃ paggayha kaṇṇasukhaṃ pemaniyaṃ amatābhisekasadisaṃ brahmaghosaṃ nicchārento ‘‘sukhī hohī’’ti tassa tassa nāmaṃ gahetvā vadati, etaṃ āciṇṇaṃ tathāgatānaṃ. Tatridaṃ sādhakasuttaṃ, ‘‘sakko, bhante, devānamindo sāmacco saparijano bhagavato pāde sirasā vandatīti, sukhī hotu pañcasikha sakko devānamindo sāmacco saparijano, sukhakāmā hi devā manussā asurā nāgā gandhabbā, ye caññe santi puthukāyā’’ti. Evañca pana tathāgatā evarūpe mahesakkhe yakkhe abhivadantīti.

755“哪些这些”：这里像是在为即将讲述的内容做引导而说。“种种的”指各种不同的类型。“诸邪见”就是邪见。“在世中生起”意思是在有情众生中出现。“与我论相关的”是指与“观察色是我”等形式的各种我论相关的，这类邪见有二十种。“与世界论相关的”是指与“我及世间是常”等形式的世界论相关的，这类邪见有八种：常、无常、亦常亦无常、非常非无常、有边、无边、亦有边亦无边、非有边非无边——正是这样，依据“我及世间”而成立的。

Yā imāti idāni vattabbābhimukhaṃ karonto viya āha. Anekavihitāti nānappakārā. Diṭṭhiyoti micchādiṭṭhiyo . Loke uppajjantīti sattesu pātubhavanti. Attavādappaṭisaṃyuttāti ‘‘rūpaṃ attato samanupassatī’’tiādinayappavattena attavādena paṭisaṃyuttā, tā vīsati bhavanti. Lokavādappaṭisaṃyuttāti ‘‘sassato attā ca loko cā’’tiādinayappavattena lokavādena paṭisaṃyuttā, tā aṭṭha honti sassato, asassato, sassato ca asassato ca, neva sassato nāsassato, antavā, anantavā, antavā ca anantavā ca, nevantavā nānantavā attā ca loko cāti evaṃ pavattattā.

756“就只是对开始作意”等等，其中的意思是：“大德，如果一位比丘只是对开始作意——即使还没有证得预流道，仅仅是对包含着观的最初作意——而作意，那么，是否仅仅以这样的方式，就能断除与舍离这些邪见呢？”应当知道，这位长老自己虽然不是增上慢者，但为了断除那些增上慢者的增上慢，他表现得像一位增上慢者一样来发问。另一些人说：“长老的弟子中，有人以为仅仅以开始作意就能彻底断除诸邪见，也有人以为住在等至的住、住在削减的住就是那样。他是为了那些人的利益而向世尊发问的。”

Ādimevātiādīsu ayamattho kiṃ nu kho bhante ādimeva manasikarontassa appatvāpi sotāpattimaggaṃ vipassanāmissakapaṭhamamanasikārameva manasikarontassa bhikkhuno evametāsaṃ ettakeneva upāyena etāsaṃ diṭṭhīnaṃ pahānañca paṭinissaggo ca hotīti. Idañca thero attanā anadhimānikopi samāno adhimānikānaṃ adhimānappahānatthaṃ adhimāniko viya hutvā pucchatīti veditabbo. Apare panāhu ‘‘therassa antevāsikā ādimanasikāreneva diṭṭhīnaṃ samucchedappahānaṃ hotīti evaṃsaññinopi, samāpattivihārā sallekhavihārāti evaṃsaññinopi atthi. So tesaṃ atthāya bhagavantaṃ pucchatī’’ti.

82于是，世尊为了显示断除那些邪见的方法，便说“哪些这些”等。在这里，「这些邪见在何处生起」等，都是针对五蕴而说的。因为这些邪见正是在这些蕴中生起的。正如《相应部》中所详细阐述的：“诸比丘，当有色存在时，依止于色，就会生起这样的邪见：‘我、世间，死后将成为常、稳固、永恒、不变易之法。’”而基于所缘，用单数说「在何处」，意思是“生起在哪个所缘上”。在这里，对于「生起」、「随眠」、「现行」，应当了解它们有这样的差别：从生的角度看，未生而正在生起的，称为「生起」；经过反复练习变得强有力、未被对治的，称为「随眠」；到达身门和语门的，称为「现行」。这就是它们之间的差别。至于「那不是我的」等等，其中的「那」，就是那五蕴差别的所缘——它不是我的；「我不是那个」，我也不是那个所缘；「那个也不是我的我」，那个所缘也不是我的自我。像这样，以如实正慧观察。首先应当这样来理解词义。

82. Athassa bhagavā tāsaṃ diṭṭhīnaṃ pahānūpāyaṃ dassento yā imātiādimāha. Tattha yattha cetā diṭṭhiyo uppajjantītiādi pañcakkhandhe sandhāya vuttaṃ. Etesu hi etā diṭṭhiyo uppajjanti. Yathāha ‘‘rūpe kho, bhikkhave, sati rūpaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati, so attā so loko so pecca bhavissāmi nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo’’ti (saṃ. ni. 3.152) vitthāro. Ārammaṇavasena pana ekavacanaṃ katvā yattha cāti āha, yasmiṃ ārammaṇe uppajjantīti vuttaṃ hoti. Ettha ca uppajjanti anusenti samudācarantīti imesaṃ evaṃ nānākaraṇaṃ veditabbaṃ. Jātivasena hi ajātā jāyamānā uppajjantīti vuccanti. Punappunaṃ āsevitā thāmagatā appaṭivinītā anusentīti. Kāyavacīdvāraṃ sampattā samudācarantīti, idametesaṃ nānākaraṇaṃ. Taṃ netaṃ mamātiādīsu taṃ pañcakkhandhappabhedaṃ ārammaṇametaṃ mayhaṃ na hoti, ahampi eso na asmi, eso me attāpi na hotīti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passatoti evaṃ tāva padattho veditabbo.

758然而，由于在这里，「这是我的」是爱执，当执取它时，就会执取一百八种爱行差别的爱戏论；「我是这个」是慢执，当执取它时，就会执取九种差别的慢戏论；「这是我的我」是见执，当执取它时，就会执取六十二种恶见差别的见戏论。因此，世尊说「这不是我的」时，便是在拒绝前面所说那种种的爱戏论；说「我不是这个」时，是在拒绝慢戏论；说「这也不是我的我」时，是在拒绝见戏论。在这里，爱与慢只是附属于见而存在，应当这样来理解。「像这样」是指以“这不是我的”等方式，对这五蕴。「如实」的意思是依据自性，依据事物实际存在的样子。意思是：五蕴确实是以这种方式存在，而以“我的”等方式所执取的，实际并不以那种方式存在。「以正慧观察」是指以到达预流道慧之终点的观慧，而善巧地观察。「像这样这些」就是以这样的方法，对这些邪见。「断除、舍离」这两者都是彻底断除的异名。

Yasmā pana ettha etaṃ mamāti taṇhāgāho, tañca gaṇhanto aṭṭhasatataṇhāvicaritappabhedaṃ taṇhāpapañcaṃ gaṇhāti. Esohamasmīti mānagāho, tañca gaṇhanto navappabhedaṃ mānapapañcaṃ gaṇhāti. Eso me attāti diṭṭhigāho, tañca gaṇhanto dvāsaṭṭhidiṭṭhigatappabhedaṃ diṭṭhipapañcaṃ gaṇhāti. Tasmā netaṃ mamāti vadanto bhagavā yathāvuttappabhedaṃ taṇhāpapañcaṃ paṭikkhipati. Nesohamasmīti mānapapañcaṃ. Na meso attāti diṭṭhipapañcaṃ. Diṭṭhekaṭṭhāyeva cettha taṇhāmānā veditabbā. Evametanti evaṃ ‘‘netaṃ mamā’’tiādinā ākārena etaṃ khandhapañcakaṃ. Yathābhūtanti yathā sabhāvaṃ, yathā atthīti vuttaṃ hoti. Khandhapañcakañhi eteneva ākārena atthi. Mamantiādinā pana gayhamānampi tenākārena nevatthīti adhippāyo. Sammappaññāya passatoti sotāpattimaggapaññāpariyosānāya vipassanāpaññāya suṭṭhu passantassa. Evametāsanti etena upāyena etāsaṃ. Pahānaṃ paṭinissaggoti ubhayampetaṃ samucchedappahānassevādhivacanaṃ.

759就是这样，世尊被具寿大纯陀为了那些增上慢者而问：“仅仅以开始作意，是否能断除诸邪见？”世尊在展示了由预流道断除邪见之后，现在为了对增上慢者分析禅那，便自己接着说「然而，有种情况」等。在这里，「增上慢者」是指那样的人：对于尚未证得的，生起已经证得的想法，这就是增上慢。这种增上慢既不会在随顺世间流转的愚痴凡夫中生起，也不会在圣弟子中生起。因为入流者不会生起“我是一来者”的增上慢，一来者不会生起“我是不来者”的增上慢，不来者不会生起“我是阿拉汉”的增上慢。这种慢只会生起于修行者——他依止于止或观，已经镇伏了烦恼，恒常精勤努力，已经发起了观。对于这样的人，由于他没有见到被止所镇伏或被观所镇伏的烦恼现行，便会生起“我是入流者”，“我是一来者”，“我是不来者”，“我是阿拉汉”的增上慢，就像住在塔朗嘎拉帝萨山的法乐长老所教诫的那些长老一样。

Evaṃ bhagavā ādimanasikāreneva diṭṭhīnaṃ pahānaṃ hoti nu kho noti āyasmatā mahācundena adhimānikānaṃ vasena pañhaṃ puṭṭho sotāpattimaggena diṭṭhippahānaṃ dassetvā idāni sayameva adhimānikānaṃ jhānaṃ vibhajanto ṭhānaṃ kho panetantiādimāha. Tattha adhimānikā nāma yesaṃ appatte pattasaññāya adhimāno uppajjati, svāyaṃ uppajjamāno neva lokavaṭṭānusārīnaṃ bālaputhujjanānaṃ uppajjati, na ariyasāvakānaṃ. Na hi sotāpannassa ‘‘sakadāgāmī aha’’nti adhimāno uppajjati, na sakadāgāmissa ‘‘anāgāmī aha’’nti, na anāgāmino ‘‘arahā aha’’nti, kārakasseva pana samathavasena vā vipassanāvasena vā vikkhambhitakilesassa niccaṃ yuttapayuttassa āraddhavipassakassa uppajjati. Tassa hi samathavikkhambhitānaṃ vā vipassanāvikkhambhitānaṃ vā kilesānaṃ samudācāraṃ apassato ‘‘sotāpanno ahanti vā, sakadāgāmī, anāgāmī , arahā aha’’nti vā adhimāno uppajjati, talaṅgaratissapabbatavāsidhammadinnattherena ovādiyamānattherānaṃ viya.

760据说，这位长老刚受具足戒不久，只要安住于教诫，就有众多比丘获得殊胜成就。住在帝沙大寺的比丘僧团听到这个消息后心想：“这位长老不是那种会把人派去无益之事的人，去把他请来。”于是派了许多比丘。他们到了后说：“贤友法乐！比丘僧团召请您。”他问：“诸位大德，你们是在寻找自己，还是在寻找他人？”他们回答：“在寻找自己，真善人。”他便给了他们业处，结果全都证得了阿拉汉果。比丘僧团又派了其他比丘，这样直到第三次派遣的比丘，也全都在那里证得阿拉汉果而安住。

Therassa kira acirūpasampannasseva ovāde ṭhatvā bahū bhikkhū visesaṃ adhigacchiṃsu. Taṃ pavattiṃ sutvā tissamahāvihāravāsī bhikkhusaṅgho ‘‘na aṭṭhānaniyojako theroti theraṃ ānethā’’ti sambahule bhikkhū pāhesi. Te gantvā, ‘‘āvuso, dhammadinna bhikkhusaṅgho taṃ pakkosāpetī’’ti āhaṃsu. So āha ‘‘kiṃ pana tumhe, bhante, attānaṃ gavesatha para’’nti? Attānaṃ sappurisāti, so tesaṃ kammaṭṭhānamadāsi, sabbeva arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Bhikkhusaṅgho puna aññe bhikkhū pāhesi, evaṃ yāvatatiyaṃ pahitā sabbepi tattheva arahattaṃ patvā vihariṃsu.

761之后，僧团见每次去的人都不回来，就派了一位年长的出家人去。他到了以后说：“大德法乐！住在帝沙大寺的比丘僧团已经三次派人到你这里。你竟然不尊重僧团的命令，不来！”长老问：“什么事？”他没有进入自己的叶屋，让人拿了钵与衣，立刻出发。在途中，他进入了汉卡那寺。那里有一位戒腊已过六十年的上座长老，因为增上慢而声称自己证得了阿拉汉果。长老走到他跟前，顶礼，做了款待，并问他证得的情况。那位上座长老说：“是的，法乐，出家人应做的事，我早已做了，到现在已经六十多年了。”“大德，您能运用神通吗？”“能，法乐。”“太好了，大德，请变出一头大象正面向您冲过来。”“好的，贤友。”上座长老便化作一头纯白色、七处着地、三处流着液、甩着尾巴、将鼻子塞入嘴中、好像要用两根象牙刺穿似的直冲过来的大龙象。他看见这头由自己变出的大象，吓得开始逃跑。就在那时，他认识到“我不是阿拉汉”，便蹲在法乐的脚前说：“贤友，请做我的依靠吧！”法乐说：“大德，不要忧愁，不要不悦，增上慢只会发生在修行者身上。”安慰了那位长老后，他给了业处。那位长老依他的教诫而行，证得了阿拉汉果。

Tato saṅgho gatagatā nāgacchantīti aññataraṃ vuḍḍhapabbajitaṃ pāhesi. So gantvā ca, ‘‘bhante, dhammadinna tikkhattuṃ tissamahāvihāravāsī bhikkhusaṅgho tuyhaṃ santike pesesi, tvaṃ nāma saṅghassa āṇaṃ garuṃ na karosi, nāgacchasī’’ti āha. Thero kimetanti paṇṇasālaṃ appavisitvāva pattacīvaraṃ gāhāpetvā tāvadeva nikkhami, so antarāmagge haṅkanavihāraṃ pāvisi. Tattha ceko mahāthero saṭṭhivassātīto adhimānena arahattaṃ paṭijānāti. Thero taṃ upasaṅkamitvā vanditvā paṭisanthāraṃ katvā adhigamaṃ pucchi. Thero āha ‘‘āma dhammadinna, yaṃ pabbajitena kātabbaṃ, cirakataṃ taṃ mayā, atītasaṭṭhivassomhi etarahī’’ti. Kiṃ, bhante, iddhimpi vaḷañjethāti. Āma dhammadinnāti. Sādhu vata, bhante, hatthiṃ tumhākaṃ paṭimukhaṃ āgacchantaṃ māpethāti. Sādhāvusoti thero sabbasetaṃ sattappatiṭṭhaṃ tidhāpabhinnaṃ naṅguṭṭhaṃ bījayamānaṃ soṇḍaṃ mukhe pakkhipitvā dvīhi dantehi vijjhitukāmaṃ viya paṭimukhaṃ āgacchantaṃ mahāhatthiṃ māpesi. So taṃ attanāyeva māpitaṃ hatthiṃ disvā bhīto palāyituṃ ārabhi. Tadāva attānaṃ ‘‘nāhaṃ arahā’’ti ñatvā dhammadinnassa pādamūle ukkuṭikaṃ nisīditvā ‘‘patiṭṭhā me hohi, āvuso’’ti āha. Dhammadinno ‘‘mā, bhante, soci, mā anattamano ahosi, kārakānaṃyeva adhimāno uppajjatī’’ti theraṃ samassāsetvā kammaṭṭhānamadāsi. Thero tassovāde ṭhatvā arahattaṃ pāpuṇi.

762在Cittalapabbata山上也住着那样一位长老。Dhammadinna去见他，同样问他。他也同样回答。然后Dhammadinna对他说：“大德，您也能运用神通吗？”长老回答：“能，贤友。”“太好了，大德，请变出一座池塘。”长老就变了出来。“大德，请在这里变出一丛莲花。”他也变了出来。“请在莲花丛中变出一朵大莲花。”他也变了出来。“请在这莲花丛中，变出一个以甜美声音唱歌跳舞的女人形象。”他也变了出来。然后他说：“大德，请您反复注视这个。”说完，自己就进入了楼阁。那位长老注视着它，六十年来被镇伏的烦恼动摇了，他当下便自知，如同先前那位长老一样，在Dhammadinna长老跟前取得业处，证得了阿拉汉果。

Cittalapabbatepi tādisova thero vasati. Dhammadinno tampi upasaṅkamitvā tatheva pucchi. Sopi tatheva byākāsi. Tato naṃ dhammadinno kiṃ, bhante, iddhimpi vaḷañjethāti āha. Āmāvusoti. Sādhu vata, bhante, ekaṃ pokkharaṇiṃ māpethāti. Thero māpesi. Ettha, bhante, padumagumbaṃ māpethāti. Tampi māpesi. Padumagumbe mahāpadumaṃ māpethāti. Tampi māpesi. Etasmiṃ padumagumbe ṭhatvā madhurassarena gāyantaṃ naccantañca ekaṃ itthiviggahaṃ māpethāti. Tampi māpesi. So etaṃ, bhante, punappunaṃ upanijjhāyathāti vatvā sayaṃ pāsādaṃ pāvisi. Therassa taṃ upanijjhāyato saṭṭhivassāni vikkhambhitakilesā caliṃsu, so tadā attānaṃ ñatvā purimatthero viya dhammadinnattherassa santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā arahattaṃ pāpuṇi.

763Dhammadinna也依次来到了帝沙大寺。那时，长老们扫完塔院，生起以佛陀为所缘的喜悦而坐着，据说这是他们的惯例。因此，他们中没有一个人对Dhammadinna说“把钵和衣放在这里”，也没有人问他什么。他们知道“这大概就是Dhammadinna”，便提问了。他像用利剑斩断一束睡莲茎那样回答了所问的问题，然后用脚趾敲击大地，说：“大德，这没有心的大地也知道Dhammadinna的功德，而你们却不知道。”并说出了这个偈子——

Dhammadinnopi anupubbena tissamahāvihāraṃ agamāsi. Tasmiñca samaye therā cetiyaṅgaṇaṃ sammajjitvā buddhārammaṇaṃ pītiṃ uppādetvā nisinnā honti, etaṃ kira tesaṃ vattaṃ. Tena nesaṃ ekopi ‘‘idha pattacīvaraṃ ṭhapehī’’ti dhammadinnaṃ vattā pucchitāpi nāhosi. Dhammadinno eso bhaveyyāti ñatvā pana pañhaṃ pucchiṃsu. So pucchitapañhe tiṇhena asinā kumudanāḷakalāpaṃ viya chinditvā pādaṅguliyā mahāpathaviṃ pahari. Bhante ayaṃ acetanā mahāpathavīpi dhammadinnassa guṇaṃ jānāti. Tumhe pana na jānitthāti ca vatvā imaṃ gāthamāha –

764“这大地无心（acetanāyaṃ pathavī），却知道功德与非功德（vijānāti guṇāguṇaṃ）；”

‘‘Acetanāyaṃ pathavī, vijānāti guṇāguṇaṃ;

765“而你们有心的，大德，却不知道功德与非功德（na jānātha guṇāguṇa）。”

Sacetanātha kho bhante, na jānātha guṇāguṇa’’nti.

766说完后，他立即腾空而起，去了Talaṅgaratissapabbata山。就这样，增上慢正是对修行者生起的。因此，世尊针对那样的比丘们，在分析禅那时，开始说：“然而，这是处…”等等。

Tāvadeva ca ākāse abbhuggantvā talaṅgaratissapabbatameva agamāsi. Evaṃ kārakasseva adhimāno uppajjati. Tasmā bhagavā tādisānaṃ bhikkhūnaṃ vasena jhānaṃ vibhajanto ṭhānaṃ kho panetantiādimāha.

767它的意思是：确实存在这种情形，并非没有。借着这种情况，这里某位比丘与外部游行者共同——确实离欲……初禅……安住。如果他这样想：“我以严格修剪而住”，即是认为“我以那种能削减烦恼的修行方式而住”，这是不合理的。因为对于有慢的比丘来说，禅那并非严格修剪，也不是严格修剪的修行之道。为什么呢？因为没有观作为基础。因为他进入禅那后，不从禅定出来观察诸行，禅那只使他心达成一境，成为现法乐住。因此，为了显示这个意义，世尊说：“但是，纯陀，在圣者律中，这些不称为严格修剪，在圣者律中这些称为现法乐住。”

Tassattho, atthetaṃ kāraṇaṃ, no natthi. Yena idhekacco bhikkhu bāhiraparibbājakehi sādhāraṇaṃ vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja vihareyya, yaṃ pana tassa evamassa sallekhena viharāmīti, yaṃ paṭipattividhānaṃ kilese saṃlikhati, tenāhaṃ viharāmīti, taṃ na yujjati, na hi adhimānikassa bhikkhuno jhānaṃ sallekho vā sallekhapaṭipadā vā hoti. Kasmā? Avipassanāpādakattā. Na hi so jhānaṃ samāpajjitvā tato vuṭṭhāya saṅkhāre sammasati, jhānaṃ panassa cittekaggamattaṃ karoti, diṭṭhadhammasukhavihāro hoti. Tasmā tamatthaṃ dassento bhagavā ‘‘na kho panete, cunda, ariyassa vinaye sallekhā vuccanti, diṭṭhadhammasukhavihārā ete ariyassa vinaye vuccantī’’ti āha.

768在此，「这些」（ete）是复数，应当这样理解：从禅那法的角度说，即「这些初禅法」。从等至的角度说，即使只是一次初禅，因为能反复进入等至而转起，所以成为复数。从所缘的角度说，一次初禅可以依地遍等不同所缘而转起，因此也成为复数。这个道理同样适用于第二、第三、第四禅。而在无色禅当中，由于所缘没有差别，所以只应根据前两种原因来理解复数。

Tattha eteti jhānadhammavasena bahuvacanaṃ veditabbaṃ, ete paṭhamajjhānadhammāti vuttaṃ hoti. Samāpattivasena vā, ekampi hi paṭhamajjhānaṃ punappunaṃ samāpattivasena pavattattā bahuttaṃ gacchati. Ārammaṇavasena vā, ekampi hi paṭhamajjhānaṃ pathavīkasiṇādīsu pavattivasena bahuttaṃ gacchatīti. Esa nayo dutiyatatiyacatutthajjhānesu. Āruppajhānesu pana ārammaṇabhedābhāvato purimakāraṇadvayavaseneva bahuvacanaṃ veditabbaṃ.

769因为这些禅那的支和所缘全都是寂静的，也就是说它们寂灭又微细，所以那四禅被称为「寂静住」，应当这样理解。以上是这四个禅那的共通注释。至于分别注释，则应当根据「完全超越了色想」等经文语句来说明，这些在《清净道论》里已经完整地解说过了。

Yasmā cetesaṃ aṅgānipi santāni ārammaṇānipi, nibbutāni ceva sukhumāni cāti vuttaṃ hoti, tasmā tāni santā ete vihārāti evaṃ vuttānīti veditabbāni. Ayaṃ tāva tesaṃ catunnampi sādhāraṇā vaṇṇanā. Visesavaṇṇanā pana ‘‘sabbaso rūpasaññāna’’ntiādipadānusārato vattabbā siyā. Sā visuddhimagge sabbākārena vuttāyeva.

83这样一来，因为有慢比丘的禅那住并不是以观作为基础，所以它不是削减住。因为他进入禅那后，不会从禅那出来去观察诸行，只是让心变得专一，对他来说，这便成了现法乐住。因此，为了显示这个道理，先把色界禅和无色界禅区分开来，然后，为了指出应当在什么处所以及用哪四十四种方式来实行削减，还有那削减的事和削减本身，经典才接着说：「但是，在这里，纯陀……」等等。

83. Evaṃ yasmā adhimānikassa bhikkhuno jhānavihāro avipassanāpādakattā sallekhavihāro na hoti, na hi so jhānaṃ samāpajjitvā tato vuṭṭhāya saṅkhāre sammasati, cittekaggakaro diṭṭhadhamme sukhavihāro panassa hoti, tasmā tamatthaṃ dassento rūpajjhānāni ca arūpajjhānāni ca vibhajitvā idāni ca yattha sallekho kātabbo catucattālīsāya ākārehi, tañca vatthuṃ tañca sallekhaṃ dassento idha kho pana votiādimāha.

771为什么说「通过八等至，无害等就是削减」呢？因为它们是出世间的基础。外道的八等至仅仅是轮回的基础；而在佛陀的教法里，即使只是归依，也是出世间的基础，更何况是「无害」等这些品质。而且，应当通过这部经来了解：「就像对获得八等至和五神通的外道布施，其果报还不如对佛教中归依者布施的果报更大。」实际上，正是针对这一点，《施清净经》中才说：「对于已经在外在欲望上离贪的人布施，可以预期得到百千俱胝倍的果报。对于正在为证入流果而修行的人布施，则可预期无量的、不可测量的布施果报，更不用说是对入流者了。」这是因为，从归依开始，这里所指的，就是在为证入流果而修行的人。以上是这一段的经文衔接。

Kasmā pana ‘‘aṭṭhahi samāpattīhi avihiṃsādayo sallekhā’’ti vuttā? Lokuttarapādakattā. Bāhirakānañhi aṭṭha samāpattiyo vaṭṭapādakāyeva. Sāsane saraṇagamanampi lokuttarapādakaṃ, pageva avihiṃsādayo. Imināyeva ca suttena veditabbaṃ ‘‘yathā bāhirakassa aṭṭhasamāpattilābhino pañcābhiññassāpi dinnadānato sāsane tisaraṇagatassa dinnadānaṃ mahapphalataraṃ hotī’’ti. Idañhi sandhāya dakkhiṇāvisuddhisutte ‘‘bāhirake kāmesu vītarāge dānaṃ datvā koṭisatasahassaguṇā pāṭikaṅkhitabbā. Sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanne dānaṃ datvā asaṅkheyyā appameyyā dakkhiṇā pāṭikaṅkhitabbā, ko pana vādo sotāpanne’’ti vuttaṃ (ma. ni. 3.379). Saraṇagamanato paṭṭhāya hi tattha sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno adhippetoti, ayaṃ tāvettha pāḷiyojanā.

772而在逐词注释中，「在此」（idha）是说明暴害等事。「但是」（kho pana）只是一个小品词。「你们」（vo）是具有工具格意义的属格词。简略的意思就是说，我们以「其他人将成为伤害者……」等方式来说明暴害等事。「在此，纯陀，你们应当实行削减。」

Anupadavaṇṇanāyaṃ pana idhāti vihiṃsādivatthudīpanametaṃ. Kho panāti nipātamattaṃ. Voti karaṇatthe sāmivacanaṃ, ayaṃ pana saṅkhepattho, yadetaṃ ‘‘pare vihiṃsakā bhavissantī’’tiādinā nayena vihiṃsādivatthuṃ vadāma. Idha, cunda, tumhehi sallekho kātabboti.

773这样简略地说完以后，现在再详细展开，说道：「其他人会成为伤害者，而我们在这里要成为不伤害者——应当这样来实行削减」等等。

Evaṃ saṅkhepato vatvā idāni vitthārento ‘‘pare vihiṃsakā bhavissanti, mayamettha avihiṃsakā bhavissāmāti sallekho karaṇīyo’’tiādimāha.

774其中，「其他人」是指那些不精勤于这种削减的人。「将成为伤害者」：是指他们通过手、土块等方式，成为伤害众生的人。「我们在此要成为不伤害者」：我们就在他人会成为伤害者的这一类事情上，成为不伤害者，生起无害并安住于其中。「应当这样来实行削减」：你们应当这样来修习削减。在这里，「削减」指的就是「无害」。因为「无害」能削减伤害，断除伤害，所以称为「削减」。这个道理适用于一切处。而这里的特别之处是：「其他人是邪见者」——在这里，应当知道是把业道中位于末端的邪见，和邪性中位于开头的邪见，混合在一起而说为「见」。同样地，「我们在此是正见者」这个地方所说的「正见」，关于业道的部分，将在《正见经》中详细阐明。至于邪性中的邪见等，则在《二种寻思》中有说明。

Tattha pareti ye keci imaṃ sallekhamananuyuttā. Vihiṃsakā bhavissantīti pāṇinā vā leḍḍunā vātiādīhi sattānaṃ vihesakā bhavissanti. Mayamettha avihiṃsakā bhavissāmāti mayaṃ pana yattheva vatthusmiṃ pare evaṃ vihiṃsakā bhavissanti, ettheva avihiṃsakā bhavissāma, avihiṃsaṃ uppādetvā viharissāma. Iti sallekho karaṇīyoti evaṃ tumhehi sallekho kātabbo . Sallekhoti ca idha avihiṃsāva veditabbā. Avihiṃsā hi vihiṃsaṃ sallekhati, taṃ chindati, tasmā sallekhoti vuccati. Esa nayo sabbattha. Ayaṃ pana viseso. Pare micchādiṭṭhīti ettha kammapathānaṃ antamicchādiṭṭhiñca micchattānaṃ ādimicchādiṭṭhiñca missetvā diṭṭhi vuttāti veditabbā. Tathā mayamettha sammādiṭṭhīti vuttaṭṭhāne sammādiṭṭhi. Ettha ca kammapathakathā vitthārato sammādiṭṭhisutte āvi bhavissati. Micchattesu micchādiṭṭhiādayo dvedhāvitakke.

775这里的简要意思是：「杀生者」（pāṇātipātī）是指杀害生命的人。「不与取者」（adinnādāyī）是指拿取别人没有给与的东西，也就是偷盗他人财物的人。「行非梵行者」（abrahmacārī）是指行下劣、低贱之法的人，也就是从事淫欲法的人。「行梵行者」（brahmacārī）是指行最优胜道的人，也就是远离淫欲的人。在这里，应当知道梵行就是「削减」，因为梵行能削减非梵行。「妄语者」（musāvādī）是指说破坏他人利益的、虚假不实的话的人。「有离间语者」（pisuṇavācā）是指那有离间人我的话的人。「有粗恶语者」（pharusavācā）是指那有刺伤他人痛处的话的人。「杂秽语者」（samphappalāpī）是指说没有意义的废话的人。「有贪欲者」（abhijjhālū）是指习惯于贪求他人财物的人。「有瞋心者」（byāpannacittā）是指内心被败坏、不净的人。「邪见者」（micchādiṭṭhī）是指拥有邪恶、被智者呵责的见解的人，具体指被业道所包含的、以「无布施」等为基础的邪见，以及被邪性所包含、不能导向出离的邪见。「正见者」（sammādiṭṭhī）是指拥有美好、被智者称赞的见解的人，具体指被业道所包含的、以「有布施」等为基础的业自性见，以及被正性所包含的道见。

Ayaṃ panettha saṅkhepo, pāṇaṃ atipātentīti pāṇātipātī pāṇaghātakāti attho. Adinnaṃ ādiyantīti adinnādāyī, parassa hārinoti attho. Abrahmaṃ hīnaṃ lāmakadhammaṃ carantīti abrahmacārī, methunadhammappaṭisevakāti attho. Brahmaṃ seṭṭhaṃ paṭipadaṃ carantīti brahmacārī, methunā paṭiviratāti attho. Ettha ca brahmacariyaṃ sallekhoti veditabbaṃ. Brahmacariyañhi abrahmacariyaṃ sallekhati. Musā vadantīti musāvādī, paresaṃ atthabhañjanakaṃ tucchaṃ alikaṃ vācaṃ bhāsitāroti attho. Pisuṇā vācā etesanti pisuṇavācā. Paresaṃ mammacchedikā pharusā vācā etesanti pharusavācā. Samphaṃ niratthakavacanaṃ palapantīti samphappalāpī. Abhijjhāyantīti abhijjhālū, parabhaṇḍalubbhanasīlāti attho. Byāpannaṃ pūtibhūtaṃ cittametesanti byāpannacittā. Micchā pāpikā viññugarahitā etesaṃ diṭṭhīti micchādiṭṭhī, kammapathapariyāpannāya natthi dinnantiādivatthukāya, micchattapariyāpannāya aniyyānikadiṭṭhiyā ca samannāgatāti attho. Sammā sobhanā viññuppasatthā etesaṃ diṭṭhīti sammādiṭṭhī, kammapathapariyāpannāya atthi dinnantiādikāya kammassakatādiṭṭhiyā, sammattapariyāpannāya maggadiṭṭhiyā ca samannāgatāti attho.

776「邪思惟」指不真实、不导向出离、不善的思惟。这个道理也同样适用于「邪语」等。不过有一个特别之处：与邪思惟等不同，并没有一个单独的「邪念」这样的法存在；它只是对回忆过去时所生起的四种不善蕴的称说。而世尊说过：“比丘们，有那种随念，我不是说没有；比丘们，如果随念得子、随念得财、随念得荣誉”，那应当理解为是针对那正在思惟种种事物时，以似念的方式生起而说的。这里，「邪智者」：邪智是指在恶行中因为思考方法而生起的愚痴，以及做了恶事之后，以“我做得很好”等方式省察而生起的愚痴。具足这种愚痴的人称为邪智者。「正智者」：这里，具有十九种分类的省察智被称为“正智”，具足此省察智的人称为正智者。「邪解脱者」：是指那些本来并未解脱，却自认为“我们解脱了”的人，或者对于并未解脱的状态生起解脱想的人。就词义来说，由于他们有错误的、颠倒的解脱，所以称为邪解脱者。而「邪解脱」也是对以这种方式转起的不善蕴的称说。除了与果相应的正见等八支之外，其余的法应知为「正解脱」。而正解脱因为削除了邪解脱而安住，所以应理解为「削减」。在那里，为了策励，佛陀说：“我们在此应当成为正解脱者，因此应当修习削减。”

Micchāsaṅkappāti ayāthāvaaniyyānikaakusalasaṅkappā. Esa nayo micchāvācātiādīsu. Ayaṃ pana viseso, micchāsaṅkappādayo viya hi micchāsati nāma pāṭiekko koci dhammo natthi, atītaṃ pana cintayato pavattānaṃ catunnampi akusalakkhandhānametaṃ adhivacanaṃ. Yampi vuttaṃ bhagavatā – ‘‘atthesā, bhikkhave, anussati, nesā natthīti vadāmi, puttalābhaṃ vā, bhikkhave, anussarato, dhanalābhaṃ vā, bhikkhave, anussarato, yasalābhaṃ vā, bhikkhave, anussarato’’ti, tampi taṃ taṃ cintentassa satipatirūpakena uppattiṃ sandhāya vuttanti veditabbaṃ . Micchāñāṇīti ettha ca micchāñāṇanti pāpakiriyāsu upāyacintāvasena pāpaṃ katvā ‘‘sukataṃ mayā’’ti paccavekkhaṇākārena ca uppanno moho veditabbo, tena samannāgatā puggalā micchāñāṇī. Sammāñāṇīti ettha pana ekūnavīsatibhedaṃ paccavekkhaṇāñāṇaṃ ‘‘sammāñāṇa’’nti vuccati, tena samannāgatā puggalā sammāñāṇī. Micchāvimuttīti avimuttāyeva samānā ‘‘vimuttā maya’’nti evaṃsaññino, avimuttiyaṃ vā vimuttisaññino. Tatrāyaṃ vacanattho, micchā pāpikā viparītā vimutti etesaṃ atthīti micchāvimuttī. Micchāvimuttīti ca yathāvuttenākārena pavattānaṃ akusalakkhandhānametaṃ adhivacanaṃ. Phalasampayuttāni pana sammādiṭṭhiādīni aṭṭhaṅgāni ṭhapetvā sesadhammā sammāvimuttīti veditabbā. Sā ca micchāvimuttiṃ sallikhitvā ṭhitattā sallekhoti veditabbā. Tattha niyojento āha ‘‘mayamettha sammāvimuttī bhavissāmāti sallekho karaṇīyo’’ti.

777从这里以下，三种是依据盖而说的。但是，贪欲和瞋恚心在业道中已经说过了，所以应知此处没有提及前两种盖。其中，被昏沉睡眠所缠缚、所征服的人，称为「昏沉睡眠缠缚者」。被掉举所具足的人，称为「掉举者」。在对事物作审视时，感到困难、无法作出决定的人，称为「疑者」。「忿怒者」等十种，是依据心的污染而说的。这其中，关于忿怒等的意义，在《法嗣根本经》等中已经全部说过了。而此处的词义是：「忿怒者」指具有忿怒习性的人。「怀恨者」指具有怀恨习性的人，或者他们有怀恨，所以称为怀恨者。同样，「欺瞒者」和「高傲者」也是如此。「嫉妒者」指妒忌的人。「悭吝者」指吝啬的人，或者他们有悭吝，所以称为悭吝者。「欺诈者」指奸诈的人，这是指不说正直话的人，是对那些用诡计的人之称谓。「谄媚者」指有谄媚的人。「顽固者」指由于僵硬而固执的人。「极慢者」指由于极度的慢心而高傲的人。与此相反的善的一面，应依反义而理解。

Ito parāni tīṇi nīvaraṇavasena vuttāni. Abhijjhālū byāpannacittāti evaṃ kammapathesu vuttattā panettha paṭhamāni dve nīvaraṇāni na vuttānīti veditabbāni. Tattha thinamiddhena pariyuṭṭhitā abhibhūtāti thinamiddhapariyuṭṭhitā. Uddhaccena samannāgatāti uddhatā. Vicinantā kicchanti na sakkonti sanniṭṭhānaṃ kātunti vicikicchī. Kodhanātiādīni dasa cittassa upakkilesavasena vuttāni. Tattha kodhādīsu yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ sabbaṃ dhammadāyādavatthasuttesu vuttaṃ. Ayaṃ panettha vacanattho – kodhanāti kujjhanasīlā. Upanāhīti upanāhanasīlā, upanāho vā etesaṃ atthīti upanāhī. Tathā makkhī palāsī ca. Issantīti issukī. Maccharāyantīti maccharī, maccheraṃ vā etesaṃ atthīti maccharī. Saṭhayantīti saṭhā, na sammā bhāsantīti vuttaṃ hoti, kerāṭikayuttānametaṃ adhivacanaṃ. Māyā etesaṃ atthīti māyāvī. Thambhasamaṅgitāya thaddhā. Atimānayogena atimānī. Vuttapaccanīkanayena sukkapakkho veditabbo.

778「恶口者」指难以劝告的人，无论对他说什么，他都不接受。与此相反的是「善口者」。如同提婆达多那样的人，是这些人的「恶友」。如同佛陀或舍利弗那样的人，是这些人的「善友」。在身恶行等方面，由于心的放纵，称为「放逸者」。相反的是「不放逸者」。这三种是杂说而论的。「不信者」等七种是依据非法而说的。其中，对于三处（三宝等）没有信心的人，称为「不信者」。在善的一面，相信的人称为「信者」，或者他们有信，也称为信者。没有惭耻心的人，称为「无惭者」，这是指对不善法的等至不厌嫌的人。心中有惭耻，或者与惭耻相应而活动的人，称为「有惭者」。不害怕恶行的人，称为「无愧者」，这是说对不善法等至不畏惧的人。与此相反的是「有愧者」。听闻少的人，称为「寡闻者」，这里的“少”不应理解为一丁点，而应理解为没有，因为“寡闻者”通常指没有听闻、缺乏圣典的人。听闻多的人，称为「多闻者」，这是指如实了知哪怕一首如来所说的偈颂，并依之而行的人。由于低劣而沉滞的人，称为「懈怠者」，这是对精进低劣的人之称谓。已发动精进的人，称为「勤精进者」，这是对致力于正勤的人之称谓。念已忘失的人，称为「失念者」，这是说念已失去的人。念已现前的人，称为「念现前者」，这是对念念常朝向所缘而起的人之称谓。慧恶化的人，称为「劣慧者」，这是说慧已失去的人。慧具足的人，称为「慧具足者」，而且这里所说的慧应知是指观慧。因为观慧的资粮在这个阶位已经圆满，所以这指的就是观慧，这是古师们的定说。

Dubbacāti vattuṃ dukkhā kiñci vuccamānā na sahanti. Tabbiparītā suvacā. Devadattādisadisā pāpakā mittā etesanti pāpamittā. Buddhā vā sāriputtādisadisā vā kalyāṇā mittā etesanti kalyāṇamittā. Kāyaduccaritādīsu cittavossaggavasena pamattā. Viparītā appamattāti veditabbā. Imāni tīṇi pakiṇṇakavasena vuttāni. Assaddhātiādīni satta asaddhammavasena. Tattha tīsu vatthūsu saddhā etesaṃ natthīti assaddhā. Sukkapakkhe saddahantīti saddhā, saddhā vā etesaṃ atthītipi saddhā. Natthi etesaṃ hirīti ahirikā, akusalasamāpattiyā ajigucchamānānametaṃ adhivacanaṃ. Hirī etesaṃ mane, hiriyā vā yuttamanāti hirimanā. Na ottappantīti anottappī, akusalasamāpattiyā na bhāyantīti vuttaṃ hoti. Tabbiparītā ottappī. Appaṃ sutametesanti appassutā, appanti ca thokanti na gahetabbaṃ, natthīti gahetabbaṃ. ‘‘Appassutā’’ti hi nissutā sutavirahitā vuccanti. Bahu sutametesanti bahussutā, tathāgatabhāsitaṃ ekampi gāthaṃ yāthāvato ñatvā anurūpapaṭipannānametaṃ adhivacanaṃ. Kucchitā sīdantīti kusītā, hīnavīriyānametaṃ adhivacanaṃ. Āraddhaṃ vīriyametesanti āraddhavīriyā, sammappadhānayuttānametaṃ adhivacanaṃ, muṭṭhā sati etesanti muṭṭhassatī, naṭṭhassatīti vuttaṃ hoti. Upaṭṭhitā sati etesanti upaṭṭhitassatī, niccaṃ ārammaṇābhimukhappavattasatīnametaṃ adhivacanaṃ. Duṭṭhā paññā etesanti duppaññā, naṭṭhapaññāti vuttaṃ hoti. Paññāya sampannāti paññāsampannā, paññāti ca idha vipassanāpaññā veditabbā. Vipassanāsambhāro hi paripūro imasmiṃ ṭhāne āgato, tasmā vipassanāpaññāva ayanti porāṇānaṃ āṇā.

779现在，为了显示那能障碍出世间功德、不导向出离的单一邪见，佛陀以三种方式说「执自见者」等。其中，「执自见者」指执取自己的见解。「执极端者」指紧握极端之见，这里的“极端”意为坚固，所以“执极端者”就是坚固执取的人。他们即使看到了正当的理由，也不舍弃原来的见解，所以称为「不舍离者」；但如果很难让他们舍离，即使出示了很多理由，他们也不肯舍弃，就称为「难舍离者」。这是对那些对自己生起的见解坚执为“唯有这是真实的”，即使在佛陀等人出示理由劝说时也不舍弃的人所使用的称呼。因为这样的人，对于所执取的无论法或非法，都会像乌龟将各肢体收进自己的壳里一样，将它们全部收纳于内，他们会说：“这是我的老师们这样说的”、“这是我们这样听闻的”，然后生起鳄鱼般的执取，紧紧抓住绝不放开。与此相反的善的一面，应依反义而理解。

Idāni ekameva lokuttaraguṇānaṃ antarāyakaraṃ aniyyānikadiṭṭhiṃ tīhākārehi dassento sandiṭṭhiparāmāsītiādimāha. Tattha sandiṭṭhiṃ parāmasantīti sandiṭṭhiparāmāsī. Ādhānaṃ gaṇhantīti ādhānaggāhī, ādhānanti daḷhaṃ vuccati, daḷhaggāhīti attho. Yuttakāraṇaṃ disvāva laddhiṃ paṭinissajjantīti paṭinissaggī, dukkhena kicchena kasirena bahumpi kāraṇaṃ dassetvā na sakkā paṭinissaggaṃ kātunti duppaṭinissaggī, ye attano uppannaṃ diṭṭhiṃ idameva saccanti daḷhaṃ gaṇhitvā api buddhādīhi kāraṇaṃ dassetvā vuccamānā na paṭinissajjanti, tesametaṃ adhivacanaṃ. Tādisā hi puggalā yaṃ yadeva dhammaṃ vā adhammaṃ vā gaṇhanti, taṃ sabbaṃ ‘‘evaṃ amhākaṃ ācariyehi kathitaṃ, evaṃ amhehi suta’’nti kummova aṅgāni sake kapāle antoyeva samodahanti, kumbhīlaggāhaṃ gaṇhanti na vissajjanti. Vuttavipariyāyena sukkapakkho veditabbo.

8484. 如此以四十四种方式显示了「削除」之后，现在为了显示「心的生起」在此削除中也有很大的利益，而宣说“心的生起”（cittuppādampi kho ahaṃ）等。

84. Evaṃ catucattālīsāya ākārehi sallekhaṃ dassetvā idāni tasmiṃ sallekhe cittuppādassāpi bahūpakārataṃ dassetuṃ cittuppādampi kho ahantiādimāha.

781它的意思是：准德，我宣称，在诸善法当中，即使只是心的生起也有大利益，更不用说那些以身、语进行的随转行为——也就是如同最初生起的心那样，以身体去实行那些法，或者以语言命令“去做”，或者进行学习、遍问等——在这些方面还有什么可说的呢？这是为了显示：那些随转的行为确实是一向大有益处的。那么，为什么这里心的生起也有大利益呢？因为它是一向带来利益和安乐的，并且是那些随转行为的因。

Tassattho , ahaṃ, cunda, kusalesu dhammesu cittuppādampi bahūpakāraṃ vadāmi, yā panetā kāyena ca vācāya ca anuvidhiyanā, yathā paṭhamaṃ cittaṃ uppannaṃ, tatheva tesaṃ dhammānaṃ kāyena karaṇaṃ, vācāya ca ‘‘karothā’’ti āṇāpanaṃ vā, uggahaparipucchādīni vā, tattha vādoyeva ko, ekantabahūpakārāyeva hi tā anuvidhiyanāti dasseti. Kasmā panettha cittuppādopi bahūpakāroti? Ekantahitasukhāvahattā anuvidhiyanānaṃ hetuttā ca.

782确实，当“我将作布施”这样的心生起时，这个心自身能纯粹带来利益和安乐，而且也成为后续行为的因。正是因为有了这样的心生起，他才会在第二天遮拦了主干道，建起大凉亭，向一百位比丘或一千位比丘作布施，并吩咐身边的人：“邀请比丘僧团、供奉他们、照料他们！”同样，当“我将供养僧团衣、坐卧具、药”这样的心生起时，这个心自身也纯粹带来利益和安乐，并且也成为随行行为的因。正是由于如此生起的心，他才会准备衣等物品，亲自布施，也令他人布施。这个道理也同样适用于归依等情形。

‘‘Dānaṃ dassāmī’’ti hi cittuppādo sayampi ekantahitasukhāvaho anuvidhiyanānampi hetu, evañhi uppannacittattāyeva dutiyadivase mahāvīthiṃ pidahitvā mahāmaṇḍapaṃ katvā bhikkhusatassa vā bhikkhusahassassa vā dānaṃ deti, ‘‘bhikkhusaṅghaṃ nimantetha pūjetha parivisathā’’ti parijane āṇāpeti. Evaṃ ‘‘saṅghassa cīvaraṃ senāsanaṃ bhesajjaṃ dassāmī’’ti cittuppādo sayampi ekantahitasukhāvaho anuvidhiyanānampi hetu, evaṃ uppannacittattāyeva hi cīvarādīni abhisaṅkharoti deti dāpeti ca. Esa nayo saraṇagamanādīsu.

783确实，只有在“我归依”这样的心生起之后，随后才会以身体或语言领受归依。同样，在生起“我将受持五支、八支或十支戒”这样的心之后，才以身体或语言受持；在生起“出家后，我将在四种戒中安住”这样的心之后，才以身体和语言圆满那应圆满的戒。只有在“我将学习佛语”这样的心生起之后，才以语言学习一部、二部、三部、四部或五部尼柯耶。同样，依头陀支的受持、业处的执取、遍的准备、禅那的等至、观、道果、辟支菩提、正等正觉，也应当这样理解。

‘‘Saraṇaṃ gacchāmī’’ti hi cittaṃ uppādetvāva pacchā kāyena vā vācāya vā saraṇaṃ gaṇhāti. Tathā ‘‘pañcaṅgaṃ aṭṭhaṅgaṃ dasaṅgaṃ vā sīlaṃ samādiyissāmī’’ti cittaṃ uppādetvā kāyena vā vācāya vā samādiyati, ‘‘pabbajitvā catūsu sīlesu patiṭṭhahissāmī’’ti ca cittaṃ uppādetvā kāyena vācāya ca pūretabbaṃ sīlaṃ pūreti. ‘‘Buddhavacanaṃ uggahessāmī’’ti cittaṃ uppādetvāva ekaṃ vā nikāyaṃ dve vā tayo vā cattāro vā pañca vā nikāye vācāya uggaṇhāti. Evaṃ dhutaṅgasamādāna-kammaṭṭhānuggaha-kasiṇaparikamma-jhānasamāpattivipassanāmaggaphala- paccekabodhi-sammāsambodhivasena netabbaṃ.

784“我将成为佛陀”这一心的生起，本身就能带来纯粹的利益与安乐，也是令他人随学的原因。正是因为生起了这样的心，他在后来的时间里，以百劫又四个阿僧祇劫，以身行和言语圆满诸波罗蜜，游行世间，度化包括天神在内的一切众生。同样地，在一切情况下，心的生起也有很大的利益。然而应当知道，以身行和言语去随行实践，利益更为广大。

‘‘Buddho bhavissāmī’’ti hi cittuppādo sayampi ekantahitasukhāvaho anuvidhiyanānampi hetu, evañhi uppannacittattāyeva aparena samayena kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkheyyāni kāyena vācāya ca pāramiyo pūretvā sadevakaṃ lokaṃ tārento vicarati. Evaṃ sabbattha cittuppādopi bahūpakāro. Kāyavācāhi pana anuvidhiyanā atibahūpakārāyevāti veditabbā.

785这样，显示了在善法中，即使仅仅是心生起也有大利益之后，现在为了激励纯陀投入其中，世尊说：“因此，纯陀啊，于此……”（tasmā tiha cundā）等等。这句话的意思很明显。

Evaṃ kusalesu dhammesu cittuppādassāpi bahūpakārataṃ dassetvā idāni tattha niyojento ‘‘tasmā tiha cundā’’tiādimāha. Taṃ atthato pākaṭameva.

85这样，显示了在以四十四种方式阐述的减损中，即使仅是心生起也有大利益之后，现在为了显示这减损本身就是获得利益的道路，世尊说：“纯陀，譬如……”等等。

85. Evaṃ catucattālīsāya ākārehi dassite sallekhe cittuppādassāpi bahūpakārataṃ dassetvā idāni tasseva sallekhassa hitādhigamāya maggabhāvaṃ dassento seyyathāpītiādimāha.

787它的意思是：纯陀，假设有一条因树桩、荆棘、石块等而崎岖不平的道路，为了绕开它、回避它，另有一条如同被良好整治的平地那样平坦的道路；又假设有一处树根、岩石、悬崖、深水及鳄鱼等充斥而险恶的渡口，为了绕开它、回避它，另有一处不险恶、逐渐变深、如同阶梯踏板那样的渡口，顺着这渡口就能容易地进入那个河或湖沐浴或渡到对岸；纯陀，同样地，对于具足害、如同险恶道路和险恶渡口的害人补特伽罗，为了绕避它，便有了如同平坦道路和平坦渡口一般的无害。正如为了避开险恶道路和险恶渡口而准备了平坦的道路和渡口，这为了避开害而准备的无害也是如此，依此而行，就能容易地进入人间或天界，享受成就或出离世间。应当用同样的方法理解所有文句的搭配。

Tassattho , yathā nāma, cunda, khāṇukaṇṭakapāsāṇādīhi visamo maggo bhaveyya, tassa parikkamanāya parivajjanatthāya añño suparikammakato viya bhūmibhāgo samo maggo bhaveyya, yathā ca rukkhamūlapāsāṇapapātakumbhīlamakarādi paribyākulaṃ visamaṃ titthamassa, tassa parikkamanāya parivajjanatthāya aññaṃ avisamaṃ anupubbagambhīraṃ sopānaphalakasadisaṃ titthaṃ bhaveyya, yaṃ paṭipanno sukheneva taṃ nadiṃ vā taḷākaṃ vā ajjhogāhetvā nhāyeyya vā uttareyya vā, evameva kho, cunda, visamamaggavisamatitthasadisāya vihiṃsāya samannāgatassa vihiṃsakapuggalassa samamaggasamatitthasadisā avihiṃsā hoti parikkamanāya. Yatheva hi visamamaggatitthaparivajjanatthāya samo maggo ca titthañca paṭiyattaṃ, evaṃ vihiṃsāparivajjanatthāya avihiṃsā paṭiyattā, yaṃ paṭipanno sukheneva manussagatiṃ vā devagatiṃ vā ajjhogāhetvā sampattiṃ vā anubhaveyya uttareyya vā lokā. Eteneva upāyena sabbapadāni yojetabbāni.

86这样，显示了这本身就是达到利益的道路之后，现在为了显示它会导向向上提升，世尊说：“纯陀，譬如……”（seyyathāpī）等等。

86. Evaṃ tasseva hitādhigamāya maggabhāvaṃ dassetvā idāni uparibhāgaṅgamanīyataṃ dassento, seyyathāpītiādimāha.

789它的意思是：纯陀，正如任何不善法，无论它们是结生的生起因或不是，是已给与结生后产生异熟的原因或不是，所有这些法都由于与生俱来的性质而被称为“导向下堕”，因为在产生异熟的时候，会产生不可意、不可爱的结果；又如任何善法，无论它们是结生的生起因或不是，是已给与结生后产生异熟的原因或不是，所有这些法都由于与生俱来的性质而被称为“导向上升”，因为在产生异熟的时候，会产生可意、可爱的结果；纯陀，同样地，对于害人者……导向上升。在这里，有一个譬喻的对应：如同一切不善都导向下堕，害人者的一分害也是如此；如同一切善都导向上升，无害者的一分无害也是如此。应当用同样的方法，以不善来比喻不善，以善来比喻善，这就是此处的意趣所在。

Tassattho, yathā nāma, cunda, ye keci akusalā dhammā paṭisandhiyā janakā vā ajanakā vā, dinnāyapi paṭisandhiyā vipākajanakā vā ajanakā vā, sabbe te jātivasena adhobhāgaṅgamanīyāti evaṃnāmāva honti, vipākakāle aniṭṭhākantavipākattā. Yathā ca ye keci kusalā dhammā paṭisandhiyā janakā vā ajanakā vā dinnāyapi paṭisandhiyā vipākajanakā vā ajanakā vā, sabbe te jātivasena uparibhāgaṅgamanīyāti evaṃnāmāva honti, vipākakāle iṭṭhakantavipākattā, evameva kho, cunda, vihiṃsakassa…pe… uparibhāgāyāti. Tatrāyaṃ opammasaṃsandanā – yathā sabbe akusalā adhobhāgaṅgamanīyā, evaṃ vihiṃsakassa ekā vihiṃsāpi. Yathā ca sabbe kusalā uparibhāgaṅgamanīyā, evaṃ avihiṃsakassa ekā avihiṃsāpi. Eteneva upāyena akusalaṃ akusalena kusalañca kusalena upametabbaṃ, ayaṃ kirettha adhippāyoti.

87这样，显示了这减损能导向上升之后，现在为了显示它能够导向般涅槃，世尊说：“纯陀，他岂能……”等等。在这里，“他”指的是前面所说的那种补特伽罗。引用了“对此”这个提示句之后，应当知道所有文句有这样的关联：如果一个人自己陷入泥沼，纯陀，他岂能拉起另一个陷入泥沼的人？所谓“陷入泥沼”，在世间是指沉没在深泥中的人；但在圣者律中，泥沼是指五种欲。而陷入泥沼是指沉溺其中的愚痴凡夫。因此，在这里应当这样来理解意义的连贯：纯陀，就像有人自己沉没在深及鼻子的泥沼里，却想抓住另一个同样沉没者的手或头将他拉起，这是不可能的，因为没有那种能使他拉起那人并让其站到干地上的条件；同样，如果一个人自己陷入了五种欲的泥沼，纯陀，他岂能拉起另一个同样陷入泥沼的人？这也是不可能的。

87. Evaṃ tasseva sallekhassa uparibhāgaṅgamanīyataṃ dassetvā idāni parinibbāpane samatthabhāvaṃ dassetuṃ so vata cundātiādimāha. Tattha soti vuttappakārapuggalaniddeso. Tassa yoti imaṃ uddesavacanaṃ āharitvā yo attanā palipapalipanno, so vata, cunda, paraṃ palipapalipannaṃ uddharissatīti evaṃ sabbapadesu sambandho veditabbo. Palipapalipannoti gambhīrakaddame nimuggo vuccati, no ca kho ariyassa vinaye. Ariyassa pana vinaye palipanti pañca kāmaguṇā vuccanti. Palipannoti tattha nimuggo bālaputhujjano, tasmā evamettha atthayojanā veditabbā. Yathā, cunda, koci puriso yāva nāsikaggā gambhīre kaddame nimuggo aparaṃ tattheva nimuggaṃ hatthe vā sīse vā gahetvā uddharissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati, na hi taṃ kāraṇamatthi, yena so taṃ uddharitvā thale patiṭṭhapeyya, evameva yo attanā pañcakāmaguṇapalipe palipanno, so vata paraṃ tatheva palipapalipannaṃ uddharissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

791对此，或许有人会想：“这不合理，因为那些凡夫比丘、比丘尼、近事男、近事女听闻说法后，确实也有通达法的人，所以陷入泥沼的人能拉拔他人。”不应这样认为。实际上，在那情形中，是世尊在拉拔，说法者只获得称赞，就像替国王读信的人一样。例如，国王寄到边境地区的信件，那里的人不会读信，就请能读的人读出来，他们听了内容后，恭敬地奉行说：“这是国王的命令。”他们不会认为是“读信人的命令”。读信人只因为“以流利、不结巴的语言读诵”而得到称赞。同样，虽然舍利弗等说法者宣说法，但他们就像朗读写在贝叶上文字的人，那佛法的开示实属世尊，如同国王的命令。那些听后通达法的人，应知是被世尊所拉拔。说法者只因为“以流利、不结巴的语言说法”而得到称赞。因此，这是合理的。应当以相反的方式理解白分（善的方面）。

Tattha siyā ayuttametaṃ, puthujjanānampi bhikkhubhikkhunīupāsakaupāsikānaṃ dhammadesanaṃ sutvā hontiyeva dhammaṃ abhisametāro, tasmā palipapalipanno uddharatīti, taṃ na tathā daṭṭhabbaṃ. Bhagavāyeva hi tattha uddharati, pasaṃsāmattameva pana dhammakathikā labhanti raññā pahitalekhavācako viya. Yathā hi rañño paccantajanapade pahitaṃ lekhaṃ tattha manussā lekhaṃ vācetuṃ ajānantā yo vācetuṃ jānāti, tena vācāpetvā tamatthaṃ sutvā ‘‘rañño āṇā’’ti ādarena sampādenti, na ca nesaṃ hoti ‘‘lekhavācakassa ayaṃ āṇā’’ti. Lekhavācako pana ‘‘vissaṭṭhāya vācāya vācesi anelagaḷāyā’’ti pasaṃsāmattameva labhati, evameva kiñcāpi sāriputtapabhutayo dhammakathikā dhammaṃ desenti, atha kho likhitapaṇṇavācako viya te honti. Bhagavatoyeva pana sā dhammadesanā rañño āṇā viya. Ye ca taṃ sutvā dhammaṃ abhisamenti, te bhagavāyeva uddharatīti veditabbā. Dhammakathikā pana ‘‘vissaṭṭhāya vācāya dhammaṃ desenti anelagaḷāyā’’ti pasaṃsāmattameva labhantīti. Tasmā yuttamevetanti. Vuttavipariyāyena sukkapakkho veditabbo.

792对于「未调伏、未制御、未般涅槃」这几个词，这里应该这样理解：「未调伏」，是因为未去除烦恼的毒；「未制御」，是因为未修习律仪；「未般涅槃」，是因为烦恼未止息。像这样一个人，要去调伏别人、让别人去除烦恼的毒、教导别人三学、或者使别人般涅槃、止息别人的烦恼——这种事根本不可能。反过来，如果是清净的一面，也就是善的这部分，就应该知道是成立的。

Adantoavinīto aparinibbutoti ettha pana anibbisatāya adanto. Asikkhitavinayatāya avinīto. Anibbutakilesatāya aparinibbutoti veditabbo. So tādiso paraṃ damessati, nibbisaṃ karissati , vinessati vā tisso sikkhā sikkhāpessati, parinibbāpessati vā tassa kilese nibbāpessatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Vuttavipariyāyena sukkapakkho veditabbo.

793同样地，纯陀，对于有害的人……能导致般涅槃的部分，它的意思应该这样来理解：就好比一个人自己没有陷入泥沼，就能把陷入泥沼的人拉出来；已经调伏的人，就能调伏别人；已经制御的人，就能教导别人；已经般涅槃的人，就能让别人般涅槃——这是有道理、有可能的。原因是什么呢？就是因为那个人本身具有没有陷入泥沼、已经调伏、已经制御和已经般涅槃这些品质。同样地，纯陀，对于有害的人，无害能导致有害的般涅槃。这是在说什么呢？意思是：一个人自己无害，他的那种无害，就能使那个有害者的害意得到般涅槃。因为一个自己无害的人，能止息别人想要加害的思惟，这是有道理、有可能的。原因是什么呢？仅仅是由于他那无害的本质。因为一个人一旦自己亲身证得了某种法，他就有能力劝发别人也朝向那个目标而修行。

Evameva kho, cunda, vihiṃsakassa…pe… parinibbānāyāti ettha pana evamattho veditabbo – yathā hi attanā apalipapalipanno paraṃ palipapalipannaṃ uddharissati, danto damessati, vinīto vinessati, parinibbuto parinibbāpessatīti ṭhānametaṃ vijjatīti. Kiṃ pana tanti? Apalipapalipannattaṃ, dantattaṃ vinītattaṃ parinibbutattañca, evameva kho, cunda, vihiṃsakassa purisapuggalassa avihiṃsā hoti parinibbānāya. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yo attanā avihiṃsako, tassa yā avihiṃsā, ayaṃ yā esā vihiṃsakassa parassa vihiṃsā, tassā parinibbānāya hoti, attanā hi avihiṃsako parassa vihiṃsācetanaṃ nibbāpessatīti ṭhānametaṃ vijjati. Kiṃ pana tanti? Avihiṃsakattameva. Yañhi yena attanā adhigataṃ hoti, so paraṃ tadatthāya samādapetuṃ sakkotīti.

794或者可以这样理解：就像一个人自己无泥沼、已调伏、已制御、已般涅槃，能拉起有泥沼的人、未调伏的人、未制御的人、未般涅槃的人，并能去调伏、教导、使他们般涅槃——这是有道理、有可能的；同样地，对于一个有害的人，当他在修习断除有害的道时，所生起的无害，就能导致般涅槃。这就像已般涅槃者能止息未般涅槃者有害的思惟一样，只有无害的思惟，才有能力止息有害的思惟。为了说明这个意思，世尊才说「同样地，纯陀……」这一段，它的涵义应该从这样的角度去看。而且，不仅在刚才解释的这一处，在所有相关的经文中，道理都是一样的。不过，为了避免过分繁琐，这里没有逐字逐句地作解释。

Atha vā yathā attanā apalipanno danto vinīto parinibbuto paraṃ palipapalipannaṃ adantaṃ avinītaṃ aparinibbutañca uddharissati damessati vinessati parinibbāpessatīti ṭhānametaṃ vijjati, evameva vihiṃsakassa purisapuggalassa vihiṃsāpahānāya maggaṃ bhāvayato uppannā avihiṃsā hoti parinibbānāya. Parinibbuto viya hi aparinibbutaṃ avihiṃsācetanāva vihiṃsācetanaṃ parinibbāpetuṃ samatthā. Etamatthaṃ dassento ‘‘evameva kho, cundā’’tiādimāhāti evamettha attho daṭṭhabbo. Yathā cettha, evaṃ sabbapadesu. Ativitthārabhayena pana anupadayojanā na katāti.

8888. 这样显示了它能令烦恼般涅槃的功能之后，现在为了结束开示，并劝勉大众践行法，世尊说「iti kho, cunda」等语。这里，「削减的理由」是指削减的原因。这个道理遍于一切地方，这里提到的无害等法，正是因为它能削减有害等法，所以叫作削减之因。透过修习这些法，心应当被生起，所以它是心生起之因；对于有害等法，它是有待修习的，所以是修习之因；它能成就更高的阶段，所以是上分因；它能令有害等法般涅槃，所以是般涅槃之因。「寻求利益者」指的就是在为你们寻求真正的利益。「具有慈悯者」指怀着慈悯的人。「出于慈悯」即是说以慈悯的心摄持之后，完全地给予、付出。「我为你们已作应作的事」是说：我透过为你们开示这五种方式，已经完成了对你们应尽的责任。因为，一位怀着慈悯的导师该做的事，也就是这样——无误地宣说正法。而从此以后，具体的实践，就是弟子们自己的责任了。因此，世尊才说：「纯陀，这些树下……乃至……这是我对你们的教诫。」

88. Evaṃ tassa parinibbāpane samatthabhāvaṃ dassetvā idāni taṃ desanaṃ nigametvā dhammapaṭipattiyaṃ niyojetuṃ iti kho, cundātiādimāha. Tattha sallekhapariyāyoti sallekhakāraṇaṃ. Esa nayo sabbattha ettha avihiṃsādayo eva vihiṃsādīnaṃ sallekhanato sallekhakāraṇaṃ . Tesaṃ vasena cittassa uppādetabbato cittupādakāraṇaṃ, vihiṃsādi, parikkamanassa hetuto parikkamanakāraṇaṃ, uparibhāganipphādanato uparibhāgakāraṇaṃ , vihiṃsādīnaṃ parinibbāpanato parinibbānakāraṇanti veditabbā. Hitesināti hitaṃ esantena. Anukampakenāti anukampamānena. Anukampaṃ upādāyāti anukampaṃ cittena pariggahetvā, pariccātipi vuttaṃ hoti. Kataṃ vo taṃ mayāti taṃ mayā ime pañca pariyāye dassentena tumhākaṃ kataṃ. Ettakameva hi anukampakassa satthu kiccaṃ, yadidaṃ aviparītadhammadesanā. Ito paraṃ pana paṭipatti nāma sāvakānaṃ kiccaṃ. Tenāha etāni, cunda, rukkhamūlāni…pe… amhākaṃ anusāsanīti.

796其中，「树下」以此指示树下坐卧处。「空闲处」以此指示远离人群之处。两者合起来，是在说明适合瑜伽行者的坐卧处，并交付遗产。「你们应修禅那」的意思是：以专注所缘的禅那，审察三十八种所缘；以观照特相的禅那，从无常等角度审察蕴、处等。这也就是在说：要增长止与观。「不要放逸」即不要懈怠。「不要事后追悔」：那些在年轻时、健康时、具备七种适当等顺境时，以及当面值遇导师时，若缺乏如理作意，日夜只作喜庆之食，耽著躺卧之乐、睡眠之乐而放逸的人，到了后来衰老时、生病时、临终时、遭遇不幸时、导师般涅槃之后，回忆起自己过去的放逸生活，并看到伴随结生的死亡之业是多么沉重时，就会追悔莫及。为了显示这个意思，世尊说「不要事后追悔」。「这就是我对你们的教诫」意思是：这就是从我这里传给你们的——「你们应修禅那，不要放逸」这样的教诫，也就是忠告。

Tattha ca rukkhamūlānīti iminā rukkhamūlasenāsanaṃ dasseti. Suññāgārānīti iminā janavivittaṭṭhānaṃ. Ubhayenāpi ca yogānurūpasenāsanamācikkhati, dāyajjaṃ niyyāteti. Jhāyathāti ārammaṇūpanijjhānena aṭṭhatiṃsārammaṇāni, lakkhaṇūpanijjhānena ca aniccādito khandhāyatanādīni upanijjhāyatha, samathañca vipassanañca vaḍḍhethāti vuttaṃ hoti. Mā pamādatthāti mā pamajjittha. Mā pacchā vippaṭisārino ahuvatthāti ye hi pubbe daharakāle, ārogyakāle, sattasappāyādisampattikāle, satthu sammukhībhāvakāle ca yonisomanasikāravirahitā rattindivaṃ maṅgulabhattā hutvā seyyasukhaṃ middhasukhamanubhontā pamajjanti, te pacchā jarākāle, rogakāle, maraṇakāle, vipattikāle, satthu parinibbutakāle ca taṃ pubbe pamādavihāraṃ anussarantā, sappaṭisandhikālakiriyañca bhāriyaṃ sampassamānā vippaṭisārino honti, tumhe pana tādisā mā ahuvatthāti etamatthaṃ dassento āha ‘‘mā pacchā vippaṭisārino ahuvatthā’’ti. Ayaṃ vo amhākaṃ anusāsanīti ayaṃ amhākaṃ santikā ‘‘jhāyatha mā pamādatthā’’ti tumhākaṃ anusāsanī, ovādoti vuttaṃ hoti.

886《破除迷执·中部注疏》

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

887《削减经》的解释完毕。

Sallekhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

8889. 《正见经》的解释

9. Sammādiṭṭhisuttavaṇṇanā

89以“如是我闻”开始的这部经是《正见经》。在这里，像“贤友！人们说‘正见’、‘正见’，究竟怎样才算是……”或者“贤友！什么是不善？”这样，长老所提出的一切问题，全都是出于想要讲说的意愿而提出的问题。

89.Evaṃme sutanti sammādiṭṭhisuttaṃ. Tattha ‘‘sammādiṭṭhi sammādiṭṭhīti, āvuso, vuccati, kittāvatā nu kho, āvuso’’ti vā ‘‘katamaṃ panāvuso , akusala’’nti vā evaṃ yattakā therena pucchā vuttā, sabbā kathetukamyatā pucchā eva.

798其中，因为知道的人说“正见者”，不知道的人——无论是外道还是教内人，或是依据传闻，或是依据自证——也这么说。所以，他依据这许多人的说法，两次提起而说：“贤友，人们说的‘正见者’、‘正见者’……”这里的用意是：有些人被称为正见者，另一些人也称为正见者；当这样被称呼的时候，依其意义和特相，究竟在什么程度上，一位圣弟子才算是正见者呢？在此，「正见者」是指具备了善妙、殊胜见解的人。然而，当「正见」一词只是就法本身而用时，应当理解为：那种善妙、殊胜的见解就是正见。

Tattha yasmā jānantāpi sammādiṭṭhīti vadanti ajānantāpi bāhirakāpi sāsanikāpi anussavādivasenāpi attapaccakkhenāpi, tasmā taṃ bahūnaṃ vacanaṃ upādāya dvikkhattuṃ āmasanto ‘‘sammādiṭṭhi sammādiṭṭhīti, āvuso, vuccatī’’ti āha. Ayañhi ettha adhippāyo, aparehipi sammādiṭṭhīti vuccati, athāparehipi sammādiṭṭhīti vuccati, svāyaṃ evaṃ vuccamāno atthañca lakkhaṇañca upādāya kittāvatā nu kho, āvuso, ariyasāvako sammādiṭṭhi hotīti. Tattha sammādiṭṭhīti sobhanāya pasatthāya ca diṭṭhiyā samannāgato. Yadā pana dhammeyeva ayaṃ sammādiṭṭhisaddo vattati, tadāssa sobhanā pasatthā ca diṭṭhi sammādiṭṭhīti evamattho veditabbo.

799而这种正见有两种：世间正见和出世间正见。其中，业自作智和随顺谛智是世间正见；或者简略地说，一切有漏的慧也都是世间正见。与圣道、圣果相应的慧，是出世间正见。人则分为三种：凡夫、有学和无学。凡夫又分两种：外道和教内人。外道中的业论者，以业自作见而成为正见者，但不具备随顺谛智，因为他们执取我见。教内人则两者兼具。有学以决定的正见成为正见者；无学则以无学正见成为正见者。不过，此处所说的‘正见者’，是指具备了决定的、能导向出离的出世间善正见的人。因此，经文说：‘他的见已正直，于法成就了不坏净信，已来至此正法。’这正是因为，出世间善正见不落入两端，以正直之性而行，且断除了身曲等一切邪曲，所以称为‘见正直’。而成就了这种见的人，对于九种出世间法，也成就了决然、不可动摇的不坏净信；他解开一切见之稠林，断除一切烦恼，出离生死的轮回，圆满行道，以圣道而来到这由正自觉者所宣说的、深入不死、名为涅槃的正法，所以才这样说。

Sā cāyaṃ sammādiṭṭhi duvidhā hoti lokiyā lokuttarāti. Tattha kammassakatāñāṇaṃ saccānulomikañāṇañca lokiyā sammādiṭṭhi, saṅkhepato vā sabbāpi sāsavā paññā. Ariyamaggaphalasampayuttā paññā lokuttarā sammādiṭṭhi. Puggalo pana tividho hoti puthujjano sekkho asekkho ca. Tattha puthujjano duvidho hoti bāhirako sāsaniko ca. Tattha bāhirako kammavādī kammassakatādiṭṭhiyā sammādiṭṭhi hoti, no saccānulomikāya attadiṭṭhiparāmāsakattā. Sāsaniko dvīhipi. Sekkho niyatāya sammādiṭṭhiyā sammādiṭṭhi. Asekkho asekkhāya. Idha pana niyatāya niyyānikāya lokuttarakusalasammādiṭṭhiyā samannāgato ‘‘sammādiṭṭhī’’ti adhippeto. Tenevāha ‘‘ujugatāssa diṭṭhi dhamme aveccappasādena samannāgato āgato imaṃ saddhamma’’nti, lokuttarakusalasammādiṭṭhiyeva hi antadvayamanupagamma ujubhāvena gatattā , kāyavaṅkādīni ca sabbavaṅkāni samucchinditvā gatattā ujugatā hoti, tāyeva ca diṭṭhiyā samannāgato navappakārepi lokuttaradhamme aveccappasādena acalappasādena samannāgato hoti, sabbadiṭṭhigahanāni ca vinibbeṭhento sabbakilese pajahanto jātisaṃsārā nikkhamanto paṭipattiṃ pariniṭṭhapento ariyena maggena āgato imaṃ sambuddhappaveditaṃ amatogadhaṃ nibbānasaṅkhātaṃ saddhammanti vuccati.

800「从何时起」是一个表示时间分际的词，意思是‘在什么时候’。‘他彻知不善’：他彻知称为十不善业道的不善；他以取灭尽为所缘的智慧，依其作用而通达‘这是苦’，以此彻知不善。‘他彻知不善根’：也彻知成为它根源因缘的不善根；以同样的方式通达‘这是苦的集’。这样的解说也同样适用于‘善及善根’等处。正如这里，此后一切条目，都应理解为依作用而了知事相。‘即使仅此’：单凭这样，即到了知不善等为止。‘就成为正见者’：是说成就了如前所说的出世间正见。‘他的见已正直……已来至此正法’：至此为止，略说已结束。也就是说，开示是简略的，但那些比丘的如理作意通达，则应理解为是详细的。

Yato khoti kālaparicchedavacanametaṃ, yasmiṃ kāleti vuttaṃ hoti. Akusalañca pajānātīti dasākusalakammapathasaṅkhātaṃ akusalañca pajānāti, nirodhārammaṇāya pajānanāya kiccavasena ‘‘idaṃ dukkha’’nti paṭivijjhanto akusalaṃ pajānāti. Akusalamūlañca pajānātīti tassa mūlapaccayabhūtaṃ akusalamūlañca pajānāti, teneva pakārena ‘‘ayaṃ dukkhasamudayo’’ti paṭivijjhanto. Esa nayo kusalañca kusalamūlañcāti etthāpi. Yathā cettha, evaṃ ito paresu sabbavāresu kiccavaseneva vatthupajānanā veditabbā. Ettāvatāpīti ettakena iminā akusalādippajānanenāpi. Sammādiṭṭhi hotīti vuttappakārāya lokuttarasammādiṭṭhiyā samannāgato hoti. Ujugatāssa…pe… imaṃ saddhammanti ettāvatā saṃkhittadesanā niṭṭhitā hoti. Desanāyeva cesā saṃkhittā, tesaṃ pana bhikkhūnaṃ vitthāravaseneva sammāmanasikārappaṭivedho veditabbo.

801然而在第二番中，应知开示是详细的，作意的通达也是详细的。在那里，有些比丘看到详细开示的末尾有“完全断除贪随眠……”等语句，便说：“以略说开示了两种较低的道，以详说开示了两种较高的道。”但长老则说：“在略说中也是总括四道而讲说的，在详说中也是一样。”而这里所揭示的对略说与详说的这种分析，在所有番中都应按此处所讲的道理来理解。从此以下，我将只做未曾解释、意义未显明的词句解释。

Dutiyavāre pana desanāpi vitthārena manasikārappaṭivedhopi vitthāreneva vuttoti veditabbo. Tattha ‘‘saṃkhittadesanāya dve heṭṭhimamaggā, vitthāradesanāya dve uparimamaggā kathitā’’ti bhikkhū āhaṃsu vitthāradesanāvasāne ‘‘sabbaso rāgānusayaṃ pahāyā’’tiādivacanaṃ sampassamānā. Thero panāha ‘‘saṃkhittadesanāyapi cattāro maggā rāsito kathitā, vitthāradesanāyapī’’ti. Yā cāyaṃ idha saṃkhittavitthāradesanāsu vicāraṇā āvikatā, sā sabbavāresu idha vuttanayeneva veditabbā. Apubbānuttānapadavaṇṇanāmattameva hi ito paraṃ karissāma.

894不善业道释义

Akusalakammapathavaṇṇanā

802其中，首先在第一番的详细开示中，对于“贤友，杀生是不善”等，应知不善是由于不善巧而生起，或者是相对于后面将讲到的善而为对立者。从特相来说，它是有过失的、有苦报的，或者是染污的。这就是此处共通的词句解释。

Tattha paṭhamavārassa tāva vitthāradesanāya ‘‘pāṇātipāto kho, āvuso, akusala’’ntiādīsu akosallappavattiyā akusalaṃ veditabbaṃ, parato vattabbakusalappaṭipakkhato vā. Taṃ lakkhaṇato sāvajjadukkhavipākaṃ saṃkiliṭṭhaṃ vā. Ayaṃ tāvettha sādhāraṇapadavaṇṇanā.

803至于各别词句的解释中，“杀生”是对有情的杀害，即杀害有情、杀戮有情。在此，“有情”从世俗上说为众生，从究竟意义上说为命根。对于那有情，若起有情想，生起令命根断绝的加行，通过身门或语门中任何一种门生起的杀思，即是杀生。在没有功德的有情如畜生等中，对小的有情罪过小，对体形大的有情罪过大。为什么呢？因为加行粗重的缘故。即便加行相同，也由于对象的巨大。在有功德的有情如人等中，对功德少的有情罪过小，对功德大的罪过大。然而，在身体大小和功德相等的情况下，应知：由于烦恼和加行的温和，罪过小；由于猛烈，罪过大。它的具足条件有五项：有情、有情想、杀心、加行、由此而死。加行有六种：亲手做、教令做、投掷或设置陷阱机关、安放毒等固定物、用咒术所做、用神通所做。然而，如果在此详细展开，就会太过繁琐，所以不详细叙述了，其他类似的情形也是如此。有需要的人，可以查阅《一切善见律注》来了解。

Asādhāraṇesu pana pāṇassa atipāto pāṇātipāto, pāṇavadho pāṇaghātoti vuttaṃ hoti. Pāṇoti cettha vohārato satto, paramatthato jīvitindriyaṃ. Tasmiṃ pana pāṇe pāṇasaññino jīvitindriyupacchedakaupakkamasamuṭṭhāpikā kāyavacīdvārānaṃ aññataradvārappavattā vadhakacetanā pāṇātipāto. So guṇavirahitesu tiracchānagatādīsu pāṇesu khuddake pāṇe appasāvajjo, mahāsarīre mahāsāvajjo. Kasmā? Payogamahantatāya. Payogasamattepi vatthumahantatāya. Guṇavantesu manussādīsu appaguṇe pāṇe appasāvajjo, mahāguṇe mahāsāvajjo. Sarīraguṇānaṃ pana samabhāve sati kilesānaṃ upakkamānañca mudutāya appasāvajjo, tibbatāya mahāsāvajjoti veditabbo. Tassa pañca sambhārā honti pāṇo, pāṇasaññitā, vadhakacittaṃ, upakkamo, tena maraṇanti. Cha payogā sāhatthiko, āṇattiko, nissaggiyo, thāvaro, vijjāmayo, iddhimayoti. Imasmiṃ panettha vitthārīyamāne atipapañco hoti, tasmā naṃ na vitthārayāma, aññañca evarūpaṃ. Atthikehi pana samantapāsādikaṃ vinayaṭṭhakathaṃ (pārā. aṭṭha. 2.172) oloketvā gahetabbo.

804“不与取”是取走未给与的东西，即拿取别人的物品、偷盗、窃盗。在此，“未与”是指别人持有守护的东西，对于那东西，别人若随意取用也不会受到惩罚、没有过错。对于那别人持有守护的东西，若起别人持有守护之想，生起令其取走的加行，偷盗的思即是不与取。对于下劣之人所属之物，罪过小；对于殊胜之物，罪过大。为什么呢？因为对象殊胜的缘故。在对象相同的情况下，对于更有功德者所属之物，罪过大；相比而言，对于功德较浅者所属之物，罪过小。它的具足条件有五项：别人持有守护的东西、别人持有守护之想、偷盗心、加行、由此而取走。加行有六种：亲手做等。而且，这些加行会随着相应的情况，依这几种取走的方式而生起：偷窃取走、强夺取走、藏匿取走、设计取走、欺骗取走。这是此处的简略说明。详细的解释在《一切善见律注》里有说明。

Adinnassa ādānaṃ adinnādānaṃ, parassa haraṇaṃ theyyaṃ, corikāti vuttaṃ hoti. Tattha adinnanti parapariggahitaṃ, yattha paro yathākāmakāritaṃ āpajjanto adaṇḍāraho anupavajjo ca hoti. Tasmiṃ pana parapariggahite parapariggahitasaññino tadādāyakaupakkamasamuṭṭhāpikā theyyacetanā adinnādānaṃ. Taṃ hīne parasantake appasāvajjaṃ , paṇīte mahāsāvajjaṃ. Kasmā? Vatthupaṇītatāya. Vatthusamatte sati guṇādhikānaṃ santake vatthusmiṃ mahāsāvajjaṃ. Taṃ taṃ guṇādhikaṃ upādāya tato tato hīnaguṇassa santake vatthusmiṃ appasāvajjaṃ. Tassa pañca sambhārā honti parapariggahitaṃ, parapariggahitasaññitā, theyyacittaṃ, upakkamo, tena haraṇanti. Cha payogā sāhatthikādayova. Te ca kho yathānurūpaṃ theyyāvahāro, pasayhāvahāro, paṭicchannāvahāro, parikappāvahāro, kusāvahāroti imesaṃ avahārānaṃ vasena pavattāti ayamettha saṅkhepo. Vitthāro pana samantapāsādikāyaṃ (pārā. aṭṭha. 1.92) vutto.

805“邪淫”当中，“于欲”是指有关淫欲的行为。“邪行”是指一向被指责呵斥的恶劣行为。从特相来说，以欲行非法之心的意图，通过身门生起的、违犯不可行处的思，即是邪淫。

Kāmesumicchācāroti ettha pana kāmesūti methunasamācāresu. Micchācāroti ekantanindito lāmakācāro. Lakkhaṇato pana asaddhammādhippāyena kāyadvārappavattā agamanīyaṭṭhānavītikkamacetanā kāmesumicchācāro.

806其中，所谓“不可行处”是指：对于男子来说，有母亲守护的、父亲守护的、父母守护的、兄长守护的、姐姐守护的、亲族守护的、宗族守护的、法守护的、有守护的、有罚的，这十种称为母护等；还有用钱财买来的妻子、自愿同居的妻子、因财物而住在一起的妻子、因衣服而住在一起的妻子、用水钵仪式娶的妻子、取薪的妻子、既是女奴又是妻子的、既是女佣又是妻子的、战场上掳掠来的妻子、临时的妻子，这十种称为财买妇等。一共是二十种女子。对于女子来说，在两种有守护、有罚的女人，以及十种财买妇等里面的其他男子，这些就是“不可行处”。而且，这种邪淫如果发生在没有戒德等功德的不可行处，罪过就小；如果发生在具足戒德等功德的不可行处，罪过就大。它有四个条件：属于不可行处的对象、对那对象生起行淫的心、行淫的加行、以性器官进入性器官的违犯并且领受。一种加行：只有亲自做。

Tattha agamanīyaṭṭhānaṃ nāma purisānaṃ tāva māturakkhitā, piturakkhitā, mātāpiturakkhitā, bhāturakkhitā, bhaginirakkhitā, ñātirakkhitā, gottarakkhitā, dhammarakkhitā, sārakkhā, saparidaṇḍāti māturakkhitādayo dasa ; dhanakkītā, chandavāsinī, bhogavāsinī, paṭavāsinī, odapattakinī, obhaṭacumbaṭā, dāsī ca bhariyā ca, kammakārī ca bhariyā ca, dhajāhatā, muhuttikāti etā ca dhanakkītādayo dasāti vīsati itthiyo. Itthīsu pana dvinnaṃ sārakkhāsaparidaṇḍānaṃ, dasannañca dhanakkītādīnanti dvādasannaṃ itthīnaṃ aññe purisā, idaṃ agamanīyaṭṭhānaṃ nāma. So panesa micchācāro sīlādiguṇarahite agamanīyaṭṭhāne appasāvajjo, sīlādiguṇasampanne mahāsāvajjo. Tassa cattāro sambhārā agamanīyavatthu, tasmiṃ sevanacittaṃ, sevanapayogo, maggenamaggappaṭipattiadhivāsananti. Eko payogo sāhatthiko eva.

807「妄语」当中，「妄」是指以欺骗为先、破坏利益的语行或身行。而以欺骗的意图，发动欺骗他人的身行或语行的思，就是妄语。另一种解释：「妄」是不真实、不正确的事情；「语」是把它当作真实、正确来告知对方。从特相来说，对于不真实的事情，想让别人以为那是真实的，因而生起那样告知的思，就是妄语。这个妄语所破坏的利益小，罪过就小；破坏的利益大，罪过就大。再者，在家者因不想把自己的东西给人，而以“没有”等方式说出的妄语，罪过小；作为证人，为了破坏他人利益而说的妄语，罪过大。出家人得到一点油或酥，带着开玩笑的意图，用讲从前故事的方式说“今天村里油像河流一样流淌”，这样转起的妄语，罪过小；如果明明没见到却说见到了，以这样的方式说的妄语，罪过大。它有四个条件：不真实的事情、欺骗的心、相应的努力、对方明白了那个意思。一种加行：只有亲身做。这应看作通过身体、或身体所系之物、或语言，做出欺骗的行为。如果通过那样的行为，对方明白了那个意思，就在发动该行为的思生起的那一刹那，便结下了妄语业。

Musāti visaṃvādanapurekkhārassa atthabhañjako vacīpayogo kāyapayogo vā. Visaṃvādanādhippāyena panassa paravisaṃvādanakakāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā cetanā musāvādo. Aparo nayo musāti abhūtaṃ atacchaṃ vatthu. Vādoti tassa bhūtato tacchato viññāpanaṃ. Lakkhaṇato pana atathaṃ vatthuṃ tathato paraṃ viññāpetukāmassa tathāviññattisamuṭṭhāpikā cetanā musāvādo. So yamatthaṃ bhañjati, tassa appatāya appasāvajjo, mahantatāya mahāsāvajjo. Apica gahaṭṭhānaṃ attano santakaṃ adātukāmatāya natthītiādinayappavatto appasāvajjo, sakkhinā hutvā atthabhañjanatthaṃ vutto mahāsāvajjo. Pabbajitānaṃ appakampi telaṃ vā sappiṃ vā labhitvā hasādhippāyena ‘‘ajja gāme telaṃ nadīmaññe sandatī’’ti purāṇakathānayena pavatto appasāvajjo, adiṭṭhaṃyeva pana diṭṭhantiādinā nayena vadantānaṃ mahāsāvajjo. Tassa cattāro sambhārā honti atathaṃ vatthu, visaṃvādanacittaṃ, tajjo vāyāmo, parassa tadatthavijānananti. Eko payogo sāhatthikova. So kāyena vā kāyappaṭibaddhena vā vācāya vā visaṃvādakakiriyākaraṇe daṭṭhabbo. Tāya ce kiriyāya paro tamatthaṃ jānāti, ayaṃ kiriyāsamuṭṭhāpikacetanākkhaṇeyeva musāvādakammunā bajjhati.

808在离间语等当中，所谓「离间语」是指：以那样的语言，使听到那语言的人，在心里对自己产生可爱的感觉，对别人产生空虚、疏远的感觉。所谓「粗恶语」是指：以那样的语言，既让自己也让别人变得粗暴，这话本身也是粗暴的，听起来不悦耳，心里也不舒服。所谓「杂秽语」是指：说那些毫无意义的、杂七杂八的话。作为这些言语根本的思，也得到离间语等名称，而在这里所指的正是这个思。其中，对于心有染污的人，为了离间别人，或者为了让自己成为别人眼中可爱的人，而发动身体或语言行为的思，就是「离间语」。如果它所离间的对象功德浅，罪过就小；功德深，罪过就大。它有四个条件：有要被离间的别人；以“这样他们就会不一样，就会分开”这种离间意图为主导，或者以“我将成为可爱、可信赖的人”这种贪爱意图为主导；相应的努力；对方了知那个意思。

Pisuṇā vācātiādīsu yāya vācāya yassa taṃ vācaṃ bhāsati, tassa hadaye attano piyabhāvaṃ parassa ca suññabhāvaṃ karoti, sā pisuṇā vācā. Yāya pana attānampi parampi pharusampi karoti, sā vācā sayampi pharusā neva kaṇṇasukhā na hadayasukhā vā, ayaṃ pharusā vācā. Yena samphaṃ palapati niratthakaṃ, so samphappalāpo. Tesaṃ mūlabhūtā cetanāpi pisuṇāvācādināmameva labhati, sā eva ca idha adhippetāti. Tattha saṃkiliṭṭhacittassa paresaṃ vā bhedāya attano piyakamyatāya vā kāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā cetanā pisuṇā vācā. Sā yassa bhedaṃ karoti, tassa appaguṇatāya appasāvajjā, mahāguṇatāya mahāsāvajjā. Tassā cattāro sambhārā bhinditabbo paro, ‘‘iti ime nānā bhavissanti vinā bhavissantī’’ti bhedapurekkhāratā vā, ‘‘ahaṃ piyo bhavissāmi vissāsiko’’ti piyakamyatā vā, tajjo vāyāmo, tassa tadatthavijānananti.

809能导致他人内心受伤的身体或语言行为的、纯粹粗暴的思，就是「粗恶语」。为了说明这一点，有个事例：据说，有个男孩子不听母亲的话，跑到森林里去，母亲没法把他叫回来，就骂他说：“愿凶暴的水牛追着你！”结果在森林里，水牛立刻出现了。男孩就作了真实语：“我母亲嘴里说的话，愿不发生；她心里想的事，愿它能实现！”那水牛就像被绑住了一样，待在原地不动了。因此，即使言语的作用能够伤害别人的要害，如果内心温和，也不构成粗恶语。因为父母有时也会对孩子这样说：“愿盗贼把你们剁成碎块！”可是哪怕一片莲叶落在孩子身上，他们也不愿意。轨范师和亲教师有时也会对依止他们的人说：“这些无惭无愧的家伙到处晃荡，把他们赶出去！”但其实他们内心是希望这些人得到教法和证悟的成就。正如内心温和，言语就不成为粗恶语；同样，仅仅言语柔和，也不等于就不是粗恶语。因为对于想要杀害某人的人，说出“让他舒服地躺着吧”这样的话，并不是非粗恶语。只有由于内心的粗暴，这样的（言语）才是粗恶语。如果它所辱骂的对象功德浅，罪过就小；功德深，罪过就大。它有三个条件：有应被辱骂的对方、愤怒的心、辱骂的行为。

Parassa mammacchedakakāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā ekantapharusā cetanā pharusā vācā. Tassa āvibhāvatthamidaṃ vatthu – eko kira dārako mātuvacanaṃ anādiyitvā araññaṃ gacchati, taṃ mātā nivattetuṃ asakkontī ‘‘caṇḍā taṃ mahiṃsī anubandhatū’’ti akkosi. Athassa tattheva araññe mahiṃsī uṭṭhāsi. Dārako ‘‘yaṃ mama mātā mukhena kathesi taṃ mā hotu, yaṃ cittena cintesi taṃ hotū’’ti saccakiriyamakāsi. Mahiṃsī tattheva baddhā viya aṭṭhāsi. Evaṃ mammacchedakopi payogo cittasaṇhatāya pharusā vācā na hoti. Mātāpitaro hi kadāci puttake evampi vadanti ‘‘corā vo khaṇḍākhaṇḍikaṃ karontū’’ti, uppalapattampi ca nesaṃ upari patantaṃ na icchanti. Ācariyupajjhāyā ca kadāci nissitake evaṃ vadanti ‘‘kiṃ ime ahirikā anottappino caranti niddhamatha ne’’ti. Atha kho nesaṃ āgamādhigamasampattiṃ icchanti. Yathā ca cittasaṇhatāya pharusā vācā na hoti, evaṃ vacanasaṇhatāya apharusā vācāpi na hoti. Na hi mārāpetukāmassa ‘‘imaṃ sukhaṃ sayāpethā’’ti vacanaṃ apharusā vācā hoti. Cittapharusatāya panesā pharusā vācāva. Sā yaṃ sandhāya pavattitā, tassa appaguṇatāya appasāvajjā, mahāguṇatāya mahāsāvajjā. Tassā tayo sambhārā akkositabbo paro, kupitacittaṃ, akkosanāti.

810能导致他人理解无意义内容的身体或语言行为的不善思，就是「杂秽语」。如果经常杂秽语的习性轻微，罪过就小；习性深重，罪过就大。它有两个条件：以谈论像“婆罗多大战”、“悉多被劫”之类毫无意义的故事为主导；以及讲说那样的话。

Anatthaviññāpakakāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā akusalacetanā samphappalāpo. So āsevanamandatāya appasāvajjo, āsevanamahantatāya mahāsāvajjo. Tassa dve sambhārā bhāratayuddhasītāharaṇādiniratthakakathāpurekkhāratā, tathārūpīkathākathananti.

811「贪欲」的「贪」意思是“面向、贪求着”，指的是面对别人的财物，心倾向于那个东西而生起的状态。它以“啊，但愿这成为我的！”这样对其他人的物品生起贪求为特相。就像不与取一样，它也有罪过轻和重的区别。它有两个条件：别人的物品，以及把这物品转向自己（心里想使它变成自己的）。因为即使以别人的物品为对象生起了贪，只要还没有以“啊，但愿这成为我的”的方式把物品转向自己，就还没有构成业道的违犯。

Abhijjhāyatīti abhijjhā, parabhaṇḍābhimukhī hutvā tanninnatāya pavattatīti attho. Sā ‘‘aho vata idaṃ mamassā’’ti evaṃ parabhaṇḍābhijjhāyanalakkhaṇā. Adinnādānaṃ viya appasāvajjā ca mahāsāvajjā ca. Tassā dve sambhārā parabhaṇḍaṃ, attano pariṇāmanañca. Parabhaṇḍavatthuke hi lobhe uppannepi na tāva kammapathabhedo hoti, yāva ‘‘aho vatīdaṃ mamassā’’ti attano na pariṇāmeti.

812所谓「嗔恨」，是因为它破坏利益和安乐，所以称为嗔恨。它的特相是内心充满怒恼、想要毁灭他人，和粗恶语一样，罪过有轻有重。构成嗔恨有两个条件：一个是其他有情，另一个是想要毁灭他的念头。因为即使内心由于其他有情而升起了愤怒，只要还没有生起“啊，真希望他死掉、毁灭！”这样的想法，没有想着让他毁灭，就还不算违犯了业道。

Hitasukhaṃ byāpādayatīti byāpādo. So paravināsāya manopadosalakkhaṇo , pharusā vācā viya appasāvajjo mahāsāvajjo ca. Tassa dve sambhārā parasatto ca, tassa ca vināsacintā. Parasattavatthuke hi kodhe uppannepi na tāva kammapathabhedo hoti, yāva ‘‘aho vatāyaṃ ucchijjeyya vinasseyyā’’ti tassa vināsaṃ na cinteti.

813因为没有如实执取，所以错误地看待，称为「邪见」。它的特相是以“没有布施”等方式的颠倒见。如同杂秽语一样，有罪过轻的，也有罪过重的。此外，不决定的邪见罪过较轻，决定的邪见罪过较重。构成邪见的两个条件是：对事物的认知方式颠倒，并且它如其所执取的那样显现出来。

Yathābhuccagahaṇābhāvena micchā passatīti micchādiṭṭhi. Sā ‘‘natthi dinna’’ntiādinā nayena viparītadassanalakkhaṇā. Samphappalāpo viya appasāvajjā mahāsāvajjā ca. Apica aniyatā appasāvajjā, niyatā mahāsāvajjā. Tassā dve sambhārā vatthuno ca gahitākāraviparītatā, yathā ca taṃ gaṇhāti, tathābhāvena tassupaṭṭhānanti.

814对这十种不善业道，应当从五个方面来了解其分别，即：法、部分、所缘、受、根。

Imesaṃ pana dasannaṃ akusalakammapathānaṃ dhammato koṭṭhāsato ārammaṇato vedanāto mūlatoti pañcahākārehi vinicchayo veditabbo.

815从“法”的角度看：在这十不善业道中，按顺序，前七种以思为性，贪欲等三种是与思相应的法。

Tattha dhammatoti etesu hi paṭipāṭiyā satta, cetanādhammāva honti, abhijjhādayo tayo cetanāsampayuttā.

816从“部分”的角度看：按顺序的前七种以及邪见，这八种只是业道，而非不善根。贪欲和嗔恨则既是业道，也是不善根。因为贪欲在作为根的时候，就是贪不善根；嗔恨就是嗔不善根。

Koṭṭhāsatoti paṭipāṭiyā satta, micchādiṭṭhi cāti ime aṭṭha kammapathā eva honti, no mūlāni. Abhijjhābyāpādā kammapathā ceva mūlāni ca. Abhijjhā hi mūlaṃ patvā lobho akusalamūlaṃ hoti. Byāpādo doso akusalamūlaṃ.

817从“所缘”的角度看：杀生以命根为所缘，所以属于“行所缘”。不与取，可以以有情为所缘，也可以以“行”为所缘。邪淫因为是触对境，所以属于行所缘；也有人说以有情为所缘。妄语可以以有情或行为所缘，离间语也一样。粗恶语只以有情为所缘。杂秽语，基于所见、所闻、所觉、所识，可以以有情或行为所缘；贪欲也是如此。嗔恨只以有情为所缘。邪见则依三地诸法，属于行所缘。

Ārammaṇatoti pāṇātipāto jīvitindriyārammaṇato saṅkhārārammaṇo hoti. Adinnādānaṃ sattārammaṇaṃ vā saṅkhārārammaṇaṃ vā. Micchācāro phoṭṭhabbavasena saṅkhārārammaṇo. Sattārammaṇotipi eke. Musāvādo sattārammaṇo vā saṅkhārārammaṇo vā. Tathā pisuṇā vācā. Pharusā vācā sattārammaṇāva. Samphappalāpo diṭṭhasutamutaviññātavasena sattārammaṇo vā saṅkhārārammaṇo vā, tathā abhijjhā. Byāpādo sattārammaṇova. Micchādiṭṭhi tebhūmakadhammavasena saṅkhārārammaṇā.

818从“受”的角度看：杀生是苦受。虽然有些国王看到盗贼时会笑着说“去把他杀了！”，但他们下决心的思心所却是与苦受相应的。不与取可以与三种受中的任何一种相应。邪淫依乐受和舍受而有二受，但在决定邪淫的心中是没有舍受的。妄语可以有三种受，离间语也是三种受。粗恶语只是苦受。杂秽语有三种受。贪欲依乐受和舍受而有二受，邪见也是如此。嗔恨是苦受。

Vedanātoti pāṇātipāto dukkhavedano hoti. Kiñcāpi hi rājāno coraṃ disvā hasamānāpi ‘‘gacchatha naṃ ghātethā’’ti vadanti, sanniṭṭhāpakacetanā pana nesaṃ dukkhasampayuttāva hoti. Adinnādānaṃ tivedanaṃ. Micchācāro sukhamajjhattavasena dvivedano, sanniṭṭhāpakacitte pana majjhattavedano na hoti. Musāvādo tivedano, tathā pisuṇā vācā. Pharusā vācā dukkhavedanāva. Samphappalāpo tivedano . Abhijjhā sukhamajjhattavasena dvivedanā, tathā micchādiṭṭhi. Byāpādo dukkhavedano.

819从“根”的角度看：杀生依嗔根与痴根，所以有二根。不与取或有二根，依嗔与痴，或依贪与痴。邪淫依贪与痴而有二根。妄语依嗔与痴，或依贪与痴而有二根，离间语和杂秽语也是这样。粗恶语依嗔与痴而有二根。贪欲只依痴根，所以是单根，嗔恨也一样。邪见依贪与痴而有二根。

Mūlatoti pāṇātipāto dosamohavasena dvimūlako hoti. Adinnādānaṃ dosamohavasena vā lobhamohavasena vā. Micchācāro lobhamohavasena. Musāvādo dosamohavasena vā lobhamohavasena vā, tathā pisuṇā vācā samphappalāpo ca. Pharusā vācā dosamohavasena. Abhijjhā mohavasena ekamūlā, tathā byāpādo. Micchādiṭṭhi lobhamohavasena dvimūlāti.

820在“贪是不善根”等说法中，因为贪着，所以称为「贪」；因为瞋怒，所以称为「嗔」；因为迷惑，所以称为「痴」。在这三者中，贪自身就是不善，因为它有罪过、会带来苦报；对于杀生等不善法，有些是因为与贪相应而生起，有些是以贪为亲依止缘，所以贪被称为「不善根」。正如经中所说：“朋友，被贪欲征服、心被它完全支配的人，连生命都会杀害……”等等。嗔和痴作为不善根的道理，也与此相同。

Lobho akusalamūlantiādīsu lubbhatīti lobho. Dussatīti doso. Muyhatīti moho. Tesu lobho sayañca akusalo sāvajjadukkhavipākaṭṭhena, imesañca pāṇātipātādīnaṃ akusalānaṃ kesañci sampayuttappabhāvakaṭṭhena kesañci upanissayapaccayaṭṭhena mūlanti akusalamūlaṃ. Vuttampi cetaṃ ‘‘ratto kho āvuso rāgena abhibhūto pariyādinnacitto pāṇampi hanatī’’tiādi. Dosamohānaṃ akusalamūlabhāvepi eseva nayo.

914不善业道的解释完毕。

Akusalakammapathavaṇṇanā niṭṭhitā.

915善业道的解释

Kusalakammapathavaṇṇanā

821在“离杀生是善”等句中，杀生等的含义前面已经说过。什么是「离」（veramaṇī）呢？因为它“断除怨害”（veraṃ maṇatī），所以称为离，意思是把怨害断除。或者，因为它是远离行为所凭借的，通过改变词形而成为“veramaṇī”。这是从词句角度作的解释。从含义上说，所谓「离」，是指与善心相应的远离，也就是经中所说“当一个人远离杀生时，在那时对杀生的厌离、远离”等所描述的那种与善心相应的远离。这种远离从类别上分有三种：时离、受戒离、断除离。其中，那些没有受持过学处的人，他们在遇到违犯的因缘时，会反省自己的出身、年龄、博学等，心想“我们做这种事不合适”，因此不去违犯，这样生起的远离应当理解为「时离」，就像锡兰岛的恰卡那近事男一样。

Pāṇātipātā veramaṇī kusalantiādīsu pāṇātipātādayo vuttatthā eva. Veraṃ maṇatīti veramaṇī, veraṃ pajahatīti attho. Viramati vā etāya karaṇabhūtāya, vikārassa vekāraṃ katvāpi veramaṇī. Ayaṃ tāvettha byañjanato vaṇṇanā. Atthato pana veramaṇīti kusalacittasampayuttā virati. Yā ‘‘pāṇātipātā viramantassa, yā tasmiṃ samaye pāṇātipātā ārati viratī’’ti evaṃ vuttā kusalacittasampayuttā virati, sā bhedato tividho hoti sampattavirati samādānavirati samucchedaviratīti. Tattha asamādinnasikkhāpadānaṃ attano jātivayabāhusaccādīni paccavekkhitvā ‘‘ayuttaṃ amhākaṃ evarūpaṃ kātu’’nti sampattavatthuṃ avītikkamantānaṃ uppajjamānā virati sampattaviratīti veditabbā sīhaḷadīpe cakkanaupāsakassa viya.

822据说，恰卡那小时候，母亲生了病。医生说要取新鲜带血的野兔肉才行。于是，恰卡那的哥哥就派他出去，说：“孩子，你到田里去转转。”恰卡那到了田里。那时刚好有一只野兔来吃嫩稻，看见恰卡那后急忙逃跑，却被藤蔓缠住，发出“叽叽”的叫声。恰卡那循着声音过去，抓住了野兔，心里想：“我给母亲拿来做药。”但转念又一想：“这实在不合适。我怎么能为了母亲活命，而去剥夺另一个生命呢？”于是他就放了野兔，说：“去吧，去林子里跟其他野兔一起享用草和水吧。”哥哥问他：“孩子，抓到野兔了吗？”他便把事情经过说了一遍。哥哥听后责怪了他。他就走到母亲面前，讲了真实语，并立下誓言：“从我出生到现在，我不记得自己曾经故意断送过任何众生的生命。”话音刚落，他母亲的病就痊愈了。

Tassa kira daharakāleyeva mātuyā rogo uppajji. Vejjena ca ‘‘allasasamaṃsaṃ laddhuṃ vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Tato cakkanassa bhātā ‘‘gaccha tāta khettaṃ āhiṇḍāhī’’ti cakkanaṃ pesesi. So tattha gato. Tasmiñca samaye eko saso taruṇasassaṃ khādituṃ āgato hoti, so taṃ disvā vegena dhāvento valliyā baddho ‘‘kiri kirī’’ti saddamakāsi. Cakkano tena saddena gantvā taṃ gahetvā cintesi ‘‘mātu bhesajjaṃ karomī’’ti. Puna cintesi ‘‘na metaṃ patirūpaṃ, yvāhaṃ mātu jīvitakāraṇā paraṃ jīvitā voropeyya’’nti. Atha naṃ ‘‘gaccha araññe sasehi saddhiṃ tiṇodakaṃ paribhuñjā’’ti muñci. Bhātarā ca ‘‘kiṃ tāta saso laddho’’ti pucchito taṃ pavattiṃ ācikkhi. Tato naṃ bhātā paribhāsi. So mātusantikaṃ gantvā ‘‘yatohaṃ jāto, nābhijānāmi sañcicca pāṇaṃ jīvitā voropetā’’ti saccaṃ vatvā adhiṭṭhāsi. Tāvadevassa mātā arogā ahosi.

823至于那些已经受持学处的人，他们在受持学处之后，乃至更进一步，即使舍弃自己的生命也不去违犯，这样生起的远离，应当理解为「受戒离」，就如同住在北增山的那个近事男的例子一样。

Samādinnasikkhāpadānaṃ pana sikkhāpadasamādāne ca tatuttari ca attano jīvitampi pariccajitvā vatthuṃ avītikkamantānaṃ uppajjamānā virati samādānaviratīti veditabbā uttaravaḍḍhamānapabbatavāsīupāsakassa viya.

824据说，这位在安跋利耶寺的宾伽拉佛护长老座下受了学处后，去耕田。那时他的牛走失了。他寻找那头牛时，登上了北增山。在那里，一条大蟒蛇缠住了他。他想：“我用这把锋利的刀把它的头砍下来。”接着又想：“这不妥当，我既在应受供养的尊师座下受了学处，怎能破戒呢？”如此思惟了三次后，他下定决心：“我宁可舍弃生命，也不破学处。”于是把扛在肩上那根装有锋利铁头的棍子丢进了树林。就在那时，大蟒蛇松开他离去了。

So kira ambariyavihāravāsīpiṅgalabuddharakkhitattherassa santike sikkhāpadāni gahetvā khettaṃ kassati. Athassa goṇo naṭṭho, so taṃ gavesanto uttaravaḍḍhamānapabbataṃ āruhi, tatra naṃ mahāsappo aggahesi. So cintesi ‘‘imāyassa tikhiṇavāsiyā sīsaṃ chindāmī’’ti. Puna cintesi ‘‘na metaṃ patirūpaṃ, yvāhaṃ bhāvanīyassa garuno santike sikkhāpadaṃ gahetvā bhindeyya’’nti. Evaṃ yāvatatiyaṃ cintetvā ‘‘jīvitaṃ pariccajāmi, na sikkhāpada’’nti aṃse ṭhapitaṃ tikhiṇadaṇḍavāsiṃ araññe chaḍḍesi. Tāvadeva naṃ mahāvāḷo muñcitvā agamāsīti.

825而与圣道相应的远离，应知为“断除离”。从它生起之时起，圣者们连“我要杀生”这样的心念都不会生起。然而，这种远离，由于善巧地转起，故说为“善”。或者，因为割断了那被称为“秽烂”的恶戒，故也是“善”。但对于“朋友，什么是善？”这样的提问，由于与问题不相应，故不称为“善”。

Ariyamaggasampayuttā pana virati samucchedaviratīti veditabbā. Yassā uppattito pabhuti ‘‘pāṇaṃ ghātessāmī’’ti ariyapuggalānaṃ cittampi na uppajjatīti. Sā panāyaṃ virati kosallappavattiyā kusalanti vuttā. Kucchitasayanato vā kusanti laddhavohāraṃ dussīlyaṃ lunātītipi kusalaṃ. Katamañcāvuso kusalanti imassa pana pañhassa ananurūpattā kusalāti na vuttā.

826正如对诸不善业道那样，对这些善业道，也应当从法、部分、所缘、受、根这五个方面来了知判别。

Yathā ca akusalānaṃ, evaṃ imesampi kusalakammapathānaṃ dhammato koṭṭhāsato ārammaṇato vedanāto mūlatoti pañcahākārehi vinicchayo veditabbo.

827其中，从“法”而言：在这些善业道中，按顺序，前七个既有思，也有离；最后三个则唯与思相应。

Tattha dhammatoti etesu hi paṭipāṭiyā satta cetanāpi vaṭṭanti, viratiyopi. Ante tayo cetanāsampayuttāva.

828从“部分”而言：按顺序，前七个仅是业道，而非善根。最后三个既是业道，也是善根。因为无贪欲达到根本时，即是无贪善根；无瞋即是无瞋善根；正见即是无痴善根。

Koṭṭhāsatoti paṭipāṭiyā satta kammapathā eva, no mūlāni. Ante tayo kammapathā ceva mūlāni ca. Anabhijjhā hi mūlaṃ patvā alobho kusalamūlaṃ hoti. Abyāpādo adoso kusalamūlaṃ. Sammādiṭṭhi amoho kusalamūlaṃ.

829从“所缘”而言：这些善业道的所缘，正是杀生等不善业道的所缘。因为所谓的“离”，正是对应当避免之事的远离。然而，应知如同以涅槃为所缘的圣道断除烦恼一样，这些以命根等为所缘的业道，也断除杀生等恶戒。

Ārammaṇatoti pāṇātipātādīnaṃ ārammaṇāneva etesaṃ ārammaṇāni, vītikkamitabbatoyeva hi veramaṇī nāma hoti. Yathā pana nibbānārammaṇo ariyamaggo kilese pajahati, evaṃ jīvitindriyādiārammaṇāpete kammapathā pāṇātipātādīni dussīlyāni pajahantīti veditabbā.

830从“受”而言：一切善业道，或为乐受，或为舍受。因为达到善时，并无苦受。

Vedanātoti sabbe sukhavedanā vā honti, majjhattavedanā vā. Kusalaṃ patvā hi dukkhavedanā nāma natthi.

831从“根”而言：按顺序，前七个业道，若以智相应心而离者，依无贪、无瞋、无痴而为三根；若以智不相应心而离者，为二根。无贪欲，若以智相应心而离者，为二根；若以智不相应心而离者，为一根。然而，无贪自身不是自己的根，无瞋也是如此。正见则依无贪、无瞋而为二根。

Mūlatoti paṭipāṭiyā satta kammapathā ñāṇasampayuttacittena viramantassa alobhaadosaamohavasena timūlā honti. Ñāṇavippayuttacittena viramantassa dvimūlā. Anabhijjhā ñāṇasampayuttacittena viramantassa dvimūlā. Ñāṇavippayuttacittena ekamūlā. Alobho pana attanāva attano mūlaṃ na hoti, abyāpādepi eseva nayo. Sammādiṭṭhi alobhādosavasena dvimūlāvāti.

832在“无贪是善根”等说法中，“无贪”即非贪，这是与贪对立之法的名称。无瞋、无痴也是如此。其中，无贪自身是善，而对于这些离杀生等善法，或由相应俱生之义，或由亲依止缘之义，而为根，故为善根。无瞋、无痴作为善根的道理，也是如此。

Alobho kusalamūlantiādīsu na lobhoti alobho, lobhapaṭipakkhassa dhammassetaṃ adhivacanaṃ. Adosāmohesupi eseva nayo. Tesu alobho sayañca kusalaṃ, imesañca pāṇātipātā veramaṇīādīnaṃ kusalānaṃ kesañci sampayuttappabhāvakaṭṭhena kesañci upanissayapaccayaṭṭhena mūlanti kusalamūlaṃ. Adosāmohānampi kusalamūlabhāve eseva nayo.

833现在，为了归结所有略说和广说所阐释的义理，论师引用了“尊者，从…以来”等经文的开示。其中，“如此了知不善”，即如所详述的那样，通过十不善业道来了知不善。“如此了知不善根”等，也是如此。至此，以一种方式，完整阐述了修习四圣谛业处者直至阿拉汉的解脱之道。如何阐述的呢？在此，除了贪欲，十不善业道与十善业道是苦谛。贪欲与贪，以及不善根，这两类法从严格意义上说是集谛。但从宽泛意义上说，一切业道也是苦谛，一切善与不善根也是集谛。这两者的不转起是灭谛。遍知苦、断除集、了知灭的圣道是道谛。如此，苦谛与道谛二谛以其自性被直接说明，集谛与灭谛二谛则应通过回转的方式来了解。

Idāni sabbampi taṃ saṅkhepena ca vitthārena ca desitamatthaṃ nigamento yato kho āvusotiādiappanāvāramāha. Tattha evaṃ akusalaṃ pajānātīti evaṃ yathāniddiṭṭhadasākusalakammapathavasena akusalaṃ pajānāti. Evaṃ akusalamūlantiādīsupi eseva nayo. Ettāvatā ekena nayena catusaccakammaṭṭhānikassa yāva arahattā niyyānaṃ kathitaṃ hoti. Kathaṃ? Ettha hi ṭhapetvā abhijjhaṃ dasa akusalakammapathā ca kusalakammapathā ca dukkhasaccaṃ. Abhijjhā ca lobho akusalamūlañcāti ime dve dhammā nippariyāyena samudayasaccaṃ. Pariyāyena pana sabbepi kammapathā dukkhasaccaṃ. Sabbāni kusalākusalamūlāni samudayasaccaṃ. Ubhinnaṃ appavatti nirodhasaccaṃ . Dukkhaṃ parijānanto samudayaṃ pajahamāno nirodhaṃ pajānanto ariyamaggo maggasaccanti iti dve saccāni sarūpena vuttāni, dve āvattahāravasena veditabbāni.

834“他完全断除贪随眠”：即他这样了知不善等，以一切方式断除了贪随眠。“驱除瞋随眠”：也就是说也以一切方式完全去除了瞋随眠。至此，讲完了不来道。“根除‘我是’之见慢随眠”：即不把五蕴中的任何一法执为作者，而以“我是”这种总体执取的方式生起的见慢随眠，予以拔除。

So sabbaso rāgānusayaṃ pahāyāti so evaṃ akusalādīni pajānanto sabbākārena rāgānusayaṃ pajahitvā. Paṭighānusayaṃ paṭivinodetvāti paṭighānusayañca sabbākāreneva nīharitvāti vuttaṃ hoti. Ettāvatā anāgāmimaggo kathito. Asmīti diṭṭhimānānusayaṃ samūhanitvāti pañcasu khandhesu kañci dhammaṃ anavakārīkaritvā ‘‘asmī’’ti iminā samūhaggahaṇākārena pavattaṃ diṭṭhimānānusayaṃ samugghāṭetvā.

835其中，“见慢随眠”是指类似见的慢随眠。因为这个慢随眠以“我是”的方式生起，所以类似于见，因此这样说。想要详细了解这个“我慢”的人，应参阅《蕴品》中的《堪玛咖经》。

Tattha diṭṭhimānānusayanti diṭṭhisadisaṃ mānānusayanti vuttaṃ hoti. Ayañhi mānānusayo asmīti pavattattā diṭṭhisadiso hoti, tasmā evaṃ vutto . Imañca asmimānaṃ vitthārato viññātukāmena khandhiyavagge khemakasuttaṃ (saṃ. ni. 3.89) oloketabbanti.

836「断除无明」：指断除作为轮回之根的无明。「生起明」：指生起能断除彼无明的阿拉汉道明。至此，阿拉汉道已被论述。「于现法成为苦的终结者」：指就在此身中成为轮回苦的终结者。而说‘仅此而已吗，贤友’，是交付教导，也以此业处教导中所说的作意通达力而说。其余如前所述。如此，以不来道与阿拉汉道结束了开示。

Avijjaṃ pahāyāti vaṭṭamūlaṃ avijjaṃ pajahitvā. Vijjaṃ uppādetvāti tassā avijjāya samugghāṭikaṃ arahattamaggavijjaṃ uppādetvā. Ettāvatā arahattamaggo kathito. Diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hotīti asmiṃyeva attabhāve vaṭṭadukkhassa paricchedakaro hoti. Ettāvatāpi kho, āvusoti desanaṃ niyyāteti, imāya kammapathadesanāya vuttamanasikārappaṭivedhavasenapīti vuttaṃ hoti. Sesaṃ vuttanayameva. Evaṃ anāgāmimaggaarahattamaggehi desanaṃ niṭṭhapesīti.

932善业道释义结束。

Kusalakammapathavaṇṇanā niṭṭhitā.

933食章释义

Āhāravāravaṇṇanā

90就这样，比丘们听了尊者舍利弗以善与不善为入口的四圣谛教导后，用“善哉，贤友”这句话随喜尊者舍利弗所说，也就是以这句话心生随喜，用言语接受、心里喜爱。接着，因为长老有能力以各种方式开示四圣谛教导（就像说：“比丘们，舍利弗能详细讲解、教导四圣谛”），又因为他还想进一步开示而说“仅此而已吗，贤友”，所以那些比丘还希望以另一种方式听圣谛教导，于是向尊者舍利弗进一步提问。因此，他们自己问过之后，针对已经回答的问题继续问：“或许还有更进一步的，贤友，或许还有别的门径，别的理由。”用这种方式提了额外的问题，或者说提的是前一个问题的更深入部分。这时，长老为他们解答说：“或许有，贤友”等等。这里，对不明显的词作解释：「食」就是缘。因为缘能带来自己的果，所以称为“食”。

90.Sādhāvusoti kho…pe… āgato imaṃ saddhammanti evaṃ āyasmato sāriputtassa kusalākusalamukhena catusaccadesanaṃ sutvā taṃ āyasmato sāriputtassa bhāsitaṃ ‘‘sādhāvuso’’ti iminā vacanena te bhikkhū abhinanditvā imasseva vacanassa samuṭṭhāpakena cittena anumoditvā vacasā sampaṭicchitvā cetasā sampiyāyitvāti vuttaṃ hoti. Idāni yasmā thero nānappakārena catusaccadesanaṃ desetuṃ paṭibalo, yathāha ‘‘sāriputto, bhikkhave, pahoti cattāri ariyasaccāni vitthārena ācikkhituṃ desetu’’nti yasmā vā uttarimpi desetukāmova hutvā ‘‘ettāvatāpi kho’’ti avaca, tasmā aparenapi nayena saccadesanaṃ sotukāmā te bhikkhū āyasmantaṃ sāriputtaṃ uttariṃ pañhaṃ apucchiṃsu. Tena sayameva pucchitvā vissajjitapañhato uttariṃ siyā kho panāvuso, aññopi pariyāyo bhaveyya aññampi kāraṇanti iminā nayena aññaṃ atirekaṃ pañhaṃ pucchiṃsu, purimapañhassa vā uparibhāge pucchiṃsūti vuttaṃ hoti. Atha nesaṃ byākaramāno thero siyā, āvusotiādimāha. Tatthāyaṃ anuttānapadavaṇṇanā, āhāranti paccayaṃ. Paccayo hi āharati attano phalaṃ, tasmā ‘‘āhāro’’ti vuccati.

838关于「已生」或「有情」等：「已生」指已出生、已生成的。「求有」指那些寻求、探求再生、出生、诞生的。其中，四种出生方式中，卵生、胎生有情，只要还没破卵壳或胎膜，就称为求有。破了卵壳或胎膜出来后，称为已生。湿生和化生有情，在第一个心识刹那称为求有，从第二个心识刹那开始称为已生。或者，无论以哪种威仪出生后，只要它们还没有转入其他威仪，那时称为求有，此后称为已生。

Bhūtānaṃvā sattānantiādīsu bhūtāti sañjātā, nibbattā. Sambhavesīnanti ye sambhavaṃ jātiṃ nibbattiṃ esanti gavesanti. Tattha catūsu yonīsu aṇḍajajalābujā sattā yāva aṇḍakosaṃ vatthikosañca na bhindanti, tāva sambhavesino nāma. Aṇḍakosaṃ vatthikosañca bhinditvā bahi nikkhantā bhūtā nāma. Saṃsedajā opapātikā ca paṭhamacittakkhaṇe sambhavesino nāma. Dutiyacittakkhaṇato pabhuti bhūtā nāma. Yena yena vā iriyāpathena jāyanti, yāva te tato aññaṃ na pāpuṇanti, tāva sambhavesino nāma. Tato paraṃ bhūtā nāma.

839或者，「已生」指已生、已再生，并且只是已生而不会再归入“将有”之数的，这是诸漏尽者的别名。「求有」指寻求再生者。因为未断除有结，在未来也寻求再生，这是有学和凡夫的别名。这样，用这两个词，一切众生都被包含在内。这里的“ca”字是连接词，因此应理解为“对已生者与求有者”。

Atha vā bhūtāti jātā abhinibbattā, ye bhūtāyeva na puna bhavissantīti saṅkhyaṃ gacchanti, tesaṃ khīṇāsavānametaṃ adhivacanaṃ. Sambhavamesantīti sambhavesino. Appahīnabhavasaṃyojanattā āyatimpi sambhavaṃ esantānaṃ sekkhaputhujjanānametaṃ adhivacanaṃ. Evaṃ sabbathāpi imehi dvīhi padehi sabbasatte pariyādiyati. Vāsaddo cettha sampiṇḍanattho, tasmā bhūtānañca sambhavesīnañcāti ayamattho veditabbo.

840「为了住立」：指为了住立的义理。「为了资助」：指为了资助的义理、饶益的义理。这是词语的差别，但其实它们的意思完全相同。或者也可以这样理解：「为了住立」是针对某个有情已经生起的法，以相续不断的方式令它不会间断；「为了资助」是针对未生起的法，让它得以生起。这两者都应当从两个角度来观察：既是针对已生起者的住立与资助，也是针对求有者的住立与资助。「段食」：因为必须做成团状才能吞咽，所以称为段食，这是以米饭、凝乳食品等为载体的食素的别名。粗或细：由于载体粗糙，所以称为粗；由于载体细微，所以称为细。然而，就体性而言，段食因为含摄在细色中，因此它实际上是细的。不过，它的粗细是根据载体的粗细而被认知的。

Ṭhitiyāti ṭhitatthaṃ. Anuggahāyāti anuggahatthaṃ upakāratthaṃ. Vacanabhedo cesa, attho pana dvinnampi padānaṃ ekoyeva. Atha vā ṭhitiyāti tassa tassa sattassa uppannadhammānaṃ anuppabandhavasena avicchedāya. Anuggahāyāti anuppannānaṃ uppādāya. Ubhopi cetāni bhūtānaṃ ṭhitiyā ceva anuggahāya ca. Sambhavesīnaṃ vā ṭhitiyā ceva anuggahāya cāti evaṃ ubhayattha daṭṭhabbāni. Kabaḷīkāro āhāroti kabaḷaṃ katvā ajjhoharitabbato kabaḷīkāro āhāro, odanakummāsādivatthukāya ojāyetaṃ adhivacanaṃ. Oḷāriko vā sukhumo vāti vatthuoḷārikatāya oḷāriko, vatthusukhumatāya sukhumo. Sabhāvena pana sukhumarūpapariyāpannattā kabaḷīkāro āhāro sukhumova hoti. Sāpi cassa vatthuto oḷārikatā sukhumatā ca upādāyupādāya veditabbā.

841与鳄鱼的食物相比，孔雀的食物更细。据说鳄鱼会吞下石块，那些石块一到腹中就化掉了。孔雀吃蛇、蝎之类的生物。与孔雀的食物相比，鬣狗的食物更细。据说它们吃丢弃了三年的角和骨头，那些东西只是被唾液沾湿，就像根茎一样变软了。与鬣狗的食物相比，象的食物更细。象吃各种树枝。与象的食物相比，野牛、羚羊等动物的食物更细。据说它们吃各种不濡润的树叶等。与这些动物的食物相比，牛的食物更细。牛吃鲜草和干草。与牛的食物相比，兔的食物更细。与兔的食物相比，鸟的食物更细。与鸟的食物相比，边地人的食物更细。与边地人的食物相比，村主者的食物更细。与村主者的食物相比，国王、大臣的食物更细。与他们的食物相比，转轮圣王的食物更细。与转轮圣王的食物相比，地居天的食物更细。与地居天的食物相比，四大王天的食物更细。如此，应该广说乃至他化自在天的食物，而他们的食物达到了最细的极致。

Kumbhīlānañhi āhāraṃ upādāya morānaṃ āhāro sukhumo. Kumbhīlā kira pāsāṇe gilanti. Te ca nesaṃ kucchippattāva vilīyanti. Morā sappavicchikādipāṇe khādanti. Morānaṃ pana āhāraṃ upādāya taracchānaṃ āhāro sukhumo. Te kira tivassachaḍḍitāni visāṇāni ceva aṭṭhīni ca khādanti. Tāni ca nesaṃ kheḷena temitamatteneva kandamūlaṃ viya mudukāni honti. Taracchānampi āhāraṃ upādāya hatthīnaṃ āhāro sukhumo. Tepi nānārukkhasākhāyo khādanti. Hatthīnaṃ āhārato gavayagokaṇṇamigādīnaṃ āhāro sukhumo. Te kira nissārāni nānārukkhapaṇṇādīni khādanti. Tesampi āhārato gunnaṃ āhāro sukhumo. Te allasukkhatiṇāni khādanti. Tesaṃ āhārato sasānaṃ āhāro sukhumo. Sasānaṃ āhārato sakuṇānaṃ āhāro sukhumo. Sakuṇānaṃ āhārato paccantavāsīnaṃ āhāro sukhumo. Paccantavāsīnaṃ āhārato gāmabhojakānaṃ āhāro sukhumo. Gāmabhojakānaṃ āhārato rājarājamahāmattānaṃ āhāro sukhumo. Tesampi āhārato cakkavattino āhāro sukhumo. Cakkavattino āhārato bhummadevānaṃ āhāro sukhumo. Bhummadevānaṃ āhārato cātumahārājikānaṃ āhāro sukhumo. Evaṃ yāva paranimmitavasavattīnaṃ āhāro vitthāretabbo, tesaṃ āhāro sukhumotveva niṭṭhaṃ patto.

842在此，于粗大的所依中，食素是微少的、虚弱的；于微细的所依中，食素则是有力的。正如：喝下满满一钵粥的人，片刻之间就会感到饥饿，想要吃点什么；而只饮下少许酥油的人，一整天都不会想吃东西。其中，所依能消除疲劳，但无法维持；食素能维持，但无法消除疲劳。两者结合，就既能消除疲劳，也能维持。

Ettha ca oḷārike vatthusmiṃ ojā parittā hoti dubbalā, sukhume balavatī. Tathā hi ekapattapūrampi yāguṃ pīvato muhutteneva jighacchito hoti, yaṃkañcideva khāditukāmo. Sappiṃ pana pasaṭamattaṃ pivitvā divasaṃ abhottukāmo hoti. Tattha vatthu parissamaṃ vinodeti, na pana sakkoti pāletuṃ. Ojā pāleti, na sakkoti parissamaṃ vinodetuṃ. Dve pana ekato hutvā parissamañceva vinodenti pālenti cāti.

843「触第二」（phassodutiyo）指的是眼触等六种触。在四种食当中，应当知道这是第二食。这只是开示的顺序方式，所以不应该在这里寻找以什么原因为第二或第三。「思食」（manosañcetanā）指的就是思本身。「识食」（viññāṇa）指的是任何心。

Phassodutiyoti cakkhusamphassādi chabbidhopi phasso. Etesu catūsu āhāresu dutiyo āhāroti veditabbo. Desanānayo eva cesa. Tasmā iminā nāma kāraṇena dutiyo vā tatiyo vāti idamettha na gavesitabbaṃ. Manosañcetanāti cetanā eva vuccati. Viññāṇanti yaṃkiñci cittaṃ.

844在此，有人问：“如果‘食’的意义就是‘缘’的意义，那么，在其他对于有情成为缘的种种条件存在的情况下，为什么只说了这四种食呢？”回答：因为它们对于内在相续来说是特殊的缘。的确，对于以段食为食的众生，段食是色身的特殊缘；对于名身，触是受的特殊缘；思是识的特殊缘；识是名色的特殊缘。正如所说——

Etthāha, yadi paccayaṭṭho āhāraṭṭho, atha kasmā aññesupi sattānaṃ paccayesu vijjamānesu imeyeva cattāro vuttāti? Vuccate, ajjhattikasantatiyā visesapaccayattā. Visesapaccayo hi kabaḷīkārāhārabhakkhānaṃ sattānaṃ rūpakāyassa kabaḷīkāro āhāro. Nāmakāye vedanāya phasso, viññāṇassa manosañcetanā, nāmarūpassa viññāṇaṃ. Yathāha –

845“诸比丘，就像这个身体依靠食而维持，缘于食而住立，没有食便无法住立。同样，缘于触而有受，缘于行而有识，缘于识而有名色。”

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, ayaṃ kāyo āhāraṭṭhitiko, āhāraṃ paṭicca tiṭṭhati, anāhāro no tiṭṭhati. Tathā phassapaccayā vedanā, saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ, viññāṇapaccayā nāmarūpa’’nti.

846那么，在这里什么是“食”？它带来什么呢？段食带来以食素为第八的诸色法。触食带来三种受。意思食带来三有。识食带来结生名色。

Ko panettha āhāro, kiṃ āharatīti? Kabaḷīkārāhāro ojaṭṭhamakarūpāni āharati. Phassāhāro tisso vedanā, manosañcetanāhāro tayo bhave, viññāṇāhāro paṭisandhināmarūpanti.

847是如何带来的呢？先说段食：食物仅仅被放入口中的时候，就已经生起了八种色法。被牙齿粉碎并咽下的时候，每一粒食物也都各各生起八种色法。就这样，它带来以食素为第八的诸色法。

Kathaṃ? Kabaḷīkārāhāro tāva mukhe ṭhapitamattoyeva aṭṭha rūpāni samuṭṭhāpeti. Dantavicuṇṇitaṃ pana ajjhohariyamānaṃ ekekaṃ sitthaṃ aṭṭhaṭṭha rūpāni samuṭṭhāpetiyeva. Evaṃ ojaṭṭhamakarūpāni āharati.

848至于「触食」：能带来乐受的触生起时，就带来乐受；能带来苦受的触，就带来苦受；能带来不苦不乐受的触，就带来不苦不乐受。这样，在一切情况下，触食都带来这三种受。

Phassāhāro pana sukhavedaniyo phasso uppajjamāno sukhavedanaṃ āharati, tathā dukkhavedaniyo dukkhaṃ, adukkhamasukhavedaniyo adukkhamasukhanti evaṃ sabbathāpi phassāhāro tisso vedanā āharati.

849至于「意思食」：能导向欲有的业，带来欲有；能导向色有、无色有的业，则带来各自对应的那些有。这样，在一切情况下，意思食都带来三有。

Manosañcetanāhāro kāmabhavūpagaṃ kammaṃ kāmabhavaṃ āharati, rūpārūpabhavūpagāni taṃ taṃ bhavaṃ. Evaṃ sabbathāpi manosañcetanāhāro tayo bhave āharati.

850至于「识食」：在结生刹那，与它相应的那三个蕴，以及以三种十法聚方式生起的三十种色，识以俱生缘等缘的方式把它们带来，所以这样说。如是，识食带来结生名色。

Viññāṇāhāro pana ye ca paṭisandhikkhaṇe taṃsampayuttakā tayo khandhā, yāni ca tisantativasena tiṃsarūpāni uppajjanti, sahajātādipaccayanayena tāni āharatīti vuccati. Evaṃ viññāṇāhāro paṭisandhināmarūpaṃ āharatīti.

851在这里，说“意思食带来三有”，指的是有漏的善与不善的思。说“识带来结生名色”，仅仅是指结生识。然而要知道，这些之所以称为「食」，是因为它们普遍地带来那些相应法和俱生法。

Ettha ca manosañcetanāhāro tayo bhave āharatīti sāsavā kusalākusalacetanāva vuttā. Viññāṇaṃ paṭisandhināmarūpaṃ āharatīti paṭisandhiviññāṇameva vuttaṃ . Avisesena pana taṃsampayuttataṃsamuṭṭhānadhammānaṃ āharaṇato pete āhārāti veditabbā.

852在这四种食当中，「段食」是以支持的方式来完成食的作用；触食只是在于碰触；意思食只是在于策励；识食只是在于了别。

Etesu catūsu āhāresu kabaḷīkārāhāro upatthambhento āhārakiccaṃ sādheti. Phasso phusantoyeva, manosañcetanā āyūhamānāva. Viññāṇaṃ vijānantameva.

853怎么讲呢？因为段食正是通过支持，以维持身体的方式，成为有情存活的原因。这个由业所生的身体，如果得到段食的支持，就可以维持十年、一百年，乃至活到寿量极限。好比什么呢？好比由母亲所生的孩子，被乳母喂以乳汁等而得到养育，才能长久存活；又好比用柱子支撑的房屋。这也被说过——

Kathaṃ? Kabaḷīkārāhāro hi upatthambhentoyeva kāyaṭṭhapanena sattānaṃ ṭhitiyā hoti. Kammajanitopi hi ayaṃ kāyo kabaḷīkārāhārena upatthambhito dasapi vassāni vassasatampi yāva āyuparimāṇaṃ tiṭṭhati. Yathā kiṃ? Yathā mātuyā janitopi dārako dhātiyā thaññādīni pāyetvā posiyamānova ciraṃ tiṭṭhati, yathā cupatthambhena upatthambhitagehaṃ. Vuttampi cetaṃ –

854“大王，如同房屋快要倒塌时，人们用另一根木头支撑它，依靠这根木头的支撑，那房屋就不会倒塌；同样地，大王，这个身体是以食为依持而存续的，是缘于食才能维持。”

‘‘Yathā mahārāja gehe patante aññena dārunā upatthambhenti, aññena dārunā upatthambhitaṃ santaṃ evaṃ taṃ gehaṃ na patati, evameva kho mahārāja ayaṃ kāyo āhāraṭṭhitiko, āhāraṃ paṭicca tiṭṭhatī’’ti.

855这样，段食就是以支持的方式完成食的作用。而在如此完成作用的同时，段食还成为两种色相续的缘：即食等起色和执受色。对于业生色，它作为护持者而成为缘；对于食等起色，它作为生起者而成为缘。

Evaṃ kabaḷīkāro āhāro upatthambhento āhārakiccaṃ sādheti. Evaṃ sādhentopi ca kabaḷīkāro āhāro dvinnaṃ rūpasantatīnaṃ paccayo hoti āhārasamuṭṭhānassa ca upādinnassa ca. Kammajānaṃ anupālako hutvā paccayo hoti. Āhārasamuṭṭhānānaṃ janako hutvā paccayo hoti.

856「触」：在接触作为乐等基础的所缘时，正是因为触而让乐等感受生起，从而成为有情持续存在的因。「意思」：由于依善与不善业而造作时，因为它能产生有的根本，所以成为有情持续存在的因。「识」：在了知的同时，由于它令名色转起，所以成为有情持续存在的因。

Phasso pana sukhādivatthubhūtaṃ ārammaṇaṃ phusantoyeva sukhādivedanāpavattanena sattānaṃ ṭhitiyā hoti. Manosañcetanā kusalākusalakammavasena āyūhamānāyeva bhavamūlanipphādanato sattānaṃ ṭhitiyā hoti. Viññāṇaṃ vijānantameva nāmarūpappavattanena sattānaṃ ṭhitiyā hoti.

857然而，当这些食以支撑等方式完成食的作用时，应被视为有四种怖畏。也就是：对段食而言，「喜爱」本身就是怖畏；对触食而言，会遇本身就是怖畏；对意思食而言，造作本身就是怖畏；对识食而言，投生本身就是怖畏。这是什么原因呢？因为对段食生起了喜爱，为了求得饮食而看重冷热等的众生，从事印章、计算等工作，遭受了不可量的苦。有些人即使在此教法中出家，也以行医等不正当的谋生方式寻求饮食，在现法中就已成为应被呵责的人；在来世，则如《相续相连经》中所说：‘他的僧伽帝衣都炽燃、全面燃烧’等，而成为沙门饿鬼。就以这个理由，应当了知：于段食，喜爱即是怖畏。

Evaṃ upatthambhanādivasena āhārakiccaṃ sādhayamānesu panetesu cattāri bhayāni daṭṭhabbāni. Seyyathidaṃ, kabaḷīkārāhāre nikantiyeva bhayaṃ, phasse upagamanameva, manosañcetanāya āyūhanameva, viññāṇe abhinipātoyeva bhayanti. Kiṃ kāraṇā? Kabaḷīkārāhāre hi nikantiṃ katvā sītādīnaṃ purekkhatā sattā āhāratthāya muddāgaṇanādikammāni karontā anappakaṃ dukkhaṃ nigacchanti. Ekacce ca imasmiṃ sāsane pabbajitvāpi vejjakammādikāya anesanāya āhāraṃ pariyesantā diṭṭhepi dhamme gārayhā honti. Samparāyepi tassa saṅghāṭipi ādittā sampajjalitātiādinā lakkhaṇasaṃyutte vuttanayena samaṇapetā honti. Imināva tāva kāraṇena kabaḷīkārāhāre nikantiyeva bhayanti veditabbā.

858那些会遇触的人，由于贪著触的滋味，对他人被守护、被保护的妻女、财物等加以侵犯。物主们把他们连同财物一起抓住，或者切成碎块后丢弃在垃圾堆中，或者送交国王。国王便下令对他们施以种种刑罚。身坏命终之后，恶趣就是他们的可期之处。像这样，以触的滋味为根本的现法怖畏与来世怖畏，全部都会降临。以此理由，应当了知：于触食，会遇即是怖畏。

Phassaṃ upagacchantāpi phassassādino paresaṃ rakkhitagopitesu dārādīsu bhaṇḍesu aparajjhanti. Te saha bhaṇḍena bhaṇḍasāmikā gahetvā khaṇḍākhaṇḍikaṃ vā chinditvā saṅkārakūṭesu chaḍḍenti. Rañño vā niyyātenti. Tato ne rājā vividhā kammakāraṇā kārāpeti. Kāyassa ca bhedā duggati nesaṃ pāṭikaṅkhā hoti. Iti phassassādamūlakaṃ diṭṭhadhammikampi samparāyikampi bhayaṃ sabbamāgatameva hoti. Iminā kāraṇena phassāhāre upagamanameva bhayanti veditabbaṃ.

859又，正是由于造作了善与不善业，以这些业为根本，三有中的一切怖畏便全部都会到来。以此理由，应当了知：于意思食，造作即是怖畏。

Kusalākusalakammāyūhaneneva pana tammūlakaṃ tīsu bhavesu bhayaṃ sabbamāgataṃyeva hoti. Iminā kāraṇena manosañcetanāhāre āyūhanameva bhayanti veditabbaṃ.

860而结生识：无论在何处投生，就在该处执取结生名色而出生；当它在那里生起时，由于它是根本，一切怖畏也就随之生起了。以此理由，应当了知：于识食，投生即是怖畏。

Paṭisandhiviññāṇañca yasmiṃ yasmiṃ ṭhāne abhinipatati, tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne paṭisandhināmarūpaṃ gahetvāva nibbattati, tasmiñca nibbatte sabbabhayāni nibbattāniyeva honti, tammūlakattāti, iminā kāraṇena viññāṇāhāre abhinipātoyeva bhayanti veditabbo.

861对于如此有怖畏的这些食，正自觉者为了彻底断除对粗抟食的喜爱，以'诸比丘，譬如一对夫妇'等方法，开示了子肉的譬喻；为了彻底断除对触食的喜爱，以'诸比丘，譬如一头无皮母牛'等方法，开示了无皮牛的譬喻；为了彻底断除对意思食的喜爱，以'诸比丘，譬如火坑'等方法，开示了火坑的譬喻；为了彻底断除对识食的喜爱，以'诸比丘，譬如罪犯'等方法，开示了百矛触背的譬喻。

Evaṃ sabhayesu pana imesu āhāresu sammāsambuddho kabaḷīkārāhāre nikantipariyādānatthaṃ ‘‘seyyathāpi, bhikkhave, dve jāyampatikā’’tiādinā (saṃ. ni. 2.63) nayena puttamaṃsūpamaṃ desesi. Phassāhāre nikantipariyādānatthaṃ ‘‘seyyathāpi, bhikkhave, gāvī niccammā’’tiādinā nayena niccammagāvūpamaṃ desesi. Manosañcetanāhāre nikantipariyādānatthaṃ ‘‘seyyathāpi, bhikkhave, aṅgārakāsū’’tiādinā nayena aṅgārakāsūpamaṃ desesi. Viññāṇāhāre nikantipariyādānatthaṃ ‘‘seyyathāpi, bhikkhave, coraṃ āgucāri’’ntiādinā nayena sattisatāhatūpamaṃ desesi.

862这里取其真实义，略作义解：据说，有一对夫妇，带着儿子，只带了少量旅粮，走上有百由旬的旷野道路。他们走了五十由旬，旅粮便用尽了。被饥渴所逼，他们坐在稀疏的树荫下。于是丈夫对妻子说：'贤妻，从此处四周五十由旬内，既没有村庄也没有市镇。所以，凡是男子应做的耕作、守牛等许多工作，我现在已经不能做了。来吧，把我杀了，吃一半的肉，将另一半作为旅粮，和儿子一起走出旷野。'妻子也说：'夫主，凡是女子应做的纺线、织布等许多工作，我现在也不能做了。来吧，把我杀了，吃一半的肉，将另一半作为旅粮，和儿子一起走出旷野。'于是丈夫对她说：'贤妻，如果女人死了，看得出两个人都会死，因为幼弱的孩子没有母亲是活不下去的。可是，如果我们活着，还能再得孩子。好吧，现在就杀了儿子，取他的肉走出旷野吧。'

Tatrāyaṃ bhūtamatthaṃ katvā saṅkhepato atthayojanā, dve kira jāyampatikā puttaṃ gahetvā parittena pātheyyena yojanasatikaṃ kantāramaggaṃ paṭipajjiṃsu. Tesaṃ paññāsa yojanāni gantvā pātheyyaṃ niṭṭhāsi. Te khuppipāsāturā viraḷacchāyāyaṃ nisīdiṃsu. Tato puriso bhariyaṃ āha ‘‘bhadde ito samantā paññāsa yojanāni gāmo vā nigamo vā natthi, tasmā yaṃ taṃ purisena kātabbaṃ bahumpi kasigorakkhādikammaṃ, na dāni sakkā taṃ mayā kātuṃ, ehi maṃ māretvā upaḍḍhamaṃsaṃ khāditvā upaḍḍhaṃ pātheyyaṃ katvā puttena saddhiṃ kantāraṃ nittharāhī’’ti. Sāpi āha ‘‘sāmi mayā dāni yaṃ taṃ itthiyā kātabbaṃ bahumpi suttakantanādikammaṃ, taṃ kātuṃ na sakkā, ehi maṃ māretvā upaḍḍhamaṃsaṃ khāditvā upaḍḍhaṃ pātheyyaṃ katvā puttena saddhiṃ kantāraṃ nittharāhī’’ti. Tato so taṃ āha ‘‘bhadde mātugāmamaraṇena dvinnaṃ maraṇaṃ paññāyati. Na hi mando kumāro mātaraṃ vinā jīvituṃ sakkoti. Yadi pana mayaṃ jīvāma, puna dārakaṃ labheyyāma, handa dāni puttakaṃ māretvā maṃsaṃ gahetvā kantāraṃ nittharāmā’’ti.

863于是母亲对儿子说：'孩子，到你父亲那里去。'儿子就去了。这时父亲心想：'我为了把儿子养育成人，受尽了耕作、守牛等不可量的苦，我不能杀儿子。就由你来杀你的儿子吧。'便说：'孩子，到你母亲那里去。'儿子又去了。这时母亲也想：'我为了求得儿子，行牛行、狗行、祈祷天神等，已经受了不可量的苦，更不必说怀胎守护之苦了。我绝不能杀儿子。'便说：'孩子，到你父亲那里去。'就这样，儿子在两人之间来回奔走时死去了。他们看见他死了，悲叹之后，依前面所讲的方法，取了肉，一边吃一边继续前行。他们吃这子肉，由于九种原因而感到厌恶，既不是为了嬉笑，也不是为了陶醉，不是为了装饰，也不是为了庄严，纯粹只是为了走出旷野。

Tato mātā puttamāha ‘‘tāta pitu santikaṃ gacchāhī’’ti. So agamāsi. Athassa pitā ‘‘mayā puttakaṃ posessāmīti kasigorakkhādīhi anappakaṃ dukkhamanubhūtaṃ, na sakkomi puttaṃ māretuṃ, tvaṃyeva tava puttakaṃ mārehī’’ti vatvā ‘‘tāta mātusantikameva gacchāhī’’ti āha. So agamāsi. Athassa mātāpi ‘‘mayā puttaṃ patthentiyā govatakukkuravatadevatāyācanādīhipi tāva anappakaṃ dukkhaṃ anubhūtaṃ, ko pana vādo kucchinā pariharantiyā? Na sakkāhaṃ puttaṃ māretu’’nti vatvā ‘‘tāta pitusantikaṃyeva gacchāhī’’ti āha. Evaṃ so dvinnaṃ antarā gacchantoyeva mato. Te taṃ disvā paridevitvā pubbe vuttanayeneva maṃsāni gahetvā khādantā pakkamiṃsu. Tesaṃ so puttamaṃsāhāro navahi kāraṇehi paṭikulattā neva davāya hoti, na madāya na maṇḍanāya na vibhūsanāya, kevalaṃ kantāranittharaṇatthāyeva hoti.

864由于哪九种理由而感到厌恶呢？因为是同族肉、亲属肉、子肉、爱子肉、年轻肉、生肉、非可畏肉、无盐、未熏制。因此，比丘如果这样把段食看作像子肉一样，他就会彻底断除对它的喜爱。这是子肉譬喻中的义理连结。

Katamehi navahi kāraṇehi paṭikūloti ce? Sajātimaṃsatāya ñātimaṃsatāya puttamaṃsatāya piyaputtamaṃsatāya taruṇamaṃsatāya āmakamaṃsatāya agorasamaṃsatāya aloṇatāya adhūpitatāyāti. Tasmā yo bhikkhu kabaḷīkārāhāraṃ evaṃ puttamaṃsasadisaṃ passati , so tattha nikantiṃ pariyādiyati. Ayaṃ tāva puttamaṃsūpamāyaṃ atthayojanā.

865在无皮牛的譬喻中，就像那头牛从脖子到蹄子被剥掉皮后，无论它倚靠在哪里，都会被虫子噬咬，只会成为苦的原因；同样，触无论以什么事或什么所缘为依靠而存在，都会成为由那些事和所缘产生的感受之苦的原因。因此，比丘如果这样把触食看作像无皮牛一样，他就会彻底断除对它的喜爱。这是无皮牛譬喻中的义理连结。

Niccammagāvūpamāyaṃ pana yathā sā gāvī gīvato yāva khurā, tāva cammaṃ uddāletvā muttā yaṃ yadeva nissāya tiṭṭhati, tattha pāṇakehi khajjamānā dukkhassevādhikaraṇaṃ hoti, evaṃ phassopi yaṃ yadeva vatthuṃ ārammaṇaṃ vā nissāya tiṭṭhati, taṃtaṃvatthārammaṇasambhavassa vedayitadukkhassa adhikaraṇameva hoti. Tasmā yo bhikkhu phassāhāraṃ evaṃ niccammagāvisadisaṃ passati , so tattha nikantiṃ pariyādiyati, ayaṃ niccammagāvūpamāyaṃ atthayojanā.

866在火坑的譬喻中，就像那火坑有大热恼的意义，同样三有也有大热恼的意义；就像那两个抓住手臂把人拖向那里的人，有拖入诸有的意义，这就是意思。因此，比丘如果这样把意思食看作像拖向火坑的人一样，他就会彻底断除对它的喜爱。这是火坑譬喻中的义理连结。

Aṅgārakāsūpamāyaṃ pana yathā sā aṅgārakāsu, evaṃ mahāpariḷāhaṭṭhena tayo bhavā. Yathā nānābāhāsu gahetvā tattha upakaḍḍhakā dve purisā, evaṃ bhavesu upakaḍḍhanaṭṭhena manosañcetanā. Tasmā yo bhikkhu manosañcetanāhāraṃ evaṃ aṅgārakāsūpakaḍḍhakapurisasadisaṃ passati, so tattha nikantiṃ pariyādiyati, ayaṃ aṅgārakāsūpamāyaṃ atthayojanā.

867在百矛刺穿的譬喻中，那个人在午前被一百支矛刺中，那些矛在他身上造成一百个伤口后，并不停留，贯穿而出，从背后落下；其余两百支矛也是如此。这样，未被矛刺中的地方不复存在，整个身体布满疮孔。仅仅一个伤口产生的痛苦已不可计量，何况三百个伤口！其中，矛刺入的时刻就像结生识生起的时刻；伤口的生起就像诸蕴的生起；伤口中苦受的生起，就像已生起的诸蕴中，以轮回为根本的种种苦的生起。另一种解释：那罪人就像结生识；由矛击产生的众多伤口，就像以识为缘所生的名色；以伤口为缘，那人产生剧烈的痛苦，就像以名色为缘，识生起三十二种业因、九十八种疾病等种种之苦。因此，比丘如果这样把识食看作像百矛刺穿一样，他就会彻底断除对它的喜爱。这是百矛刺穿譬喻中的义理连结。

Sattisatāhatūpamāyaṃ pana yena so puriso pubbaṇhasamaye sattisatena haññati, tamassa sarīre vaṇamukhasataṃ katvā antarā aṭṭhatvā vinivijjhitvā aparabhāgeyeva patati, evaṃ itarāni dve sattisatāni, evamassa patitokāse apatitvā apatitvā gatāhi sattīhi sabbasarīraṃ chiddāvachiddameva hoti, tassa ekavaṇamukhepi uppannassa dukkhassa pamāṇaṃ natthi, ko pana vādo tīsu vaṇamukhasatesu? Tattha sattinipātakālo viya paṭisandhiviññāṇanibbattakālo. Vaṇamukhajananaṃ viya khandhajananaṃ. Vaṇamukhesu dukkhavedanuppādo viya jātesu khandhesu vaṭṭamūlakanānāvidhadukkhuppādo. Aparo nayo, āgucārī puriso viya paṭisandhiviññāṇaṃ. Tassa sattighātehi uppannavaṇamukhāni viya viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ. Vaṇamukhapaccayā tassa purisassa kakkhaḷadukkhuppādo viya nāmarūpapaccayā viññāṇassa dvattiṃsakammakāraṇaaṭṭhanavutirogādivasena nānappakārakadukkhuppādo daṭṭhabbo. Tasmā yo bhikkhu viññāṇāhāraṃ evaṃ sattisatāhatasadisaṃ passati. So tattha nikantiṃ pariyādiyati, ayaṃ sattisatāhatūpamāyaṃ atthayojanā.

868当他这样断除对诸食的喜爱时，就彻底了知了四食；当这些食被彻底了知时，一切应被彻底了知的事物也都被彻底了知了。这也是世尊所说的：

So evaṃ imesu āhāresu nikantiṃ pariyādiyanto cattāropi āhāre parijānāti, yesu pariññātesu sabbampi pariññātaṃ vatthu pariññātameva hoti. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

869“比丘们！当段食被彻底了知时，对五欲的贪染就被彻底了知。当对五欲的贪染被彻底了知时，就不再有那个结——圣弟子被那个结所系缚，还会再来这个世间的结。比丘们！当触食被彻底了知时，三种受就被彻底了知。当三种受被彻底了知时，我说圣弟子没有更上应做的事了。比丘们！当意思食被彻底了知时，三种爱就被彻底了知。当三种爱被彻底了知时，我说圣弟子没有更上应做的事了。比丘们！当识食被彻底了知时，名色就被彻底了知。当名色被彻底了知时，我说圣弟子没有更上应做的事了。”

‘‘Kabaḷīkāre, bhikkhave, āhāre pariññāte pañcakāmaguṇiko rāgo pariññāto hoti. Pañcakāmaguṇike rāge pariññāte natthi taṃ saṃyojanaṃ, yena saṃyojanena saṃyutto ariyasāvako puna imaṃ lokaṃ āgaccheyya. Phasse, bhikkhave, āhāre pariññāte tisso vedanā pariññātā honti. Tīsu vedanāsu pariññātāsu ariyasāvakassa natthi kiñci uttarikaraṇīyanti vadāmi. Manosañcetanāya, bhikkhave, āhāre pariññāte tisso taṇhā pariññātā honti. Tīsu taṇhāsu pariññātāsu ariyasāvakassa natthi kiñci uttarikaraṇīyanti vadāmi. Viññāṇe, bhikkhave, āhāre pariññāte nāmarūpaṃ pariññātaṃ hoti. Nāmarūpe pariññāte ariyasāvakassa natthi kiñci uttarikaraṇīyanti vadāmī’’ti (saṃ. ni. 2.63).

870「爱集而有食集」：意思是，由于先前的爱集，在结生时诸食就集起产生了。怎样呢？在结生的刹那，依三事和合而生起的俱生色聚之中，有食素存在。这就是依爱为缘所生的已执受段食。而与结生心相应的触、思，以及心本身作为识——这些是依爱为缘所生的已执受的触食、意思食、识食。如此，应了知由于先前的爱集，而有结生诸食的集起。然而，因为这里把已执受和未执受的食合在一起解说，所以未执受的食也应当这样由爱集而有食集来理解：即在与贪同时生起的心所等起的色法中，有食素存在，这是依俱生的爱为缘所生的未执受段食。而与贪相应心相应的触、思，以及心本身作为识——这些是依爱为缘所生的未执受的触食、意思食、识食。

Taṇhāsamudayā āhārasamudayoti purimataṇhāsamudayā paṭisandhikānaṃ āhārānaṃ samudayo nibbatto hotīti attho. Kathaṃ? Paṭisandhikkhaṇe hi tisantativasena uppannasamatiṃsarūpabbhantare jātā ojā atthi. Ayaṃ taṇhāpaccayā nibbatto upādinnakakabaḷīkārāhāro. Paṭisandhicittasampayuttā pana phassacetanā sayañca cittaṃ viññāṇanti ime taṇhāpaccayā nibbattā upādinnakaphassamanosañcetanā viññāṇāhārāti. Evaṃ tāva purimataṇhāsamudayā paṭisandhikānaṃ āhārānaṃ samudayo veditabbo. Yasmā panidha upādinnakāpi anupādinnakāpi āhārā missetvā kathitā, tasmā anupādinnakānampi evaṃ taṇhāsamudayā āhārasamudayo veditabbo . Aṭṭhalobhasahagatacittasamuṭṭhitesu hi rūpesu ojā atthi, ayaṃ sahajātataṇhāpaccayā nibbatto anupādinnakakabaḷīkārāhāro. Lobhasahagatacittasampayuttā pana phassacetanā sayañca cittaṃ viññāṇanti ime taṇhāpaccayā nibbattā anupādinnakaphassamanosañcetanā viññāṇāhārāti.

871「爱灭而有食灭」：由于作为已执受与未执受诸食之缘的爱灭尽，以这样的爱灭，便了知食的灭。其余部分如前所述。这里有一点不同：在此处，四谛都是以自性而说出的。和这里一样，此后所有的场合也是如此。因此，在一切地方，都不应糊涂，而应抽出四谛。又在所有场合，‘贤友！仅以此份……’这一交付教法的说法，应配合各处分说的法而连结起来。它在这里的连结是这样的：‘仅以此份’——就是以这个关于食的开示中所说的作意通达的意义而说。这个道理适用于一切地方。

Taṇhānirodhāāhāranirodhoti imissā upādinnakānañca anupādinnakānañca āhārānaṃ paccayabhūtāya taṇhāya nirodhena āhāranirodho paññāyati. Sesaṃ vuttanayameva. Ayaṃ pana viseso, idha cattāripi saccāni sarūpeneva vuttāni. Yathā ca idha, evaṃ ito uttarimpi sabbavāresūti. Tasmā sabbattha asammuyhantena saccāni uddharitabbāni. Sabbavāresu ca ‘‘ettāvatāpi kho āvuso’’ti idaṃ desanāniyyātanaṃ tattha tattha desitadhammavasena yojetabbaṃ. Tassa idha tāva ayaṃ yojanā ettāvatāpīti imāya āhāradesanāya vuttamanasikārappaṭivedhavasenāpīti vuttaṃ hoti. Esa nayo sabbatthāpi.

969食品的注释结束。

Āhāravāravaṇṇanā niṭṭhitā.

970谛品的注释

Saccavāravaṇṇanā

91现在，“贤友，太好了”等等，是按照前面说过的方式，比丘们在随喜、赞叹长老所说的话之后，又进一步问了问题。而长老又用另一种方式来为他们解答。这个模式也适用于从此以后所有的段落。因此，从此以后，我们将不再理会这类叙述性话语，只针对他用每一种方式解答的内容来注释各自的含义。而对于这一段落的略说开示中，“他了知苦”这句里的“苦”，指的就是苦谛。至于在广说开示中，所有应说的内容，都已在《清净道论》的“谛的解释”中说过了。

91. Idāni ‘‘sādhāvuso’’ti purimanayeneva therassa bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā te bhikkhū uttarimpi pañhaṃ pucchiṃsu. Thero ca nesaṃ aññenapi pariyāyena byākāsi. Esa nayo ito paresupi sabbavāresu. Tasmā ito paraṃ evarūpāni vacanāni anāmasitvā yena yena pariyāyena byākaroti, tassa tasseva atthaṃ vaṇṇayissāma. Imassa pana vārassa saṅkhepadesanāyaṃ dukkhañca pajānātīti ettha dukkhanti dukkhasaccaṃ. Vitthāradesanāyaṃ pana yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ sabbaṃ visuddhimagge saccaniddese vuttamevāti.

972谛品注释结束。

Saccavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

973老死品注释

Jarāmaraṇavāravaṇṇanā

92从此以后，是以缘起为方式进行的开示。在这里，首先在老死段落中，“那些各个的”这一句，应知是简略地对于众多有情的共通说明。因为，如果说“这是提婆达多的老，这是善月的老”，像这样说上一整天，也不能穷尽一切有情。但用这两个词，就没有任何有情不被包含了。因此说：“这是简略地对于众多有情的共通说明”。

92. Ito paraṃ paṭiccasamuppādavasena desanā hoti. Tattha jarāmaraṇavāre tāva tesaṃ tesanti ayaṃ saṅkhepato anekesaṃ sattānaṃ sādhāraṇaniddesoti ñātabbo. Yā devadattassa jarā, yā somadattassa jarāti evañhi divasampi kathentassa neva sattā pariyādānaṃ gacchanti. Imehi pana dvīhi padehi na koci satto apariyādinno hoti. Tasmā vuttaṃ ‘‘ayaṃ saṅkhepato anekesaṃ sattānaṃ sādhāraṇaniddeso’’ti.

874“在其各自的”这一句，是以趣和生类的方式，对众多部类的共通说明。“七部类”是对以共通说明所概括的实体状态的具体举例。而“老、老化状态”等之中，“老”是实体说明。“老化状态”是行相说明。“牙齿脱落等”是在时间流逝中的作用说明。最后两个是本质说明。因为，通过“这是老”这个词，从实体上指明了老，因此这是它的实体说明。通过“老化状态”这个词，从行相上指明了老，因此这是它的行相说明。通过“牙齿脱落”，从时间流逝中，老起了使牙齿和指甲呈现脱落状态的作用，由此指明了老。通过“头发灰白”，从时间流逝中，老起了使头发和体毛呈现灰白状态的作用，由此指明了老。通过“皮肤有皱纹”，从时间流逝中，老起了使肉枯萎后皮肤呈现皱纹状态的作用，由此指明了老。因此，它的“牙齿脱落”等这三种说明，是在时间流逝中的作用说明。通过这些变异现象的显现，显示了已经显露出来的“显露的老”。正如水、火或风，通过草木等的被冲毁、摧毁，或被烧焦，它们所行的路径变得明显，但那条所行路径并非就是那些水、火等本身；同样地，老通过牙齿等的脱落等相状，让它所行的路径变得明显，即使睁开眼也能被领会。但牙齿脱落等本身并不是老，因为老并不是眼所能识知的。

Tamhi tamhīti ayaṃ gatijātivasena anekesaṃ nikāyānaṃ sādhāraṇaniddeso. Sattanikāyeti sādhāraṇaniddesena niddiṭṭhassa sarūpanidassanaṃ. Jarā jīraṇatātiādīsu pana jarāti sabhāvaniddeso. Jīraṇatāti ākāraniddeso. Khaṇḍiccantiādayo kālātikkame kiccaniddesā. Pacchimā dve pakatiniddesā. Ayañhi jarāti iminā padena sabhāvato dīpitā, tenassāyaṃ sabhāvaniddeso. Jīraṇatāti iminā ākārato. Tenassāyaṃ ākāraniddeso. Khaṇḍiccanti iminā kālātikkame dantanakhānaṃ khaṇḍitabhāvakaraṇakiccato. Pāliccanti iminā kesalomānaṃ palitabhāvakaraṇakiccato. Valittacatāti iminā maṃsaṃ milāpetvā tace valittabhāvakaraṇakiccato dīpitā. Tenassā ime khaṇḍiccantiādayo tayo kālātikkame kiccaniddesā. Tehi imesaṃ vikārānaṃ dassanavasena pākaṭībhūtā pākaṭajarā dassitā. Yatheva hi udakassa vā aggino vā vātassa vā tiṇarukkhādīnaṃ sambhaggapalibhaggatāya vā jhāmatāya vā gatamaggo pākaṭo hoti, na ca so gatamaggo tāneva udakādīni, evameva jarāya dantādīsu khaṇḍiccādivasena gatamaggo pākaṭo, cakkhuṃ ummīletvāpi gayhati. Na ca khaṇḍiccādīneva jarā, na hi jarā cakkhuviññeyyā hoti.

875而“寿命的减损、诸根的成熟”这两个词，是说明由于在时间流逝中变得明显，因而被称为“寿尽”和“眼等诸根成熟”的本质。因此，应知这最后两个是本质说明。

Āyuno saṃhāni indriyānaṃ paripākoti imehi pana padehi kālātikkameyeva abhibyattatāya āyukkhayacakkhādiindriyaparipākasaññitāya pakatiyā dīpitā. Tenassime pacchimā dve pakatiniddesāti veditabbā.

876在这里，对于已经衰老的人来说，他的寿命是在减损的，所以用结果来指代原因，把「老」称为「寿命的减损」。再者，在年轻时，眼等诸根极其清净、能轻松地捕捉到很微细的境界；可当他衰老时，那些根就变得衰朽、混乱、不清楚，连粗大的境界也没有能力去捕捉了。因此，同样借由结果来指代原因，把老说成「诸根的成熟」。而这样解说的老，总共有两种：显露的老和隐藏的老。

Tattha yasmā jaraṃ pattassa āyu hāyati, tasmā jarā ‘‘āyuno saṃhānī’’ti phalūpacārena vuttā . Yasmā ca daharakāle suppasannāni sukhumampi attano visayaṃ sukheneva gaṇhanasamatthāni cakkhādīni indriyāni jaraṃ pattassa paripakkāni āluḷitāni avisadāni oḷārikampi attano visayaṃ gahetuṃ asamatthāni honti, tasmā ‘‘indriyānaṃ paripāko’’tipi phalūpacāreneva vuttā. Sā panāyaṃ evaṃ niddiṭṭhā sabbāpi jarā pākaṭā paṭicchannāti duvidhā hoti.

877其中，在物质现象里，因为能看到诸如牙齿脱落、残缺等变化，这种老就称为「显露的老」。而在非物质现象中，看不到那类明显的变化，所以称为「隐藏的老」。这里所说的那种牙齿脱落等状态，之所以能被清楚地了知，是因为那些牙齿等所显现出来的形色；人们用眼睛看见它，再通过意门思惟：“这些牙齿被老所损坏了”，由此了知到老的存在。这就好比见到装在水池处的牛头等（出水口），就知道下面有水存在一样。此外，老还有一种分类：即「无间隔的老」和「有间隔的老」。其中，对于珠宝、黄金、银、珊瑚、太阳等，对于只在几天到几十天内短暂存活的有情，以及花朵、果实、嫩芽等不属于有情的对象，它们的颜色等特质在中间过程中不易被察觉，所以这种老称为「无间隔的老」，意思是相续不断、没有间隔的老。而与此相反的，如前所述的其他情况中，颜色等变化在中间各阶段都很容易被察觉，应当了知那称为「有间隔的老」。

Tattha dantādīsu khaṇḍabhāvādidassanato rūpadhammesu jarā pākaṭajarā nāma. Arūpadhammesu pana tādisassa vikārassa adassanato paṭicchannajarā nāma. Tattha yvāyaṃ khaṇḍādibhāvo dissati, so tādisānaṃ dantādīnaṃ suviññeyyattā vaṇṇoyeva, taṃ cakkhunā disvā manodvārena cintetvā ‘‘ime dantā jarāya pahaṭā’’ti jaraṃ jānāti udakaṭṭhāne baddhāni gosīsādīni oloketvā heṭṭhā udakassa atthibhāvaṃ jānanaṃ viya. Puna avīci savīcīti evampi duvidhā hoti. Tattha maṇikanakarajatapavāḷasūriyādīnaṃ mandadasakādīsu pāṇīnaṃ viya pupphaphalapallavādīsu ca apāṇīnaṃ viya antarantarā vaṇṇavisesādīnaṃ duviññeyyattā jarā avīcijarā nāma, nirantarajarāti attho. Tato aññesu pana yathāvuttesu antarantarā vaṇṇavisesādīnaṃ suviññeyyattā jarā savīcijarā nāmāti veditabbā.

878从此以后所说的“那些各个的”等，应当按照前面已经讲过的道理来了知。至于“死、消逝状态”等当中：「死」是就消逝的作用而言，这是一蕴、四蕴、五蕴等有情种类的通称。「消逝状态」是以状态词来标示死的相。「破坏」是指已经死去的诸蕴达到了坏灭。「消失」是指如同一个破碎的陶罐一样，那些已经破坏的、死去的诸蕴，无论用哪种方式，都不再存在，这是对此义理的开显。「死亡、死」是指被称为死神的死，以此否定了断灭死等（不正常的死）。所谓“时”名为终结者，他的作用就是「寿尽」，由此显示出世间共同认定的那种死。

Ito paraṃ, tesaṃ tesantiādi vuttanayeneva veditabbaṃ. Cuti cavanatātiādīsu pana cutīti cavanakavasena vuccati, ekacatupañcakkhandhānaṃ sāmaññavacanametaṃ. Cavanatāti bhāvavacanena lakkhaṇanidassanaṃ. Bhedoti cutikkhandhānaṃ bhaṅguppattiparidīpanaṃ. Antaradhānanti ghaṭasseva bhinnassa bhinnānaṃ cutikkhandhānaṃ yena kenaci pariyāyena ṭhānābhāvaparidīpanaṃ. Maccu maraṇanti maccusaṅkhātaṃ maraṇaṃ. Tena samucchedamaraṇādīni nisedheti. Kālo nāma antako, tassa kiriyāti kālakiriyā. Etena lokasammutiyā maraṇaṃ dīpeti.

879现在为了从究竟义（胜义）上来阐明，所以接着说“诸蕴的破坏”等。因为依究竟义，只有诸蕴在坏灭，并没有任何一个所谓的“有情”在死去。然而，当诸蕴正在坏灭时，世间假名地说“有情在死”；当诸蕴已经坏灭以后，就假名说“有情死了”。

Idāni paramatthena dīpetuṃ, khandhānaṃ bhedotiādimāha. Paramatthena hi khandhāyeva bhijjanti, na satto nāma koci marati. Khandhesu pana bhijjamānesu satto marati, bhinnesu matoti vohāro hoti.

880在这里，以四蕴有（无色界有）来说，是指诸蕴的破坏；以一蕴有（无想有情有）来说，是指躯体的舍弃。或者应这样理解：以四蕴有等（四蕴有和一蕴有）来说，是诸蕴的破坏；以其余二者（五蕴有）来说，是躯体的舍弃。为什么？因为在两种有（五蕴有和一蕴有）中，都有称为色身的躯体存在。又或者，因为在四大王天等地方，诸蕴只是坏灭，并没有舍弃什么，所以依那些情况说为“诸蕴的破坏”；而在人、人等之中，则有躯体的舍弃。而在此处，由于以“舍弃躯体”作为死的原因，所以说「死是躯体的舍弃」，应当了知这层意义。

Ettha ca catuvokāravasena khandhānaṃ bhedo, ekavokāravasena kaḷevarassa nikkhepo. Catuvokāravasena vā khandhānaṃ bhedo, sesadvayavasena kaḷevarassa nikkhepo veditabbo. Kasmā? Bhavadvayepi rūpakāyasaṅkhātassa kaḷevarassa sambhavato. Atha vā yasmā ca cātumahārājikādīsu khandhā bhijjanteva, na kiñci nikkhipanti, tasmā tesaṃ vasena khandhānaṃ bhedo, manussādīsu kaḷevarassa nikkhepo. Ettha ca kaḷevarassa nikkhepakāraṇato maraṇaṃ kaḷevarassa nikkhepoti vuttanti evamattho daṭṭhabbo.

881像这样，这个老和这个死，所谓“贤友，这称为”，就是把这两者合在一起，称为「老死（jarāmaraṇa）」。其余的内容，和前面所说的方法一样。

Iti ayañca jarā idañca maraṇaṃ. Idaṃ vuccatāvusoti idaṃ ubhayampi ekato katvā jarāmaraṇanti kathīyati. Sesaṃ vuttanayamevāti.

983老死品的注释结束。

Jarāmaraṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

984生品的注释。

Jātivāravaṇṇanā

93在生品中，「生」与「已生」等：以正在产生的意义而称为「生」，这适用于处所还不圆满的时候。以已经产生的意义而称为「已生」，这适用于处所圆满的时候。以进入的意义而称为「降入」，这适用于卵生和胎生的时候；因为他们进入卵壳和子宫，就好像是钻进去一样执取结生。以现起出生的意义而称为「现起出生」，这适用于湿生和化生的时候；因为他们明显地出生。以上是通说的开示。

93. Jātivāre jāti sañjātītiādīsu jāyanaṭṭhena jāti, sā aparipuṇṇāyatanavasena yuttā. Sañjāyanaṭṭhena sañjāti, sā paripuṇṇāyatanavasena yuttā. Okkamanaṭṭhena okkanti, sā aṇḍajajalābujavasena yuttā. Te hi aṇḍakosañca vatthikosañca okkamantā pavisantā viya paṭisandhiṃ gaṇhanti. Abhinibbattanaṭṭhena abhinibbatti, sā saṃsedajaopapātikavasena yuttā, te hi pākaṭāyeva hutvā nibbattanti. Ayaṃ tāva vohāradesanā.

883现在讲的是究竟义的开示。因为在究竟义上，只有诸蕴显现，并没有众生。这其中，关于「诸蕴」，应当知道：在只有一种蕴的生存状态中，它包含一个蕴；在有四种蕴的生存状态中，包含四个蕴；在有五种蕴的生存状态中，则包含五个蕴。「显现」指的就是产生。关于「诸处」，在这里应当知道，就是依据在各处所正在产生的那些处来统摄。「获得」就是在相续中的显现，因为这些法只要显现，就已经算是被获得了。这句「贤友，这称为生」的话，是把从通说和究竟义两种方式所开示的「生」，做了一个总结。而在「有的集起」这句话里，须知道，作为生的缘的就是业有。其余的内容，跟前面已经说明的道理一样。

Idāni paramatthadesanā hoti. Khandhāyeva hi paramatthato pātubhavanti, na satto. Tattha ca khandhānanti ekavokārabhave ekassa catuvokārabhave catunnaṃ pañcavokārabhave pañcannampi gahaṇaṃ veditabbaṃ. Pātubhāvoti uppatti. Āyatanānanti ettha tatra tatra uppajjamānāyatanavaseneva saṅgaho veditabbo. Paṭilābhoti santatiyaṃ pātubhāvoyeva. Pātubhavantāneva hi tāni paṭiladdhāni nāma honti. Ayaṃ vuccatāvuso jātīti iminā padena vohārato paramatthato ca desitāya jātiyā nigamanaṃ karotīti. Bhavasamudayāti ettha pana jātiyā paccayabhūto kammabhavo veditabbo. Sesaṃ vuttanayamevāti.

987对生品的解释到此结束。

Jātivāravaṇṇanā niṭṭhitā.

988有品的解释

Bhavavāravaṇṇanā

94在有品中，「欲有」指的就是业有和再生有。其中，所谓业有，就是能导向欲有的那个业本身。由于它是再生有的原因，就像「佛陀的出世是乐」（《法句》194），「恶的积聚是苦」（《法句》117）这些例子一样，借由果的名称把它叫做「有」。所谓再生有，就是由那个业所生起的、被执取的五蕴。因为它在那个地方存在，所以称之为「有」。这样，在一切情况下，这里的业和再生这两者，在此处都被称为「欲有」。对于色有和无色有，也是同样的道理。而在「取的集起」这句话中，对于善的业有来讲，「取」只是作为亲依止缘而成为缘；对于不善的业有，它既是亲依止缘，也是俱生缘等；对于所有的再生有，也都是作为亲依止缘而成为缘。其余的道理，跟前面说的一样。

94. Bhavavāre kāmabhavoti kammabhavo ca upapattibhavo ca. Tattha kammabhavo nāma kāmabhavūpagaṃ kammameva. Tañhi upapattibhavassa kāraṇattā ‘‘sukho buddhānamuppādo (dha. pa. 194) dukkho pāpassa uccayo’’tiādīni (dha. pa. 117) viya phalavohārena bhavoti vuttaṃ. Upapattibhavo nāma tena kammena nibbattaṃ upādinnakhandhapañcakaṃ. Tañhi tattha bhavatīti katvā bhavoti vuttaṃ. Evaṃ sabbathāpi idaṃ kammañca upapatti ca ubhayampetamidha ‘‘kāmabhavo’’ti vuttaṃ. Esa nayo rūpārūpabhavesu. Upādānasamudayāti ettha pana upādānaṃ kusalakammabhavassa upanissayavaseneva paccayo hoti. Akusalakammabhavassa upanissayavasenapi sahajātādivasenapi. Upapattibhavassa pana sabbassāpi upanissayavaseneva. Sesaṃ vuttanayamevāti.

990对有品的解释到此结束。

Bhavavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

991取支的解释

Upādānavāravaṇṇanā

95在取支中，关于「欲取」等：所依的欲被这种贪执取，或者它自己执取那欲，所以称为「欲取」。又或者，欲本身就是取，所以称为「欲取」。这里的「取」是指紧紧的执取。因为这里的前缀“upa”有坚固的意思，就像在“upāyāsa（逼恼）”、“upakaṭṭhā（近行）”等词中那样。这是对五欲中贪染的统称。这是此处的简要解释。详细的解释，应当按照《法集论》1220和《分别论》938中所说的方式了知：“其中，什么是欲取？即对诸欲的欲贪”等。

95. Upādānavāre kāmupādānantiādīsu vatthukāmaṃ upādiyati etena, sayaṃ vā taṃ upādiyatīti kāmupādānaṃ. Kāmo ca so upādānañcāti vā kāmupādānaṃ. Upādānanti daḷhaggahaṇaṃ vuccati. Daḷhattho hi ettha upasaddo, ‘‘upāyāsa upakaṭṭhā’’tiādīsu viya pañcakāmaguṇikarāgassetaṃ adhivacanaṃ. Ayamettha saṅkhepo. Vitthārato panetaṃ ‘‘tattha katamaṃ kāmupādānaṃ, yo kāmesu kāmacchando’’ti (dha. sa. 1220; vibha. 938) vuttanayena veditabbaṃ.

886同样地，「见取」是指：见本身就是取，所以称为「见取」。或者，它执取见，又或者以这个见去执取其他见，所以称为「见取」。因为后起的见会执取前起的见，或者人们以那一个见去执取其他各种见。正如经中所说：“我与世间是常住，唯有这是真实的，其他都是虚妄的”等。这是对除了戒禁取和我语取之外的一切恶见的统称。这是此处的简要解释。详细的解释，则应按照《法集论》1220和《分别论》938中所说的方式了知：“其中，什么是见取？即认为‘布施不存在’……”等。

Tathā diṭṭhi ca sā upādānañcāti diṭṭhupādānaṃ. Atha vā diṭṭhiṃ upādiyati, upādiyanti vā etena diṭṭhinti diṭṭhupādānaṃ. Upādiyati hi purimadiṭṭhiṃ uttaradiṭṭhi. Upādiyanti ca tāya diṭṭhiṃ. Yathāha ‘‘sassato attā ca loko ca, idameva saccaṃ moghamañña’’ntiādi (ma. ni. 3.27), sīlabbatupādānaattavādupādānavajjassa sabbadiṭṭhigatassetaṃ adhivacanaṃ. Ayamettha saṅkhepo. Vitthārato panetaṃ ‘‘tattha katamaṃ diṭṭhupādānaṃ natthi dinna’’nti (dha. sa. 1220; vibha. 938) vuttanayena veditabbaṃ.

887同样地，「戒禁取」是指：人们以这种行为执取戒禁，或者这种行为本身执取戒禁，再或者戒禁本身就是取，所以称为「戒禁取」。因为，像执著于牛戒、牛禁等，并且认为“这样就是清净”的倾向，它本身就已经是取了。这是此处的简要解释。详细的解释，则应按照如下方式了知：“其中，什么是戒禁取？即外道沙门、婆罗门以为‘通过戒律而清净’……”等。

Tathā sīlabbataṃ upādiyanti etena, sayaṃ vā taṃ upādiyati, sīlabbatañca taṃ upādānañcāti vā sīlabbatupādānaṃ. Gosīlagovatādīni hi evaṃ suddhīti abhinivesato sayameva upādānāni ayamettha saṅkhepo. Vitthārato panetaṃ ‘‘tattha katamaṃ sīlabbatupādānaṃ, ito bahiddhā samaṇabrāhmaṇānaṃ sīlena suddhī’’ti vuttanayena veditabbaṃ.

888现在，他们依此而说，所以称为“论”。他们依此而执取，所以称为“取”。他们说什么、执取什么呢？执取“我”。所以，执取关于“我”的言论，或者执取属于“我”的言论，就叫做「我语取」。或者，仅仅是因为执取有“我”这样的言说，就凭借它来执取“我”，所以称为「我语取」。这是对二十种基础所构成的有身见的名称。这是概要。详细来说，应按照《法集论》1223所说的方式了知：“其中，什么是我语取？在此世间，未听闻的凡夫，不见圣者……”等。

Idāni vadanti etenāti vādo. Upādiyanti etenāti upādānaṃ. Kiṃ vadanti, upādiyanti vā? Attānaṃ. Attano vādupādānaṃ attavādupādānaṃ. Attavādamattameva vā attāti upādiyati etenāti attavādupādānaṃ, vīsativatthukāya sakkāyadiṭṭhiyā etaṃ adhivacanaṃ. Ayamettha saṅkhepo. Vitthārato panetaṃ ‘‘tattha katamaṃ attavādupādānaṃ, idha assutavā puthujjano ariyānaṃ adassāvī’’ti (dha. sa. 1223) vuttanayena veditabbaṃ.

889在「渴爱集起」这句中，这里的渴爱对于「欲取」来说，是作为亲依止缘，或者以无间缘、等无间缘、无有缘、离去缘、习行缘等方式成为缘；对于其余三种取，则也以俱生缘等方式成为缘。其余的就按照前面所说的方法来理解。

Taṇhāsamudayāti ettha taṇhā kāmupādānassa upanissayavasena anantarasamanantaranatthivigatāsevanavasena vā paccayo. Avasesānaṃ pana sahajātādivasenāpi. Sesaṃ vuttanayamevāti.

997取支的解释完毕。

Upādānavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

998渴爱支的解释

Taṇhāvāravaṇṇanā

96在渴爱节中，「色渴爱」……乃至「法渴爱」：如此，在眼门等速行路线上生起的渴爱，就像「长者子」「婆罗门子」等依父亲而得名一样，依与父亲相似的所缘而得名。在此，以色为所缘的渴爱，或对于色的渴爱，称为「色渴爱」。当它以欲贪的状态，乐著于色而生起时，是「欲爱」。当它以常见相应贪的状态，认为色是常、恒久、永恒，如此乐著于色而生起时，是「有爱」。当它以断见相应贪的状态，认为色会断灭、坏灭、死后将不存在，如此乐著于色而生起时，是「非有爱」。如此，色渴爱有三种。如同色渴爱，声渴爱等也是如此，这些便成为十八种渴爱行。它们在内色等方面有十八种，在外色等方面有十八种，合共三十六种。如此，过去三十六种，未来三十六种，现在三十六种，总计一百零八种。或者，依「执取内，而有『我是』、『我是如此』」（《分别论》973-974）等说法，内色等所依有十八种；依「执取外，而有『依此而我是』、『依此而我是如此』」（《分别论》975）等说法，外色等所依有十八种，合共三十六种。如此，过去三十六种，未来三十六种，现在三十六种，也总计为一百零八种渴爱行。再作归纳时，在色等六种所缘上，只有六种渴爱身，也就是仅有欲爱、有爱、非有爱这三种。如此——

96. Taṇhāvāre rūpataṇhā…pe… dhammataṇhāti evaṃ cakkhudvārādīsu javanavīthiyaṃ pavattāya taṇhāya ‘‘seṭṭhiputto brāhmaṇaputto’’ti evamādīsu pitito nāmaṃ viya pitisadisārammaṇato nāmaṃ. Ettha ca rūpārammaṇā taṇhā, rūpe taṇhāti rūpataṇhā. Sā kāmarāgabhāvena rūpaṃ assādentī pavattamānā kāmataṇhā. Sassatadiṭṭhisahagatarāgabhāvena rūpaṃ niccaṃ dhuvaṃ sassatanti evaṃ assādentī pavattamānā bhavataṇhā. Ucchedadiṭṭhisahagatarāgabhāvena rūpaṃ ucchijjati vinassati pecca na bhavissatīti evaṃ assādentī pavattamānā vibhavataṇhāti evaṃ tividhā hoti. Yathā ca rūpataṇhā, tathā saddataṇhādayopīti etāni aṭṭhārasa taṇhāvicaritāni honti. Tāni ajjhattarūpādīsu aṭṭhārasa, bahiddhārūpādīsu aṭṭhārasāti chattiṃsa. Iti atītāni chattiṃsa, anāgatāni chattiṃsa, paccuppannāni chattiṃsāti aṭṭhasataṃ. ‘‘Ajjhattikassupādāya ‘asmī’ti hoti , ‘itthasmī’ti hotī’’ti (vibha. 973-974) vā evamādīnā ajjhattikarūpādinissitāni aṭṭhārasa, ‘‘bāhirassupādāya ‘iminā asmī’ti hoti, ‘iminā itthasmī’ti hotī’’ti vā (vibha. 975) evamādinā bāhirarūpādinissitāni aṭṭhārasāti chattiṃsa. Iti atītāni chattiṃsa, anāgatāni chattiṃsa, paccuppannāni chattiṃsāti evampi aṭṭhasatataṇhāvicaritāni honti. Puna saṅgahe karīyamāne rūpādīsu ārammaṇesu chaḷeva taṇhākāyā tissoyeva kāmataṇhādayo hontīti evaṃ –

891「解释」指因其具有解释的含义（而称为解释）；「广说」指因其具有广说的含义（而称为广说）。

Niddesatthena niddesa-vitthārā vitthārassa ca;

892此外，有智慧的人应当通过归纳来了知渴爱。

Puna saṅgahato taṇhā, viññātabbā vibhāvināti.

893在「受之集」这句中，所谓「受」，指的是果报的受。如果要问：它如何成为六门中渴爱的缘呢？通过可被乐著。的确，由于对乐受的乐著，有情们执取受为「我的」，从而对受生起了渴爱，成为染著于受的人。之后，在眼门只希求那些可爱的色，得到之后就乐著它，并且对那些提供所缘的画师等做恭敬供养。同样地，在耳门等，他们希求可爱的声等，得到后就乐著它们，并对那些提供所缘的弹琴者、调香师、厨师、织工、种种技艺展示者等做恭敬供养。这像什么呢？就像那些因为爱儿子而把儿子执取为「我的」的人，他们恭敬供养乳母，只给儿子喂那些合适又柔和的奶等等，这样来喂养他。其余的内容，就按照前面说过的方法来理解。

Vedanāsamudayāti ettha pana vedanāti vipākavedanā adhippetā. Sā kathaṃ chasu dvāresu taṇhāya paccayo hotīti ce? Assādanīyato. Sukhāya hi vedanāya assādanena sattā vedanaṃ mamāyantā vedanāya taṇhaṃ uppādetvā vedanārāgarattā hutvā cakkhudvāre iṭṭhameva rūpaṃ patthenti, laddhā ca naṃ assādenti, ārammaṇadāyakānañca cittakārādīnaṃ sakkāraṃ karonti. Tathā sotadvārādīsu iṭṭhe ca saddādayo patthenti, laddhā ca ne assādenti, ārammaṇadāyakānañca vīṇāvādaka-gandhikasūda-tantavāya-nānāvidhasippasandassakādīnaṃ sakkāraṃ karonti. Yathā kiṃ? Yathā puttasinehena puttaṃ mamāyantā dhātiyā sakkāraṃ karonti, sappāyasappikhīrādīniyeva naṃ pāyenti ceva bhojenti ca. Sesaṃ vuttanayameva.

1003渴爱节注释结束。

Taṇhāvāravaṇṇanā niṭṭhitā.

1004受节注释

Vedanāvāravaṇṇanā

9797. 在受节中，「受身」是指受的集合。「眼触所生受……乃至……意触所生受」，这是根据《分别论》的记载——「眼触所生受有善的、有不善的、有无记的」——对于在眼门等中生起的善、不善、无记受，其命名的方式，就好比「舍利弗」「满慈子」等是从母亲的名字得名一样，这是从类似母亲的依处来命名的。而这里的词义是：以眼触为因而生起的受，就叫作眼触所生受。这一解释方法适用于所有类似之处。以上是此处的总括说明。然而，从果报的角度来说，眼门中的受，应当知道是与两种眼识、两种意界、三种意识界相应的受。这一方法适用于耳门等。在意门中，则只与意识界相应。

97. Vedanāvāre vedanākāyāti vedanāsamūhā. Cakkhusamphassajā vedanā…pe… manosamphassajā vedanāti etaṃ ‘‘cakkhusamphassajā vedanā atthi kusalā, atthi akusalā, atthi abyākatā’’ti (vibha. 34) evaṃ vibhaṅge āgatattā cakkhudvārādīsu pavattānaṃ kusalākusalābyākatavedanānaṃ ‘‘sāriputto, mantāṇiputto’’ti evamādīsu mātito nāmaṃ viya mātisadisavatthuto nāmaṃ. Vacanattho panettha cakkhusamphassahetu jātā vedanā cakkhusamphassajā vedanāti. Esa nayo sabbattha. Ayaṃ tāvettha sabbasaṅgāhikakathā . Vipākavasena pana cakkhudvāre dve cakkhuviññāṇāni, dve manodhātuyo, tisso manoviññāṇadhātuyoti etāhi sampayuttavasena vedanā veditabbā. Esa nayo sotadvārādīsu. Manodvāre manoviññāṇadhātusampayuttāva.

895在「触之集」这句中，应当知道：在五门中，对于以五处为依处的受，它们的集起，就是与它们同时生起的眼触等的集起。对于其余的受，眼触等则是通过亲依止等方式成为缘。在意门中，对于那些以彼为所缘的受，以及无门的结生、有分、死时的受，应当知道它们的集起，就是与它们同时生起的意触的集起。其余的内容，就按照前面说过的方法来理解。

Phassasamudayāti ettha pana pañcadvāre pañcavatthukavedanānaṃ sahajātacakkhusamphassādisamudayā samudayo hoti. Avasesānaṃ cakkhusamphassādayo upanissayādivasena paccayā. Manodvāre tadārammaṇavedanānaṃ advārikānañca paṭisandhibhavaṅgacutivedanānaṃ sahajātamanosamphassasamudayā samudayo hotīti veditabbo. Sesaṃ vuttanayameva.

1007受节注释结束。

Vedanāvāravaṇṇanā niṭṭhitā.

1008触节注释

Phassavāravaṇṇanā

98在触一节中，「眼触」指在眼处的触。这个方法适用于所有各处。至此，「眼触……乃至……身触」所说的是善和不善果报、以五处为依处的十种触。「意触」这个词是指其余的二十二种世间果报、与意相应的触。关于「六处集」：应该知道，由于眼等六处的集起，这六种触的集起也就发生了。其余的部分，就按照前面已经说过的方法来理解。

98. Phassavāre cakkhusamphassoti cakkhumhi samphasso. Esa nayo sabbattha. Cakkhusamphasso…pe… kāyasamphassoti ettāvatā ca kusalākusalavipākā pañcavatthukā dasa samphassā vuttā honti. Manosamphassoti iminā sesā bāvīsati lokiyavipākamanasampayuttaphassā. Saḷāyatanasamudayāti channaṃ cakkhādīnaṃ āyatanānaṃ samudayena imassa chabbidhassāpi samphassassa samudayo hotīti veditabbo. Sesaṃ vuttanayamevāti.

1010触节注释结束。

Phassavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

1011六处节注释

Saḷāyatanavāravaṇṇanā

99在六处节中，关于「眼处」等需要解释的内容，全部和《清净道论》「蕴的解释」与「处的解释」中所说的方法一样。而在「名色集」这里，是什么样的名、什么样的色，以及什么样的名色成为某个处的缘，依此就可以知道：由名色集而有六处集——按照《清净道论》「缘起解释」中说明的方法来理解。其余没说的部分，也和前面说过的一样。

99. Saḷāyatanavāre cakkhāyatanantiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ sabbaṃ visuddhimagge khandhaniddese ceva āyatananiddese ca vuttanayameva. Nāmarūpasamudayāti ettha pana yaṃ nāmaṃ yañca rūpaṃ, yañca nāmarūpaṃ yassa āyatanassa paccayo hoti, tassa vasena visuddhimagge paṭiccasamuppādaniddese vuttanayena nāmarūpasamudayā saḷāyatanasamudayo veditabbo. Sesaṃ vuttappakāramevāti.

1013六处节注释结束。

Saḷāyatanavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

1014名色节注释

Nāmarūpavāravaṇṇanā

100在名色品中，「名」是以“朝向”(namana)为特相；「色」是以“变坏”(ruppana)为特相。在广释品中，它的受，即受蕴；想，即想蕴；思、触、作意，应知为行蕴。虽然还有其他包含在行蕴里的法，但这三个在一切最微弱的心中也都有。因此，这里只是以这三者来表示行蕴。而“四大”中，「四」是数量的限定。「大种」是地、水、火、风的别名。然而，它们之所以被称为「大种」的理由，以及这里其他的分别方法，这一切在《清净道论》的“色蕴解释”中已经说过了。

100. Nāmarūpavāre namanalakkhaṇaṃ nāmaṃ. Ruppanalakkhaṇaṃ rūpaṃ. Vitthāravāre panassa vedanāti vedanākkhandho. Saññāti saññākkhandho. Cetanā phasso manasikāroti saṅkhārakkhandho veditabbo. Kāmañca aññepi saṅkhārakkhandhasaṅgahitā dhammā santi, ime pana tayo sabbadubbalesupi cittesu santi. Tasmā etesaṃyeva vasenettha saṅkhārakkhandhopi dassito. Cattāri ca mahābhūtānīti ettha cattārīti gaṇanaparicchedo. Mahābhūtānīti pathavīāpatejavāyānametaṃ adhivacanaṃ. Yena pana kāraṇena tāni mahābhūtānīti vuccanti, yo cettha añño vinicchayanayo, so sabbo visuddhimagge rūpakkhandhaniddese vutto.

899关于“四大所造”：「四」在这里是作宾格的属格，意思是“四而且是大种”。「所造」(upādāya) 意思是执取了、抓住了，也有人解释为“依止”。（vattamānaṃ）“转起”是这里省略掉的词。或者，这个属格表达的是集合的意思。因此，应知此义为：执取四大集合而正在转起的色。所有地方都一样：那些地等四大，以及依四大所造而转起、在阿毗达摩教典中根据眼处等差别所说的二十三种色，这一切都应知为「色」。在「识集」中，什么样的识是某名、某色、某名色的缘，依此应知：由识集而有名色集，也就是按照《清净道论》“缘起解释”中说明的方法。其余如前所述。

Catunnañca mahābhūtānaṃ upādāyāti ettha pana catunnanti upayogatthe sāmivacanaṃ, cattāri ca mahābhūtānīti vuttaṃ hoti. Upādāyāti upādiyitvā, gahetvāti attho. Nissāyātipi eke. Vattamānanti ayañcettha pāṭhaseso. Samūhatthe vā etaṃ sāmivacanaṃ. Tena catunnañca mahābhūtānaṃ samūhaṃ upādāya pavattamānaṃ rūpanti ayamattho veditabbo. Evaṃ sabbatthāpi yāni cattāri pathavīādīni mahābhūtāni, yañca catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya vattamānaṃ cakkhāyatanādibhedena abhidhammapāḷiyameva vuttaṃ tevīsatividhaṃ rūpaṃ, taṃ sabbampi ‘‘rūpa’’nti veditabbaṃ. Viññāṇasamudayāti ettha pana yaṃ viññāṇaṃ yassa nāmassa yassa ca rūpassa yassa ca nāmarūpassa paccayo hoti, tassa vasena visuddhimagge paṭiccasamuppādaniddese vuttanayeneva viññāṇasamudayā nāmarūpasamudayo veditabbo. Sesaṃ vuttanayamevāti.

1017名色品的注释结束。

Nāmarūpavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

1018识品的注释。

Viññāṇavāravaṇṇanā

101在识品中，「眼识」是指在眼上的识，或者从眼生起的识，因此称为眼识。同样地，耳识、鼻识、舌识、身识也是如此。其余的，只是以意为识，称为「意识」。这是除去两类五种识（眼识等）之外的三地果心的名称。在「行集」中，应当根据什么样的行是某一识的缘，来了解由行集而有识集。其余如前所述。

101. Viññāṇavāre cakkhuviññāṇanti cakkhumhi viññāṇaṃ, cakkhuto vā jātaṃ viññāṇanti cakkhuviññāṇaṃ. Evaṃ sotaghānajivhākāyaviññāṇāni. Itaraṃ pana manoyeva viññāṇanti manoviññāṇaṃ. Dvipañcaviññāṇavajjassa tebhūmakavipākacittassetaṃ adhivacanaṃ. Saṅkhārasamudayāti ettha pana yo saṅkhāro yassa viññāṇassa paccayo hoti, tassa vasena saṅkhārasamudayā viññāṇasamudayo veditabbo. Sesaṃ vuttanayamevāti.

1020识品的注释结束。

Viññāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

1021行品的注释。

Saṅkhāravāravaṇṇanā

102在行品中，「行」具有造作的特相。在广释品中，它的「身行」是指由身转起的行，这是指在身门以推动的方式转起的二十种身思的名称，由欲界善的八种与不善的十二种构成。「语行」是指由语转起的行，这是指在语门以言语表达的方式转起的这同样的二十种语思的名称。「心行」是指由心转起的行，这是指那些没有发动身门、语门，独坐静处思维的人所转起的、依世间善与不善而有的二十九种意思的名称。在「无明集」中，应当知道：对于善法，无明以亲依止缘的方式成为缘；对于不善法，无明也以俱生等方式成为缘。其余如前所述。

102. Saṅkhāravāre abhisaṅkharaṇalakkhaṇo saṅkhāro. Vitthāravāre panassa kāyasaṅkhāroti kāyato pavattasaṅkhāro, kāyadvāre copanavasena pavattānaṃ kāmāvacarakusalato aṭṭhannaṃ, akusalato dvādasannanti vīsatiyā kāyasañcetanānametaṃ adhivacanaṃ. Vacīsaṅkhāroti vacito pavattasaṅkhāro, vacīdvāre vacanabhedavasena pavattānaṃ vīsatiyā eva vacīsañcetanānametaṃ adhivacanaṃ. Cittasaṅkhāroti cittato pavattasaṅkhāro, kāyavacīdvāre copanaṃ akatvā raho nisīditvā cintayantassa pavattānaṃ lokiyakusalākusalavasena ekūnatiṃsamanosañcetanānametaṃ adhivacanaṃ. Avijjāsamudayāti ettha pana kusalānaṃ upanissayavasena akusalānaṃ sahajātādivasenāpi avijjāpaccayo hotīti veditabbā. Sesaṃ vuttanayamevāti.

1023行品的注释结束。

Saṅkhāravāravaṇṇanā niṭṭhitā.

1024无明品的注释。

Avijjāvāravaṇṇanā

103在无明品中，「于苦中的无知」是指对苦圣谛的无知，这是「痴」的别称。同样的方式也适用于「于集中的无知」等说法。其中，「于苦中的无知」应当从四种理由来理解：因为被包含其中、作为依处、作为所缘以及因为覆蔽。的确，由于它被包含在苦圣谛的范围内，所以它在苦中是「被包含的」；因为苦圣谛是它的依处缘，所以苦谛成为它的「依处」；因为苦谛是它的所缘缘，所以苦谛成为它的「所缘」；而且它还「覆蔽」了苦圣谛，这是通过阻碍对苦圣谛真实相的透彻洞察，以及不给关于苦的智慧生起提供机会。

103. Avijjāvāre dukkhe aññāṇanti dukkhasacce aññāṇaṃ, mohassetaṃ adhivacanaṃ. Esa nayo samudaye aññāṇantiādīsu. Tattha catūhi kāraṇehi dukkhe aññāṇaṃ veditabbaṃ antogadhato vatthuto ārammaṇato paṭicchādanato ca. Tathā hi taṃ dukkhasaccapariyāpannattā dukkhe antogadhaṃ, dukkhasaccañcassa nissayapaccayabhāvena vatthu, ārammaṇapaccayabhāvena ārammaṇaṃ, dukkhasaccañca etaṃ paṭicchādeti, tassa yāthāvalakkhaṇappaṭivedhanivāraṇena, ñāṇappavattiyā cettha appadānena.

903「于集中的无知」应当从三种理由来理解：作为依处、作为所缘以及由于覆蔽。而「于灭中的无知」和「于道中的无知」，应当仅从一种理由来理解：就是由于覆蔽。因为针对灭和道的无知，纯粹只是覆蔽灭、道的障碍，这表现在它阻碍对灭、道真实相的透彻洞察，以及不给关于灭和道的智慧生起提供机会。但是它并不是被包含在灭和道之中，因为它不被涵盖在这两种圣谛的范畴内。那两种圣谛也不是它的依处，因为它们不是同时生起的。那两种圣谛也不是它的所缘，因为它不会缘取灭、道而生起。因为后两种圣谛由于极度甚深而难以看到，在此，「盲目」状态的无知并不生起。然而，前两种圣谛因为具有欺骗的性质，其自性相难以看到，所以也是甚深的；在那里，无知是借着「颠倒执取」的方式生起。

Samudaye aññāṇaṃ tīhi kāraṇehi veditabbaṃ vatthuto ārammaṇato paṭicchādanato ca. Nirodhe paṭipadāyañca aññāṇaṃ ekeneva kāraṇena veditabbaṃ paṭicchādanato. Nirodhapaṭipadāya hi paṭicchādakameva aññāṇaṃ tesaṃ yāthāvalakkhaṇappaṭivedhanivāraṇena, tesu ca ñāṇappavattiyā appadānena. Na pana tattha antogadhaṃ, tasmiṃ saccadvaye apariyāpannattā. Na tassa taṃ saccadvayaṃ vatthu, asahajātattā. Nārammaṇaṃ, tadārabbha appavattanato. Pacchimañhi saccadvayaṃ gambhīrattā duddasaṃ, na cettha andhabhūtaṃ aññāṇaṃ pavattati. Purimaṃ pana vañcaniyaṭṭhena sabhāvalakkhaṇassa duddasattā gambhīraṃ, tattha vipallāsaggāhavasena pavattati.

904再者，在「于苦」这个说法中，无明被从包含、依处、所缘以及作用这些角度来说明。在「于苦集」这个说法中，无明被从依处、所缘以及作用来说明。在「于苦灭、于导致苦灭之道」这些说法中，无明仅从作用来说明。然而，「无知」这个通称，应当知道是根据其自性来指示的。而在「漏的集起」这句话里，要知道：欲漏和有漏是以俱生等各种方式成为无明的缘。而无明漏，则仅仅以亲依止缘的方式成为缘。在这里，应当知道：之前生起的无明本身就称为无明漏；它成为后来一再一再生起的无明的亲依止缘。其余如前所述。

Apica dukkheti ettāvatā saṅgahato vatthuto ārammaṇato kiccato ca avijjā dīpitā. Dukkhasamudayeti ettāvatā vatthuto ārammaṇato kiccato ca. Dukkhanirodhe dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāyāti ettāvatā kiccato. Avisesato pana aññāṇanti etena sabhāvato niddiṭṭhāti ñātabbā. Āsavasamudayāti ettha pana kāmāsavabhavāsavā sahajātādivasena avijjāya paccayā honti. Avijjāsavo upanissayavaseneva. Pubbuppannā cettha avijjā avijjāsavoti veditabbā. Sā aparāparuppannāya avijjāya upanissayapaccayo hoti. Sesaṃ vuttanayamevāti.

1028无明部分的解释结束。

Avijjāvāravaṇṇanā niṭṭhitā.

1029漏部分的解释

Āsavavāravaṇṇanā

104在「漏」的部分，「无明集」这句中，无明对于欲漏和有漏，是以俱生等缘的方式成为缘；对于无明漏，则仅以亲依止缘的方式成为缘。而且，这里应当知道：后来一再生起的无明，称为无明漏；先前生起的无明本身，正是后来一再生起的无明漏的亲依止缘。其余内容，如前所述。这一部分，是为了显示即使在缘起各支中被列为首要的那个「无明」，它也是有缘的，而这样宣说的。通过这样宣说的部分，轮回的无始性便得以成立。如何成立？因为以漏的集起为缘，有无明的集起；又以无明的集起为缘，有漏的集起。如此，漏是无明的缘，无明也是漏的缘，这样成立之后，无明的前际便不可知；由于无明的前际不可知，轮回的无始性便得以成立。

104. Āsavavāre avijjāsamudayāti ettha avijjā kāmāsavabhavāsavānaṃ sahajātādivasena paccayo hoti. Avijjāsavassa upanissayavaseneva. Aparāparuppannā cettha avijjā avijjāsavoti veditabbā. Pubbuppannā avijjāyevassa aparāparuppannassa avijjāsavassa upanissayapaccayo hoti. Sesaṃ vuttanayamevāti. Ayaṃ vāro yā esā paṭiccasamuppādapadesu jeṭṭhikā avijjā, tassāpi paccayadassanavasena vutto. Evaṃ vuttena vārena saṃsārassa anamataggatā sādhitā hoti. Kathaṃ? Āsavasamudayena hi avijjāsamudayo. Avijjāsamudayenāpi āsavasamudayo. Evaṃ āsavā avijjāya avijjāpi āsavānaṃ paccayoti katvā pubbakoṭi na paññāyati avijjāya, tassā apaññāyanato saṃsārassa anamataggatā siddhā hotīti.

906如此，在这部经中，所有这些——业道部分、食部分、苦部分、老死部分、生部分、有部分、取部分、爱部分、受部分、触部分、六处部分、名色部分、识部分、行部分、无明部分、漏部分——共宣说了这十六部分。

Evaṃ sabbepime imasmiṃ sutte kammapathavāro āhāravāro dukkhavāro jarā-maraṇa-jāti-bhava-upādāna-taṇhā-vedanā-phassa-saḷāyatana-nāmarūpa- viññāṇa-saṅkhāra-avijjā-āsavavāroti soḷasavārā vuttā.

907其中，每一部分又依略说和广说而分为两种，共成三十二处。如此，在这部经中，于这三十二处里宣说了四圣谛。而在那些以广说方式阐述的十六处中，则宣说了阿罗汉果。然而，依这位长老的见解，在三十二处中，每一处都宣说了四圣谛和四道。因此，在完整收录于五大部的所有佛语中，除了这部《正见经》之外，再也没有任何一部经，能像它这样，三十二次阐明四圣谛，又三十二次开示阿罗汉果。

Tesu ekekassa vārassa saṅkhepavitthāravasena dvidhā vibhattā dvattiṃsaṭṭhānāni honti. Iti imasmiṃ sutte imesu dvattiṃsaṭṭhānesu cattāri saccāni kathitāni. Etesaṃyeva vitthāravasena vuttesu soḷasasu ṭhānesu arahattaṃ kathitaṃ. Therassa pana matena dvattiṃsāyapi ṭhānesu cattāri saccāni cattāro ca maggā kathitāti. Iti sakalepi pañcamahānikāyasaṅgahite buddhavacane natthi taṃ suttaṃ, yattha dvattiṃsakkhattuṃ cattāri saccāni dvattiṃsakkhattuñca arahattaṃ pakāsitaṃ aññatra imamhā sammādiṭṭhisuttāti.

908「具寿舍利弗说此」这句经文，指的是舍利弗尊者以三十二种四谛教说、三十二种阿罗汉果教说，合共六十四种方式，庄严地宣说了《正见经》；那些比丘们满心欢喜，对舍利弗尊者的开示深感满意。

Idamavocāyasmāsāriputtoti idaṃ dvattiṃsāya catusaccapariyāyehi dvattiṃsāya arahattapariyāyehīti catusaṭṭhiyā kāraṇehi alaṅkaritvā sammādiṭṭhisuttaṃ āyasmā sāriputto avoca, attamanā te bhikkhū āyasmato sāriputtassa bhāsitaṃ abhinandunti.

1034关于漏的部分，解释结束。

Āsavavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

1035在《破除迷执》（即《中部》的注疏书）里，

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

1036《正见经》的解释结束。

Sammādiṭṭhisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

103710. 《念处经》的注释

10. Satipaṭṭhānasuttavaṇṇanā

105「如是我闻」等句，就是《念处经》。其中，「住于俱卢国」一句应当这样理解：「俱卢」是指名为俱卢的方域王子们，他们所居住的那个区域，也依通俗的习惯称为「俱卢」，所以正是在那个叫俱卢的方域中。但是，注疏老师们有另一种说法：在曼陀多王时代，其他三洲的人们听说「阎浮提洲，是佛陀、辟支佛、大声闻弟子、转轮圣王等上人的诞生之地，是最殊胜、最令人喜爱的洲」，于是他们便跟随以轮宝为先导、巡游四洲的转轮王曼陀多，一起前来。随后，国王问统帅宝：

105. Evaṃ me sutanti satipaṭṭhānasuttaṃ. Tattha kurūsu viharatīti kurunāmakā jānapadino rājakumārā, tesaṃ nivāso ekopi janapado ruḷhīsaddena kurūti vuccati, tasmiṃ kurūsu janapade. Aṭṭhakathācariyā panāhu – mandhātukāle tīsu dīpesu manussā jambudīpo nāma buddhapaccekabuddhamahāsāvakacakkavattipabhutīnaṃ uttamapurisānaṃ uppattibhūmi uttamadīpo atiramaṇīyoti sutvā raññā mandhātucakkavattinā cakkaratanaṃ purakkhatvā cattāro dīpe anusaṃyāyantena saddhiṃ āgamaṃsu. Tato rājā pariṇāyakaratanaṃ pucchi –

910“还有比人类世界更令人愉悦的地方吗？”

‘‘Atthi nu kho manussalokato ramaṇīyataraṃ ṭhāna’’nti?

911“陛下，您为什么这样说呢？”

‘‘Kasmā deva evaṃ bhaṇasi?

912“你难道没看见日月天子的威力吗？”

‘‘Kiṃ na passasi candimasūriyānaṃ ānubhāvaṃ?

913“难道他们的住处不比这里更令人愉悦吗？”

‘‘Nanu etesaṃ ṭhānaṃ ito ramaṇīyatara’’nti?

914国王让轮宝在前面引路，前往那里。四位大王听说「曼陀多大王来了」，心想：「这位大王有大神通、大威力，无法用战争抵抗。」于是各自交出王权。他得到后，又问：「还有比这里更令人愉悦的地方吗？」他们就告诉他三十三天界：「陛下，三十三天界更令人愉悦。那里有帝释天王，这四位大王是他的仆役，站在守门人的地方。帝释天王具有大神力、大威力。他所享受的地方包括：高达上千由旬的胜利宫殿、高五百由旬的善法堂天众集会处、一百五十由旬的胜利车、伊拉瓦纳象，还有用千棵天树装饰的欢喜园、杂色园、果实园、混合园。此外，有一棵高达百由旬的巴利恰答咖树，树下有一块长六十由旬、宽五十由旬、高十五由旬、颜色像善意花的黄色毛毯石，它柔软到帝释坐上去时，半个身体会陷入其中。」

Rājā cakkaratanaṃ purakkhatvā tattha agamāsi. Cattāro mahārājāno ‘‘mandhātumahārājā āgato’’ti sutvāva ‘‘mahiddhiko mahānubhāvo rājā na sakkā yuddhena paṭibāhitu’’nti sakarajjaṃ niyyātesuṃ. So taṃ gahetvā puna pucchi – ‘‘atthi nu kho ito ramaṇīyataraṃ ṭhāna’’nti. Athassa tāvatiṃsabhavanaṃ kathayiṃsu – ‘‘tāvatiṃsabhavanaṃ, deva, ramaṇīyataraṃ, tattha sakkassa devarañño ime cattāro mahārājāno paricārakā dovārikabhūmiyaṃ tiṭṭhanti. Sakko devarājā mahiddhiko mahānubhāvo. Tassimāni pana upabhogaṭṭhānāni, yojanasahassubbedho vejayantapāsādo, pañcayojanasatubbedhā sudhammā devasabhā, diyaḍḍhayojanasatiko vejayantaratho, tathā erāvaṇo hatthī, dibbarukkhasahassapaṭimaṇḍitaṃ nandanavanaṃ cittalatāvanaṃ phārusakavanaṃ missakavanaṃ . Yojanasatubbedho pāricchattako koviḷāro, tassa heṭṭhā saṭṭhiyojanāyāmā paṇṇāsayojanavitthatā pañcadasayojanubbedhā jayasumanapupphavaṇṇā paṇḍukambalasilā, yassā mudutāya sakkassa nisīdato upaḍḍhakāyo anupavisatī’’ti.

915国王听了，就想去那里，于是抛出轮宝。轮宝停在空中，连同四支军队。然后，从两层天界之间，轮宝降落到地上，带着以将领宝为首的四支军队一起停在地上。国王独自进入三十三天界。帝释听说「曼陀多来了」，就出去迎接，说道：「欢迎你，大王，这是你的地方，大王，请统治这里吧，大王。」说完，与诸天一起把王权分成两份，将其中一份交给他。国王刚刚在三十三天界安住下来，人身就消失了，天身显现出来。

Taṃ sutvā rājā tattha gantukāmo cakkaratanaṃ abbhukkiri . Taṃ ākāse patiṭṭhāsi saddhiṃ caturaṅginiyā senāya. Atha dvinnaṃ devalokānaṃ vemajjhato cakkaratanaṃ otaritvā pathaviyaṃ patiṭṭhāsi saddhiṃ pariṇāyakaratanappamukhāya caturaṅginiyā senāya. Rājā ekakova tāvatiṃsabhavanaṃ agamāsi. Sakko ‘‘mandhātā āgato’’ti sutvāva tassa paccuggamanaṃ katvā – ‘‘svāgataṃ te, mahārāja, sakaṃ te, mahārāja. Anusāsa, mahārājā’’ti vatvā saddhiṃ nāṭakehi rajjaṃ dvebhāge katvā ekaṃ bhāgamadāsi. Rañño tāvatiṃsabhavane patiṭṭhitamattasseva manussabhāvo vigacchi, devabhāvo pāturahosi.

916据说，他和帝释一起坐在黄色毛毯石上，但只要一眨眼，就能看出不同。诸天如果没仔细看，就会分不清哪个是帝释，哪个是他。他在那里享受天上的成就，直到先后有三十六位帝释出生又死亡，他都一直行使王权，但仍然不满足于欲乐。从那里死去后，他降落在自己的园林里，受到风吹日晒而死去。

Tassa kira sakkena saddhiṃ paṇḍukambalasilāyaṃ nisinnassa akkhinimisamattena nānattaṃ paññāyati. Taṃ asallakkhentā devā sakkassa ca tassa ca nānatte muyhanti. So tattha dibbasampattiṃ anubhavamāno yāva chattiṃsa sakkā uppajjitvā cutā, tāva rajjaṃ kāretvā atittoyeva kāmehi tato cavitvā attano uyyāne patiṭṭhito vātātapena phuṭṭhagatto kālamakāsi.

917当轮宝停在地上时，将领宝让人在金板上刻下曼陀多的鞋印，说：“这是曼陀多的王国。”并以此治理王国。那些从三洲来的人，因无法再回去，便来到将领宝那里请求：“天王，我们靠国王的威力而来，现在回不去了，请给我们住处。”他便给了他们每人一个地区。其中，从东毗提诃来的人们所居住的地方，沿用旧名，称为毗提诃国。从西牛贺洲来的人们所居住的地方，称为阿巴兰特地方。从北俱卢洲来的人们所居住的地方，称为俱卢国。因为有众多村落、城镇等，所以用复数形式表达。因此说“在俱卢国中居住（kurūsu viharati）”。

Cakkaratane pana pathaviyaṃ patiṭṭhite pariṇāyakaratanaṃ suvaṇṇapaṭṭe mandhātuupāhanaṃ likhāpetvā idaṃ mandhāturajjanti rajjamanusāsi. Tepi tīhi dīpehi āgatamanussā puna gantuṃ asakkontā pariṇāyakaratanaṃ upasaṅkamitvā ‘‘deva mayaṃ rañño ānubhāvena āgatā, idāni gantuṃ na sakkoma, vasanaṭṭhānaṃ no dehī’’ti yāciṃsu. So tesaṃ ekekaṃ janapadamadāsi. Tattha pubbavidehato āgatamanussehi āvasitapadeso tāyeva purimasaññāya videharaṭṭhanti nāmaṃ labhi. Aparagoyānato āgatamanussehi āvasitapadeso aparantajanapadoti nāmaṃ labhi. Uttarakuruto āgatamanussehi āvasitapadeso kururaṭṭhanti nāmaṃ labhīti . Bahuke pana gāmanigamādayo upādāya bahuvacanena voharīyati. Tena vuttaṃ ‘‘kurūsu viharatī’’ti.

918“剑磨瑟昙”是俱卢国的一个镇。对于“剑磨瑟昙”，这里有些人把“dha”音解释为“da”音，意思是“杂色者在此被调伏”，即“剑磨瑟昙”。所谓“杂色者”指食人者甘马萨巴陀（杂色脚）。据说他的脚被木桩刺伤，伤口愈合时变得像斑纹木一样，因此被称为甘马萨巴陀。他在那个地方被调伏，从食人者的状态被制止。被谁？被大士（菩萨）。在哪个本生中？有些人说是《大须陀须摩本生》，但这些长老说是《阇耶帝须本生》。因为那时大士调伏了甘马萨巴陀。如所说：

Kammāsadhammaṃnāma kurūnaṃ nigamoti. Kammāsadhammanti ettha keci dha-kārassa da-kārena atthaṃ vaṇṇayanti. Kammāso ettha damitoti kammāsadammo. Kammāsoti kammāsapādo porisādo vuccati. Tassa kira pāde khāṇukena viddhaṭṭhāne vaṇo ruhanto cittadārusadiso hutvā ruhi, tasmā kammāsapādoti paññāyittha . So ca tasmiṃ okāse damito porisādabhāvato paṭisedhito. Kena? Mahāsattena. Katarasmiṃ jātaketi? Mahāsutasomajātaketi eke. Ime pana therā jayaddisajātaketi vadanti. Tadā hi mahāsattena kammāsapādo damito. Yathāha –

919“当我是阇耶帝须的儿子时，”

‘‘Putto yadā homi jayaddisassa,

920般遮罗国主的儿子，

Pañcālaraṭṭhādhipatissa atrajo;

921我舍弃生命救出了父亲，

Cajitvāna pāṇaṃ pitaraṃ pamocayiṃ,

922我也使甘马萨巴陀喜悦了。

Kammāsapādampi cahaṃ pasādayi’’nti.

923然而，有些论师只从“dha”音来解释。据说，俱卢国居民的俱卢法在那地方产生了杂染，因此那地方被称为“剑磨瑟昙”，意思是“在这里，法以杂染的方式生起”。那里建立的市镇也以此命名。为什么不用处格表达呢？因为不是居住处。据说，世尊在该市镇并没有任何寺院作为住处。离开市镇，在某个水源充足、景色宜人的地方，有一片大树林，世尊就住在那里，把那个市镇作为行境村落。因此，这里的意思应该这样理解：“他住在俱卢国，把名为剑磨瑟昙的俱卢人聚落作为乞食的村落。”

Keci pana dha-kāreneva atthaṃ vaṇṇayanti. Kururaṭṭhavāsīnaṃ kira kuruvattadhammo tasmiṃ kammāso jāto, tasmā taṃ ṭhānaṃ kammāso ettha dhammo jātoti kammāsadhammanti vuccati. Tattha niviṭṭhanigamassāpi etadeva nāmaṃ. Bhummavacanena kasmā na vuttanti? Avasanokāsato. Bhagavato kira tasmiṃ nigame vasanokāso koci vihāro nāhosi. Nigamato pana apakkamma aññatarasmiṃ udakasampanne ramaṇīye bhūmibhāge mahāvanasaṇḍo ahosi. Tattha bhagavā vihāsi. Taṃ nigamaṃ gocaragāmaṃ katvā, tasmā evamettha attho veditabbo ‘‘kurūsu viharati kammāsadhammaṃ nāma kurūnaṃ nigamo, taṃ gocaragāmaṃ katvā’’ti.

1053摄颂解说

Uddesavārakathāvaṇṇanā

106106.“诸比丘，这是一乘道。”世尊为什么说这部经？因为俱卢国的人们有能力接受甚深的教导。据说，俱卢国的比丘、比丘尼、男居士、女居士，由于气候、资具等条件优越，借着适宜气候与资具的受用，身体和内心时常轻安舒适。他们凭着身心轻安所支持的慧力，能够领会甚深的法义。世尊看到了他们有能力接受甚深的教导，所以在二十一个地方把禅修业处导向阿拉汉果，宣说了这部义理甚深的《念处经》。就像一个人得到了金花篮，往里面放入各种鲜花；或者得到了金箱，装入七宝；同样地，世尊得到了俱卢国的大众，便为他们开示甚深的法。正因为如此，他在这里也宣说了其他义理深奥的经典，比如长部中的《大因缘经》、《大念处经》，以及这部中部里的《心材譬喻经》、《树譬喻经》、《赖吒和罗经》、《摩犍提经》、《不动适应经》等等。

106.Ekāyano ayaṃ, bhikkhave, maggoti. Kasmā bhagavā idaṃ suttamabhāsi? Kururaṭṭhavāsīnaṃ gambhīradesanāpaṭiggahaṇasamatthatāya. Kururaṭṭhavāsino kira bhikkhū bhikkhuniyo upāsakā upāsikāyo utupaccayādisampannattā tassa raṭṭhassa sappāyautupaccayasevanena niccaṃ kallasarīrā kallacittā ca honti. Te cittasarīrakallatāya anuggahitapaññābalā gambhīrakathaṃ pariggahetuṃ samatthā honti. Tena tesaṃ bhagavā imaṃ gambhīradesanāpaṭiggahaṇasamatthataṃ sampassanto ekavīsatiyā ṭhānesu kammaṭṭhānaṃ arahatte pakkhipitvā idaṃ gambhīratthaṃ satipaṭṭhānasuttaṃ abhāsi. Yathā hi puriso suvaṇṇacaṅkoṭakaṃ labhitvā tattha nānāpupphāni pakkhipeyya, suvaṇṇamañjūsaṃ vā pana labhitvā sattaratanāni pakkhipeyya, evaṃ bhagavā kururaṭṭhavāsiparisaṃ labhitvā gambhīradesanaṃ desesi. Tenevettha aññānipi gambhīratthāni dīghanikāye mahānidānaṃ mahāsatipaṭṭhānaṃ imasmiṃ majjhimanikāye sāropamaṃ rukkhūpamaṃ raṭṭhapālaṃ māgaṇḍiyaṃ āneñjasappāyanti aññānipi suttāni desesi.

925另外，在那个地方，四众弟子本来就精勤修习念处，连奴隶、佣人也都会谈论与念处相关的法义。在水边、纺线处等地方，根本没有无意义的闲话。如果问一个女人：“大娘，你修习哪一种念处？”如果她回答“我没有修”，别人就会责备说：“呸，你的生命真是可耻，虽然活着却跟死人一样。”然后教诲她：“以后可别再这样了。”并让她学习某一类念处。如果她说“我在修习某某念处”，大家就赞叹说：“善哉，善哉！你活得有意义，你获得了人身，正自觉者正是为了你才出现于世间。”等等。不单是人类如此，连依止他们而住的畜生也有作意念处的。这里有一个事例：据说有个演员带着一只小鹦鹉训练它到处表演。他住在比丘尼寺院附近，一次离开时把小鹦鹉忘了。沙弥尼们把它捡回来照顾，给它取名“佛护”。有一天，大长老尼见它蹲在前面，便叫了一声：“佛护？”

Apica tasmiṃ janapade catasso parisā pakatiyāva satipaṭṭhānabhāvanānuyogamanuyuttā viharanti, antamaso dāsakammakaraparijanāpi satipaṭṭhānappaṭisaṃyuttameva kathaṃ kathenti. Udakatitthasuttakantanaṭṭhānādīsupi niratthakakathā nāma na pavattati. Sace kāci itthī ‘‘amma tvaṃ kataraṃ satipaṭṭhānabhāvanaṃ manasikarosī’’ti pucchitā ‘‘na kiñcī’’ti vadati. Taṃ garahanti ‘‘dhiratthu tava jīvitaṃ, jīvamānāpi tvaṃ matasadisā’’ti. Atha naṃ ‘‘mā dāni puna evamakāsī’’ti ovaditvā aññataraṃ satipaṭṭhānaṃ uggaṇhāpenti. Yā pana ‘‘ahaṃ asukaṃ satipaṭṭhānaṃ manasikaromī’’ti vadati. Tassā ‘‘sādhu sādhū’’ti sādhukāraṃ datvā ‘‘tava jīvitaṃ sujīvitaṃ, tvaṃ nāma manussattaṃ pattā, tavatthāya sammāsambuddho uppanno’’tiādīhi pasaṃsanti. Na kevalañcettha manussajātiyāyeva satipaṭṭhānamanasikārayuttā, te nissāya viharantā tiracchānagatāpi. Tatridaṃ vatthu – eko kira naṭako suvapotakaṃ gahetvā sikkhāpento vicarati. So bhikkhunupassayaṃ upanissāya vasitvā gamanakāle suvapotakaṃ pamussitvā gato. Taṃ sāmaṇeriyo gahetvā paṭijaggiṃsu. Buddharakkhitotissa nāmaṃ akaṃsu. Taṃ ekadivasaṃ purato nisinnaṃ disvā mahātherī āha – ‘‘buddharakkhitā’’ti?

926它回答：“什么事，圣尼？”

Kiṃ ayyeti.

927“你有没有某种作意？”

Atthi koci tava manasikāroti?

928“没有，圣尼。”

Natthi ayyeti.

929“朋友，住在出家人附近，确实不应以放逸之身而住，应当保持某种如理作意。你做不了别的，就反复念诵‘骨，骨’吧。”它依从长老尼的教导，便一边念着“骨，骨”一边走。

Āvuso , pabbajitānaṃ santike vasantena nāma vissaṭṭhaattabhāvena bhavituṃ na vaṭṭati, kocideva manasikāro icchitabbo, tvaṃ pana aññaṃ na sakkhissasi ‘‘aṭṭhi aṭṭhī’’ti sajjhāyaṃ karohīti. So theriyā ovāde ṭhatvā ‘‘aṭṭhi aṭṭhī’’ti sajjhāyanto carati.

930一天清早，它坐在门拱顶上晒着柔和的晨光，一只鸟用爪子抓住了它。它发出“叽叽”的叫声。沙弥尼们听到了，说：“圣尼，佛护被鸟抓住了，我们去救它！”于是拿起土块等追过去，把它救了下来。带回来后放在长老尼面前，长老尼说：

Taṃ ekadivasaṃ pātova toraṇagge nisīditvā bālātapaṃ tapamānaṃ eko sakuṇo nakhapañjarena aggahesi. So ‘‘kiri kirī’’ti saddamakāsi. Sāmaṇeriyo sutvā ‘‘ayye buddharakkhito sakuṇena gahito, mocema na’’nti leḍḍuādīni gahetvā anubandhitvā mocesuṃ. Taṃ ānetvā purato ṭhapitaṃ therī āha –

931“佛护，被鸟抓住的时候，你心里在想什么？”

‘‘Buddharakkhita, sakuṇena gahitakāle kiṃ cintesī’’ti?

932“不，圣尼，我没想别的。我只想到：‘一堆骨头抓着另一堆骨头走，会在哪里散落呢？’圣尼，我就只想到一堆骨头。”

Na ayye aññaṃ cintesiṃ, ‘‘aṭṭhipuñjova aṭṭhipuñjaṃ gahetvā gacchati, katarasmimpi ṭhāne vippakirissatī’’ti evaṃ ayye aṭṭhipuñjameva cintesinti.

933“善哉，善哉，佛护！在未来，这会成为你灭尽诸有的助缘。”就这样，在那个地方，即使是畜生道的众生也相应于念处的作意。因此，世尊为了让这些众生发起念处的智慧，宣说了这部经。

Sādhu sādhu, buddharakkhita, anāgate bhavakkhayassa te paccayo bhavissatīti. Evaṃ tattha tiracchānagatāpi satipaṭṭhānamanasikārayuttā, tasmā nesaṃ bhagavā satipaṭṭhānabuddhimeva janento idaṃ suttaṃ abhāsi.

934在这里，「一乘道」指一条道路。因为道有——

Tattha ekāyanoti ekamaggo. Maggassa hi –

935道的名称有很多：比如‘道’、‘路’、‘径’、‘途’、‘大道’、‘道途’、‘直道’、‘车道’、‘船’、‘渡口’、‘桥’、‘筏’和‘穿越’——这些是它的各种称呼。

‘‘Maggo pantho patho pajjo, añjasaṃ vaṭumāyanaṃ;

936正如《小义释》中所说：‘道、路、径、途、大道、道途、直道、车道、船、渡口、桥、筏、穿越’。

Nāvā uttarasetū ca, kullo ca bhisisaṅkamo’’ti. (cūḷani. 101) –

937尽管它有这么多名称，但在这里，它是用‘道路’这个名称来指代的。所以，当世尊说‘比丘们，这是一乘道’时，在‘这是一乘道，比丘们’这句话里，应该这样理解：它的意思是‘比丘们，这是一条单行道，不是分叉的二路’。或者，也可以解释为：‘一乘道’是指‘应由一人去行走的道路’。‘由一人’意思是舍弃了群体和聚会，是离群索居、内心远离尘嚣的人。‘应行走’意思就是应该去修习。或者，其中一种解释是：因为人们由此‘行走’，所以称为‘道路’，意思就是从轮回走向涅槃。‘一乘道’就是‘一位的道路’，‘一位’指的是最殊胜的那一位。在所有众生中，最殊胜的那位就是世尊，所以这其实就是指‘世尊的道路’。虽然也有其他人走在这条路上，但即使如此，这条路还是属于世尊的，因为是他开创了这条路。正如经文所说：‘婆罗门，正是那位世尊，让还未生起的道路生起了’等等。或者，也可以说：因为它自己会‘行进’，也就是运转、进行，所以叫‘道路’。而‘一乘道’就是它只在‘一个’地方‘运转’，意思就是它只运行于这个‘法和律’之中，不运行于其他地方。正如经文所说：‘须跋陀罗，只有在这个法、律之中，才能找到八支圣道’。其实这些都只是说法的不同，所要表达的意义是同一个。此外，还可以理解为：它‘走向一个地方’，所以叫‘一乘道’。意思是说，虽然在预备阶段，它会依着各种法门、多种修习方式而运作，但到了最后阶段，它就只走向一个目标——涅槃。正如娑婆主梵天所说的：

Bahūni nāmāni. Svāyaṃ idha ayananāmena vutto. Tasmā ekāyano ayaṃ, bhikkhave, maggoti ettha ekamaggo ayaṃ, bhikkhave, maggo, na dvedhāpathabhūtoti evamattho daṭṭhabbo. Atha vā ekena ayitabboti ekāyano. Ekenāti gaṇasaṅgaṇikaṃ pahāya vūpakaṭṭhena pavivittacittena. Ayitabboti paṭipajjitabbo. Ayanti vā etenāti ayano, saṃsārato nibbānaṃ gacchantīti attho . Ekassa ayano ekāyano, ekassāti seṭṭhassa. Sabbasattānaṃ seṭṭho ca bhagavā, tasmā bhagavatoti vuttaṃ hoti. Kiñcāpi hi tena aññepi ayanti, evaṃ santepi bhagavatova so ayano tena uppāditattā. Yathāha ‘‘so hi, brāhmaṇa, bhagavā anuppannassa maggassa uppādetā’’tiādi (ma. ni. 3.79). Ayatīti vā ayano, gacchati pavattatīti attho. Ekasmiṃ ayanoti ekāyano, imasmiṃyeva dhammavinaye pavattati, na aññatrāti vuttaṃ hoti. Yathāha ‘‘imasmiṃ kho, subhadda, dhammavinaye ariyo aṭṭhaṅgiko maggo upalabbhatī’’ti (dī. ni. 2.214). Desanābhedoyeva heso, attho paneko. Apica ekaṃ ayatīti ekāyano. Pubbabhāge nānāmukhabhāvanānayappavattopi aparabhāge ekaṃ nibbānameva gacchatīti vuttaṃ hoti. Yathāha brahmā sahampati –

938「他能彻见诸有的灭尽，他知那条一乘道，

‘‘Ekāyanaṃ jātikhayantadassī,

939这条路，那位悲愍利益众生者能清晰了知；

Maggaṃ pajānāti hitānukampī;

940往昔的修行者们，循着这条路渡过了暴流，

Etena maggena tariṃsu pubbe,

941未来的修行者们，以及现在正在渡越的人们，也同样是循着这条路渡过暴流的。」（《相应部》5.409）

Tarissanti ye ca taranti ogha’’nti. (saṃ. ni. 5.409);

942然而，有些人却根据‘他们不会一遍又一遍地去往彼岸’这类偈颂的理路，认为因为它能一次就到达涅槃，所以才称为‘一乘道’。这种说法是不合理的。如果要表达这个意思，应该用‘一次而行’这个词来表达才对。假如你解释说：‘它只有一次行走，一种归趣，一种运作’，所以这样解释，那么用词上虽然可以说得通，但意义却无论从哪方面看都不合理。为什么？因为这里讨论的是‘前分道’，也就是预备阶段的道路。这里所指的，是能以身、受、心、法这四种所缘而运作的‘前分念处道’，并不是指出世间的圣道。而这个前分道，它会运作很多次，并且它所经过的道路也有很多条。

Keci pana ‘‘na pāraṃ diguṇaṃ yantī’’ti gāthānayena yasmā ekavāraṃ nibbānaṃ gacchati. Tasmā ‘‘ekāyano’’ti vadanti, taṃ na yujjati. Imassa hi atthassa sakiṃ ayanoti iminā byañjanena bhavitabbaṃ. Yadi pana ekaṃ ayanamassa ekā gati pavattīti evamatthaṃ yojetvā vucceyya, byañjanaṃ yujjeyya, attho pana ubhayathāpi na yujjati. Kasmā? Idha pubbabhāgamaggassa adhippetattā. Kāyādicatuārammaṇappavatto hi pubbabhāgasatipaṭṭhānamaggo idha adhippeto, na lokuttaro. So ca anekavārampi ayati, anekañcassa ayanaṃ hoti.

943其实，以前大长老们对这个问题也有过讨论。三藏小护长老说那是‘前分念处道’，而他的老师三藏小善长老则说是‘混合道’。小护长老回应：‘尊者，那是前分。’小善长老说：‘朋友，那是混合。’老师这样一再重复，小护长老没有反驳，只是沉默不语。他们没有把问题判定下来就起身离开了。后来，老师长老在去浴室的路上这样想：‘我所说的混合道，小护却说是前分，这里到底哪个才是定论？’他从头翻阅经藏，注意到在‘诸比丘，若有任何人能这样修习四念处七年’这一处：出世间道生起后，能持续七年——这种事根本不存在。于是他明白：我所说的混合道并不成立，小护所看到的前分道路才是正确的。知道这一点后，在第八天的闻法集会宣告时，他便去了。

Pubbepi ca imasmiṃ pade mahātherānaṃ sākacchā ahosiyeva. Tipiṭakacūḷanāgatthero ‘‘pubbabhāgasatipaṭṭhānamaggo’’ti āha. Ācariyo panassa tipiṭakacūḷasumatthero ‘‘missakamaggo’’ti āha. Pubbabhāgo bhanteti. Missako āvusoti. Ācariye punappunaṃ bhaṇante appaṭibāhitvā tuṇhī ahosi. Pañhaṃ avinicchinitvāva uṭṭhahiṃsu. Athācariyatthero nhānakoṭṭhakaṃ gacchanto ‘‘mayā missakamaggo kathito, cūḷanāgo pubbabhāgoti ādāya voharati , ko nu kho ettha nicchayo’’ti suttantaṃ ādito paṭṭhāya parivattento ‘‘yo hi koci, bhikkhave, ime cattāro satipaṭṭhāne evaṃ bhāveyya satta vassānī’’ti imasmiṃ ṭhāne sallakkhesi, lokuttaramaggo uppajjitvā satta vassāni tiṭṭhamāno nāma natthi, mayā vutto missakamaggo na labbhati, cūḷanāgena diṭṭho pubbabhāgamaggova labbhatīti ñatvā aṭṭhamiyaṃ dhammassavane saṅghuṭṭhe agamāsi.

944据说，古时的长老们都极爱听闻正法。一听到声音，就争先恐后地迅速赶去。那一天轮到小护长老说法。他坐上法座，拿起扇子，诵完前面的偈颂之后，那位站在长老座位后面的长老心想：‘我不应该私下坐着不说。’因为古时的长老们没有嫉妒心，不会像扛着甘蔗捆那样，只把自己的见解高高举着走，他们只采纳合理的，舍弃不合理的。于是，长老开口说：‘贤友小护！’小护长老听到那声音像是老师，便停下说法，问：‘尊者，有什么事吗？’长老说：‘贤友小护，我所说的混合道并不存在，你所说的前分念处道才是对的。’

Porāṇakattherā kira piyadhammassavanā honti. Saddaṃ sutvāva ‘‘ahaṃ paṭhamaṃ, ahaṃ paṭhama’’nti ekappahāreneva osaranti. Tasmiñca divase cūḷanāgattherassa vāro. Tena dhammāsane nisīditvā vījaniṃ gahetvā pubbagāthāsu vuttāsu therassa āsanapiṭṭhiyaṃ ṭhitassa etadahosi ‘‘raho nisīditvā na vakkhāmī’’ti. Porāṇakattherā hi anusūyakā honti, na attano rucimeva ucchubhāraṃ viya evaṃ ukkhipitvā vicaranti, kāraṇameva gaṇhanti, akāraṇaṃ vissajjenti. Tasmā thero ‘‘āvuso cūḷanāgā’’ti āha. So ācariyassa viya saddoti dhammaṃ ṭhapetvā ‘‘kiṃ bhante’’ti āha. Āvuso cūḷanāga mayā vutto missakamaggo na labbhati, tayā vutto pubbabhāgasatipaṭṭhānamaggova labbhatīti.

945小护长老心想：‘我们的老师通达一切教法，是三藏师，有闻慧，连这样的比丘都会被这个问题弄得困惑，将来我的同修们也会困惑。我要依据经典，让这个问题确定下来。’于是他从《无碍解道》中举出：「一乘道」指的就是前分念处之道——

Thero cintesi ‘‘amhākaṃ ācariyo sabbapariyattiko tepiṭako sutabuddho, evarūpassapi nāma bhikkhuno ayaṃ pañho āluḷeti, anāgate mama bhātikā imaṃ pañhaṃ āluḷessantīti suttaṃ gahetvā imaṃ pañhaṃ niccalaṃ karissāmī’’ti paṭisambhidāmaggato ‘‘ekāyanamaggo vuccati pubbabhāgasatipaṭṭhānamaggo –

946在诸道中，八支道最上；在诸谛中，四谛最上；

‘‘Maggānaṭṭhaṅgiko seṭṭho, saccānaṃ caturo padā;

947在诸法中，离贪最上；在两足者中，具眼者最上。

Virāgo seṭṭho dhammānaṃ, dvipadānañca cakkhumā.

948这正是道，别无其他道，能令见的清净。

Eseva maggo natthañño, dassanassa visuddhiyā;

949你们应当依此道修行，它能摧破魔军。

Etañhi tumhe paṭipajjatha, mārasenappamaddanaṃ;

950你们若这样修行，就能抵达苦的尽头。”

Etañhi tumhe paṭipannā, dukkhassantaṃ karissathā’’ti. (dha. pa. 273-275) –

951他引用了经文，并将它确立下来。

Suttaṃ āharitvā ṭhapesi.

952「道」（maggo）为什么叫做道呢？因为它导向涅槃，也是那些寻求涅槃的人所应修行的道路。所谓“为了有情的清净”，是指为了让那些心被贪等污垢、被贪欲（abhijjhā）和不正贪（visamalobha）等随烦恼所染污的众生，获得清净。正是依靠这条道，从这方国土往上，经过十万大劫又四个无数劫，在同一个劫里出生的佛陀——从爱见佛、慧见佛、归依见佛、燃灯佛开始，到释迦牟尼佛为止——有无数位正自觉者、数百位辟支佛以及不计其数的圣弟子们：所有这些众生，都涤除了内心的垢秽，达到最极清净。但是，就色法的垢秽来说，并不存在“染污与清净”的安立。正如所说：

Maggoti kenaṭṭhena maggo? Nibbānagamanaṭṭhena nibbānatthikehi magganiyaṭṭhena ca. Sattānaṃ visuddhiyāti rāgādīhi malehi abhijjhāvisamalobhādīhi ca upakkilesehi kiliṭṭhacittānaṃ sattānaṃ visuddhatthāya. Tathā hi imināva maggena ito satasahassakappādhikānaṃ catunnaṃ asaṅkhyeyyānaṃ upari ekasmiññeva kappe nibbatte taṇhaṅkaramedhaṅkarasaraṇaṅkaradīpaṅkaranāmake buddhe ādiṃ katvā sakyamunipariyosānā aneke sammāsambuddhā anekasatā paccekabuddhā gaṇanapathaṃ vītivattā ariyasāvakā cāti ime sattā sabbe cittamalaṃ pavāhetvā paramavisuddhiṃ pattā. Rūpamalavasena pana saṃkilesavodānapaññattiyeva natthi. Tathā hi –

953“以染污的色，凡夫便染污；

Rūpena saṃkiliṭṭhena, saṃkilissanti māṇavā;

954色清净时，众生便清净——这并非大仙所说。

Rūpe suddhe visujjhanti, anakkhātaṃ mahesinā.

955“以染污的心，凡夫便染污；

Cittena saṃkiliṭṭhena, saṃkilissanti māṇavā;

956心清净时，众生便清净——这才是大仙所说的。”

Citte suddhe visujjhanti, iti vuttaṃ mahesinā.

957正如世尊所说：“比丘们，由于心的染污，众生便染污；由于心的清净，众生便清净。”（《相应部》3.100）而这种心的清净，正是透过修习这条念处之道而成就的。因此说：“为了有情的清净”。

Yathāha ‘‘cittasaṃkilesā, bhikkhave, sattā saṃkilissanti, cittavodānā visujjhantī’’ti (saṃ. ni. 3.100). Tañca cittavodānaṃ iminā satipaṭṭhānamaggena hoti. Tenāha ‘‘sattānaṃ visuddhiyā’’ti.

958「为了超越愁与悲」（sokaparidevānaṃ samatikkamāyā），意思是：为了彻底超越愁（soka）与悲（parideva），也就是为了断除它们。因为这条道修习之后，能像寂静大臣等人那样，带来对愁的超越；也能像波吒左罗等人那样，带来对悲的超越。因此说：“为了超越愁与悲”。正如寂静大臣虽然曾说：

Sokaparidevānaṃ samatikkamāyāti sokassa ca paridevassa ca samatikkamāya, pahānāyāti attho. Ayañhi maggo bhāvito santatimahāmattādīnaṃ viya sokasamatikkamāya, paṭācārādīnaṃ viya ca paridevasamatikkamāya ca saṃvattati. Tenāha ‘‘sokaparidevānaṃ samatikkamāyā’’ti. Kiñcāpi hi santatimahāmatto –

959「你当先净化过去的（业）」：你首先应把过去所造（的业）清理干净，「未来莫令有任何东西（牵挂）」：未来不要让任何事物（在心中）生起挂碍；

‘‘Yaṃ pubbe taṃ visodhehi, pacchā te māhu kiñcanaṃ;

960「若于现在你不再执取」：如果对于现在（的一切）不再抓取，「你将寂然而行」：你就会安详平静地度过（余生）。

Majjhe ce no gahessasi, upasanto carissasī’’ti. (su. ni. 955);

961听闻这首偈颂的同时，便获得了无碍解，并证得阿拉汉果。

Imaṃ gāthaṃ sutvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ patto.

962波吒左罗——

Paṭācārā –

963「子女无能作救护」：子女不能成为真正的庇护，「父母亲族亦无能」：父母和亲戚也一样不能；

‘‘Na santi puttā tāṇāya, na pitā nāpi bandhavā;

964「被死神所把握时」：当被死亡魔抓住的时候，「亲族之中无救护」：在这些亲属当中根本找不到任何庇护。

Antakenādhipannassa, natthi ñātīsu tāṇatā’’ti. (dha. pa. 288);

965听到这首偈颂后，她安住于入流果。然而，如果不在身、受、心、法这四项中，任意选取一种法作为正念的对象，就谈不上有什么修习，因此应当知道，他们同样也是依循这条道路而超越了愁与悲。

Imaṃ gāthaṃ sutvā sotāpattiphale patiṭṭhitā. Yasmā pana kāyavedanācittadhammesu kañci dhammaṃ anāmasitvā bhāvanā nāma natthi, tasmā tepi imināva maggena sokaparideve samatikkantāti veditabbā.

966「苦与忧之消灭」：指身体上的痛苦与心所法中的忧，这两者的平息、灭尽。因为这条道若是修习圆满，便能导致如底沙长老等那样身体痛苦的消逝，以及如帝释等那样心忧的消逝。

Dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamāyāti kāyikadukkhassa ca cetasikadomanassassa cāti imesaṃ dvinnaṃ atthaṅgamāya, nirodhāyāti attho. Ayañhi maggo bhāvito tissattherādīnaṃ viya dukkhassa, sakkādīnaṃ viya ca domanassassa atthaṅgamāya saṃvattati.

967这里解释一下意义：据说在舍卫城，有位名叫底沙的居士子，舍弃了四十亿金银财宝后出家，住在没有村庄的森林里。他弟弟的妻子派了五百个强盗，说：“去，杀了他。”强盗们前往，把长老围住坐下。长老问：“居士们，你们为什么来？”“我们要杀你。”“居士们，请接受我的保证，给我这一夜的生命。”“沙门，在这种地方，谁能为你担保？”长老拿起一块大石头，砸断自己两条大腿骨，说：“居士们，这样够作担保了吗？”强盗们退到经行道尽头，生起火，躺下睡了。长老抑制住痛苦，省察自己的戒，由于戒的清净，生起了欣喜和欢悦。由此，他逐步增长观智，整夜修习沙门法，到曙光出现时，证得了阿拉汉果，说出这样的优陀那：

Tatrāyaṃ atthadīpanā – sāvatthiyaṃ kira tisso nāma kuṭumbikaputto cattālīsa hiraññakoṭiyo pahāya pabbajitvā agāmake araññe viharati. Tassa kaniṭṭhabhātubhariyā ‘‘gacchatha naṃ jīvitā voropethā’’ti pañcasate core pesesi. Te gantvā theraṃ parivāretvā nisīdiṃsu. Thero āha ‘‘kasmā āgatattha upāsakā’’ti? Taṃ jīvitā voropessāmāti. Pāṭibhogaṃ me upāsakā gahetvā ajjekarattiṃ jīvitaṃ dethāti. Ko te, samaṇa, imasmiṃ ṭhāne pāṭibhogo bhavissatīti? Thero mahantaṃ pāsāṇaṃ gahetvā dve ūruṭṭhīni bhinditvā ‘‘vaṭṭati upāsakā pāṭibhogo’’ti āha. Te apakkamitvā caṅkamanasīse aggiṃ katvā nipajjiṃsu. Therassa vedanaṃ vikkhambhetvā sīlaṃ paccavekkhato parisuddhaṃ sīlaṃ nissāya pītipāmojjaṃ uppajji . Tato anukkamena vipassanaṃ vaḍḍhento tiyāmarattiṃ samaṇadhammaṃ katvā aruṇuggamane arahattaṃ patto imaṃ udānaṃ udānesi –

968“我砸断双腿之后，再告诉你们；

‘‘Ubho pādāni bhinditvā, saññapessāmi vo ahaṃ;

969我厌离并羞惭于那带着贪著的死亡。

Aṭṭiyāmi harāyāmi, sarāgamaraṇaṃ ahaṃ.

970我这样思惟之后，如实观照；

Evāhaṃ cintayitvāna, yathābhūtaṃ vipassisaṃ;

971曙光出现时，我证得了阿拉汉果。”

Sampatte aruṇuggamhi, arahattamapāpuṇi’’nti.

972另外，有三十位比丘在世尊面前接受了业处后，来到森林寺院度过雨安居，他们约定：“贤友，整夜只应修习沙门法，不可互相来往。”之后便住下了。他们修习沙门法，在破晓时分打瞌睡时，来了一只老虎，把比丘一个个抓走。没有人喊出“老虎抓我”的声音。就这样被吃掉了五个、十个比丘后，到了布萨日，他们问道：“贤友，其他人去哪儿了？”了解到情况后，他们说：“从现在起，如果被抓，就要说‘我被抓了’。”之后继续住下。

Aparepi tiṃsa bhikkhū bhagavato santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā araññavihāre vassaṃ upagantvā ‘‘āvuso, tiyāmarattiṃ samaṇadhammova kātabbo, na aññamaññassa santikaṃ āgantabba’’nti vatvā vihariṃsu. Tesaṃ samaṇadhammaṃ katvā paccūsasamaye pacalāyantānaṃ eko byaggho āgantvā ekekaṃ bhikkhuṃ gahetvā gacchati. Na koci ‘‘maṃ byaggho gaṇhī’’ti vācampi nicchāresi. Evaṃ pañcasu dasasu bhikkhūsu khāditesu uposathadivase ‘‘itare, āvuso, kuhi’’nti pucchitvā ñatvā ca ‘‘idāni gahitena, gahitomhīti vattabba’’nti vatvā vihariṃsu.

973那时，有只老虎以同样的方式抓走了一位年轻比丘。他喊道：“老虎，大德！”比丘们拿起竹竿和火炬，想要救他便追了上去。老虎爬到比丘们到不了的悬崖断壁处，从那位比丘的脚拇指尖开始啃食。其他比丘说：“现在，善士啊，我们已经无能为力，比丘的殊胜正是在这种时候才显现的。”那位比丘躺在老虎口中，抑制住疼痛，增长观智：当被吃到脚踝时，他成为了入流者；吃到膝盖时，成为了一来者；吃到肚脐时，成为了不来者；在心脏肉还没被吃掉时，他便证得了阿拉汉果，同时具足无碍解，然后说出这样的优陀那：

Atha aññataraṃ daharabhikkhuṃ purimanayeneva byaggho gaṇhi. So ‘‘byaggho, bhante’’ti āha. Bhikkhū kattaradaṇḍe ca ukkāyo ca gahetvā mocessāmāti anubandhiṃsu. Byaggho bhikkhūnaṃ agatiṃ chinnataṭaṭṭhānaṃ āruyha taṃ bhikkhuṃ pādaṅguṭṭhakato paṭṭhāya khādituṃ ārabhi. Itarepi ‘‘idāni , sappurisa, amhehi kattabbaṃ natthi, bhikkhūnaṃ viseso nāma evarūpe ṭhāne paññāyatī’’ti āhaṃsu. So byagghamukhe nipannova taṃ vedanaṃ vikkhambhetvā vipassanaṃ vaḍḍhento yāva gopphakā khāditasamaye sotāpanno hutvā, yāva jaṇṇukā khāditasamaye sakadāgāmī, yāva nābhiyā khāditasamaye anāgāmī hutvā, hadayarūpe akhāditeyeva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ patvā imaṃ udānaṃ udānesi –

974“具戒、具足誓愿，有慧且善入定；

‘‘Sīlavā vatasampanno, paññavā susamāhito;

975由于须臾的放逸，他的心被老虎抓住了。

Muhuttaṃ pamādamanvāya, byagghenoruddhamānaso.

976被抓住在兽栏里，就在一块岩石上面；

Pañjarasmiṃ gahetvāna, silāya uparīkato;

977就让老虎随意吃我吧，这个身体本是怨敌的食物。

Kāmaṃ khādatu maṃ byaggho, bhakkho kāyo amittānaṃ;

978一旦获得了业处，死亡也将成为善的。”

Paṭiladdhe kammaṭṭhāne, maraṇaṃ hehiti bhaddaka’’nti.

979还有一位名为毕多马喇的大长老，他在在家时，曾手持三国的旗帜来到铜掌岛，拜见国王并蒙受国王的护持。一天，当他走过乞郎迦婆那会堂的门口时，听到了《非汝所应经》中的开示：“诸位比丘，‘色’不是你们的，应当舍弃它；舍弃了它，将长夜为你们带来利益与安乐。”他听后思惟：“听说‘色’不属于自己，‘受’也不属于自己。”他就以此作为激励，出家了。他前往大精舍请求出家，出家并受具足戒后，精通了两种根本分类，便带着三十位比丘前往迦婆罗瓦利场院修习沙门法。当他的脚不能再行走时，就用膝盖来经行。某天夜里，一个猎鹿人把他误认为鹿，用矛刺向他。矛穿透了他的身体。他让人拔出了矛，用草絮填塞伤口，自己坐在石板床上，作了界分别，然后增长观智，最终连同无碍解一起证得了阿拉汉果。当比丘们听到他的咳嗽声赶来时，他为他们作了证悟的宣告，然后说出了这首感兴偈：

Aparopi pītamallatthero nāma gihikāle tīsu rajjesu paṭākaṃ gahetvā tambapaṇṇidīpaṃ āgamma rājānaṃ disvā raññā katānuggaho ekadivasaṃ kilañjakāpaṇasāladvārena gacchanto ‘‘rūpaṃ, bhikkhave, na tumhākaṃ, taṃ pajahatha, taṃ vo pahīnaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissatī’’ti (saṃ. ni. 3.33-34) natumhākavaggaṃ sutvā cintesi ‘‘neva kira rūpaṃ attano, na vedanā’’ti. So taṃyeva aṅkusaṃ katvā nikkhamitvā mahāvihāraṃ gantvā pabbajjaṃ yācitvā pabbajito upasampanno dvemātikā paguṇaṃ katvā tiṃsa bhikkhū gahetvā gabalavāliyaaṅgaṇaṃ gantvā samaṇadhammamakāsi. Pādesu avahantesu jaṇṇukehi caṅkamati. Tamenaṃ rattiṃ eko migaluddako migoti maññamāno sattiyā pahari. Satti vinivijjhitvā gatā. So taṃ sattiṃ harāpetvā pahāramukhāni tiṇavaṭṭiyā pūrāpetvā pāsāṇapiṭṭhiyaṃ attānaṃ nisīdāpetvā okāsaṃ kāretvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ patvā ukkāsitasaddena āgatānaṃ bhikkhūnaṃ byākaritvā imaṃ udānaṃ udānesi –

980“那位最胜佛、一切世间最上的论师，曾经这样说过：

‘‘Bhāsitaṃ buddhaseṭṭhassa, sabbalokaggavādino;

981‘诸位比丘，这个色身不是你们的，你们应当舍弃它。’

Na tumhākamidaṃ rūpaṃ, taṃ jaheyyātha bhikkhavo.

982‘一切行确实是无常的，拥有生起与灭法的本质；

Aniccā vata saṅkhārā, uppādavayadhammino;

983生起之后又灭尽——它们的寂灭，才是真正的安乐。’

Uppajjitvā nirujjhanti, tesaṃ vūpasamo sukho’’ti.

984于是比丘们对他说：“大德，如果正自觉者当时身体健康，他一定会伸出手，在您的头顶抚摩头顶的。”这条道，到此为止，就如同对于底沙长老等人那样，能导向一切苦的彻底灭尽。

Atha naṃ bhikkhū āhaṃsu ‘‘sace, bhante, sammāsambuddho arogo abhavissā, addhā te muddhamatthake hatthaṃ pasāretvā sīsaṃ parāmaseyyā’’ti. Ettāvatā ayaṃ maggo tissattherādīnaṃ viya dukkhassa atthaṅgamāya saṃvattati.

985而帝释天王，见到了属于自己的五种前行相，被对死亡的恐惧所惊吓，心中生起忧恼，来到世尊面前提问。他在关于舍的问题解答完毕时，与八万位天神一同稳稳地证得了入流果。而他那原本即将穷尽的寿命，也因此又恢复如常。

Sakko pana devānamindo attano pañcavidhaṃ pubbanimittaṃ disvā maraṇabhayasantajjito domanassajāto bhagavantaṃ upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchi. So upekkhāpañhavissajjanāvasāne asītisahassāhi devatāhi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhāsi. Sā cassa upapatti puna pākatikāva ahosi.

986须梵天天子，在一千名天女的围绕下，正享受着天界的成就。在那儿，有五百名天女从树上采摘花朵，死后全都转生到了地狱。他想：“怎么她们去了这么久？”当他仔细察看时，看到了她们转生到地狱的情形，于是又想：“我的寿命到底还剩多少呢？”进一步审查后，他发现自己的寿命也已经耗尽，并且看见自己也将转生在那同一个地狱里。他感到恐惧，生起了极大的忧恼，心想：“这忧恼，只有导师才能去除，别人都办不到。”于是他就带着剩下的那五百名天女，来到世尊面前提问——

Subrahmāpi devaputto accharāsahassaparivāro saggasampattiṃ anubhoti, tattha pañcasatā accharāyo rukkhato pupphāni ocinantiyo cavitvā niraye upapannā. So ‘‘kiṃ imā cirāyantī’’ti upadhārento tāsaṃ niraye nibbattabhāvaṃ disvā ‘‘kittakaṃ nu kho mama āyū’’ti upaparikkhanto attanopi āyuparikkhayaṃ viditvā tattheva niraye nibbattanabhāvaṃ disvā bhīto ativiya domanassajāto hutvā ‘‘imaṃ me domanassaṃ satthā vinayissati na añño’’ti avasesā pañcasatā accharāyo gahetvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchi –

987“这心一直处于恐惧状态，这意一直躁动不安，

‘‘Niccaṃ utrastamidaṃ cittaṃ, niccaṃ ubbiggidaṃ mano;

988面对那些尚未生起的苦难，以及那些已经生起的苦难；

Anuppannesu kicchesu, atho uppatitesu ca;

989若真存在一种无所恐惧的境界，请您告诉我吧，我要问您。”（《相应部》1.98）

Sace atthi anutrastaṃ, taṃ me akkhāhi pucchito’’ti. (saṃ. ni. 1.98);

990于是，世尊便这样回答他：——

Tato naṃ bhagavā āha –

991「非由觉支与苦行」：不是通过觉支与苦行；「非由诸根律仪」：不是通过守护诸根；「非由遍舍一切」：也不是通过舍弃一切。我得以看见众生之安稳。

‘‘Nāññatra bojjhā tapasā, nāññatrindriyasaṃvarā;

992他在开示结束时，与五百位天女一起，安立在入流果上。在使那个成就坚固之后，他便前往了天界。应当知道，如此修习此道，就如同对沙咖天帝等人一样，能导致忧的灭尽。

Nāññatra sabbanissaggā, sotthiṃ passāmi pāṇina’’nti. (saṃ. ni. 1.98);

993「为证得理趣」：「理趣」指的是圣八支道，为了它的证得，也就是为了达到它。因为这条在前分阶段修习的世间念处道，一旦被修习，就能导致出世间的道的证得。所以他说「为证得理趣」。「为作证涅槃」：是为了作证那因远离渴爱与贪著而被称为「涅槃」的不死，即亲身体证它。因为修习此道，能渐次成就涅槃的作证。所以他说「为作证涅槃」。

So desanāpariyosāne pañcahi accharāsatehi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhāya taṃ sampattiṃ thāvaraṃ katvā devalokameva agamāsīti . Evamayaṃ maggo bhāvito sakkādīnaṃ viya domanassassa atthaṅgamāya saṃvattatīti veditabbo.

994“为证得理趣”：所谓理趣，即圣八支道；为证得它、为获得它，这是所说之义。因为此前行阶段的世间念处道，修习之后，能导向出世间道的证得。因此说“为证得理趣”。“为作证涅槃”：即为了作证那因远离渴爱之林而名为涅槃的不死，为了亲自现证，这是所说之义。因为此道修习之后，能次第成就涅槃的作证。因此说“为作证涅槃”。

Ñāyassa adhigamāyāti ñāyo vuccati ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, tassa adhigamāya, pattiyāti vuttaṃ hoti. Ayañhi pubbabhāge lokiyo satipaṭṭhānamaggo bhāvito lokuttarassa maggassa adhigamāya saṃvattati. Tenāha ‘‘ñāyassa adhigamāyā’’ti. Nibbānassa sacchikiriyāyāti taṇhāvānavirahitattā nibbānanti laddhanāmassa amatassa sacchikiriyāya, attapaccakkhatāyāti vuttaṃ hoti. Ayañhi maggo bhāvito anupubbena nibbānasacchikiriyaṃ sādheti. Tenāha ‘‘nibbānassa sacchikiriyāyā’’ti.

995在此，虽然当说“为众生的清净”时，超越愁等义理实际上已经成就，然而除了那些精通教法义理的人之外，对于其他人，这些义理并不明显。而且，世尊并非先造就一个精通教法义理的人，然后才对他说法。他是以各个经句，来令人知晓各个义理。因此，在这里，为了显明这一乘道所成就的各个义理，他宣说了“为超越愁悲”等。或者，因为通过一乘道所达成的众生的清净，是由于超越了愁悲；超越愁悲是由于苦与忧的灭尽；苦与忧的灭尽是由于证得了理趣；而证得理趣正是为了作证涅槃。因此，为了显示这个次第，他在宣说了“为众生的清净”后，又宣说了“为超越愁悲”等。

Tattha kiñcāpi ‘‘sattānaṃ visuddhiyā’’ti vutte sokasamatikkamādīni atthato siddhāneva honti, ṭhapetvā pana sāsanayuttikovide aññesaṃ na pākaṭāni, na ca bhagavā paṭhamaṃ sāsanayuttikovidaṃ janaṃ katvā pacchā dhammaṃ deseti. Tena teneva pana suttena taṃ taṃ atthaṃ ñāpeti. Tasmā idha yaṃ yaṃ atthaṃ ekāyanamaggo sādheti, taṃ taṃ pākaṭaṃ katvā dassento ‘‘sokaparidevānaṃ samatikkamāyā’’tiādimāha. Yasmā vā yā sattānaṃ visuddhi ekāyanamaggena saṃvattati, sā sokaparidevānaṃ samatikkamena hoti, sokaparidevānaṃ samatikkamo dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamena, dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamo ñāyassādhigamena, ñāyassādhigamo nibbānassa sacchikiriyāya. Tasmā imampi kamaṃ dassento ‘‘sattānaṃ visuddhiyā’’ti vatvā ‘‘sokaparidevānaṃ samatikkamāyā’’tiādimāha.

996再者，这是对一乘道所作的赞颂。正如世尊在对“六六”的教示中，以八句赞颂说：“诸比丘，我将教示你们法——初善、中善、后善，有义理、有文句，完全圆满、清净的梵行，也就是六六法。”又如在对圣种的教示中，以九句赞颂说：“诸比丘，有这四种圣种，它们是最高、久存的、被世代认可、古老的，以前未被混杂、现在不被混杂、未来也不会被混杂，不被沙门、婆罗门、智者所呵责。”同样地，对于这一乘道，他也以“为众生的清净”等七句作了赞颂。

Apica vaṇṇabhaṇanametaṃ ekāyanamaggassa. Yatheva hi bhagavā ‘‘dhammaṃ vo, bhikkhave, desessāmi ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāsessāmi, yadidaṃ chachakkānī’’ti (ma. ni. 3.420) chachakkadesanāya aṭṭhahi padehi vaṇṇaṃ abhāsi, yathā ca ariyavaṃsadesanāya ‘‘cattārome, bhikkhave, ariyavaṃsā aggaññā rattaññā vaṃsaññā porāṇā asaṃkiṇṇā asaṃkiṇṇapubbā na saṃkīyanti, na saṃkīyissanti, appaṭikuṭṭhā samaṇehi brāhmaṇehi viññūhī’’ti (a. ni. 4.28) navahi padehi vaṇṇaṃ abhāsi, evaṃ imassapi ekāyanamaggassa sattānaṃ visuddhiyātiādīhi sattahi padehi vaṇṇaṃ abhāsi.

997（有人问）是什么缘故呢？是为了激发那些比丘的勤勉。因为听了赞颂后，那些比丘们会想：“听说这个道能断除四种灾祸——即令心热恼的愁、令口出虚语的悲、令身不适的苦、令意不适的忧，而带来三种殊胜——清净、理趣、涅槃。”由此生起勤勉，认为应当领受、通晓、持诵此教法，并修习此道。如此一来，为了激发那些比丘的勤勉而宣说赞颂，就如同毛毯商等人对毛毯等货品进行赞颂一样。

Kasmā iti ce? Tesaṃ bhikkhūnaṃ ussāhajananatthaṃ. Vaṇṇabhāsanañhi sutvā te bhikkhū ‘‘ayaṃ kira maggo hadayasantāpabhūtaṃ sokaṃ, vācāvippalāpabhūtaṃ paridevaṃ, kāyikaasātabhūtaṃ dukkhaṃ, cetasikaasātabhūtaṃ domanassanti cattāro upaddave hanati, visuddhiṃ ñāyaṃ nibbānanti tayo visese āvahatī’’ti ussāhajātā imaṃ dhammadesanaṃ uggahetabbaṃ pariyāpuṇitabbaṃ dhāretabbaṃ vācetabbaṃ, imañca maggaṃ bhāvetabbaṃ maññissanti. Iti tesaṃ bhikkhūnaṃ ussāhajananatthaṃ vaṇṇaṃ abhāsi, kambalavāṇijādayo kambalādīnaṃ vaṇṇaṃ viya.

998正如一位贩卖价值十万的黄色毛毯的商人，当喊出“来买毛毯吧”之时，人们还不知道那是怎样的一条毛毯。因为像毛发织的毛毯、马尾毛毯等，虽然恶臭且触感粗硬，也都被称为毛毯。然而，当那位商人喊出“犍陀罗红毯、精细、光亮、触感舒适”时，有能力的人便会购买，没有能力的人也想要看一看。同样地，当宣说“诸比丘，此是一乘道”时，是怎样的道也还不明显。因为各种不能出离之道也被称为“道”。但当宣说了“为众生的清净”等之后，他们就会想：“听说这个道能断除四种灾祸，带来三种殊胜。”由此生起勤勉，认为应当领受、通晓、持诵此教法，并修习此道。因此，为了宣说赞颂，他宣说了“为众生的清净”等。而且，不仅是这个价值十万的黄色毛毯商人的譬喻，在这里还应举出红赡部金商、清水宝商、宝石商、极洁净的珍珠宝商、洗净的珊瑚商等人的譬喻等。

Yathā hi satasahassagghanikapaṇḍukambalavāṇijena kambalaṃ gaṇhathāti ugghositepi asukakambaloti na tāva manussā jānanti. Kesakambalavālakambalādayopi hi duggandhā kharasamphassā kambalātveva vuccanti. Yadā pana tena gandhārako rattakambalo sukhumo ujjalo sukhasamphassoti ugghositaṃ hoti, tadā ye pahonti, te gaṇhanti. Ye na pahonti, tepi dassanakāmā honti, evamevaṃ ‘‘ekāyano ayaṃ, bhikkhave, maggo’’ti vuttepi asukamaggoti na tāva pākaṭo hoti. Nānappakārakā hi aniyyānamaggāpi maggātveva vuccanti. ‘‘Sattānaṃ visuddhiyā’’tiādimhi pana vutte ‘‘ayaṃ kira maggo cattāro upaddave hanati, tayo visese āvahatī’’ti ussāhajātā imaṃ dhammadesanaṃ uggahetabbaṃ pariyāpuṇitabbaṃ dhāretabbaṃ vācetabbaṃ, imañca maggaṃ bhāvetabbaṃ maññissantīti vaṇṇaṃ bhāsanto ‘‘sattānaṃ visuddhiyā’’tiādimāha. Yathā ca satasahassagghanikapaṇḍukambalavāṇijopamā, evaṃ rattajambunadasuvaṇṇaudakappasādakamaṇiratanasuvisuddhamuttāratanadhotapavāḷādivāṇijūpamādayopettha āharitabbā.

999「yadidaṃ」是虚词，其义为「哪些呢？即这些」。「四」是数量限定，以此显示念处的范围：不少于彼，亦不多于彼。「念处」有三种含义：念的所行境（所缘）也称为念处；在三种所化弟子中，导师超越了排斥与偏爱，这也称为念处；还有「念」本身也称为念处。正如在「比丘们，我将教导四念处的集起与灭没，你们谛听……比丘们，什么是身的集起？由食的集起而有身的集起」（相应部 3.408）等经文中，念的所行境被称为念处。同样，在「身为建立处，非念；念既是建立处，又是念」（无碍解道 3.35）等经文中也是如此。其义为：「依此而安立」故为「处」。什么安立？念。念的安立处，即是念处。或者，「处」意为努力修行的场所。念的修行场所即是念处，犹如象场、马场等。在「有三个念处，圣者所修习，圣者修习时，导师堪称调御大众」（中部 3.311）此经中，在三种所化弟子中，导师超越了排斥与偏爱，这也被称为「念处」。其义为：应被安立故为「处」，即应被发起、运行之义。由什么安立？由念。念的安立处，即是念处。而在「四念处修习多修习，能圆满七觉支」（相应部 5.989）等经文中，「念」本身即被称为「念处」。其义为：「安住」故为「处」，即现前、进入、投入而运行之义。念本身即是处，故为念处。或者，以忆念之义为「念」，以安住之义为「处」。如此，念即是彼处，故亦为念处。此处所指的，即是此义。

Yadidanti nipāto, ye imeti ayamassa attho. Cattāroti gaṇanaparicchedo, tena na tato heṭṭhā na uddhanti satipaṭṭhānaparicchedaṃ dīpeti. Satipaṭṭhānāti tayo satipaṭṭhānā satigocaropi, tidhā paṭipannesu sāvakesu satthuno paṭighānunayavītivattatāpi, satipi. ‘‘Catunnaṃ , bhikkhave, satipaṭṭhānānaṃ samudayañca atthaṅgamañca desessāmi, taṃ suṇātha…pe…. Ko ca, bhikkhave, kāyassa samudayo? Āhārasamudayā kāyasamudayo’’tiādīsu (saṃ. ni. 3.408) hi satigocaro satipaṭṭhānanti vuccati. Tathā ‘‘kāyo paṭṭhānaṃ, no sati. Sati paṭṭhānañceva sati cā’’tiādīsupi (paṭi. ma. 3.35). Tassattho – patiṭṭhāti asminti paṭṭhānaṃ. Kā patiṭṭhāti? Sati. Satiyā paṭṭhānaṃ satipaṭṭhānaṃ. Padhānaṭṭhānanti vā paṭṭhānaṃ. Satiyā paṭṭhānaṃ satipaṭṭhānaṃ, hatthiṭṭhānaassaṭṭhānādīni viya. ‘‘Tayo satipaṭṭhānā, yadariyo sevati, yadariyo sevamāno satthā gaṇamanusāsitumarahatī’’ti (ma. ni. 3.311) etthāpi tidhā paṭipannesu sāvakesu satthuno paṭighānunayavītivattatā ‘‘satipaṭṭhāna’’nti vuttā. Tassattho – paṭṭhapetabbato paṭṭhānaṃ, pavattayitabbatoti attho. Kena paṭṭhapetabbatoti? Satiyā. Satiyā paṭṭhānaṃ satipaṭṭhānanti. ‘‘Cattāro satipaṭṭhānā bhāvitā bahulīkatā satta bojjhaṅge paripūrentī’’tiādīsu (saṃ. ni. 5.989) pana satiyeva ‘‘satipaṭṭhāna’’nti vuccati. Tassattho – patiṭṭhātīti paṭṭhānaṃ, upaṭṭhāti okkantitvā pakkhanditvā pavattatīti attho. Satiyeva paṭṭhānaṃ satipaṭṭhānaṃ. Atha vā saraṇaṭṭhena sati, upaṭṭhānaṭṭhena paṭṭhānaṃ. Iti sati ca sā paṭṭhānañcātipi satipaṭṭhānaṃ. Idamidha adhippetaṃ.

1000若如此，为何「念处」用复数？因念有多种。由于所缘的差别，这些念确实是多种多样的。那么，为何「道」用单数？因道义为一。这四种念处，就道义而言，归为一体。正如所说：「道，以何义为道？以导向涅槃之义，以及被希求涅槃者所寻求之义。」这四者在以后，于身等所缘上成就其作用而走向涅槃；而且，从最初就被希求涅槃者所寻求，因此四者被称为一个「道」。如此，以念的语词关联，使说法具有连贯性，就如同「比丘们，我将为你们开示摧破魔军之道，你们要仔细听……比丘们，什么是摧破魔军之道？那就是七觉支」等（相应部 5.224）所说的那样。在此，「摧破魔军」与「七觉支」在意义上是一，只是文句不同。同样地，「一乘道」与「四念处」在意义上是一，只是文句不同。因此，因道义为一而用单数，因所缘差别、念有多种而用复数，应当这样理解。

Yadi evaṃ, kasmā ‘‘satipaṭṭhānā’’ti bahuvacanaṃ? Satibahuttā. Ārammaṇabhedena hi bahukā etā satiyo. Atha maggoti kasmā ekavacanaṃ? Maggaṭṭhena ekattā. Catassopi hi etā satiyo maggaṭṭhena ekattaṃ gacchanti. Vuttañhetaṃ ‘‘maggoti kenaṭṭhena maggo? Nibbānagamanaṭṭhena, nibbānatthikehi magganīyaṭṭhena cā’’ti. Catassopi cetā aparabhāge kāyādīsu ārammaṇesu kiccaṃ sādhayamānā nibbānaṃ gacchanti. Ādito paṭṭhāya ca nibbānatthikehi maggīyanti, tasmā catassopi eko maggoti vuccanti . Evañca sati vacanānusandhinā sānusandhikāva desanā hoti, ‘‘mārasenappamaddanaṃ vo, bhikkhave, maggaṃ desessāmi, taṃ suṇātha…pe… katamo ca, bhikkhave, mārasenappamaddano maggo? Yadidaṃ sattabojjhaṅgā’’tiādīsu (saṃ. ni. 5.224) viya hi yathā mārasenappamaddanoti ca sattabojjhaṅgāti ca atthato ekaṃ, byañjanamevettha nānaṃ. Evaṃ ekāyanamaggoti ca cattāro satipaṭṭhānāti ca atthato ekaṃ, byañjanamevettha nānaṃ. Tasmā maggaṭṭhena ekattā ekavacanaṃ, ārammaṇabhedena satibahuttā bahuvacanaṃ veditabbaṃ.

1001那么，为何世尊只说四念处，不多亦不少？为利益所化有情故。在爱行、见行、止行者、观行者当中，依钝根与利根而各分两种所化有情：对于钝根爱行者，以粗显的身随观念处为清净道；对于利根者，以微细的受随观念处为清净道。对于见行者，钝根者以不太分别的心随观念处为清净道；利根者以十分分别的法随观念处为清净道。对于止行者，钝根者以不难获得所缘的第一个念处为清净道；利根者因不执著于粗所缘，而以第二个念处为清净道。对于观行者，钝根者以不太分别的所缘——第三个念处为清净道；利根者以十分分别的所缘——第四个念处为清净道。因此，只说四个，不多不少。

Kasmā pana bhagavatā cattārova satipaṭṭhānā vuttā anūnā anadhikāti? Veneyyahitattā . Taṇhācaritadiṭṭhicaritasamathayānikavipassanāyānikesu hi mandatikkhavasena dvedhā dvedhā pavattesu veneyyesu mandassa taṇhācaritassa oḷārikaṃ kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ visuddhimaggo, tikkhassa sukhumaṃ vedanānupassanaṃ satipaṭṭhānaṃ. Diṭṭhicaritassāpi mandassa nātippabhedagataṃ cittānupassanāsatipaṭṭhānaṃ visuddhimaggo, tikkhassa atippabhedagataṃ dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṃ. Samathayānikassa ca mandassa akicchena adhigantabbanimittaṃ paṭhamaṃ satipaṭṭhānaṃ visuddhimaggo, tikkhassa oḷārikārammaṇe asaṇṭhahanato dutiyaṃ. Vipassanāyānikassapi mandassa nātippabhedagatārammaṇaṃ tatiyaṃ, tikkhassa atippabhedagatārammaṇaṃ catutthaṃ. Iti cattārova vuttā anūnā anadhikāti.

1002或者，为断除净、乐、常、我之颠倒。身是不净的，而众生于此被净颠倒所迷惑，为令彼等见于彼处不净之相，以断除彼颠倒，故说第一念处。同样，于被执取为乐、常、我的受等诸法中，受是苦，心是无常，诸法是无我，而众生于此被乐颠倒、常颠倒、我颠倒所迷惑，为令彼等见于彼处苦等之相，以断除彼等颠倒，故说其余三个念处。如此，为断除净、乐、常、我之颠倒，亦应知只说四个念处，不多不少。

Subhasukhaniccaattabhāvavipallāsapahānatthaṃ vā. Kāyo hi asubho, tattha ca subhavipallāsavipallatthā sattā, tesaṃ tattha asubhabhāvadassanena tassa vipallāsassa pahānatthaṃ paṭhamaṃ satipaṭṭhānaṃ vuttaṃ. Sukhaṃ niccaṃ attāti gahitesupi ca vedanādīsu vedanā dukkhā, cittaṃ aniccaṃ, dhammā anattā, tesu ca sukhaniccaattavipallāsavipallatthā sattā, tesaṃ tattha dukkhādibhāvadassanena tesaṃ vipallāsānaṃ pahānatthaṃ sesāni tīṇi vuttānīti evaṃ subhasukhaniccaattabhāvavipallāsapahānatthaṃ vā cattārova vuttā anūnā anadhikāti veditabbā.

1003而且，不仅为断除颠倒，实亦为断除四瀑流、四轭、四漏、四缚、四取、四邪行，以及为遍知四种食，故只说四个念处，应如此知。以上是论典之义理方法。

Na kevalañca vipallāsapahānatthameva, atha kho caturoghayogāsavaganthaupādānaagatipahānatthampi catubbidhāhārapariññatthañca cattārova vuttāti veditabbā. Ayaṃ tāva pakaraṇanayo.

1004不过在注释书中，根据所依（归依）以及归入一处的义理，说念处只是一个，根据所缘的不同而说为四个。正如一座有四个城门的城市：从东方来的人，拿着东方出产的货物，通过东门进入同一座城；从南方、西方、北方来的人，拿着各自方向出产的货物，通过各自方向的城门进入同一座城。应该这样理解这个比喻。涅槃大城就像城市；八支圣道就像城门；身等方向就像东方等方向。

Aṭṭhakathāyaṃ pana saraṇavasena ceva ekattasamosaraṇavasena ca ekameva satipaṭṭhānaṃ ārammaṇavasena cattāroti etadeva vuttaṃ. Yathā hi catudvāre nagare pācīnato āgacchantā pācīnadisāya uṭṭhānakaṃ bhaṇḍaṃ gahetvā pācīnadvārena nagarameva pavisanti, dakkhiṇato pacchimato uttarato āgacchantā uttaradisāya uṭṭhānakaṃ bhaṇḍaṃ gahetvā uttaradvārena nagarameva pavisanti, evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ. Nagaraṃ viya hi nibbānamahānagaraṃ . Dvāraṃ viya aṭṭhaṅgiko lokuttaramaggo. Pācīnadisādayo viya kāyādayo.

1005正如从东方来的人，拿着东方出产的货物，通过东门进入同一座城；同样，以身为入口来的人，以十四种方式修习身随观念处，依靠修习身随观的力量所引生的圣道，共同进入同一个涅槃。

Yathā pācīnato āgacchantā pācīnadisāya uṭṭhānakaṃ bhaṇḍaṃ gahetvā pācīnadvārena nagarameva pavisanti, evaṃ kāyānupassanāmukhena āgacchantā cuddasavidhena kāyānupassanaṃ bhāvetvā kāyānupassanābhāvanānubhāvanibbattena ariyamaggena ekaṃ nibbānameva osaranti.

1006正如从南方来的人，拿着南方出产的货物，通过南门进入同一座城；同样，以受为入口来的人，以九种方式修习受随观念处，依靠修习受随观的力量所引生的圣道，共同进入同一个涅槃。

Yathā dakkhiṇato āgacchantā dakkhiṇadisāya uṭṭhānakaṃ bhaṇḍaṃ gahetvā dakkhiṇadvārena nagarameva pavisanti, evaṃ vedanānupassanāmukhena āgacchantā navavidhena vedanānupassanaṃ bhāvetvā vedanānupassanābhāvanānubhāvanibbattena ariyamaggena ekaṃ nibbānameva osaranti.

1007就像从西方来的人，携带西方出产的货物，通过西城门进入同一座城；同样，以心随观为入门的人，以十六种方式修习心随观，凭借心随观修习的力量所产生的圣道，一同进入唯一的涅槃。

Yathā pacchimato āgacchantā pacchimadisāya uṭṭhānakaṃ bhaṇḍaṃ gahetvā pacchimadvārena nagarameva pavisanti, evaṃ cittānupassanāmukhena āgacchantā soḷasavidhena cittānupassanaṃ bhāvetvā cittānupassanābhāvanānubhāvanibbattena ariyamaggena ekaṃ nibbānameva osaranti.

1008就像从北方来的人，携带北方出产的货物，通过北城门进入同一座城；同样，以法随观为入门的人，以五种方式修习法随观，凭借法随观修习的力量所产生的圣道，一同进入唯一的涅槃。

Yathā uttarato āgacchantā uttaradisāya uṭṭhānakaṃ bhaṇḍaṃ gahetvā uttaradvārena nagarameva pavisanti, evaṃ dhammānupassanāmukhena āgacchantā pañcavidhena dhammānupassanaṃ bhāvetvā dhammānupassanābhāvanānubhāvanibbattena ariyamaggena ekaṃ nibbānameva osaranti.

1009因此，从所依（归依）和共同归入一处的意义来说，应当知道念处只是一个；从所缘的角度而说为四个。

Evaṃ saraṇavasena ceva ekattasamosaraṇavasena ca ekameva satipaṭṭhānaṃ ārammaṇavasena cattārova vuttāti veditabbā.

1010“哪些是四？”这是为了想要说明而提问。“于此”：在此教法中。“比丘们”：这是称呼那些接受法的人（补特伽罗）。“比丘”：这是指称那些实践圆满的人（补特伽罗）。虽然其他天人和人类也确实在实践，但由于实践的最殊胜性，以及为了显示比丘身份，所以世尊说“比丘们”。因为在接受世尊教诫的人中，比丘是最殊胜的，能成为接受一切种类教诫的法器，由于这种最殊胜，所以说“比丘们”。而且，当提到比丘时，其余的人也就被包括在内了，就像国王出行等场合，以国王来包括其余随从众人一样。再者，凡是实践此道的人，就称为比丘，为了显示实践就是比丘身份，所以说“比丘们”。因为无论是天还是人，只要是实践者，确实都得到“比丘”这个称呼。如所说：

Katamecattāroti kathetukamyatā pucchā. Idhāti imasmiṃ sāsane. Bhikkhaveti dhammapaṭiggāhakapuggalālapanametaṃ. Bhikkhūti paṭipattisampādakapuggalanidassanametaṃ. Aññepi ca devamanussā paṭipattiṃ sampādentiyeva, seṭṭhattā pana paṭipattiyā bhikkhubhāvadassanato ca, ‘‘bhikkhū’’ti āha. Bhagavato hi anusāsaniṃ sampaṭicchantesu bhikkhu seṭṭho, sabbappakārāya anusāsaniyā bhājanabhāvato, tasmā seṭṭhattā ‘‘bhikkhū’’ti āha. Tasmiṃ gahite pana sesā gahitāva honti rājagamanādīsu rājaggahaṇena sesaparisā viya. Yo ca imaṃ paṭipattiṃ paṭipajjati, so bhikkhu nāma hotīti paṭipattiyā bhikkhubhāvadassanatopi ‘‘bhikkhū’’ti āha . Paṭipannako hi devo vā hotu manusso vā, ‘‘bhikkhū’’ti saṅkhaṃ gacchatiyeva. Yathāha –

1011即使装饰整齐，若能平等而行，

‘‘Alaṅkato cepi samaṃ careyya,

1012寂静、调伏、自制、修梵行；

Santo danto niyato brahmacārī;

1013于一切众生放下刀杖，

Sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍaṃ,

1014他就是婆罗门，他就是沙门，他就是比丘。

So brāhmaṇo so samaṇo sa bhikkhū’’ti. (dha. pa. 142);

1015“身”是指色身。因为在这里，色身是以肢体各部分以及头发等事物的集合含义，而被理解为“身”的，如同“象身”、“车乘”等。而且，如同以集合为含义，它也是以“可厌事物的生起之处”为含义。因为对于极端可厌、极其卑鄙的事物而言，那个身体也是“生起之处”（āyo）。所谓“生起之处”，就是产生的地方。此处可这样解释词义：“它们从这里生起，所以叫āyo。”什么从这里生起呢？就是那些可厌的头发等。因此，可厌事物的生起之处，就称为“身”。“身随观者”的意思是：具有随观身的习惯者，或者正在随观身的人。

Kāyeti rūpakāye. Rūpakāyo hi idha aṅgapaccaṅgānaṃ kesādīnañca dhammānaṃ samūhaṭṭhena hatthikāyarathakāyādayo viya kāyoti adhippeto. Yathā ca samūhaṭṭhena, evaṃ kucchitānaṃ āyaṭṭhena. Kucchitānañhi paramajegucchānaṃ so āyotipi kāyo. Āyoti uppattideso. Tatrāyaṃ vacanattho, āyanti tatoti āyo. Ke āyanti? Kucchitā kesādayo. Iti kucchitānaṃ āyoti kāyo. Kāyānupassīti kāyamanupassanasīlo, kāyaṃ vā anupassamāno.

1016虽然已经说了“于身”，但又再说“身随观者”这第二个关于身的词，要知道这是为了显示不混杂的确定、破除密集等意义。这样一来，他并非是在身体中感受随观者，也不是心随观者或法随观者，而恰恰只是身随观者。通过显示在被称为“身”的这个事物上，只有身随观的行为方式，就显现了不混杂的确定。同样地，他不是在身体中观察某个脱离了肢体部分的单一事物，也不是观察脱离了头发、体毛等的所谓“女人”、“男人”。再者，对于这个由头发、体毛等构成的、四大及所造色集合而成的身体，他也不是观察某个脱离了四大及所造色的单一事物，而是像观察车辆部件的人那样观察肢体的集合，像观察城市组成部分的人那样观察头发、体毛等的集合，又像剥开芭蕉树干的叶鞘那样，或像拆解空拳套那样，仅仅是四大及所造色集合的观察者。通过以种种方式，显示这个仅以集合形态而被称为“身”的事物，也就显现了破除密集。因为在这里，除了上面所说的集合之外，完全看不到任何被称为“身”、或“女人”、或“男人”或其他任何事物的存在。众生只是在这些法的集合上，以各种方式生起了错误的执着。因此，古代的圣者们说：

‘‘Kāye’’ti ca vatvāpi puna ‘‘kāyānupassī’’ti dutiyaṃ kāyaggahaṇaṃ asammissato vavatthānaghanavinibbhogādidassanatthaṃ katanti veditabbaṃ. Tena na kāye vedanānupassī vā, cittadhammānupassī vā, atha kho kāyānupassīyevāti kāyasaṅkhāte vatthusmiṃ kāyānupassanākārasseva dassanena asammissato vavatthānaṃ dassitaṃ hoti. Tathā na kāye aṅgapaccaṅgavimuttaekadhammānupassī, nāpi kesalomādivinimuttaitthipurisānupassī. Yopi cettha kesalomādiko bhūtupādāyasamūhasaṅkhāto kāyo , tatthapi na bhūtupādāyavinimuttaekadhammānupassī, atha kho rathasambhārānupassako viya aṅgapaccaṅgasamūhānupassī, nagarāvayavānupassako viya kesalomādisamūhānupassī, kadalikkhandhapattavaṭṭivinibbhujanako viya rittamuṭṭhiviniveṭhako viya ca bhūtupādāyasamūhānupassīyevāti nānappakārato samūhavaseneva kāyasaṅkhātassa vatthuno dassanena ghanavinibbhogo dassito hoti. Na hettha yathāvuttasamūhavinimutto kāyo vā itthī vā puriso vā añño vā koci dhammo dissati , yathāvuttadhammasamūhamatteyeva pana tathā tathā sattā micchābhinivesaṃ karonti. Tenāhu porāṇā –

1017「他所看到的，并不是（真实的）所见；而（真实的）所见，他却没有看到；

‘‘Yaṃ passati na taṃ diṭṭhaṃ, yaṃ diṭṭhaṃ taṃ na passati;

1018没有看到（真实）的愚人，便会被束缚；被束缚的人，是无法获得解脱的。」

Apassaṃ bajjhate mūḷho, bajjhamāno na muccatī’’ti. –

1019文中说「为了显示破除密集等」，通过这个「等」字，还应该知道这层意思：即这个人只是在一个身体中作身随观者，而不是别的法的随观者。这是在说什么呢？就像在没有水的阳焰中，有人会把它看成水，成为「水随观者」；但在这个身体上，情况却不是这样：身体本身就只是无常、苦、无我、不净的状态，他却不会随观它为常、乐、我、净，而只是无常、苦、无我、不净等特征集合的身随观者。或者，可以这样理解：那个在其他地方（如经中所说）「诸比丘，在此教法中，比丘前往森林……他具足正念地吸气……」等，以出入息等为起点，以粉末状的骨头为终点的身体；以及在《无碍解》中提到的：「在此教法中，有人随观地界为无常，随观水界、火界、风界、头发之聚、体毛之聚、皮肤之聚、肉之聚、血之聚、筋之聚、骨之聚、骨髓之聚（为无常）」的身体。对于所有这些身体，都只是在这个身体上做观察，所以也应该这样来理解「于身作身随观」的意义。

Ghanavinibbhogādidassanatthanti vuttaṃ. Ādisaddena cettha ayampi attho veditabbo – ayañhi ekasmiṃ kāye kāyānupassīyeva, na aññadhammānupassī. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yathā anudakabhūtāyapi marīciyā udakānupassino honti, na evaṃ aniccadukkhānattaasubhabhūteyeva imasmiṃ kāye niccasukhaattasubhabhāvānupassī, atha kho kāyānupassī aniccadukkhānattaasubhākārasamūhānupassīyevāti. Atha vā yvāyaṃ parato ‘‘idha, bhikkhave, bhikkhu araññagato vā…pe… so satova assasatī’’tiādinā nayena assāsapassāsādicuṇṇikajātaaṭṭhikapariyosāno kāyo vutto, yo ca ‘‘idhekacco pathavikāyaṃ aniccato anupassati āpokāyaṃ tejokāyaṃ vāyokāyaṃ kesakāyaṃ lomakāyaṃ chavikāyaṃ cammakāyaṃ maṃsakāyaṃ ruhirakāyaṃ nahārukāyaṃ aṭṭhikāyaṃ aṭṭhimiñjakāya’’nti paṭisambhidāyaṃ (paṭi. ma. 3.35) kāyo vutto, tassa sabbassa imasmiṃyeva kāye anupassanato ‘‘kāye kāyānupassī’’ti evampi attho daṭṭhabbo.

1020或者，因为不随观任何可被执取为「我」或「我所」的身体，而只是随观那些头发、体毛等种种法的集合，所以应该这样理解它的意义：对于身体中那个被称为头发等法集合的身体，即「身随观者」。再者，根据《无碍解》中所说的方式：「在此身体中，随观为无常，而非随观为常」等，因为是对所有被称为无常等特征集合的身体进行随观，所以也应该这样来看待「于身作身随观」的意义。

Atha vā kāye ahanti vā mamanti vā evaṃ gahetabbassa yassa kassaci ananupassanato tassa tasseva pana kesālomādikassa nānādhammasamūhassa anupassanato kāye kesādidhammasamūhasaṅkhātakāyānupassīti evamattho daṭṭhabbo. Apica ‘‘imasmiṃ kāye aniccato anupassati, no niccato’’tiādinā nayena paṭisambhidāyaṃ āgatanayassa sabbasseva aniccalakkhaṇādino ākārasamūhasaṅkhātassa kāyassānupassanatopi ‘‘kāye kāyānupassī’’ti evampi attho daṭṭhabbo.

1021确实是这样，这位正在修行于身作身随观之道的比丘，依靠无常随观等七种随观的力量，把这个身体随观为无常，而不是随观为常；随观为苦，而不是随观为乐；随观为无我，而不是随观为我；厌离，而不是欢喜；离染，而不是染着；令灭尽，而不是令集起；彻底舍离，而不是执取。应当知道，当他如此随观无常时，就舍弃了恒常想；随观苦时，就舍弃了乐想；随观无我时，就舍弃了我想；厌离时，就舍弃了欢喜；离染时，就舍弃了贪染；令灭尽时，就舍弃了集起；彻底舍离时，就舍弃了执取。

Tathā hi ayaṃ kāye kāyānupassanāpaṭipadaṃ paṭipanno bhikkhu imaṃ kāyaṃ aniccānupassanādīnaṃ sattannaṃ anupassanānaṃ vasena aniccato anupassati, no niccato. Dukkhato anupassati, no sukhato. Anattato anupassati, no attato. Nibbindati, no nandati. Virajjati, no rajjati. Nirodheti, no samudeti. Paṭinissajjati, no ādiyati. So taṃ aniccato anupassanto niccasaññaṃ pajahati, dukkhato anupassanto sukhasaññaṃ pajahati, anattato anupassanto attasaññaṃ pajahati, nibbindanto nandiṃ pajahati, virajjanto rāgaṃ pajahati, nirodhento samudayaṃ pajahati, paṭinissajjanto ādānaṃ pajahatīti veditabbo.

1022「住」是指活动、生活着。「具足活力者」：因为在三界中燃烧烦恼，所以称为「活力」，这是精进的名字。拥有这种活力的人，就称为「具足活力者」。「正知者」是指具备了名为正知的智慧的人。「具念者」是指具备了能把握身体的念的人。然而，因为他必须以念抓住所缘之后再用智慧去观察，离开了念的人，是根本谈不上什么观察的。因此世尊才说：「诸位比丘，我要说，念在任何时候都是必须的。」（《相应部》5.234）所以，在这里，仅凭「于身作身随观而住」这句话，就已经说明了身随观念处这个修行业处。或者，应该这样理解：因为一个没有活力的人内心会畏缩，并造成障碍；一个没有正知的人，在把握正确的修行方法和避开不正确的方法时，会陷入迷惑；一个失去正念的人，在舍离正确方法和执取不正确方法时，是毫无能力的。因此，他的这种业处就无法成就。正是为了显示那些能令此业处成就的法之力量，才说了「具足活力者、正知者、具念者」这些词。

Viharatīti iriyati. Ātāpīti tīsu bhavesu kilese ātāpetīti ātāpo, vīriyassetaṃ nāmaṃ. Ātāpo assa atthīti ātāpī. Sampajānoti sampajaññasaṅkhātena ñāṇena samannāgato. Satimāti kāyapariggāhikāya satiyā samannāgato. Ayaṃ pana yasmā satiyā ārammaṇaṃ pariggahetvā paññāya anupassati, na hi sativirahitassa anupassanā nāma atthi. Tenevāha ‘‘satiñca khvāhaṃ, bhikkhave, sabbatthikaṃ vadāmī’’ti (saṃ. ni. 5.234). Tasmā ettha ‘‘kāye kāyānupassī viharatī’’ti ettāvatā kāyānupassanāsatipaṭṭhānakammaṭṭhānaṃ vuttaṃ hoti. Atha vā yasmā anātāpino antosaṅkhepo antarāyakaro hoti, asampajāno upāyapariggahe anupāyaparivajjane ca sammuyhati, muṭṭhassati upāyāpariccāge anupāyāpariggahe ca asamattho hoti, tenassa taṃ kammaṭṭhānaṃ na sampajjati, tasmā yesaṃ dhammānaṃ ānubhāvena taṃ sampajjati. Tesaṃ dassanatthaṃ ‘‘ātāpī sampajāno satimāti idaṃ vutta’’nti veditabbaṃ.

1023这样，展示了身随观念处的相应要素后，现在为了显示断除要素，而说「能调伏世间的贪忧」。在这里，「调伏」的意思是：藉由彼分断除或镇伏断除来调伏。「世间」：就是指那个身体。因为身体有毁坏、变灭的意思，所以在这里将「世间」理解为身体。不过，由于贪忧不只是在身体方面被断除，在感受等方面也同样被断除，所以在《分别论》（《分别》362）中说：「五取蕴就是世间。」或者说，这是依据被称为「世间」的诸法的义理归属而说的。而我所说的「在其中，什么是世间？就是这个身体，就是世间」，正是在这里确立了这一含义：应当这样来理解其中的关联——「对于那个世间，调伏贪忧」。而且，应当知道：这里由于以「贪欲」这个词包含了欲贪，以「忧」这个词包含了嗔恚，因此通过显示这两种属于盖的强有力之法，也就说明了诸盖的断除。

Iti kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ sampayogaṅgañcassa dassetvā idāni pahānaṅgaṃ dassetuṃ vineyya loke abhijjhādomanassanti vuttaṃ. Tattha vineyyāti tadaṅgavinayena vā vikkhambhanavinayena vā vinayitvā. Loketi tasmiṃyeva kāye. Kāyo hi idha lujjanapalujjanaṭṭhena lokoti adhippeto. Yasmā panassa na kāyamatteyeva abhijjhādomanassaṃ pahīyati, vedanādīsupi pahīyatiyeva, tasmā ‘‘pañcapi upādānakkhandhā loko’’ti vibhaṅge (vibha. 362) vuttaṃ. Lokasaṅkhātattā vā tesaṃ dhammānaṃ atthuddhāranayenetaṃ vuttaṃ. Yaṃ panāha ‘‘tattha katamo loko? Sveva kāyo loko’’ti. Ayamevettha attho, tasmiṃ loke abhijjhādomanassaṃ vineyyāti evaṃ sambandho daṭṭhabbo. Yasmā panettha abhijjhāgahaṇena kāmacchando , domanassaggahaṇena byāpādo saṅgahaṃ gacchati, tasmā nīvaraṇapariyāpannabalavadhammadvayadassanena nīvaraṇappahānaṃ vuttaṃ hotīti veditabbaṃ.

1024尤其在这里，通过调伏贪欲，说明了断除以身体成就为根源的随顺；通过调伏忧，则说明了断除以身体衰败为根源的对立；通过调伏贪欲，说明了断除对身体的喜爱；通过调伏忧，说明了断除对身体修习的不喜爱；通过调伏贪欲，说明了断除将不真实的净、乐等相强加于身体；通过调伏忧，则说明了断除对身体上真实存在的不净、苦等相的排斥。由此，彰显了瑜伽行者的瑜伽威力和瑜伽堪能性。因为，这确实就是瑜伽威力：即已脱离随顺与对立、能忍受不喜爱与喜爱、已远离强加不实相和排斥真实相。他因脱离了随顺与对立、能忍不喜爱与喜爱、不强加不实相、不排斥真实相，而成为瑜伽堪能者。

Visesena cettha abhijjhāvinayena kāyasampattimūlakassa anurodhassa, domanassavinayena pana kāyavipattimūlakassa virodhassa, abhijjhāvinayena ca kāye abhiratiyā, domanassavinayena kāyabhāvanāya anabhiratiyā, abhijjhāvinayena kāye abhūtānaṃ subhasukhabhāvādīnaṃ pakkhepassa, domanassavinayena ca kāye bhūtānaṃ asubhāsukhabhāvādīnaṃ apanayanassa ca pahānaṃ vuttaṃ. Tena yogāvacarassa yogānubhāvo yogasamatthatā ca dīpitā hoti. Yogānubhāvo hi esa, yadidaṃ anurodhavirodhavippamutto aratiratisaho abhūtapakkhepabhūtāpanayanavirahito ca hoti. Anurodhavirodhavippamutto cesa aratiratisaho abhūtaṃ apakkhipanto bhūtañca anapanento yogasamattho hotīti.

1025另一种方法：在“于身，随观身”这一句中，以“随观”说明了业处。在“安住”这一句中，以所说的“安住”说明了业处行者对身体的维持。在“具足热忱者”等句中，应知：以“热忱”说明了正勤；以“念与正知”说明了一切处都必要的业处，或业处的维持方法；或者，以“念”说明了依身随观而证得的止，以“正知”说明了观；以“调伏贪忧”说明了修习的成果。

Aparo nayo ‘‘kāye kāyānupassī’’ti ettha anupassanāya kammaṭṭhānaṃ vuttaṃ. ‘‘Viharatī’’ti ettha vuttavihārena kammaṭṭhānikassa kāyapariharaṇaṃ. ‘‘Ātāpī’’tiādīsu ātāpena sammappadhānaṃ, satisampajaññena sabbatthikakammaṭṭhānaṃ, kammaṭṭhānapariharaṇūpāyo vā, satiyā vā kāyānupassanāvasena paṭiladdhasamatho, sampajaññena vipassanā, abhijjhādomanassavinayena bhāvanāphalaṃ vuttanti veditabbaṃ.

1026又，在《分别论》中说：「随观者」——在此处，什么是随观？那就是智慧、了知……乃至……正见。这称为随观。他以这种随观而具备、完全具备、达到、完全达到、生起、圆满成就、具足拥有。因此，被称为「随观者」。

Vibhaṅge pana ‘‘anupassī’’ti tattha katamā anupassanā? Yā paññā pajānanā…pe… sammādiṭṭhi. Ayaṃ vuccati anupassanā. Imāya anupassanāya upeto hoti samupeto upāgato samupāgato upapanno sampanno samannāgato. Tena vuccati anupassīti.

1027“安住”的意思是指行动、转起、保护、存续、度日、游行、居住。因此，被称为“安住”。

Viharatīti iriyati vattati pāleti yapeti yāpeti carati viharati. Tena vuccati viharatīti.

1028「具足热忱者」——在此处，什么是热忱？那就是所有属于心的精进的发起、策励……乃至……正精进。这称为热忱。他以这热忱而具备……乃至……具足拥有。因此，被称为「具足热忱者」。

Ātāpīti tattha katamo ātāpo? Yo cetasiko vīriyārambho…pe… sammāvāyāmo. Ayaṃ vuccati ātāpo. Iminā ātāpena upeto hoti…pe… samannāgato. Tena vuccati ātāpīti.

1029「具足正知者」——在此处，什么是正知？那就是智慧、了知……乃至……正见。这称为正知。他以这正知而具备……乃至……具足拥有。因此，被称为「具足正知者」。

Sampajānoti tattha katamaṃ sampajaññaṃ? Yā paññā pajānanā…pe… sammādiṭṭhi. Idaṃ vuccati sampajaññaṃ. Iminā sampajaññena upeto hoti…pe… samannāgato. Tena vuccati sampajānoti.

1030「具念者」——在此处，什么是念？那就是念、随念……乃至……正念。这称为念。他以这念而具备……乃至……具足拥有。因此，被称为「具念者」。

Satimāti tattha katamā sati? Yā sati anussati…pe… sammāsati. Ayaṃ vuccati sati. Imāya satiyā upeto hoti…pe… samannāgato. Tena vuccati satimāti.

1031“于世间调伏贪忧”：在此处，什么是世间？这个身体就是世间，五取蕴也是世间。这称为世间。在此处，什么是贪？凡是染着、贪染、随顺、随悦、欢喜、喜染、心的贪染，这称为贪。在此处，什么是忧？凡是心的不适意、心的苦、由心触所生的不适意……乃至……苦受。这称为忧。如此，这贪与这忧在此世间中已被调伏、已被彻底调伏，已寂静、已彻底寂静，已平息、已彻底平息，已灭尽、已彻底灭尽，已舍弃、已遣除，已干涸、已彻底干涸，已消灭殆尽。因此，被称为“于世间调伏贪忧”。（《分别论》356）以上是这些词句的含义。应当如此理解它与这部义注的体系相符合之处。以上是身随观念处总说部分的释义。

Vineyya loke abhijjhādomanassanti tattha katamo loko? Sveva kāyo loko, pañcapi upādānakkhandhā loko. Ayaṃ vuccati loko. Tattha katamā abhijjhā? Yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandī nandīrāgo cittassa sārāgo, ayaṃ vuccati abhijjhā. Tattha katamaṃ domanassaṃ? Yaṃ cetasikaṃ asātaṃ, cetasikaṃ dukkhaṃ, cetosamphassajaṃ asātaṃ…pe… dukkhā vedanā. Idaṃ vuccati domanassaṃ. Iti ayañca abhijjhā idañca domanassaṃ imamhi loke vinītā honti paṭivinītā santā vūpasantā samitā vūpasamitā atthaṅgatā abbhatthaṅgatā appitā byappitā sositā visositā byantīkatā, tena vuccati vineyya loke abhijjhādomanassanti (vibha. 356) evametesaṃ padānamattho vutto. Tena saha ayaṃ aṭṭhakathānayo yathā saṃsandati, evaṃ veditabbo. Ayaṃ tāva kāyānupassanāsatipaṭṭhānuddesassa atthavaṇṇanā.

1032在“于受……于心……于法，随观法而住……乃至……于世间调伏贪忧”这一句中，关于“随观受者”等的再次提到受等，其用意应如身随观中所述的方法来理解。在“于受随观受”、“于心随观心”、“于法随观法”之中，这里说的“受”，就是指三种受，而且它们只是世间性的；“心”也是世间性的；同样地，“法”也是如此。它们的具体分类，会在广解的部分变得清楚。不过，在这里只是应当知道：正因为按着应当随观受的方法去随观，所以这样的随观者就称为“于受随观受”。这个道理也同样适用于心和法。那么，应当怎样随观受呢？首先，应当把乐受看成是苦，把苦受看成是箭，把不苦不乐受看成是无常。正如所说的：

Vedanāsu… citte… dhammesu dhammānupassī viharati…pe… vineyya loke abhijjhādomanassanti ettha pana vedanānupassīti evamādīsu vedanādīnaṃ puna vacane payojanaṃ kāyānupassanāyaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Vedanāsu vedanānupassī, citte cittānupassī, dhammesu dhammānupassīti ettha pana vedanāti tisso vedanā, tā ca lokiyā eva. Cittampi lokiyaṃ, tathā dhammā. Tesaṃ vibhāgo niddesavāre pākaṭo bhavissati. Kevalaṃ panidha yathā vedanā anupassitabbā, tathā anupassanto vedanāsu vedanānupassīti veditabbo. Esa nayo cittadhammesupi. Kathañca vedanā anupassitabbāti? Sukhā tāva vedanā dukkhato, dukkhā sallato, adukkhamasukhā aniccato. Yathāha –

1033“那位见到乐是苦、见到苦是箭、

‘‘Yo sukhaṃ dukkhato adda, dukkhamaddakkhi sallato;

1034见到那寂静的不苦不乐是无常的比丘，

Adukkhamasukhaṃ santaṃ, adakkhi naṃ aniccato;

1035他是真正的正见者，将寂静而住。”

Sa ve sammaddaso bhikkhu, upasanto carissatī’’ti. (saṃ. ni. 4.253);

1036也应当把这一切受都视为苦。确实，世尊曾这样说过：“凡是有任何感受，我说这一切都在苦之中。”（《相应部》4.259）此外，也应当从乐与苦的角度来随观。就如世尊所说的：“乐受是住立时的乐、变易时的苦”（《中部》1.464）等等，全部应该详细说明。再者，也可以依着无常等七种随观的方式来随观。其余的内容，在广解部分自然会清楚。至于心和法：首先，「心」应当依着所缘、增上、俱生、依处、业、果报、作用等种种差别，依着无常等七种随观，以及依着在广解部分所提到的有贪等种种分类来随观。「法」则应当依着自相与共相、空法、无常等七种随观，以及依着在广解部分所提到的已寂静、未寂静等种种分类来随观。其余的，与前面所说的方法一样。的确，在此处，对于一个已经断除了以身体为范围的世间贪忧的人来说，他在受等世间中的贪忧，实际上也已经被断除了。但这是通过不同补特伽罗的差别，以及依着不同心识刹那的念处修习方法，而在所有地方都这样说。或者，由于在某一处被断除的，在其余各处也就被断除了，因此，为了显示他在那一处的断除，也可以知道是这样说的。

Sabbā eva cetā dukkhātipi anupassitabbā. Vuttañhetaṃ ‘‘yaṃkiñci vedayitaṃ, sabbaṃ taṃ dukkhasminti vadāmī’’ti (saṃ. ni. 4.259). Sukhadukkhatopi ca anupassitabbā. Yathāha ‘‘sukhā vedanā ṭhitisukhā vipariṇāmadukkhā’’ti (ma. ni. 1.464) sabbaṃ vitthāretabbaṃ. Apica aniccādisattānupassanāvasenapi anupassitabbā. Sesaṃ niddesavāreyeva pākaṭaṃ bhavissati. Cittadhammesupi cittaṃ tāva ārammaṇādhipatisahajātabhūmikammavipākakiriyādinānattabhedānaṃ aniccādisattānupassanānaṃ niddesavāre āgatasarāgādibhedānañca vasena anupassitabbaṃ. Dhammā salakkhaṇasāmaññalakkhaṇānaṃ suññatadhammassa aniccādisattānupassanānaṃ niddesavāre āgatasantāsantādibhedānañca vasena anupassitabbā. Sesaṃ vuttanayameva. Kāmañcettha yassa kāyasaṅkhāte loke abhijjhādomanassaṃ pahīnaṃ, tassa vedanādilokesupi taṃ pahīnameva. Nānāpuggalavasena pana nānācittakkhaṇikasatipaṭṭhānabhāvanāvasena ca sabbattha vuttaṃ. Yato vā ekattha pahīnaṃ sesesupi pahīnaṃ hoti. Tenevassa tattha pahānadassanatthampi evaṃ vuttanti veditabbanti.

1167标示部分的释义完毕。

Uddesavārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

1168身随观·入出息节释义

Kāyānupassanāānāpānapabbavaṇṇanā

107现在，好比一个熟练的竹编匠人，想做粗席、细席、竹篮、竹箱、竹盒这些用具，找来一根大竹子，劈成四片，然后拿起每一片竹片，剖开制成各种用具。同样地，世尊为了通过「念处」的开示，让众生获得种种差别的殊胜成就，就把单一的正念，按照“诸比丘，有四念处。哪四种呢？在此，诸比丘，比丘于身，随观身而住……”这样的理趣，从所缘的角度分成四种，然后再取每一种念处，为了加以分别，用“诸比丘，怎么样……”这样的方式，开始宣说广解的部分。

107. Idāni seyyathāpi nāma cheko vilīvakārako thūlakilañjasaṇhakilañjacaṅkoṭakapeḷāpuṭādīni upakaraṇāni kattukāmo ekaṃ mahāveṇuṃ labhitvā catudhā bhinditvā tato ekekaṃ veṇukhaṇḍaṃ gahetvā phāletvā taṃ taṃ upakaraṇaṃ kareyya, evameva bhagavā satipaṭṭhānadesanāya sattānaṃ anekappakāravisesādhigamaṃ kattukāmo ekameva sammāsatiṃ ‘‘cattāro satipaṭṭhānā. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharatī’’tiādinā nayena ārammaṇavasena catudhā bhinditvā tato ekekaṃ satipaṭṭhānaṃ gahetvā vibhajanto ‘‘kathañca bhikkhave’’tiādinā nayena niddesavāraṃ vattumāraddho.

1038在这里，「云何」等提问，是想要详细展开说明的提问。它的略义是这样的：“诸比丘，比丘以什么方式，于身随观身而住呢？”这个道理适用于所有的提问句。而「于此，诸比丘，比丘」的意思是：诸位比丘，是在这教法中的比丘。这里的「于此」一词，是为了指明：能够成就一切种类身随观的人，他的所依处就是这教法，同时也否定了其他教法有这种成就的可能。世尊确实说过：“诸位比丘！只有在这里，才有沙门……乃至……其他由其他沙门宣称的道理，都是空虚不实的。”（《中部》1.139）所以说“在这教法中的比丘”。

Tattha kathañcātiādi vitthāretukamyatā pucchā. Ayaṃ panettha saṅkhepattho – bhikkhave, kena ca pakārena bhikkhu kāye kāyānupassī viharatīti? Esa nayo sabbapucchāvāresu. Idha, bhikkhave, bhikkhūti, bhikkhave, imasmiṃ sāsane bhikkhu. Ayañhettha idha-saddo sabbappakārakāyānupassanānibbattakassa puggalassa sannissayabhūtasāsanaparidīpano aññasāsanassa tathābhāvapaṭisedhano ca. Vuttañhetaṃ ‘‘idheva, bhikkhave, samaṇo…pe… suññā parappavādā samaṇebhi aññehī’’ti (ma. ni. 1.139). Tena vuttaṃ ‘‘imasmiṃ sāsane bhikkhū’’ti.

1039「去阿兰若……乃至……去空寂之处」这句话，是为了说明要受持适合修习念处的坐卧具。因为这位比丘的心，长久以来一直在色等所缘上散乱流荡，不肯进入业处的轨道，就像被恶牛拉着的车，只往歪路上跑。因此，打个比方：有一个牧牛人想驯服一头喝光了所有牛奶长大的顽劣小牛，就把它从母牛身边带走，在一个僻静处竖立一根大柱子，用绳子把它拴在柱子上。那头牛犊即便东冲西撞地挣扎，也跑不掉，只能靠近或趴在那根柱子旁边。同样，想要调伏那颗长久以来受色所缘等味养大的顽劣心的比丘，应该把心从色等所缘上移开，把它带进阿兰若、或者树下、或者空寂之处，在那里用念的绳索，把它牢牢地绑在念处所缘这根柱子上。这样，那心即使到处挣扎，因为得不到以前习惯了的外境，就无法挣断念绳逃跑，只能通过近行和安止的方式，去靠近并安住在同一个所缘上。因此，古德们说：

‘‘Araññagato vā…pe… suññāgāragato vā’’ti idamassa satipaṭṭhānabhāvanānurūpasenāsanapariggahaparidīpanaṃ. Imassa hi bhikkhuno dīgharattaṃ rūpādīsu ārammaṇesu anuvisaṭaṃ cittaṃ kammaṭṭhānavīthiṃ otarituṃ na icchati, kūṭagoṇayuttaratho viya uppathameva dhāvati, tasmā seyyathāpi nāma gopo kūṭadhenuyā sabbaṃ khīraṃ pivitvā vaḍḍhitaṃ kūṭavacchaṃ dametukāmo dhenuto apanetvā ekamante mahantaṃ thambhaṃ nikhaṇitvā tattha yottena bandheyya. Athassa so vaccho ito cito ca vipphanditvā palāyituṃ asakkonto tameva thambhaṃ upanisīdeyya vā upanipajjeyya vā, evameva imināpi bhikkhunā dīgharattaṃ rūpārammaṇādirasapānavaḍḍhitaṃ duṭṭhacittaṃ dametukāmena rūpādiārammaṇato apanetvā araññaṃ vā rukkhamūlaṃ vā suññāgāraṃ vā pavesetvā tattha satipaṭṭhānārammaṇatthambhe satiyottena bandhitabbaṃ. Evamassa taṃ cittaṃ ito cito ca vipphanditvāpi pubbe āciṇṇārammaṇaṃ alabhamānaṃ satiyottaṃ chinditvā palāyituṃ asakkontaṃ tamevārammaṇaṃ upacārappanāvasena upanisīdati ceva upanipajjati ca. Tenāhu porāṇā –

1040“如同有人为了驯服，把牛犊拴在柱子上；”

‘‘Yathā thambhe nibandheyya, vacchaṃ damaṃ naro idha;

1041“同样应当把自己的心，牢牢绑在念的所缘上。”

Bandheyyevaṃ sakaṃ cittaṃ, satiyārammaṇe daḷha’’nti.

1042这样，那样的坐卧具就适合修习了。所以，前面那句话是在说明：要受持适合修习念处的坐卧具。

Evamassa taṃ senāsanaṃ bhāvanānurūpaṃ hoti. Tena vuttaṃ ‘‘idamassa satipaṭṭhānabhāvanānurūpasenāsanapariggahaparidīpana’’nti.

1043再者，因为入出息念这个业处，是身随观的顶峰，是一切佛、辟支佛和佛的声闻弟子们获得殊胜证悟和现法安乐住的基础，如果不去舍弃夹杂着女人、男人、大象、马等声音的村落边缘，就很难成就，因为声音是禅那的障碍。而在没有村落的阿兰若里，适合的瑜伽行者，就很容易把握这个业处，先成就入出息第四禅，再以这个禅那作为基础，去观照诸行，最后证得最上果——阿拉汉果。所以，世尊为了给这样的修行者指出适合的坐卧具，才说了「去阿兰若……」这些话。

Apica yasmā idaṃ kāyānupassanāya muddhabhūtaṃ sabbabuddhapaccekabuddhabuddhasāvakānaṃ visesādhigamadiṭṭhadhammasukhavihārapadaṭṭhānaṃ ānāpānassatikammaṭṭhānaṃ itthipurisahatthiassādisaddasamākulaṃ gāmantaṃ apariccajitvā na sukaraṃ sampādetuṃ, saddakaṇṭakattā jhānassa. Agāmake pana araññe sukaraṃ yogāvacarena idaṃ kammaṭṭhānaṃ pariggahetvā ānāpānacatutthajjhānaṃ nibbattetvā tadeva jhānaṃ pādakaṃ katvā saṅkhāre sammasitvā aggaphalaṃ arahattaṃ pāpuṇituṃ. Tasmāssa anurūpasenāsanaṃ dassento bhagavā ‘‘araññagato vā’’tiādimāha.

1044世尊就像一位地相师。正如地相师观察建城的土地，仔细审察之后，指示说：‘在这里建城。’等到城市顺利建成了，他就会从王室那里得到大恭敬。同样，世尊审察适合瑜伽行者的坐卧具后，就指示说：‘应该在这里用功修行业处。’后来，那位瑜伽师在指示的地方精进修习，依次证得阿拉汉果的时候，世尊就会得到大恭敬，赞叹说：‘那位世尊，确实是正自觉者啊！’

Vatthuvijjācariyo viya hi bhagavā. So yathā vatthuvijjācariyo nagarabhūmiṃ passitvā suṭṭhu upaparikkhitvā ‘‘ettha nagaraṃ māpethā’’ti upadisati, sotthinā ca nagare niṭṭhite rājakulato mahāsakkāraṃ labhati, evameva yogāvacarassa anurūpaṃ senāsanaṃ upaparikkhitvā ‘‘ettha kammaṭṭhānaṃ anuyuñjitabba’’nti upadisati. Tato tattha kammaṭṭhānaṃ anuyuñjantena yoginā anukkamena arahatte patte ‘‘sammāsambuddho vata so bhagavā’’ti mahantaṃ sakkāraṃ labhati.

1045而这位比丘被称为‘如豹者’。正如大豹王在森林中，依靠草丛、林薮或山岩潜伏起来，捕捉野牛、羚羊、野猪等鹿兽；同样，这位在阿兰若等处精勤修习业处的比丘，便能依次第证得四道与四圣果。因此，古德们说：

Ayaṃ pana bhikkhu dīpisadisoti vuccati. Yathā hi mahādīpirājā araññe tiṇagahanaṃ vā vanagahanaṃ vā pabbatagahanaṃ vā nissāya nilīyitvā vanamahiṃsagokaṇṇasūkarādayo mige gaṇhāti, evameva ayaṃ araññādīsu kammaṭṭhānaṃ anuyuñjanto bhikkhu yathākkamena cattāro magge ceva cattāri ariyaphalāni ca gaṇhāti. Tenāhu porāṇā –

1046“就像名叫豹的野兽，潜伏起来捕捉鹿群；

‘‘Yathāpi dīpiko nāma, nilīyitvā gaṇhatī mige;

1047同样，这位佛陀之子，精勤修习、具足观照，

Tathevāyaṃ buddhaputto, yuttayogo vipassako;

1048进入阿兰若之后，证得最上之果。”

Araññaṃ pavisitvāna, gaṇhāti phalamuttama’’nti.

1049世尊为了指示适合他精勤修习的阿兰若坐卧具，所以说‘前往阿兰若’等。此后，在这安那般那念部分中应该解说的，在《清净道论》中已经说过了。

Tenassa parakkamajavayoggabhūmiṃ araññasenāsanaṃ dassento bhagavā ‘‘araññagato vā’’tiādimāha. Ito paraṃ imasmiṃ tāva ānāpānapabbe yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ visuddhimagge vuttameva.

1050然而，对于那位按照这样说的‘出息长时，了知“我出息长”……学习“我使身行宁静而将出息”’等修习入出息的人，在入出息相上生起四禅那。他从禅那出定后，把握入出息或禅支。其中，以入出息为业处者这样把握色：‘这些入出息依止什么？依止依处，依处名为所生身，所生身就是四大及所造色。’然后，把握那以触为第五法的名，即依止它的名，这样把握名色之后，寻求其缘，见到以无明等为始的缘起，从而断除疑惑：‘这仅是缘与缘生法而已，没有其他有情或补特伽罗’，将有因有缘的名色赋予三相，增长观，渐次证得阿拉汉果。这是一位比丘导向阿拉汉果的门径。

Tassa pana imesaṃ ‘‘dīghaṃ vā assasanto dīghaṃ assasāmīti pajānāti…pe… passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ passasissāmīti sikkhatī’’ti evaṃ vuttānaṃ assāsapassāsānaṃ vasena sikkhato assāsapassāsanimitte cattāri jhānāni uppajjanti. So jhānā vuṭṭhahitvā assāsapassāse vā pariggaṇhāti jhānaṅgāni vā. Tattha assāsapassāsakammiko ‘‘ime assāsapassāsā kiṃ nissitā, vatthuṃ nissitā, vatthu nāma karajakāyo, karajakāyo nāma cattāri mahābhūtāni upādārūpañcā’’ti evaṃ rūpaṃ pariggaṇhāti, tato tadārammaṇe phassapañcamake nāmanti evaṃ nāmarūpaṃ pariggahetvā tassa paccayaṃ pariyesanto avijjādipaṭiccasamuppādaṃ disvā ‘‘paccayapaccayuppannadhammamattamevetaṃ, añño satto vā puggalo vā natthī’’ti vitiṇṇakaṅkho sappaccayanāmarūpe tilakkhaṇaṃ āropetvā vipassanaṃ vaḍḍhento anukkamena arahattaṃ pāpuṇāti. Idaṃ ekassa bhikkhuno yāva arahattā niyyānamukhaṃ.

1051以禅那为业处者也这样：‘这些禅支依止什么？依止依处。依处名为所生身，所以禅支是名，所生身是色。’这样确定名色后，寻求其缘，见到以无明等为缘的行相，从而断除疑惑：‘这仅是缘与缘生法而已，没有其他有情或补特伽罗’，将有因有缘的名色赋予三相，增长观，渐次证得阿拉汉果。这是一位比丘导向阿拉汉果的门径。

Jhānakammikopi ‘‘imāni jhānaṅgāni kiṃ nissitāni, vatthuṃ nissitāni. Vatthu nāma karajakāyoti jhānaṅgāni nāmaṃ, karajakāyo rūpa’’nti nāmarūpaṃ vavatthapetvā tassa paccayaṃ pariyesanto avijjādipaccayākāraṃ disvā ‘‘paccayapaccayuppannadhammamattamevetaṃ, añño satto vā puggalo vā natthī’’ti vitiṇṇakaṅkho sappaccayanāmarūpe tilakkhaṇaṃ āropetvā vipassanaṃ vaḍḍhento anukkamena arahattaṃ pāpuṇāti, idaṃ ekassa bhikkhuno yāva arahattā niyyānamukhaṃ.

1052如此，「内」是指在自己入出息身上住于身随观。「外」是指在他人入出息身上。「内与外」是指时而于自己，时而于他人的入出息身上。这说明了在熟练业处之后，辗转专注的时段。然而在一时中，不能同时得到这两者。

Iti ajjhattaṃ vāti evaṃ attano vā assāsapassāsakāye kāyānupassī viharati. Bahiddhā vāti parassa vā assāsapassāsakāye. Ajjhattabahiddhā vāti kālena attano, kālena parassa assāsapassāsakāye. Etenassa paguṇakammaṭṭhānaṃ aṭṭhapetvā aparāparaṃ sañcaraṇakālo kathito. Ekasmiṃ kāle panidaṃ ubhayaṃ na labbhati.

1053‘随观集法’指：就像依靠铁匠的风箱、风管和相应的努力，风才来回流动；同样，依靠比丘的业生身、鼻孔和心，入出息身来回流动。身等诸法是生起的法，如此观察，便称为‘于身随观集法而住’。‘随观灭法’指：如同风箱被移走、风管破裂、相应的努力消失时，那风就不再流动；同样，当身体毁坏、鼻孔破损、心识灭尽时，名为入出息身的东西便不再转起。因此，由于身等的息灭而有入出息的息灭。如此观察，便称为‘于身随观灭法而住’。‘随观集灭法’指：有时观察其生起，有时观察其息灭。他了知‘有身’：仅仅是这副身体存在，其中并没有有情、没有补特伽罗、没有女人、没有男人、没有我、没有我所、没有‘我’、没有‘我的’，不存在谁，也不属于任何人。如此，他的念已现前。

Samudayadhammānupassī vāti yathā nāma kammārabhastañca gaggaranāḷiñca tajjañca vāyāmaṃ paṭicca vāto aparāparaṃ sañcarati, evaṃ bhikkhuno karajakāyañca nāsāpuṭañca cittañca paṭicca assāsapassāsakāyo aparāparaṃ sañcarati. Kāyādayo dhammā samudayadhammā, te passanto ‘‘samudayadhammānupassī vā kāyasmiṃ viharatī’’ti vuccati. Vayadhammānupassī vāti yathā bhastāya apanītāya gaggaranāḷiyā bhinnāya tajje ca vāyāme asati so vāto nappavattati , evameva kāye bhinne nāsāpuṭe viddhaste citte ca niruddhe assāsapassāsakāyo nāma nappavattatīti kāyādinirodhā assāsapassāsanirodhoti evaṃ passanto ‘‘vayadhammānupassī vā kāyasmiṃ viharatī’’ti vuccati. Samudayavayadhammānupassī vāti kālena samudayaṃ, kālena vayaṃ anupassanto. Atthi kāyoti vā panassāti kāyova atthi, na satto, na puggalo, na itthī, na puriso, na attā, na attaniyaṃ, nāhaṃ, na mama, na koci, na kassacīti evamassa sati paccupaṭṭhitā hoti.

1054‘仅限’（yāvadeva）是用途的界定和确定。意思是：那现前的念不是为了别的，只是为了不断提升智慧与正念，使智达到极致、念也达到极致，也就是为了增长念与正知。‘他住于无所依’指他既不依止渴爱的依著，也不依止邪见的依著而安住。‘于世间不执取任何事物’指他对于世间中任何的色……乃至识，都不执取为‘这是我的我、我的或我所’。‘如此亦’的‘亦’字是连接并总括前面意义的作用。而世尊以这句话结束了安那般那念部分的教导，并予以开示。

Yāvadevāti payojanaparicchedavavatthāpanametaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – yā sati paccupaṭṭhitā hoti, sā na aññatthāya. Atha kho yāvadeva ñāṇamattāya aparāparaṃ uttaruttari ñāṇapamāṇatthāya ceva satipamāṇatthāya ca, satisampajaññānaṃ vuḍḍhatthāyāti attho. Anissito ca viharatīti taṇhānissayadiṭṭhinissayānaṃ vasena anissito viharati. Na ca kiñci loke upādiyatīti lokasmiṃ kiñci rūpaṃ vā…pe… viññāṇaṃ vā ‘‘ayaṃ me attā vā attaniyaṃ vā’’ti na gaṇhāti. Evampīti upariatthaṃ upādāya sampiṇḍanattho pikāro. Iminā pana padena bhagavā ānāpānapabbadesanaṃ niyyātetvā dasseti.

1055其中，能把握入出息的念是苦谛；导致它生起的先前渴爱是集谛；这两者不再转起的状态是灭谛；遍知苦、断除集、以灭为所缘的圣道是道谛。如此依四谛精勤努力而证得寂灭，这是一位专注于入出息念的比丘直达阿拉汉果的门径。

Tattha assāsapassāsapariggāhikā sati dukkhasaccaṃ, tassā samuṭṭhāpikā purimataṇhā samudayasaccaṃ, ubhinnaṃ appavatti nirodhasaccaṃ, dukkhaparijānano samudayapajahano nirodhārammaṇo ariyamaggo maggasaccaṃ. Evaṃ catusaccavasena ussakkitvā nibbutiṃ pāpuṇātīti idamekassa assāsapassāsavasena abhiniviṭṭhassa bhikkhuno yāva arahattā niyyānamukhanti.

1188入出息念部分的解释完毕。

Ānāpānapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.

1189威仪部分的解释

Iriyāpathapabbavaṇṇanā

108108. 如此，以入出息解说了身随观之后，现在为了以威仪来解说，而说“再者”等。其中，虽然狗、豺狼等动物在行走时也知道“我们正在行走”，但这里所指的并不是这种知道。因为那样的知道不能舍弃对“有情”的执取，不能去除“我”想，也不是业处或念处的修习。而这位比丘的知道，则能舍弃对“有情”的执取，去除“我”想，它本身既是业处，也是念处的修习。这正是针对“谁在行走？行走是谁的？以什么原因而行走？”这样的正知而说的。在站立等其他威仪中，道理也一样。

108. Evaṃ assāsapassāsavasena kāyānupassanaṃ vibhajitvā idāni iriyāpathavasena vibhajituṃ puna caparantiādimāha. Tattha kāmaṃ soṇasiṅgālādayopi gacchantā ‘‘gacchāmā’’ti jānanti. Na panetaṃ evarūpaṃ jānanaṃ sandhāya vuttaṃ. Evarūpañhi jānanaṃ sattūpaladdhiṃ na pajahati , attasaññaṃ na ugghāṭeti , kammaṭṭhānaṃ vā satipaṭṭhānabhāvanā vā na hoti. Imassa pana bhikkhuno jānanaṃ sattūpaladdhiṃ pajahati, attasaññaṃ ugghāṭeti, kammaṭṭhānañceva satipaṭṭhānabhāvanā ca hoti. Idañhi ‘‘ko gacchati, kassa gamanaṃ, kiṃ kāraṇā gacchatī’’ti evaṃ sampajānanaṃ sandhāya vuttaṃ. Ṭhānādīsupi eseva nayo.

1057其中，“谁在行走？”——并没有任何有情或补特伽罗在行走。“行走是谁的？”——并非任何有情或补特伽罗的行走。“以什么原因而行走？”——由于心所造作风界的扩散而行走。因此，他这样了知：当“我行走”的心生起时，这个心产生风，风引生身表，由心所造作风界的推动，整个身体向前挪移，这就称为“行走”。在站立等其他动作中，道理也相同。

Tattha ko gacchatīti na koci satto vā puggalo vā gacchati. Kassa gamananti na kassaci sattassa vā puggalassa vā gamanaṃ. Kiṃ kāraṇā gacchatīti cittakiriyavāyodhātuvipphārena gacchati. Tasmā esa evaṃ pajānāti ‘‘gacchāmī’’ti cittaṃ uppajjati, taṃ vāyaṃ janeti, vāyo viññattiṃ janeti, cittakiriyavāyodhātuvipphārena sakalakāyassa purato abhinīhāro gamananti vuccati. Ṭhānādīsupi eseva nayo.

1058同样地，当“我站立”的心生起时，这个心产生风，风引生身表，由心所造作风界的推动，整个身体从脚底向上直立的状态，便称为“站立”。当“我坐着”的心生起时，这个心产生风，风引生身表，由心所造作风界的推动，下身屈曲、上身直立的状态，便称为“坐”。当“我躺下”的心生起时，这个心产生风，风引生身表，由心所造作风界的推动，整个身体横向舒展的状态，便称为“卧”。

Tatrāpi hi ‘‘tiṭṭhāmī’’ti cittaṃ uppajjati, taṃ vāyaṃ janeti, vāyo viññattiṃ janeti, cittakiriyavāyodhātuvipphārena sakalakāyassa koṭito paṭṭhāya ussitabhāvo ṭhānanti vuccati. ‘‘Nisīdāmī’’ti cittaṃ uppajjati, taṃ vāyaṃ janeti, vāyo viññattiṃ janeti, cittakiriyavāyodhātuvipphārena heṭṭhimakāyassa samiñjanaṃ uparimakāyassa ussitabhāvo nisajjāti vuccati. ‘‘Sayāmī’’ti cittaṃ uppajjati, taṃ vāyaṃ janeti, vāyo viññattiṃ janeti, cittakiriyavāyodhātuvipphārena sakalasarīrassa tiriyato pasāraṇaṃ sayananti vuccatīti.

1059对于这样了知的人，会这样说：「有情行走，有情站立。」然而实际并没有任何有情在行走或站立。就像人们说「车辆行走，车辆站立」，但其实并没有任何被称为车辆的东西在行走或站立。只是把四头牛套上，在善巧御者驱赶时，世俗上才称为「车辆行走，车辆站立」，这只是一个纯粹的习惯说法而已。同样地，在不了解其本质的意义上，身体就像车辆，心生风就像牛，心就像御者。当「我行走」「我站立」这样的心生起时，风界便生起并制造出表色，由于心造作风界的扩散，行走等种种动作就发生了。因此，仅仅是世俗的习惯说法而称为「有情行走，有情站立，我行走，我站立」。所以（世尊）这样说：

Tassa evaṃ pajānato evaṃ hoti ‘‘satto gacchati satto tiṭṭhatī’’ti vuccati. Atthi pana koci satto gacchanto vā ṭhito vā natthi. Yathā pana ‘‘sakaṭaṃ gacchati sakaṭaṃ tiṭṭhatī’’ti vuccati, na ca kiñci sakaṭaṃ nāma gacchantaṃ vā tiṭṭhantaṃ vā atthi. Cattāro pana goṇe yojetvā chekamhi sārathimhi pājente ‘‘sakaṭaṃ gacchati sakaṭaṃ tiṭṭhatī’’ti vohāramattameva hoti, evameva ajānanaṭṭhena sakaṭaṃ viya kāyo. Goṇā viya cittajavātā. Sārathi viya cittaṃ. Gacchāmi tiṭṭhāmīti citte uppanne vāyodhātu viññattiṃ janayamānā uppajjati, cittakiriyavāyodhātuvipphārena gamanādīni pavattanti. Tato ‘‘satto gacchati, satto tiṭṭhati, ahaṃ gacchāmi, ahaṃ tiṭṭhāmī’’ti vohāramattaṃ hotīti. Tenāha –

1060「如同船依靠风力而行，箭依靠弦的力量而行；」

‘‘Nāvā mālutavegena, jiyāvegena tejanaṃ;

1061「同样地，这身体也如是行走，此身是被风推动而行走的。」

Yathā yāti tathā kāyo, yāti vātāhato ayaṃ.

1062就如同木偶纯粹依靠线的牵引而活动，这个身体机械也是依靠心之线

Yantaṃ suttavaseneva, cittasuttavasenidaṃ;

1063「而被牵引发动，它行走、站立、坐下。」

Payuttaṃ kāyayantampi, yāti ṭhāti nisīdati.

1064「在这里，哪里有什么所谓的有情，能够不依赖因与缘，」

Ko nāma ettha so satto, yo vinā hetupaccaye;

1065「仅凭自身的力量，就能站立或行走呢？」

Attano ānubhāvena, tiṭṭhe vā yadi vā vaje’’ti.

1066因此，像这样仔细地观察到行走等动作仅仅是依靠因与缘而转起的，就应当了知：他行走时，了知「我在行走」；站立时，了知「我在站立」；坐着时，了知「我在坐着」；躺着时，了知「我在躺着」。应该这样来理解。

Tasmā evaṃ hetupaccayavaseneva pavattāni gamanādīni sallakkhento esa gacchanto vā gacchāmīti pajānāti, ṭhito vā, nisinno vā, sayāno vā sayānomhīti pajānātīti veditabbo.

1067「他的身体无论处于什么姿势，他都如实了知」——这是总括的说法。意思是：他的身体以任何一种方式呈现，他就以那种方式了知它。呈现为行走的，他了知为‘行走’；呈现为站立、坐着、躺着的，他了知为‘站立’、‘坐着’、‘躺着’。

Yathā yathā vā panassa kāyo paṇihito hoti, tathā tathā naṃ pajānātīti sabbasaṅgāhikavacanametaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – yena yena vā ākārena tassa kāyo ṭhito hoti, tena tena naṃ pajānāti. Gamanākārena ṭhitaṃ gacchatīti pajānāti. Ṭhānanisajjāsayanākārena ṭhitaṃ sayānoti pajānātīti.

1068像这样，「或于内」等：意思是，通过观察自己的四种威仪，在身体上随观身体而住。「或于外」：通过观察别人的四种威仪。「或于内与外」：有时观察自己的四种威仪，有时观察别人的四种威仪，在身体上随观身体而住。在「或随观集法」等部分，则应按照“以无明集故色集”等（《无碍解道》1.49）的方法，以五种方式导出「色蕴」的集起与灭去。正是针对这个，这里才说「或随观集法」等。而「或者，他生起『有身』的念」等，所述与之前类似。

Iti ajjhattaṃ vāti evaṃ attano vā catuiriyāpathapariggaṇhanena kāye kāyānupassī viharati. Bahiddhā vāti parassa vā catuiriyāpathapariggaṇhanena. Ajjhattabahiddhā vāti kālena attano, kālena parassa catuiriyāpathapariggaṇhanena kāye kāyānupassī viharati. Samudayadhammānupassī vātiādīsu pana ‘‘avijjāsamudayā rūpasamudayo’’tiādinā (paṭi. ma. 1.49) nayena pañcahākārehi rūpakkhandhassa samudayo ca vayo ca nīharitabbo. Tañhi sandhāya idha ‘‘samudayadhammānupassī vā’’tiādi vuttaṃ. Atthi kāyoti vā panassātiādi vuttasadisameva.

1069在这里，「把握四威仪的念」是苦谛；让它生起的「先前渴爱」是集谛；两者的「不转起」是灭谛；遍知苦、断除集、以灭为所缘的「圣道」是道谛。这样，依四谛精勤努力，达到寂灭——这就是一个把握四威仪的比丘直到阿拉汉果的出离门。

Idha pana catuiriyāpathapariggāhikā sati dukkhasaccaṃ, tassā samuṭṭhāpikā purimataṇhā samudayasaccaṃ , ubhinnaṃ appavatti nirodhasaccaṃ, dukkhaparijānano samudayapajahano nirodhārammaṇo ariyamaggo maggasaccaṃ. Evaṃ catusaccavasena ussakkitvā nibbutiṃ pāpuṇātīti idamekassa catūiriyāpathapariggāhakassa bhikkhuno yāva arahattā niyyānamukhanti.

1204威仪品的注释结束。

Iriyāpathapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.

1205四正知品的注释

Catusampajaññapabbavaṇṇanā

109这样，依威仪分析了身随观之后，现在为了依四正知来分析，又说了‘再者，比丘们……’等。其中，「于前进时、于返回时」：这里，「前进」是指往前走，「返回」是指转回来。这两种情况在四种威仪中都适用。行走时，身体向前移动，叫做前进；向后转回，叫做返回。站立时，站在原处身体向前倾，叫做前进；向后仰，叫做返回。坐着时，坐着向座位的前方移动，叫做前进；向座位的后方移动，叫做返回。躺着时，也是同样的道理。

109. Evaṃ iriyāpathavasena kāyānupassanaṃ vibhajitvā idāni catusampajaññavasena vibhajituṃ puna caparantiādimāha. Tattha abhikkante paṭikkanteti ettha tāva abhikkantaṃ vuccati gamanaṃ. Paṭikkantaṃ nivattanaṃ. Tadubhayampi catūsu iriyāpathesu labbhati. Gamane tāva purato kāyaṃ abhiharanto abhikkamati nāma. Paṭinivattento paṭikkamati nāma. Ṭhānepi ṭhitakova kāyaṃ purato onāmento abhikkamati nāma. Pacchato apanāmento paṭikkamati nāma. Nisajjāyapi nisinnakova āsanassa purimaaṅgābhimukho saṃsaranto abhikkamati nāma. Pacchimaaṅgappadesaṃ pacchā saṃsaranto paṭikkamati nāma. Nipajjāyapi eseva nayo.

1071「具正知而作」指以正知做一切事，或者就是做正知本身。因为他于前进等时，确实在运用正知，任何时候都不离开正知。这里，正知有四种，即「有益正知」、「适宜正知」、「行境正知」和「不痴正知」。当要前进的心生起时，不单凭心念就去行动，而是审查‘我去那里有没有利益、有没有无利益’，把握利益，这就是「有益正知」。这里的‘利益’，是指通过见塔庙、见菩提树、见僧伽、见长老、见不净等方式，在法上得到增长。因为见了塔庙或菩提树后，以佛为所缘，或见僧伽时以僧伽为所缘，生起喜悦，然后观其坏灭，这样作意，能证得阿拉汉果。见了长老后，安住于他们的教导，或见不净后生起初禅，然后观其坏灭，这样作意，也能证得阿拉汉果。因此，这些见是有利益的。但有些人说：‘即使从物质中得到的增长，也是利益，因为它是为了支持梵行而修行的。’

Sampajānakārī hotīti sampajaññena sabbakiccakārī, sampajaññameva vā kārī. So hi abhikkantādīsu sampajaññaṃ karoteva, na katthaci sampajaññavirahito hoti. Tattha sātthakasampajaññaṃ sappāyasampajaññaṃ gocarasampajaññaṃ asammohasampajaññanti catubbidhaṃ sampajaññaṃ. Tattha abhikkamanacitte uppanne cittavaseneva agantvā ‘‘kiṃ nu me ettha gatena attho atthi natthī’’ti atthānatthaṃ pariggaṇhitvā atthapariggahaṇaṃ sātthakasampajaññaṃ. Tattha ca atthoti cetiyadassanabodhidassanasaṅghadassanatheradassanaasubhadassanādivasena dhammato vaḍḍhi. Cetiyaṃ vā bodhiṃ vā disvāpi hi buddhārammaṇaṃ saṅghadassanena saṅghārammaṇaṃ pītiṃ uppādetvā tadeva khayavayato sammasanto arahattaṃ pāpuṇāti. There disvā tesaṃ ovāde patiṭṭhāya asubhaṃ disvā tattha paṭhamajjhānaṃ uppādetvā tadeva khayavayato sammasanto arahattaṃ pāpuṇāti. Tasmā etesaṃ dassanaṃ sātthakaṃ. Keci pana ‘‘āmisatopi vaḍḍhi atthoyeva, taṃ nissāya brahmacariyānuggahāya paṭipannattā’’ti vadanti.

1072在行走时，审查适宜与不适宜之后，把握适宜的，这就是「适宜正知」。举例来说，见塔庙固然是有利益的。但是，如果塔庙举行大供养时，十由旬、十二由旬范围内的众人聚集，男女们根据自己的财力盛装打扮，像画中人偶般来往活动，这时，如果他对可意的所缘生起贪，对不可意的所缘生起嗔，对中性的所缘生起痴，或者犯了身体接触的戒条，或者梵行和生命出现障碍，那么该处就成为不适宜的。如果没有上述那些障碍，才是适宜的。见菩提树也是同样的道理。见僧伽也是有利益的。然而，如果在村子里搭起大帐棚，让人们通宵听法时，同样出现前面所说的人员聚集和障碍，那么该处就是不适宜的。没有障碍时，才是适宜的。见拥有众多眷属相随的长老，也是同样的道理。

Tasmiṃ pana gamane sappāyāsappāyaṃ pariggaṇhitvā sappāyapariggahaṇaṃ sappāyasampajaññaṃ. Seyyathidaṃ, cetiyadassanaṃ tāva sātthakaṃ. Sace pana cetiyassa mahāpūjāya dasadvādasayojanantare parisā sannipatanti. Attano vibhavānurūpaṃ itthiyopi purisāpi alaṅkatappaṭiyattā cittakammarūpakāni viya sañcaranti. Tatra cassa iṭṭhe ārammaṇe lobho, aniṭṭhe paṭigho, asamapekkhane moho uppajjati, kāyasaṃsaggāpattiṃ vā āpajjati, jīvitabrahmacariyānaṃ vā antarāyo hoti, evaṃ taṃ ṭhānaṃ asappāyaṃ hoti. Vuttappakāraantarāyābhāve sappāyaṃ. Bodhidassanepi eseva nayo. Saṅghadassanampi sātthaṃ. Sace pana antogāme mahāmaṇḍapaṃ kāretvā sabbarattiṃ dhammassavanaṃ kārentesu manussesu vuttappakāreneva janasannipāto ceva antarāyo ca hoti, evaṃ taṃ ṭhānaṃ asappāyaṃ. Antarāyābhāve sappāyaṃ. Mahāparisaparivārānaṃ therānaṃ dassanepi eseva nayo.

1073「见不净」也是有益的。为了说明其中的意义，有这么一个故事：据说，有一位年轻比丘带着一位沙弥去找牙木。沙弥偏离道路，走到前面时见到了不净，由此生起了初禅。他以这初禅为基础，如理地对诸行作意观察，证得了三个果位；之后，为了证得更高的道果而把握住业处，便停在那里。年轻比丘看不见他，就喊：‘沙弥！’沙弥心想：‘我从出家那天起，和比丘之间从来没有说过两句闲话。我改天再证得更高的殊胜吧。’于是他回答：‘什么事，大德？’比丘说：‘来！’沙弥便一声应答，立刻来到他面前，说：‘大德，请您沿着这条路走去，到我刚才站的地方朝东站立片刻，并请观想那里的不净相。’那位比丘照着做了以后，也同样证得了沙弥所证得的殊胜。就这样，同一个「不净」对两个人都带来了利益。如此，虽然见不净有益，但对于男人来说，观女人的不净却是不适宜的；对于女人来说，观男人的不净则是同一类别的，所以是适宜的。能够这样把握‘适宜’，就称为「适宜正知」。

Asubhadassanampi sātthaṃ. Tadatthadīpanatthañca idaṃ vatthu – eko kira daharabhikkhu sāmaṇeraṃ gahetvā dantakaṭṭhatthāya gato. Sāmaṇero maggā okkamitvā purato gacchanto asubhaṃ disvā paṭhamajjhānaṃ nibbattetvā tadeva pādakaṃ katvā saṅkhāre sammasanto tīṇi phalāni sacchikatvā uparimaggatthāya kammaṭṭhānaṃ pariggahetvā aṭṭhāsi. Daharo taṃ apassanto ‘‘sāmaṇerā’’ti pakkosi. So ‘‘mayā pabbajitadivasato paṭṭhāya bhikkhunā saddhiṃ dve kathā nāma na kathitapubbā. Aññasmimpi divase uparivisesaṃ nibbattessāmī’’ti cintetvā ‘‘kiṃ, bhante’’ti paṭivacanaṃ adāsi. Ehīti ca vutte ekavacaneneva āgantvā ‘‘bhante, iminā tāva maggena gantvā mayā ṭhitokāse muhuttaṃ puratthābhimukho ṭhatvā olokethā’’ti āha. So tathā katvā tena pattavisesameva pāpuṇi. Evaṃ ekaṃ asubhaṃ dvinnaṃ janānaṃ atthāya jāyati. Evaṃ sātthampi panetaṃ purisassa mātugāmāsubhaṃ asappāyaṃ. Mātugāmassa ca purisāsubhaṃ sabhāgameva sappāyanti evaṃ sappāyapariggahaṇaṃ sappāyasampajaññaṃ nāma.

1074这样把握了「有益」与「适宜」之后，从三十八种业处中，选取自己内心喜欢的业处作为「行境」，然后在托钵行走的过程中继续持守这个行境而去，这就称为「行境正知」。为了说明这一点，应当了解下面四种情况：这里有一类比丘‘带出去而不带回来’；有一类‘不带出去而带回来’；有一类‘既不带出去也不带回来’；还有一类‘既带出去又带回来’。

Evaṃ pariggahitasātthasappāyassa pana aṭṭhatiṃsāya kammaṭṭhānesu attano cittarucitakammaṭṭhānasaṅkhātaṃ gocaraṃ uggahetvā bhikkhācāragocare taṃ gahetvā gamanaṃ gocarasampajaññaṃ nāma. Tassāvibhāvatthaṃ idaṃ catukkaṃ veditabbaṃ. Idhekacco bhikkhu harati na paccāharati , ekacco na harati paccāharati , ekacco neva harati na paccāharati, ekacco harati ca paccāharati ca.

1075其中，那位比丘白天通过经行和禅坐，使心远离障碍法而得到净化；同样地，在夜间初夜分也以经行和禅坐度过，中夜分卧息，后夜分也以禅坐和经行度过。清晨，他履行塔院和菩提树院的义务，为菩提树浇水，备好饮用水和日用盥洗水，并全面遵行包括对老师、亲教师等一切犍度中所规定的义务。他处理好身体的事务后，进入住处，铺两三个坐垫以保持体温，并专注修习业处。到了托钵时间，他便起身，以业处为主导，拿起钵与衣，从住处出来，始终不忘失地作意业处，走到塔院。如果他所修的是佛随念业处，就不放下它，直接进入塔院。如果所修的是其他业处，他就站在台阶最底一级，像把手里拿着的东西暂时放下一样，先把那个业处安放好，然后缘取以佛为所缘的喜悦，走上塔院。如果是一座大塔，他便右绕三圈，并在四个方位礼拜；如果是一座小塔，也是同样右绕，然后在八个方位礼拜。礼拜完塔，前往菩提树院时，也要像在世尊佛陀面前一样表示最高的恭敬，去礼拜菩提树。他这样礼拜了塔与菩提树之后，走到先前放下的地方，就像取回寄存的东西一样，重新提起原来放下的业处。在靠近村落时，他仍以业处为主导，搭好袈裟，进入村子乞食。

Tattha yo bhikkhu divasaṃ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodhetvā tathā rattiyā paṭhamaṃ yāmaṃ majjhime yāme seyyaṃ kappetvā pacchimayāmepi nisajjācaṅkamehi vītināmetvā pageva cetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇavattaṃ katvā bodhirukkhe udakaṃ abhisiñcitvā pānīyaṃ paribhojanīyaṃ paccupaṭṭhapetvā ācariyupajjhāyavattādīni sabbāni khandhakavattāni samādāya vattati. So sarīraparikammaṃ katvā senāsanaṃ pavisitvā dve tayo pallaṅke usumaṃ gāhāpento kammaṭṭhānaṃ anuyuñjitvā bhikkhācāravelāya uṭṭhahitvā kammaṭṭhānasīseneva pattacīvaramādāya senāsanato nikkhamitvā kammaṭṭhānaṃ manasikarontova cetiyaṅgaṇaṃ gantvā sace buddhānussatikammaṭṭhānaṃ hoti, taṃ avissajjetvāva cetiyaṅgaṇaṃ pavisati. Aññaṃ ce kammaṭṭhānaṃ hoti, sopānapādamūle ṭhatvā hatthena gahitabhaṇḍaṃ viya taṃ ṭhapetvā buddhārammaṇaṃ pītiṃ gahetvā cetiyaṅgaṇaṃ āruyha mahantaṃ cetiyaṃ ce, tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā catūsu ṭhānesu vanditabbaṃ. Khuddakaṃ cetiyaṃ ce, tatheva padakkhiṇaṃ katvā aṭṭhasu ṭhānesu vanditabbaṃ. Cetiyaṃ vanditvā bodhiyaṅgaṇaṃ pattenāpi buddhassa bhagavato sammukhā viya nipaccakāraṃ dassetvā bodhi vanditabbo. So evaṃ cetiyañca bodhiñca vanditvā paṭisāmitaṭṭhānaṃ gantvā paṭisāmitabhaṇḍakaṃ hatthena gaṇhanto viya nikkhittakammaṭṭhānaṃ gahetvā gāmasamīpe kammaṭṭhānasīseneva cīvaraṃ pārupitvā gāmaṃ piṇḍāya pavisati.

1076这时，人们看到他，说：‘我们的尊者来了！’便上前迎接，接过他的钵，请他到食堂或家里坐下，先供养粥。在饭食还没准备好之前，为他洗脚、涂油，然后坐在他面前，或者请教问题，或者想听佛法。即便他们没有主动请法，注释书的老师们也说：为了摄受大众，是应当说法的。因为佛法开示确实没有脱离业处而独立存在的。所以，他仍以业处为主导来开示佛法，以业处为主导来受用食物。用完餐做过随喜祝福后，乡亲们陪送他，他也跟着他们一起走出村子，到了村外才让他们留步，自己继续上路。这时，那些先出村、在村外已用过斋饭的沙弥和年轻比丘们看见他，便上前迎接，帮他接过钵与衣。

Atha naṃ manussā disvā ‘‘ayyo no āgato’’ti paccuggantvā pattaṃ gahetvā āsanasālāyaṃ vā gehe vā nisīdāpetvā yāguṃ datvā yāva bhattaṃ na niṭṭhāti, tāva pāde dhovitvā telena makkhetvā purato nisīditvā pañhaṃ vā pucchanti, dhammaṃ vā sotukāmā honti. Sacepi na kathāpenti, janasaṅgahatthaṃ dhammakathā nāma kātabbāyevāti aṭṭhakathācariyā vadanti. Dhammakathā hi kammaṭṭhānavinimuttā nāma natthi . Tasmā kammaṭṭhānasīseneva dhammaṃ kathetvā kammaṭṭhānasīseneva āhāraṃ paribhuñjitvā anumodanaṃ katvā nivattiyamānehipi manussehi anugatova gāmato nikkhamitvā tattheva nivattetvā maggaṃ paṭipajjati. Atha naṃ puretaraṃ nikkhamitvā bahigāme katabhattakiccā sāmaṇeradaharabhikkhū disvā paccuggantvā pattacīvaramassa gaṇhanti.

1077据说，古代的比丘们并不会因为‘这不是我们的亲教师、老师’而看脸色行事，他们只是根据实际到来的情况而履行义务。那些比丘们问他：‘尊者，这些人是您的什么亲戚？是母亲这边的亲属，还是父亲这边的亲属？’他反问：‘你们看到什么了，这么问？’他们回答：‘我们看到他们对您特别亲切、特别敬重。’他就说：‘贤友，哪怕是父母都很难做到的事，他们都为我们做了。就连我的钵和衣，也是他们供养的。仰仗他们的护持，我们既不知道什么是恐惧，也不知道什么是饥饿。能有如此护持的施主，对我们来说再也找不到别人了。’他这样一边赞扬他们的恩德，一边走。这就称为‘带出去而不带回来’。

Porāṇā bhikkhū kira ‘‘na amhākaṃ upajjhāyo ācariyo’’ti mukhaṃ ulloketvā vattaṃ karonti. Sampattaparicchedeneva karonti. Te taṃ pucchanti ‘‘bhante, ete manussā tumhākaṃ kiṃ honti mātupakkhato sambandhā pitipakkhato’’ti. Kiṃ disvā pucchathāti. Tumhesu etesaṃ pemaṃ bahumānanti. Āvuso, yaṃ mātāpitūhipi dukkaraṃ, taṃ ete amhākaṃ karonti, pattacīvarampi no etesaṃ santakameva, etesaṃ ānubhāvena neva bhaye bhayaṃ, na chātake chātakaṃ jānāma, edisā nāma amhākaṃ upakārino natthīti tesaṃ guṇe kathento gacchati, ayaṃ vuccati harati na paccāharatīti.

1078然而，如果有位比丘在清晨奉行前面所说的那些义务时，身体里的业生火界猛烈燃烧，它放掉非执受物而抓取执受物，身上汗水直流，心无法进入业处的轨道；那么，他就在清晨早早拿起钵与衣，快速礼拜佛塔后，趁着牛群出村的时候就进入村子乞粥。得到粥以后，他到食堂里喝。那时，只喝下两三口，他体内的业生火界便放掉执受物而抓取非执受物。如同用上百壶水冲过凉一样，达到火界燃烧的止息后，他以业处为主导喝完粥，洗干净钵和嘴，在两餐之间的空档作意业处，再到其余的地方继续乞食，以业处为主导进食。从那以后，业处便一环扣一环地稳定生起，他便持守着业处回来。这就称为‘不带出去而带回来’。像这样的比丘，喝了粥后开始修观，从而在佛陀教法中证得阿拉汉果的，数目多得不可胜数。仅仅在楞伽岛上，各个村落的食堂里，几乎没有哪个座位，是没有比丘在喝了粥后证得阿拉汉果而坐过的。

Yassa pana pageva vuttappakāraṃ vattapaṭipattiṃ karontassa kammajatejo pajjalati, anupādinnakaṃ muñcitvā upādinnakaṃ gaṇhāti, sarīrato sedā muccanti, kammaṭṭhānavīthiṃ nārohati, so pageva pattacīvaramādāya vegasāva cetiyaṃ vanditvā gorūpānaṃ nikkhamanavelāyameva gāmaṃ yāgubhikkhāya pavisitvā yāguṃ labhitvā āsanasālaṃ gantvā pivati. Athassa dvattikkhattuṃ ajjhoharaṇamatteneva kammajatejo upādinnakaṃ muñcitvā anupādinnakaṃ gaṇhāti. Ghaṭasatena nhāto viya tejodhātupariḷāhanibbāpanaṃ patvā kammaṭṭhānasīsena yāguṃ paribhuñjitvā pattañca mukhañca dhovitvā antarābhatte kammaṭṭhānaṃ manasikatvā avasesaṭṭhāne piṇḍāya caritvā kammaṭṭhānasīsena āhāraṃ paribhuñjitvā tato paṭṭhāya poṅkhānupoṅkhaṃ upaṭṭhahamānaṃ kammaṭṭhānaṃ gahetvāva āgacchati, ayaṃ vuccati na harati paccāharatīti. Edisā ca bhikkhū yāguṃ pivitvā vipassanaṃ ārabhitvā buddhasāsane arahattaṃ pattā nāma gaṇanapathaṃ vītivattā, sīhaḷadīpeyeva tesu tesu gāmesu āsanasālāyaṃ na taṃ āsanaṃ atthi, yattha yāguṃ pivitvā arahattappattabhikkhū natthīti.

1079然而，那种放逸过活、舍弃精进重担的比丘，破坏一切义务，心怀五种心荒芜和系缚烦恼度日，甚至连‘还有业处这回事儿’的念头都没有。他进入村子乞食，与在家人进行不恰当的交际、混杂，到处游荡、吃喝，最后空无所得地走出村子。这就称为‘既不带出去也不带回来’。

Yo pana pamādavihārī hoti nikkhittadhuro, sabbavattāni bhinditvā pañcavidhacetokhilavinibandhacitto viharanto ‘‘kammaṭṭhānaṃ nāma atthī’’tipi saññaṃ akatvā gāmaṃ piṇḍāya pavisitvā ananulomikena gihisaṃsaggena saṃsaṭṭho caritvā ca bhuñjitvā ca tuccho nikkhamati, ayaṃ vuccati neva harati na paccāharatīti.

1080而所谓‘既带出去又带回来’，应当根据‘去回行义务’来理解。因为，那些自爱（渴望解脱）的善男子，在教法中出家后，或十人、二十人、三十人、四十人、五十人乃至百人共住一处，共同立下约定而住：‘贤友们，你们不是欠了债，不是害怕什么，也不是为了生计所迫而出家的，而是为了从苦中解脱才在这里出家。所以，在行走时生起的烦恼，就在行走时降伏它；在站立时生起的烦恼，就在站立时降伏它；在坐时生起的烦恼，就在坐时降伏它；在躺卧时生起的烦恼，就在躺卧时降伏它。’他们这样立下约定后，在前往托钵的路上，于半牛呼、一牛呼、半牛吼、一牛吼的距离之间立有石块（作为标记）。他们就以那标记的想（作意），在系念业处中行走。如果在行走中，某人心中生起了烦恼，就在那里降伏它。如果未能降伏，他就停下站立。随后跟上来的人也停下站立。他便想：‘这位比丘知道我心中生起了不善的念头，我这么做实在不相称。’于是深切自责，令观增长，就在那里契入了圣者境界。如果还是未能降伏，他就坐下。随后跟上来的人也坐下，情况都是同样的道理。即使未能契入圣者境界，他也能镇伏那个烦恼，继续系念业处而行走。他绝不会用离开了业处的心去抬脚；如果抬了脚（而心离业处），他就会返回到原来的地方，就像住在走廊的大普萨天长老那样。

Yo panāyaṃ harati ca paccāharati cāti vutto, so gatapaccāgatikavattavasena veditabbo. Attakāmā hi kulaputtā sāsane pabbajitvā dasapi vīsampi tiṃsampi cattālīsampi paññāsampi satampi ekato vasantā katikavattaṃ katvā viharanti, āvuso, tumhe na iṇaṭṭhā na bhayaṭṭā na jīvikāpakatā pabbajitā, dukkhā muccitukāmā panettha pabbajitā, tasmā gamane uppannakilesaṃ gamaneyeva niggaṇhatha, ṭhāne, nisajjāyaṃ, sayane uppannakilesaṃ sayaneyeva niggaṇhathāti. Te evaṃ katikavattaṃ katvā bhikkhācāraṃ gacchantā aḍḍhausabhausabhaaḍḍhagāvutagāvutantaresu pāsāṇā honti. Tāya saññāya kammaṭṭhānaṃ manasikarontāva gacchanti. Sace kassaci gamane kileso uppajjati, tattheva naṃ niggaṇhāti. Tathā asakkonto tiṭṭhati. Athassa pacchato āgacchantopi tiṭṭhati. So ‘‘ayaṃ bhikkhu tuyhaṃ uppannavitakkaṃ jānāti, ananucchavikaṃ te eta’’nti attānaṃ paṭicodetvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā tattheva ariyabhūmiṃ okkamati. Tathā asakkonto nisīdati. Athassa pacchato āgacchantopi nisīdatīti soyeva nayo. Ariyabhūmiṃ okkamituṃ asakkontopi taṃ kilesaṃ vikkhambhetvā kammaṭṭhānaṃ manasikarontova gacchati. Na kammaṭṭhānavippayuttena cittena pādaṃ uddharati. Uddharati ce, paṭinivattetvā purimapadesaṃ yeva eti āḷindakavāsī mahāphussadevatthero viya.

1081据说，他在十九年中圆满去回行义务而住。人们有时在路途中耕地、播种、打谷，做各种活计，看到长老那样来来回回地走，便议论起来：‘这位长老一遍遍地折返行走，是迷路了吗？还是忘了什么东西？’他没有理会那些议论，只是以契合业处的心勤修沙门法，在二十年内证得了阿拉汉果。就在证得阿拉汉果的那一天，住在经行道一端的天神用手指放出光来，站在那里。四大王天、诸天之主的帝释，还有娑婆主梵天，都前来随侍。林住的摩诃帝须长老看到那光明，第二天便问：‘昨夜尊者身边出现了光明，那是什么光明？’长老掩饰说：‘所谓光明嘛，有灯火的光，也有珠宝的光。’如此等等。于是（对方说）：‘请别隐瞒！’他这才承认：‘是的’，然后把事情的经过告诉了他们，就像住在卡拉瓦利曼达巴的大那伽长老那样。

So kira ekūnavīsativassāni gatapaccāgatikavattaṃ pūrento eva vihāsi. Manussāpi sudaṃ antarāmagge kasantā ca vapantā ca maddantā ca kammāni ca karontā theraṃ tathāgacchantaṃ disvā ‘‘ayaṃ thero punappunaṃ nivattitvā gacchati. Kiṃ nu kho maggamūḷho udāhu kiñci pamuṭṭho’’ti samullapanti. So taṃ anādiyitvā kammaṭṭhānayuttacitteneva samaṇadhammaṃ karonto vīsativassabbhantare arahattaṃ pāpuṇi. Arahattappattadivaseyevassa caṅkamanakoṭiyaṃ adhivatthā devatā aṅgulīhi dīpaṃ ujjāletvā aṭṭhāsi. Cattāropi mahārājāno sakko ca devānamindo brahmā ca sahampati upaṭṭhānaṃ agamaṃsu. Tañca obhāsaṃ disvā vanavāsīmahātissatthero taṃ dutiyadivase pucchi ‘‘rattibhāge āyasmato santike obhāso ahosi, kiṃ so obhāso’’ti . Thero vikkhepaṃ karonto ‘‘obhāso nāma dīpobhāsopi hoti maṇiobhāsopī’’ti evamādimāha. Tato paṭicchādetha tumheti nibaddho āmāti paṭijānitvā ārocesi kālavallimaṇḍapavāsī mahānāgatthero viya ca.

1082据说，他圆满去回行义务，起初先想：‘我要礼敬世尊的大精进’，于是立下誓愿，在七年之中只做站立和经行。之后，他又用十六年圆满去回行义务，证得了阿拉汉果。他以与业处相应的心抬脚，如果抬脚时心与业处不相应，就会返回来。走到靠近村落、让人疑惑‘那是牛，还是出家人’的地方，他便停下来，搭好袈裟，从腋下用（钵中）水把钵洗净，然后含一口水在口中。为什么要这样呢？‘为了避免仅仅因为向前来布施或礼敬的人说一句“愿你们长寿”，就导致业处散乱。’如果被问：‘尊者，今天几号？’或是问日期、比丘人数或问题，他就先把那口水咽下去再回答。如果没有问日期等的人，在离开村子时，他就在村门口把水吐掉再走，就像在卡拉巴提塔寺安居的五十位比丘那样。

Sopi kira gatapaccāgatikavattaṃ pūrento paṭhamaṃ tāva bhagavato mahāpadhānaṃ pūjessāmīti satta vassāni ṭhānacaṅkamanameva adhiṭṭhāsi. Puna soḷasa vassāni gatapaccāgatikavattaṃ pūretvā arahattaṃ pāpuṇi. So kammaṭṭhānayutteneva cittena pādaṃ uddharanto viyuttena uddhate paṭinivattanto gāmassa samīpaṃ gantvā ‘‘gāvī nu pabbajito nū’’ti āsaṅkanīyapadese ṭhatvā cīvaraṃ pārupitvā kacchakantarato udakena pattaṃ dhovitvā udakagaṇḍūsaṃ karoti. Kiṃ kāraṇā? Mā me bhikkhaṃ dātuṃ vandituṃ vā āgate manusse dīghāyukā hothāti vacanamattenāpi kammaṭṭhānavikkhepo ahosīti. Ajja, bhante, katimīti divasaṃ vā bhikkhugaṇanaṃ vā pañhe vā pucchito pana udakaṃ gilitvā ārocesi. Sace divasādipucchakā na honti, nikkhamanavelāya gāmadvāre niṭṭhubhitvāva yāti kalambatitthavihāre vassūpagatapaññāsabhikkhū viya.

1083据说，他们在阿沙荼月的满月日立下约定：‘未证得阿拉汉果，彼此就不交谈。’入村乞食时，每人都会含一口水在口中进去。若被问及日期等，他们就按上述方式来处理。那里的人们看到（吐出的）口水，便知道：‘今天来了一位’，‘今天来了两位’。他们又想：‘这些尊者是不和我们说话呢，还是互相之间也不说话？如果互相也不说话，那肯定是闹矛盾了。来，我们去让他们互相忏悔和好！’于是大家一起来到寺院，可是在五十位比丘当中，竟然看不到有两位比丘待在同一处。这时，其中一位有眼力的人说：‘喂，诸位，如果是喜欢争吵的人，哪会有这样的地方！看，塔院和菩提树院扫得干干净净，扫帚放得整整齐齐，饮用水、洗用水都准备得妥妥当当！’那些人便回去了。而这些比丘在雨安居的最后一个月内，全都证得了阿拉汉果，在大自恣日举行了清净自恣。

Te kira āsāḷhīpuṇṇamāyaṃ katikavattaṃ akaṃsu ‘‘arahattaṃ appatvā aññamaññaṃ na ālapissāmā’’ti. Gāmañca piṇḍāya pavisantā udakagaṇḍūsaṃ katvā pavisiṃsu. Divasādīsu pucchitesu vuttanayeneva paṭipajjiṃsu. Tattha manussā niṭṭhubhanaṃ disvā jāniṃsu, ‘‘ajjeko āgato, ajja dve’’ti. Evañca cintesuṃ ‘‘kiṃ nu kho ete amhehiyeva saddhiṃ na sallapanti, udāhu aññamaññampi, yadi aññamaññaṃ na sallapanti, addhā vivādajātā bhavissanti, etha ne aññamaññaṃ khamāpessāmā’’ti sabbe vihāraṃ gantvā paññāsāya bhikkhusu dvepi bhikkhū ekokāse nāddasaṃsu. Tato yo tesu cakkhumā puriso, so āha ‘‘na bho kalahakārakānaṃ okāso īdiso hoti, susammaṭṭhaṃ cetiyaṅgaṇaṃ bodhiyaṅgaṇaṃ, sunikkhittā sammajjaniyo, sūpaṭṭhapitaṃ pānīyaṃ paribhojanīya’’nti. Te tatova nivattā, tepi bhikkhū antotemāseyeva arahattaṃ patvā mahāpavāraṇāya visuddhipavāraṇaṃ pavāresuṃ.

1084正如住在卡拉瓦利曼达巴的大那伽长老、以及在卡拉巴提塔寺安居的比丘们那样，他以与业处相应的心抬脚，来到村落附近，含一口水，观察各条街道，选择没有酒鬼、赌徒、争吵者、暴躁的大象和烈马之类出没的街道行走。在那里次第乞食的时候，他并不像急急忙忙的人那样快走。因为靠快走而成就的乞食头陀支，其实并不存在。但行到路面不平的地方，他就像运水车一样，安稳不动地往前走。每进入一家，为了观察对方是愿意布施还是不愿布施，他会等待恰当的时机。接受食物后，或在村内、或在村外、或直接返回寺院，找一个适当舒适的地方坐下，把心安住在业处上，对食物生起‘厌逆想’，并用‘像车轴润滑油、像疮药、像自己孩子的肉’这些譬喻来观察，具足八种方式而进食——不为玩乐，不为骄慢，不为装饰，不为打扮。吃完之后，处理好洗手等用水，稍微休息一下，消除饭后的疲劳。然后就像午前一样，午后也同样修行；就像初夜分一样，后夜分也一心专注于业处。这就叫做「带走又带回」。

Evaṃ kālavallimaṇḍapavāsī mahānāgatthero viya kalambatitthavihāre vassūpagatabhikkhū viya ca kammaṭṭhānayutteneva cittena pādaṃ uddharanto gāmasamīpaṃ patvā udakagaṇḍūsaṃ katvā vīthiyo sallakkhetvā yattha surāsoṇḍadhuttādayo kalahakārakā caṇḍahatthiassādayo vā natthi, taṃ vīthiṃ paṭipajjati. Tattha ca piṇḍāya caramāno na turitaturito viya javena gacchati. Na hi javena piṇḍapātiyadhutaṅgaṃ nāma kiñci atthi. Visamabhūmibhāgappattaṃ pana udakasakaṭaṃ viya niccalo hutvā gacchati. Anugharaṃ paviṭṭho ca taṃ dātukāmaṃ vā adātukāmaṃ vā sallakkhetuṃ tadanurūpaṃ kālaṃ āgamento bhikkhaṃ gahetvā antogāme vā bahigāme vā vihārameva vā āgantvā yathāphāsuke patirūpe okāse nisīditvā kammaṭṭhānaṃ manasikaronto āhāre paṭikūlasaññaṃ upaṭṭhāpetvā akkhabbhañjanavaṇalepanaputtamaṃsūpamāvasena naṃ paccavekkhanto aṭṭhaṅgasamannāgataṃ āhāraṃ āhāreti, neva davāya na madāya na maṇḍanāya na vibhūsanāya. Bhuttāvī ca udakakiccaṃ katvā muhuttaṃ bhattakilamathaṃ paṭippassambhetvā yathā purebhattaṃ, evaṃ pacchābhattaṃ. Yathā purimayāmaṃ, evaṃ pacchimayāmañca kammaṭṭhānameva manasi karoti, ayaṃ vuccati harati ca paccāharati cāti.

1085在履行这称为「持去持回」的往返规范时，如果这位比丘具备足够的依止条件，那么：如果他在青年时期证得，就在青年时期证得阿拉汉果；如果青年时期没证得，就在中年证得；如果中年没证得，就在晚年证得；如果晚年没证得，就在临终时证得；如果临终时没证得，那么成为天子后再证得；如果成为天子后还没证得，就在没有佛陀出世的时期证得辟支菩提；如果没证得辟支菩提，那么当面对佛陀的时候，他会成为速通达者，就像长老跋希耶·达鲁吉里亚那样；或者成为大智慧者，就像舍利弗长老那样；或者成为有大神力的，就像摩诃目犍连长老那样；或者成为持头陀支的，就像大迦叶长老那样；或者成为有天眼的，就像阿那律长老那样；或者成为持律的，就像优波离长老那样；或者成为说法的，就像满慈子长老那样；或者成为林居的，就像离婆多长老那样；或者成为多闻的，就像阿难长老那样；或者成为乐于修学的，就像佛陀的儿子罗睺罗长老那样。像这样，在这四种威仪当中，能「持去」又能「持回」的人，他的「行境正知」便到达了顶点。

Idaṃ pana haraṇapaccāharaṇasaṅkhātaṃ gatapaccāgatikavattaṃ pūrento yadi upanissayasampanno hoti. Paṭhamavaye eva arahattaṃ pāpuṇāti. No ce paṭhamavaye pāpuṇāti, atha majjhimavaye. No ce majjhimavaye pāpuṇāti, atha pacchimavaye. No ce pacchimavaye pāpuṇāti, atha maraṇasamaye. No ce maraṇasamaye pāpuṇāti, atha devaputto hutvā. No ce devaputto hutvā pāpuṇāti, anuppanne buddhe nibbatto paccekabodhiṃ sacchikaroti. No ce paccekabodhiṃ sacchikaroti, atha buddhānaṃ sammukhībhāve khippābhiñño vā hoti seyyathāpi thero bāhiyo dārucīriyo, mahāpañño vā seyyathāpi thero sāriputto, mahiddhiko vā seyyathāpi thero mahāmoggallāno, dhutaṅgadharo vā seyyathāpi thero mahākassapo, dibbacakkhuko vā seyyathāpi thero anuruddho, vinayadharo vā seyyathāpi thero upāli, dhammakathiko vā seyyathāpi thero puṇṇo mantāṇiputto, āraññiko vā seyyathāpi thero revato, bahussuto vā seyyathāpi thero ānando, sikkhākāmo vā seyyathāpi thero rāhulo buddhaputtoti. Iti imasmiṃ catukke yvāyaṃ harati ca paccāharati ca, tassa gocarasampajaññaṃ sikhāpattaṃ hoti.

1086在前进、后退等行为中不迷乱，就是「不迷乱正知」。应当这样来理解：在此，比丘前进或后退时，不像无闻的凡夫那样，在前进等动作中产生‘自我在前进，前进的动作是由自我产生的’，或者‘我在前进，前进的动作是由我产生的’这类迷执。他远离迷乱：‘我前进’这个心生起的时候，与那个心同时以心为因的风界便引发身表而生起。靠着这个心所造作风界的推动，这个被称为身体的一堆骨头便往前移动。当这位行走者这样举足时，在每一次抬脚中，地界和水界这两界变得轻而弱，另外两界（火界、风界）则变得强而有力；在带脚前移、过脚时也是如此。在放脚时，火界和风界变得轻弱，另外两界变得重强；在踏足、按足时也是如此。其中，抬脚时所生起的色法、非色法，到不了带脚移的那个阶段；带脚移时所生起的法，到不了过脚的阶段；过脚时所生起的法，到不了放脚的阶段；放脚时所生起的法，到不了踏足的阶段；踏足时所生起的法，到不了按足的阶段。在每一处，一节一节、一段一段、一部分一部分地，就像撒在热瓦上的芝麻粒一样，‘啪啪’地破裂。请问，有哪一个单一的‘什么’在前进？又能是谁的单一前进？从究竟义上来说，只是诸界在走，只是诸界在站，只是诸界在坐，只是诸界在卧。在每一部分当中，伴随着色——

Abhikkamādīsu pana asammuyhanaṃ asammohasampajaññaṃ. Taṃ evaṃ veditabbaṃ – idha bhikkhu abhikkamanto vā paṭikkamanto vā yathā andhaputhujjanā abhikkamādīsu ‘‘attā abhikkamati, attanā abhikkamo nibbattito’’ti vā ‘‘ahaṃ abhikkamāmi, mayā abhikkamo nibbattito’’ti vā sammuyhanti. Tathā asammuyhanto ‘‘abhikkamāmī’’ti citte uppajjamāne teneva cittena saddhiṃ cittasamuṭṭhānā vāyodhātu viññattiṃ janayamānā uppajjati, iti cittakiriyavāyodhātuvipphāravasena ayaṃ kāyasammato aṭṭhisaṅghāto abhikkamati, tassevaṃ abhikkamato ekekapāduddharaṇe pathavīdhātu āpodhātūti dve dhātuyo omattā honti mandā, itarā dve adhimattā honti balavatiyo, tathā atiharaṇavītiharaṇesu. Vossajjane tejovāyodhātuyo omattā honti mandā, itarā dve adhimattā honti balavatiyo. Tathā sannikkhepanasannirumbhanesu. Tattha uddharaṇe pavattā rūpārūpadhammā atiharaṇaṃ na pāpuṇanti. Tathā atiharaṇe pavattā vītiharaṇaṃ, vītiharaṇe pavattā vossajjanaṃ, vossajjane pavattā sannikkhepanaṃ, sannikkhepane pavattā sannirumbhanaṃ na pāpuṇanti. Tattha tattheva pabbaṃ pabbaṃ sandhi sandhi odhi odhi hutvā tattakapāle pakkhittatilāni viya paṭapaṭāyantā bhijjanti. Tattha ko eko abhikkamati? Kassa vā ekassa abhikkamanaṃ? Paramatthato hi dhātūnaṃyeva gamanaṃ, dhātūnaṃ ṭhānaṃ, dhātūnaṃ nisajjanaṃ, dhātūnaṃ sayanaṃ, tasmiṃ tasmiñhi koṭṭhāse saddhiṃ rūpena –

1087一个心生起，另一个心就灭去；

Aññaṃ uppajjate cittaṃ, aññaṃ cittaṃ nirujjhati;

1088就像河流那样，心与心之间没有间断，连续不断地转起。

Avīcimanusambandho, nadīsotova vattatīti.

1089这样，在前进等活动中不迷乱，就称为「不迷乱正知」。

Evaṃ abhikkamādīsu asammuyhanaṃ asammohasampajaññaṃ nāmāti;

1090到这里，「于前进、后退时，成为正知而行者」这句话的含义就讲完了。

Niṭṭhito abhikkante paṭikkante sampajānakārī hotīti padassa attho;

1091在「观看与观察」这一组中，「观看」是指向前看；「观察」是指向隅方看。另外，还有向下看、向上看、向后看等，分别称为下看、上看、后看，但这里没有采用。只是根据合适的情况，取了这两种；或者说，通过这两种，就已经含摄了所有的看。

Ālokite vilokiteti ettha pana ālokitaṃ nāma purato pekkhanaṃ. Vilokitaṃ nāma anudisāpekkhanaṃ. Aññānipi heṭṭhā upari pacchato pekkhanavasena olokitaullokitāpalokitāni nāma honti, tāni idha na gahitāni. Sāruppavasena pana imāneva dve gahitāni, iminā vā mukhena sabbānipi tāni gahitānevāti.

1092在此，当“我将看”的心念生起时，纯粹依于心念之力而不先去看，便能把握义理，这是“有益正知”。应以具身证的尊者难陀为例来理解。世尊曾这样说：“比丘们，如果难陀应看东方，他就以全部心意作意之后，才看东方。当他这样看东方时，贪欲、忧恼等不善法就不会随流涌入——这样，他在这件事上成为正知者。比丘们，如果难陀应看西方、北方、南方、上方、下方、隅方，他就以全部心意作意之后，才看隅方。当他这样看隅方时……他也成为正知者。”

Tattha ‘‘ālokessāmī’’ti citte uppanne cittavaseneva anoloketvā atthapariggahaṇaṃ sātthakasampajaññaṃ. Taṃ āyasmantaṃ nandaṃ kāyasakkhiṃ katvā veditabbaṃ. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘sace, bhikkhave, nandassa puratthimā disā āloketabbā hoti, sabbaṃ cetasā samannāharitvā nando puratthimaṃ disaṃ āloketi, evaṃ me puratthimaṃ disaṃ ālokayato na abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyunti iti so tattha sampajāno hoti, sace, bhikkhave, nandassa pacchimā disā, uttarā disā, dakkhiṇā disā, uddhaṃ, adho, anudisā āloketabbā hoti, sabbaṃ cetaso samannāharitvā nando anudisaṃ āloketi. Evaṃ me anudisaṃ ālokayato…pe… sampajāno hotī’’ti (a. ni. 8.9).

1093此外，在此也应依前面说过的拜见塔庙等事例，来理解“有益性”和“适宜性”。而“行境正知”就是不放弃业处。因此，对于以蕴、界、处为业处的人来说，应依自己的业处来进行观看与观察；对于以遍等为业处的人来说，则应把业处放在首位来进行观看与观察。在内部，并没有一个所谓的“观看者”或“观察者”的自我存在。但是，当“我将看”的心念生起时，与那个心一起的、由心所生的风界，就产生表色而生起。因此，只是借助心所作的风界推动之力，下眼睑沉下，上眼睑抬起，并没有任何人用机关去开合它。接着，眼识完成看的功能而生起。在这里，像这样了知，就叫做“不迷乱正知”。

Apica idhāpi pubbe vuttacetiyadassanādivaseneva sātthakatā ca sappāyatā ca veditabbā. Kammaṭṭhānassa pana avijahanameva gocarasampajaññaṃ. Tasmā khandhadhātuāyatanakammaṭṭhānikehi attano kammaṭṭhānavaseneva, kasiṇādikammaṭṭhānikehi vā pana kammaṭṭhānasīseneva ālokanavilokanaṃ kātabbaṃ. Abbhantare attā nāma āloketā vā viloketā vā natthi, ālokessāmīti pana citte uppajjamāne teneva cittena saddhiṃ cittasamuṭṭhānā vāyodhātu viññattiṃ janayamānā uppajjati. Iti cittakiriyavāyodhātuvipphāravaseneva heṭṭhimaṃ akkhidalaṃ adho sīdati, uparimaṃ uddhaṃ laṅgheti, koci yantakena vivaranto nāma natthi, tato cakkhuviññāṇaṃ dassanakiccaṃ sādhentaṃ uppajjatīti. Evaṃ sampajānanaṃ panettha asammohasampajaññaṃ nāma.

1094此外，这里还应从「根本遍知」、「外来」、「暂时」这几个角度来理解「不迷乱正知」。首先，从根本遍知的角度来说──

Apica mūlapariññāāgantukatāvakālikabhāvavasenapettha asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ. Mūlapariññāvasena tāva –

1095有分、转向，以及见、领受，

Bhavaṅgāvajjanañceva, dassanaṃ sampaṭicchanaṃ;

1096推度、确定，速行是第七个。

Santīraṇaṃ voṭṭhabbanaṃ, javanaṃ bhavati sattamaṃ.

1097在此，有分心在执行再生有之支分的作用中运行；它被转向后，唯作意界执行转向的作用；它灭去后，眼识执行看的作用；它灭去后，果报意界执行领受的作用；它灭去后，果报意识界执行推度的作用；它灭去后，唯作意识界执行确定的作用；它灭去后，速行运行七次。在这些当中，第一速行心里，也不存在“这是女人，这是男人”这样以染着、嗔恚、迷乱而起的注视与打量。第二速行心也一样……乃至……第七速行心也一样。然而，当这些速行心如同战场上的勇士般，因优劣之势溃败散落之时，才生起“这是女人，这是男人”这样以染着等方式进行的注视与打量。如是，在此首先应以根本遍知的方式来理解“不迷乱正知”。

Tattha bhavaṅgaṃ upapattibhavassa aṅgakiccaṃ sādhayamānaṃ pavattati, taṃ āvaṭṭetvā kiriyamanodhātu āvajjanakiccaṃ sādhayamānā, tannirodhā cakkhuviññāṇaṃ dassanakiccaṃ sādhayamānaṃ , tannirodhā vipākamanodhātu sampaṭicchanakiccaṃ sādhayamānā, tannirodhā vipākamanoviññāṇadhātu santīraṇakiccaṃ sādhayamānā, tannirodhā kiriyamanoviññāṇadhātu voṭṭhabbapanakiccaṃ sādhayamānā, tannirodhā sattakkhattuṃ javanaṃ javati. Tattha paṭhamajavanepi ‘‘ayaṃ itthī, ayaṃ puriso’’ti rajjanadussanamuyhanavasena ālokitavilokitaṃ na hoti. Dutiyajavanepi…pe… sattamajavanepi. Etesu pana yuddhamaṇḍale yodhesu viya heṭṭhupariyavasena bhijjitvā patitesu ‘‘ayaṃ itthī, ayaṃ puriso’’ti rajjanādivasena ālokitavilokitaṃ hoti. Evaṃ tāvettha mūlapariññāvasena asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ.

1098然而，在眼门里，当色境出现时，从有分波动之后，转向等心各自完成自己的作用，生起后又灭去，最后速行生起。它好比一位来到以转向等心为家庭成员的眼门这户人家做客的客人。正如一位客人，为了乞食走进别人家里，当家主们都默然坐着时，他却发号施令，这是不合适的。同样地，在以转向等为家庭成员的眼门中，当转向等心并没有染着、没有嗔恚、没有迷乱时，速行却生起染着、嗔恚、迷乱，是不合理的。如是，以“客人性”这一角度来理解不迷乱正知。

Cakkhudvāre pana rūpe āpāthagate bhavaṅgacalanato uddhaṃ sakakiccaṃ nipphādanavasena āvajjanādīsu uppajjitvā niruddhesu avasāne javanaṃ uppajjati. Taṃ pubbe uppannānaṃ āvajjanādīnaṃ gehabhūte cakkhudvāre āgantukapuriso viya hoti. Tassa yathā paragehe kiñci yācituṃ paviṭṭhassa āgantukapurisassa gehasāmikesu tuṇhīmāsinesu āṇākaraṇaṃ na yuttaṃ. Evaṃ āvajjanādīnaṃ gehabhūte cakkhudvāre āvajjanādīsupi arajjantesu adussantesu amuyhantesu ca rajjanadussanamuyhanaṃ ayuttanti evaṃ āgantukabhāvavasena asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ.

1099然而，在眼门中，那些以确定为终结的心识生起之后，连同相应法，一产生就在那里灭去，它们彼此互不相见，所以是短暂的、暂时的。在这里，就好比在一间屋子里，所有人都死了，只留下一位注定下一刻就会死去的人，这种人如果对舞蹈、音乐等产生兴趣，是根本不合适的。同样地，在一个眼门中，转向等心连同相应法，刚一产生就在那里灭去，只留下同样注定即刻灭去的速行心，如果这个速行心以染着、嗔恚、迷乱的方式去耽著，也根本不合适。如是，以“暂时性”这一角度来理解不迷乱正知。

Yāni pana tāni cakkhudvāre voṭṭhabbapanapariyosānāni cittāni uppajjanti, tāni saddhiṃ sampayuttadhammehi tattha tattheva bhijjanti, aññamaññaṃ na passantīti ittarāni tāvakālikāni honti. Tattha yathā ekasmiṃ ghare sabbesu mānusakesu matesu avasesassa ekassa taṅkhaṇeññeva maraṇadhammassa na yuttā naccagītādīsu abhirati nāma, evameva ekadvāre sasampayuttesu āvajjanādīsu tattha tattheva matesu avasesassa taṅkhaṇeññeva maraṇadhammassa javanassāpi rajjanadussanamuyhanavasena abhirati nāma na yuttāti evaṃ tāvakālikabhāvavasena asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ.

1100此外，也应通过审察蕴、处、界、缘来了知这无迷乱正知。在这里，眼根和色属于色蕴；看属于识蕴；与看相应的受属于受蕴；想属于想蕴；触等属于行蕴。如此，当这五蕴和合时，才显现出注视与打量。在其中，是哪一个单独在注视？哪一个单独在打量呢？同样，眼根是眼处；色是色处；看是意处；受等相应法是法处。如此，当这四处和合时，才显现出注视与打量。在其中，是哪一个单独在注视？哪一个单独在打量呢？同样，眼根是眼界；色是色界；看是眼识界；与看相应的受等是法界。如此，当这四界和合时，才显现出注视与打量。在其中，是哪一个单独在注视？哪一个单独在打量呢？同样，眼根是依止缘；色是所缘缘；转向是无间缘、等无间缘、依止缘、无有缘、离去缘；光是亲依止缘；受等是俱生缘。如此，当这些缘和合时，才显现出注视与打量。在其中，是哪一个单独在注视？哪一个单独在打量呢？以此，于此也通过审察蕴、处、界、缘而了知无迷乱正知。

Apica khandhāyatanadhātupaccayapaccavekkhaṇavasenapetaṃ veditabbaṃ. Ettha hi cakkhu ceva rūpañca rūpakkhandho, dassanaṃ viññāṇakkhandho, taṃsampayuttā vedanā vedanākkhandho, saññā saññākkhandho, phassādikā saṅkhārakkhandho. Evametesaṃ pañcannaṃ khandhānaṃ samavāye ālokanavilokanaṃ paññāyati. Tattha ko eko āloketi, ko viloketi? Tathā cakkhu cakkhāyatanaṃ, rūpaṃ rūpāyatanaṃ, dassanaṃ manāyatanaṃ, vedanādayo sampayuttadhammā dhammāyatanaṃ. Evametesaṃ catunnaṃ āyatanānaṃ samavāye ālokanavilokanaṃ paññāyati. Tattha ko eko āloketi, ko viloketi? Tathā cakkhu cakkhudhātu, rūpaṃ rūpadhātu, dassanaṃ cakkhuviññāṇadhātu, taṃsampayuttā vedanādayo dhammadhātu. Evametāsaṃ catunnaṃ dhātūnaṃ samavāye ālokanavilokanaṃ paññāyati. Tattha ko eko āloketi, ko viloketi? Tathā cakkhu nissayapaccayo, rūpaṃ ārammaṇapaccayo, āvajjanaṃ anantarasamanantarūpanissayanatthivigatapaccayo, āloko upanissayapaccayo vedanādayo sahajātapaccayo. Evametesaṃ paccayānaṃ samavāye ālokanavilokanaṃ paññāyati. Tattha ko eko āloketi, ko viloketīti? Evamettha khandhāyatanadhātupaccayapaccavekkhaṇavasenapi asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ.

1101‘于屈伸时’，是指在肢体的弯曲与伸展之时。在这里，不是纯粹由心念主导去弯曲或伸展，而是在弯曲或伸展手脚之际，透彻了解什么有意义、什么无意义之后，把握住有意义的事，这就是‘有益正知’。在这里，如果一个人过久地弯曲或伸直手脚而住，每一刹那都会生起苦受，心便得不到一境性，禅修业处就会退失，无法证得殊胜成就。反之，当能适时弯曲、适时伸展时，那些苦受便不会生起，心得一境性，禅修业处得以增长，能证得殊胜成就。应当如此去理解‘执取义与非义’的意思。

Samiñjite pasāriteti pabbānaṃ samiñjanapasāraṇe. Tattha cittavaseneva samiñjanapasāraṇaṃ akatvā hatthapādānaṃ samiñjanapasāraṇapaccayā atthānatthaṃ pariggahetvā atthapariggahaṇaṃ sātthakasampajaññaṃ. Tattha hatthapāde aticiraṃ samiñjetvā pasāretvā eva vā ṭhitassa khaṇe khaṇe vedanā uppajjanti, cittaṃ ekaggaṃ na labhati, kammaṭṭhānaṃ paripatati, visesaṃ nādhigacchati. Kāle samiñjentassa kāle pasārentassa pana tā vedanā na uppajjanti, cittaṃ ekaggaṃ hoti, kammaṭṭhānaṃ phātiṃ gacchati, visesamadhigacchatīti evaṃ atthānatthapariggahaṇaṃ veditabbaṃ.

1102在面对有意义的事情时，进一步观察‘适合’与‘不适合’之后，把握住适合的，这就是‘适合正知’。这里有一个方法来理解：据说，在大塔广场上，一些年轻比丘正在温习功课。在他们身后一侧，有年轻的比丘尼们在听法。其中一位年轻比丘伸手时，与女性发生了身体接触，因此还俗成了在家人。又有一位比丘伸脚时，把脚伸进了火堆里，脚被烧及骨头。另一位则把脚伸进了蚁冢，被毒蛇咬了。还有一位把脚伸向袈裟小房的竹竿，结果被小蛇咬了。所以，应当避开这些不适合的场所和情况，只在适当的地方伸展肢体。这就是此处的‘适合正知’。

Atthe pana satipi sappāyāsappāyaṃ pariggaṇhitvā sappāyapariggahaṇaṃ sappāyasampajaññaṃ. Tatrāyaṃ nayo – mahācetiyaṅgaṇe kira daharabhikkhū sajjhāyaṃ gaṇhanti. Tesaṃ piṭṭhipasse daharabhikkhuniyo dhammaṃ suṇanti. Tatreko daharo hatthaṃ pasārento kāyasaṃsaggaṃ patvā teneva kāraṇena gihī jāto. Aparopi bhikkhu pādaṃ pasārento aggimhi pasāresi, aṭṭhiṃ āhacca pādo jhāyi. Aparo vammike pasāresi, so āsīvisena daṭṭho. Aparo cīvarakuṭidaṇḍake pasāresi, taṃ maṇisappo ḍaṃsi. Tasmā evarūpe asappāye apasāretvā sappāye pasāretabbaṃ. Idamettha sappāyasampajaññaṃ.

1103至于‘行境正知’，则可以用大长老的故事来说明：据说，大长老坐在日间住处，正和弟子们交谈时，他突然快速地把手弯起来，接着又把手放回原位，然后再慢慢地弯曲。弟子们便问：‘尊者，为什么您先快速弯起手，然后又放回原处，再慢慢地弯曲呢？’长老回答：‘贤友们，自从我开始专注思维自己的禅修业处以来，我从未曾离开业处而弯过手。刚才与你们交谈时，心里放下了业处才弯了手，因此，又把手放回原处，再保持正念慢慢弯曲。’弟子们赞叹道：‘善哉，尊者！身为比丘，正应如此。’如此看来，这里所说的‘行境正知’，就是不离开、不舍弃自己的禅修业处。

Gocarasampajaññaṃ pana mahātheravatthunā dīpetabbaṃ – mahāthero kira divāṭṭhāne nisinno antevāsikehi saddhiṃ kathayamāno sahasā hatthaṃ samiñjetvā puna yathāṭhāne ṭhapetvā saṇikaṃ samiñjesi. Taṃ antevāsikā pucchiṃsu ‘‘kasmā bhante sahasā hatthaṃ samiñjetvā puna yathāṭhāne ṭhapetvā saṇikaṃ samiñjayitthā’’ti. Yato paṭṭhāyāhaṃ, āvuso, kammaṭṭhānaṃ manasikātuṃ āraddho, na me kammaṭṭhānaṃ muñcitvā hattho samiñjitapubbo, idāni pana tumhehi saddhiṃ kathayamānena kammaṭṭhānaṃ muñcitvā samiñjito, tasmā puna yathāṭhāne ṭhapetvā samiñjesinti. Sādhu, bhante, bhikkhunā nāma evarūpena bhavitabbanti. Evametthāpi kammaṭṭhānāvijahanameva gocarasampajaññanti veditabbaṃ.

1104而在内部，完全没有任何一个所谓的‘自我’在进行弯曲或伸展。就像牵动丝线来操纵木偶的手脚活动一样，纯粹是由于前述心念的活动所产生的风界的扩散作用，才引起了身体的弯曲和伸展。在这里，能够如此透彻了知——了知这纯粹是名色法的因缘运作，其中并没有众生或自我的实体——那就是‘无迷乱正知’。

Abbhantare attā nāma koci samiñjento vā pasārento vā natthi. Vuttappakāracittakiriyavāyodhātuvipphārena pana suttakaḍḍhanavasena dāruyantassa hatthapādalaḷanaṃ viya samiñjanapasāraṇaṃ hotīti evaṃ parijānanaṃ panettha asammohasampajaññanti veditabbaṃ.

1105在「执持僧伽帝、钵与衣」中：僧伽帝衣和衣是以穿着下衣和披覆衣的方式来使用，钵是以接受团食等方式来使用，这就称为执持。其中，对于僧伽帝衣和衣的执持，首先在穿着下衣、披覆衣之后去乞食，所获得的食物利益正是依“为了抵御寒冷”等方式，由世尊所开示的义才是真正的义。依此应知为「有义正知」。

Saṅghāṭipattacīvaradhāraṇeti ettha saṅghāṭicīvarānaṃ nivāsanapārupanavasena pattassa bhikkhāpaṭiggahaṇādivasena paribhogo dhāraṇaṃ nāma. Tattha saṅghāṭicīvaradhāraṇe tāva nivāsetvā pārupitvā ca piṇḍāya carato āmisalābho ‘‘sītassa paṭighātāyā’’tiādinā nayena bhagavatā vuttappakāroyeva ca attho attho nāma. Tassa vasena sātthakasampajaññaṃ veditabbaṃ.

1106对于天生体质偏热及虚弱的人，细薄的衣是适宜的；对于怕冷的人，厚实的双层衣是适宜的；相反则不适宜。任何人的破旧衣都是不适宜的，因为若为它缝制系带等，就会成为障碍。同样，绢布、细麻布之类令人贪着的衣也不适宜，因为那样的衣在林中对于独居者会成为住处的障碍或生命的障碍。然而，从绝对意义上说，凡是由相、作业等邪命方式生起的衣，以及在使用它时，不善法增长、善法减退的衣，那不适宜；相反的则适宜。依此，应知这里的「适宜正知」；并依不舍弃业处的方式，应知「行境正知」。

Uṇhapakatikassa pana dubbalassa ca cīvaraṃ sukhumaṃ sappāyaṃ. Sītālukassa ghanaṃ dupaṭṭaṃ. Viparītaṃ asappāyaṃ. Yassa kassaci jiṇṇaṃ asappāyameva. Aggaḷādidāne hissa taṃ palibodhakaraṃ hoti. Tathā paṭṭuṇṇadukūlādibhedaṃ lobhanīyacīvaraṃ. Tādisañhi araññe ekakassa nivāsantarāyakaraṃ jīvitantarāyakaraṃ vāpi hoti. Nippariyāyena pana yaṃ nimittakammādimicchājīvavasena uppannaṃ, yañcassa sevamānassa akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti, taṃ asappāyaṃ. Viparītaṃ sappāyaṃ . Tassa vasenettha sappāyasampajaññaṃ, kammaṭṭhānāvijahanavaseneva ca gocarasampajaññaṃ veditabbaṃ.

1107内在并没有一个所谓的“我”在披衣。只是依前面所说的心生风界的扩散，而有披衣的动作。其中，衣是无心的，身体也是无心的。衣不知道“身体被我披着”，身体也不知道“我被衣披着”。这只是界在覆盖界的聚合，如同用布片遮盖稻草人一般。因此，得到美好的衣不应生起喜悦，得到不美好的衣不应生起忧恼。就像对蚁塚、塔庙、树木等，有些人以花环、香、烟、布等作恭敬，有些人以粪、尿、泥、杖、刀打击等作不恭敬，而那些蚁塚、树木等并不会生起喜悦或忧恼；同样，得到美好的衣不应生喜悦，得到不美好的衣不应生忧恼。依此类推思择的方式，应知这里的「无迷正知」。

Abbhantare attā nāma koci cīvaraṃ pārupanto natthi. Vuttappakāracittakiriyavāyodhātuvipphāreneva pana cīvarapārupanaṃ hoti. Tattha cīvarampi acetanaṃ, kāyopi acetano. Cīvaraṃ na jānāti ‘‘mayā kāyo pāruto’’ti. Kāyopi na jānāti ‘‘ahaṃ cīvarena pāruto’’ti, dhātuyova dhātusamūhaṃ paṭicchādenti paṭapilotikāya potthakarūpapaṭicchādane viya. Tasmā neva sundaraṃ cīvaraṃ labhitvā somanassaṃ kātabbaṃ, na asundaraṃ labhitvā domanassaṃ. Nāgavammikacetiyarukkhādīsu hi keci mālāgandhadhūmavatthādīhi sakkāraṃ karonti, keci gūthamuttakaddamadaṇḍasatthappahārādīhi asakkāraṃ, na te nāgavammikarukkhādayo somanassaṃ vā domanassaṃ vā karonti; evameva neva sundaraṃ cīvaraṃ labhitvā somanassaṃ kātabbaṃ, na asundaraṃ labhitvā domanassanti evaṃ pavattapaṭisaṅkhānavasena panettha asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ.

1108在执持钵时，也不应匆忙取钵，而应想“我持此钵去乞食，将会获得团食”，依取钵的因缘所应得的义，应知「有义正知」。

Pattadhāraṇepi pattaṃ sahasāva aggahetvā imaṃ gahetvā piṇḍāya caramāno bhikkhaṃ labhissāmīti evaṃ pattagahaṇapaccayā paṭilabhitabbaatthavasena sātthakasampajaññaṃ veditabbaṃ.

1109对于羸瘦虚弱的身体，沉重的钵是不适宜的。任何人的钵如果被四、五处结节打坏而难以洗净，也是不适宜的，因为难以洗净的钵是不适当的，清洗它时会成为障碍。而色泽如宝石的钵，如同在衣的部分所说的方法，是令人贪着而不适宜的。由相、作业等方式所得，且在使用它时，不善法增长、善法减退的钵，那是决定不适宜的；相反的则适宜。依此，应知这里的「适宜正知」；并依不舍弃业处的方式，应知「行境正知」。

Kisadubbalasarīrassa pana garu patto asappāyo. Yassa kassaci catupañcagaṇḍikāhato dubbisodhanīyo asappāyova. Duddhotapatto hi na vaṭṭati, taṃ dhovantasseva cassa palibodho hoti. Maṇivaṇṇapatto pana lobhanīyo cīvare vuttanayeneva asappāyo. Nimittakammādivasena laddho pana yañcassa sevamānassa akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti, ayaṃ ekantaasappāyova. Viparīto sappāyo. Tassa vasenettha sappāyasampajaññaṃ, kammaṭṭhānāvijahanavaseneva ca gocarasampajaññaṃ veditabbaṃ.

1110内在并没有一个所谓的“我”在执持钵。只是依前面所说的心生风界的扩散，而有执持钵这件事。其中，钵是无心的，手也是无心的。钵不知道“我被手执取”，手也不知道“我们执取了钵”。这只是界在执取界的聚合，如同用钳子夹取火红的钵一般。依此类推思择的方式，应知这里的「无迷正知」。

Abbhantare attā nāma koci pattaṃ gaṇhanto natthi. Vuttappakāracittakiriyavāyodhātuvipphāreneva pana pattaggahaṇaṃ nāma hoti. Tattha pattopi acetano, hatthāpi acetanā. Patto na jānāti ‘‘ahaṃ hatthehi gahito’’ti. Hatthāpi na jānanti ‘‘patto amhehi gahito’’ti. Dhātuyova dhātusamūhaṃ gaṇhanti saṇḍāsena aggivaṇṇapattaggahaṇe viyāti evaṃ pavattapaṭisaṅkhānavasenettha asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ.

1111再者，如同看到那些手脚被切断、伤口流着脓血、布满虫蛆、被蓝苍蝇围绕、躺在无依堂中的无助之人，有怜悯心的人便为他们提供包扎伤口的布片，以及用头盖骨等盛装的药。其中，布片有的细滑、有的粗糙，盛药的容器有的形状好、有的形状不好，而这些病人对于这些既不喜悦也不忧恼，因为他们只需布片包扎伤口，只需头盖骨接受药就已经足够。同样，若有比丘把衣看作如同包扎伤口的布，把钵看作如同盛药的头盖骨，把钵中所得的团食看作如同头盖骨中的药，当知这位执持僧伽帝衣与钵的人，是以「无迷正知」而行最上正知。

Apica yathā chinnahatthapāde vaṇamukhehi paggharitapubbalohitakimikule nīlamakkhikasamparikiṇṇe anāthasālāyaṃ nipanne anāthamanusse disvā dayālukā purisā tesaṃ vaṇapaṭṭacoḷakāni ceva kapālādīhi ca bhesajjāni upanāmenti. Tattha coḷakānipi kesañci saṇhāni, kesañci thūlāni pāpuṇanti. Bhesajjakapālakānipi kesañci susaṇṭhānāni, kesañci dussaṇṭhānāni pāpuṇanti, na te tattha sumanā vā dummanā vā honti. Vaṇappaṭicchādanamatteneva hi coḷakena bhesajjapaṭiggahaṇamatteneva ca kapālakena tesamattho, evameva yo bhikkhu vaṇacoḷakaṃ viya cīvaraṃ, bhesajjakapālakaṃ viya pattaṃ, kapāle bhesajjamiva ca patte laddhaṃ bhikkhaṃ sallakkheti. Ayaṃ saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe asammohasampajaññena uttamasampajānakārīti veditabbo.

1112在「吃」等之中：「吃」指食用团食；「喝」指饮粥等；「嚼」指嚼炒粉等嚼食；「尝」指尝蜜、糖浆等。其中，依“不是为嬉戏”等方式所说的八种义，就是义。依此应知「有义正知」。而在粗糙、殊胜、苦涩、甘甜等食物中，如果某种食物让某人不舒服，那对他便是不适宜的。如果是由相、作业等方式所得，且在食用时，不善法增长、善法减退，那是决定不适宜的；相反的则适宜。依此，应知这里的「适宜正知」；并依不舍弃业处的方式，应知「行境正知」。

Asitādīsu asiteti piṇḍapātabhojane. Pīteti yāguādipāne. Khāyiteti piṭṭhakhajjakādikhādane. Sāyiteti madhuphāṇitādisāyane. Tattha ‘‘neva davāyā’’tiādinā nayena vutto aṭṭhavidhopi attho attho nāma. Tassa vasena sātthakasampajaññaṃ veditabbaṃ. Lūkhapaṇītatittamadhurādīsu pana yena bhojanena yassa aphāsu hoti, taṃ tassa asappāyaṃ. Yaṃ pana nimittakammādivasena paṭiladdhaṃ, yañcassa bhuñjato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti, taṃ ekantaasappāyameva. Viparītaṃ sappāyaṃ. Tassa vasenettha sappāyasampajaññaṃ, kammaṭṭhānāvijahanavaseneva ca gocarasampajaññaṃ veditabbaṃ.

1113在身体内部，并没有一个所谓的“我”在进食。只是依靠上面所说的心生风界的扩散，才有了“接受钵”这个动作；依靠心生风界的扩散，才有了手伸入钵的动作；依靠心生风界的扩散，才有了捏制团食、举起团食和张口的动作。并没有谁用钥匙和机关来打开腭骨，只是依靠心生风界的扩散，才将团食放入口中，上牙发挥杵的作用，下牙发挥臼的作用，舌头发挥手的作用。

Abbhantare attā nāma koci bhuñjako natthi, vuttappakāracittakiriyavāyodhātuvipphāravaseneva pana pattapaṭiggahaṇaṃ nāma hoti. Cittakiriyavāyodhātuvipphāreneva hatthassa patte otāraṇaṃ nāma hoti. Cittakiriyavāyodhātuvipphāreneva ālopakaraṇaṃ ālopauddharaṇaṃ mukhavivaraṇañca hoti. Na koci kuñcikāya yantakena ca hanukaṭṭhīni vivarati, cittakiriyavāyodhātuvipphāreneva ālopassa mukhe ṭhapanaṃ, uparidantānaṃ musalakiccasādhanaṃ, heṭṭhādantānaṃ udukkhalakiccasādhanaṃ, jivhāya hatthakiccasādhanañca hoti.

1114这样，位于舌面的稀薄唾液与位于舌根的稠厚唾液浸润了它。那团食在下牙臼中，被像手一样的舌头转动，被唾液浸润，被上牙杵粉碎。并没有谁用勺或瓢把它送入体内，只是依靠风界而进入。进入之后，并没有谁铺上稻草把它托住，只是依靠风界而停留。停留之后，并没有谁建灶生火来烧煮，只是依靠火界而煮熟。煮熟之后，并没有谁用棍棒把它移出，只是依靠风界将它运出。

Iti taṃ tattha aggajivhāya tanukakheḷo mūlajivhāya bahalakheḷo makkheti. Taṃ heṭṭhādantaudukkhale jivhāhatthaparivattitaṃ kheḷaudakatemitaṃ uparidantamusalasañcuṇṇitaṃ koci kaṭacchunā vā dabbiyā vā antopavesento nāma natthi, vāyodhātuyāva pavisati. Paviṭṭhaṃ paviṭṭhaṃ koci palālasantharaṃ katvā dhārento nāma natthi, vāyodhātuvaseneva tiṭṭhati. Ṭhitaṃ ṭhitaṃ koci uddhanaṃ katvā aggiṃ jāletvā pacanto nāma natthi, tejodhātuyāva paccati. Pakkaṃ pakkaṃ koci daṇḍena vā yaṭṭhiyā vā bahi nīhārako nāma natthi, vāyodhātuyeva nīharati.

1115因此，风界既过度推动、又过度带动、又保持、又翻转、又粉碎、又干燥、又排出。地界保持、翻转、粉碎和干燥。水界润滑并维持湿润。火界使进入内部的（食物）成熟。空界成为通道。识界则随顺各处适当的作意而转向。如此，通过这样的思择，在此应了知为无迷乱的正知。

Iti vāyodhātu atiharati ca vītiharati ca dhāreti ca parivatteti ca sañcuṇṇeti visoseti ca nīharati ca. Pathavīdhātu dhāreti ca parivatteti ca sañcuṇṇeti ca visoseti ca. Āpodhātu sineheti ca allattañca anupāleti. Tejodhātu antopaviṭṭhaṃ paripāceti. Ākāsadhātu añjaso hoti. Viññāṇadhātu tattha tattha sammāpayogamanvāya ābhujatīti evaṃpavattapaṭisaṅkhānavasenettha asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ.

1116此外，从行走、寻求、受用、住处、贮藏、未消化、消化、果报、排出、涂污——如此，通过观察这十种不净的状态，在此应了知为无迷乱的正知。然而，此处的详细解说应取自《清净道论》中“食厌逆想”的说明。

Apica gamanato pariyesanato paribhogato āsayato nidhānato aparipakkato paripakkato phalato nissandato sammakkhaṇatoti evaṃ dasavidhapaṭikūlabhāvapaccavekkhaṇatopettha asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ. Vitthārakathā panettha visuddhimagge āhārapaṭikūlasaññāniddesato gahetabbā.

1117“大小便事”是指大便和小便的造作。在此，若在适当的时候不进行大小便，则全身会出汗，眼睛眩晕，心无法专一，并且生起其他疾病。而若进行大小便，则这一切都不会发生，这是此处的含义。依于此，应了知为有益正知。然而，若在不适当的地方进行大小便，则会犯戒，恶名增长，甚至有生命危险。若在合适的地方进行，则这一切都不会发生，这是此处的适宜。依于此，应了知为适宜正知；并且，依于不放弃业处，应了知为行境正知。

Uccārapassāvakammeti uccārassa ca passāvassa ca karaṇe. Tattha pattakāle uccārapassāvaṃ akarontassa sakalasarīrato sedā muccanti, akkhīni bhamanti, cittaṃ na ekaggaṃ hoti, aññe ca rogā uppajjanti. Karontassa pana sabbaṃ taṃ na hotīti ayamettha attho. Tassa vasena sātthakasampajaññaṃ veditabbaṃ. Aṭṭhāne uccārapassāvaṃ karontassa pana āpatti hoti, ayaso vaḍḍhati, jīvitantarāyo hoti. Patirūpe ṭhāne karontassa sabbaṃ taṃ na hotīti idamettha sappāyaṃ. Tassa vasena sappāyasampajaññaṃ, kammaṭṭhānāvijahanavaseneva ca gocarasampajaññaṃ veditabbaṃ.

1118在身体内部，并没有一个所谓的“我”在进行大小便。只是由于心所造的风界的推动，才有了大小便事。正如成熟的疮肿破裂时，脓血不随意愿流出；又如过满的容器，水不随意愿溢出；同样，积聚在大肠和膀胱里的粪便与尿液，受到风力的冲击，即使不情愿也会排出。然而，这样排出的大小便，既不属于那位比丘自己，也不属于他人，只是身体的排泄物而已。好比什么？好比有人倒掉水缸里的陈水，那水既不是自己的，也不是别人的，只是清理维护而已。如此，通过这样的思择，在此应了知为无迷乱的正知。

Abbhantare attā nāma koci uccārapassāvaṃ karonto natthi. Cittakiriyavāyodhātuvipphāreneva pana uccārapassāvakammaṃ hoti. Yathā pana pakke gaṇḍe gaṇḍabhedena pubbalohitaṃ akāmatāya nikkhamati, yathā ca atibharitā udakabhājanā udakaṃ akāmatāya nikkhamati, evaṃ pakkāsayamuttavatthīsu sannicitā uccārapassāvā vāyuvegasamuppīḷitā akāmatāyapi nikkhamanti. So panāyaṃ evaṃ nikkhamanto uccārapassāvo neva tassa bhikkhuno attano hoti, na parassa. Kevalaṃ sarīranissandova hoti. Yathā kiṃ? Yathā udakakumbhato purāṇaudakaṃ chaḍḍentassa neva taṃ attano hoti, na paresaṃ. Kevalaṃ paṭijagganamattameva hoti. Evaṃpavattapaṭisaṅkhānavasenettha asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ.

1119在“行”等之中，“行”指行走时。“住”指站立时。“坐”指坐着时。“卧”指躺卧时。“觉”指醒觉时。“语”指说话时。“默然”指不说话时。因为在“行走时，了知‘我行走’；站立时，了知‘我站立’；坐着时，了知‘我坐着’；躺卧时，了知‘我躺卧’”这一处，说的是长时威仪。在“前进、后退、前瞻、旁观、屈伸”这一处，说的是中等威仪。而在这里“行、住、坐、卧、觉”中，则说的是微细威仪。因此，对于这些，也应该按照所说的方法了知为“正知而为”。

Gatādīsu gateti gamane. Ṭhiteti ṭhāne. Nisinneti nisajjāya. Sutteti sayane. Jāgariteti jāgaraṇe. Bhāsiteti kathane. Tuṇhībhāveti akathane. ‘‘Gacchanto vā gacchāmīti pajānāti, ṭhito vā ṭhitomhīti pajānāti, nisinno vā nisinnomhīti pajānāti, sayāno vā sayānomhīti pajānātī’’ti imasmiñhi ṭhāne addhānairiyāpathā kathitā. ‘‘Abhikkante paṭikkante ālokite vilokite samiñjite pasārite’’ti imasmiṃ majjhimā. ‘‘Gate ṭhite nisinne sutte jāgarite’’ti idha pana khuddakacuṇṇikairiyāpathā kathitā. Tasmā etesupi vuttanayeneva sampajānakāritā veditabbā.

1120然而，三藏大西长老说：如果有人长时间地行走或经行后，过了一会儿站立时，这样思择：“经行时生起的名色法就在这里灭尽”，这就是“在行走中正知而为的人”。如果有人诵习，或者解答问题，或者作意业处而长时间站立后，过了一会儿坐下时，这样思择：“站立时生起的名色法就在这里灭尽”，这就是“在站立中正知而为的人”。如果有人由于诵习等事情长时间坐着后，过了一会儿躺卧时，这样思择：“坐着时生起的名色法就在这里灭尽”，这就是“在坐着中正知而为的人”。如果有人躺着时诵习，或者作意业处后入睡了，过了一会儿醒来时，这样思择：“睡眠时生起的名色法就在这里灭尽”，这就是“在躺卧和醒觉中正知而为的人”。因为对于唯作心来说，不生起时称为睡眠，生起时称为醒觉。如果有人在说话时，以正念正知而说：“所谓声音，是依靠嘴唇、依靠牙齿、舌、上腭，以及依靠心相应的加行而生起的”；或者在长时间诵习、说法、修习业处或解答问题后，过了一会儿进入默然时，这样思择：“说话时生起的名色法就在这里灭尽”，这就是“在说话中正知而为的人”。如果有人默然，长时间地忆持法或业处后，过了一会儿这样思择：“默然时生起的名色法就在这里灭尽；当有所依色的生起时，就称为‘语’，没有时，就成为‘默然’”，这就是“在默然中正知而为的人”。

Tipiṭakamahāsīvatthero panāha – yo ciraṃ gantvā vā caṅkamitvā vā aparabhāge ṭhito iti paṭisañcikkhati ‘‘caṅkamanakāle pavattā rūpārūpadhammā ettheva niruddhā’’ti, ayaṃ gate sampajānakārī nāma. Yo sajjhāyaṃ vā karonto pañhaṃ vā vissajjento kammaṭṭhānaṃ vā manasikaronto ciraṃ ṭhatvā aparabhāge nisinno iti paṭisañcikkhati ‘‘ṭhitakāle pavattā rūpārūpadhammā ettheva niruddhā’’ti, ayaṃ ṭhite sampajānakārī nāma. Yo sajjhāyādikaraṇavaseneva ciraṃ nisīditvā aparabhāge nipanno iti paṭisañcikkhati ‘‘nisinnakāle pavattā rūpārūpadhammā ettheva niruddhā’’ti, ayaṃ nisinne sampajānakārī nāma. Yo pana nipannako sajjhāyaṃ vā karonto kammaṭṭhānaṃ vā manasikaronto niddaṃ okkamitvā aparabhāge vuṭṭhāya iti paṭisañcikkhati ‘‘sayanakāle pavattā rūpārūpadhammā ettheva niruddhā’’ti, ayaṃ sutte jāgarite ca sampajānakārī nāma. Kiriyamayacittānañhi appavattaṃ suttaṃ nāma, pavattaṃ jāgaritaṃ nāmāti. Yo pana bhāsamāno ‘‘ayaṃ saddo nāma oṭṭhe ca paṭicca dante ca jivhañca tāluñca paṭicca cittassa tadanurūpaṃ payogaṃ paṭicca jāyatī’’ti sato sampajāno bhāsati, ciraṃ vā pana kālaṃ sajjhāyaṃ vā katvā dhammaṃ vā kathetvā kammaṭṭhānaṃ vā parivattetvā pañhaṃ vā vissajjetvā aparabhāge tuṇhībhūto iti paṭisañcikkhati ‘‘bhāsitakāle uppannā rūpārūpadhammā ettheva niruddhā’’ti, ayaṃ bhāsite sampajānakārī nāma. Yo tuṇhībhūto ciraṃ dhammaṃ vā kammaṭṭhānaṃ vā manasikatvā aparabhāge iti paṭisañcikkhati ‘‘tuṇhībhūtakāle pavattā rūpārūpadhammā ettheva niruddhā, upādārūpapavattiyā sati bhāsati nāma, asati tuṇhī bhavati nāmā’’ti, ayaṃ tuṇhībhāve sampajānakārī nāmāti.

1121而此大西长老所说的无迷乱之轭，正是这部《念处经》所意指的。然而在《沙门果经》中，则包含了所有四种正知。因此，在这里，应该特别依据无迷乱正知来理解“正知而为”的意思。并且在所有语句中的“正知而为、正知而为”，其含义应依据与念相应的正知来理解。而在《分别论》中，那些句子如“具念正知而前进，具念正知而后退”（《分别》523）等，已经被分别解释了。

Tayidaṃ mahāsīvattherena vuttaṃ asammohadhuraṃ imasmiṃ satipaṭṭhānasutte adhippetaṃ. Sāmaññaphale pana sabbampi catubbidhaṃ sampajaññaṃ labbhati. Tasmā visesato ettha asammohasampajaññasseva vasena sampajānakāritā veditabbā. Sampajānakārī sampajānakārīti ca sabbapadesu satisampayuttasseva sampajaññassa vasenattho veditabbo. Vibhaṅgappakaraṇe pana, ‘‘sato sampajāno abhikkamati, sato sampajāno paṭikkamatī’’ti (vibha. 523) evametāni padāni vibhattāneva.

1122这样，“或于内”等，是指以这四种正知的摄持，比丘或在自身，或在他身，或有时在自身，有时在他身，以「身随观」而住。在这里，“观集灭法者”等句子中，应该只提取色蕴的集与灭。其余部分与前面所说类似。

Iti ajjhattaṃ vāti evaṃ catusampajaññapariggahaṇena attano vā kāye, parassa vā kāye, kālena vā attano, kālena vā parassa kāye kāyānupassī viharati. Idha samudayavayadhammānupassītiādīsu rūpakkhandhasseva samudayo ca vayo ca nīharitabbo. Sesaṃ vuttasadisameva.

1123在这里，摄持四种正知的「念」是「苦谛」，令它生起的前分爱是「集谛」，两者不转起是「灭谛」，所说的那种圣道是「道谛」。这样，依四谛而升进，到达寂灭，这就是针对一位摄持四种正知的比丘而言，直至阿拉汉果的导出之门。

Idha catusampajaññapariggāhikā sati dukkhasaccaṃ, tassā samuṭṭhāpikā purimataṇhā samudayasaccaṃ, ubhinnaṃ appavatti nirodhasaccaṃ, vuttappakāro ariyamaggo maggasaccaṃ. Evaṃ catusaccavasena ussakkitvā nibbutiṃ pāpuṇātīti idamekassa catusampajaññapariggāhakassa bhikkhuno vasena yāva arahattā niyyānamukhanti.

1260关于四种正知品的解释到此结束。

Catusampajaññapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.

1261不净作意品的注释

Paṭikūlamanasikārapabbavaṇṇanā

110110. 这样以四种正知分析了身随观后，现在为了以不净作意来分析，又开始说“再者……”等。在这当中，关于“此身”等应当说明的一切，在《清净道论》中已经就「身至念」业处，从各方面详细说明了全部内容。「两端开口者」是指下面和上面，即有两个口。「种种者」是指各种各样。

110. Evaṃ catusampajaññavasena kāyānupassanaṃ vibhajitvā idāni paṭikūlamanasikāravasena vibhajituṃ puna caparantiādimāha. Tattha imameva kāyantiādīsu yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ sabbaṃ sabbākārena vitthārato visuddhimagge kāyagatāsatikammaṭṭhāne vuttaṃ. Ubhatomukhāti heṭṭhā ca upari cāti dvīhi mukhehi yuttā. Nānāvihitassāti nānāvidhassa.

1125这里，这是譬喻的对应：如同两端开口的袋子，比喻四大所造之身；袋中混合装入的各种谷物，比喻头发等三十二身分；有眼的人，比喻修行者；他解开袋子观察时，各种谷物清楚显现的时刻，应知就是修行者三十二身分清楚明了的阶段。

Idaṃ panettha opammasaṃsandanaṃ – ubhatomukhā putoḷi viya hi cātumahābhūtiko kāyo, tattha missetvā pakkhittanānāvidhadhaññaṃ viya kesādayo dvattiṃsākārā, cakkhumā puriso viya yogāvacaro, tassa taṃ putoḷiṃ muñcitvā paccavekkhato nānāvidhadhaññassa pākaṭakālo viya yogino dvattiṃsākārassa vibhūtākāro veditabbo.

1126这样，“或于内”等，就是以执取头发等方式，在自己身中，或在他身中，或有时在自身，有时在他身，以「身随观」而住。从这以后，所说的方式相同。只是在这里，要把执取三十二身分的念，连结为“苦圣谛”后，应知这是导向涅槃之门。其余部分与前面相似。

Iti ajjhattaṃ vāti evaṃ kesādipariggahaṇena attano vā kāye, parassa vā kāye, kālena vā attano, kālena vā parassa kāye kāyānupassī viharati, ito paraṃ vuttanayameva. Kevalañhi idha dvattiṃsākārapariggāhikā sati dukkhasaccanti evaṃ yojanaṃ katvā niyyānamukhaṃ veditabbaṃ. Sesaṃ purimasadisamevāti.

1265「不净作意」这一品的注释结束了。

Paṭikūlamanasikārapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.

1266界作意品的注释

Dhātumanasikārapabbavaṇṇanā

111111. 这样，以不净作意的方式分析了身随观之后，现在为了以界作意的方式来进行分析，佛陀又继续说了“再者……”等内容。在这里，连同比喻的对应来说明其中的含义：就像有一个屠牛者，或者是受他雇佣、用饭食作为工钱的内弟子，在杀了牛之后，将其肢解切割，在通往四个方向的大路交汇的中央，也就是称为「四衢街口」的地方，把牛分成一块一块之后坐在那里。同样地，比丘在这四种威仪中的任何一种威仪下，都保持自制的状态，对于这样随其安住、随其安住而这样放置的身体，进行如此的观察：“在这个身体里有地界……乃至……风界。”

111. Evaṃ paṭikūlamanasikāravasena kāyānupassanaṃ vibhajitvā idāni dhātumanasikāravasena vibhajituṃ puna caparantiādimāha. Tatrāyaṃ opammasaṃsandanena saddhiṃ atthavaṇṇanā – yathā koci goghātako vā tasseva vā bhattavetanabhato antevāsiko gāviṃ vadhitvā vinivijjhitvā catasso disā gatānaṃ mahāpathānaṃ vemajjhaṭṭhānasaṅkhāte catumahāpathe koṭṭhāsaṃ koṭṭhāsaṃ katvā nisinno assa, evameva bhikkhu catunnaṃ iriyāpathānaṃ yena kenaci ākārena ṭhitattā yathāṭhitaṃ, yathāṭhitattā ca yathāpaṇihitaṃ kāyaṃ – ‘‘atthi imasmiṃ kāye pathavīdhātu…pe… vāyodhātū’’ti evaṃ paccavekkhati.

1128这是什么意思呢？就好比那个屠牛者，在他饲养牛的时候，把牛牵到屠宰场的时候，牵去后把牛绑在那里放着的时候，正在宰杀的时候，乃至看到被杀死已经死去的牛的时候，只要他还没有把牛劈开、分割成一块一块的，他的“牛”想就不会消失。但是，当他分割完毕坐在那里之后，他的“牛”想就消失了，转而“肉”想生起。他不会这样想：“我在卖牛，这些人把牛带走。”而只会这样想：“我在卖肉，这些人把肉带走。”同样地，对于这位比丘来说，在他过去还是无智凡夫的时候，无论是作为在家人还是出家人，只要他没有对这个如其安住、如其放置的身体进行破除密集、按界来观察，他的“众生”想或“人”想就不会消失。然而，当他按界来观察时，他的众生想就消失了，心就只依于界而安住。正因为如此，世尊才说：“他如其安住、如其放置地，从界的角度观察这个身体：‘在这个身体里，有地界、水界、火界、风界。’正如，比丘们，一位熟练的屠牛者……乃至……风界。”

Kiṃ vuttaṃ hoti – yathā goghātakassa gāviṃ posentassāpi āghātanaṃ āharantassāpi āharitvā tattha bandhitvā ṭhapentassāpi vadhentassāpi vadhitaṃ mataṃ passantassāpi tāvadeva gāvīti saññā na antaradhāyati, yāva naṃ padāletvā bīlaso na vibhajati. Vibhajitvā nisinnassa pana gāvīti saññā antaradhāyati, maṃsasaññā pavattati, nāssa evaṃ hoti ‘‘ahaṃ gāviṃ vikkiṇāmi, ime gāviṃ harantī’’ti. Atha khvassa ‘‘ahaṃ maṃsaṃ vikkiṇāmi, ime maṃsaṃ haranti’’cceva hoti, evameva imassāpi bhikkhuno pubbe bālaputhujjanakāle gihibhūtassāpi pabbajitassāpi tāvadeva sattoti vā puggaloti vā saññā na antaradhāyati, yāva imameva kāyaṃ yathāṭhitaṃ yathāpaṇihitaṃ ghanavinibbhogaṃ katvā dhātuso na paccavekkhati. Dhātuso paccavekkhato panassa sattasaññā antaradhāyati, dhātuvaseneva cittaṃ santiṭṭhati. Tenāha bhagavā – ‘‘imameva kāyaṃ yathāṭhitaṃ yathāpaṇihitaṃ dhātuso paccavekkhati, atthi imasmiṃ kāye pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātūti. Seyyathāpi, bhikkhave, dakkho goghātako vā…pe… vāyodhātū’’ti.

1129在这段经文中，屠牛者比喻修行者；“牛”想比喻“众生”想；四衢街口比喻四种威仪；分割后安坐的状态比喻从界的角度进行观察。这就是此处经文的注释，而关于具体禅修方法的内容在《清净道论》中已经详细阐述了。

Goghātako viya hi yogī, gāvīti saññā viya sattasaññā, catumahāpatho viya catuiriyāpatho, bīlaso vibhajitvā nisinnabhāvo viya dhātuso paccavekkhaṇanti ayamettha pāḷivaṇṇanā, kammaṭṭhānakathā pana visuddhimagge vitthāritā.

1130这样，“或于内”等，就是以把握四界的方式，在自己身中，或在他身中，或有时在自身，有时在他身，以「身随观」而住。从这以后，所说的方式相同。只是在这里，要把把握四界的念，连结为“苦圣谛”后，应知这是导向涅槃之门。其余部分与前面相似。

Iti ajjhattaṃ vāti evaṃ catudhātupariggahaṇena attano vā kāye, parassa vā kāye, kālena vā attano, kālena vā parassa kāye kāyānupassī viharati. Ito paraṃ vuttanayameva. Kevalañhi idha catudhātupariggāhikā sati dukkhasaccanti evaṃ yojanaṃ katvā niyyānamukhaṃ veditabbaṃ. Sesaṃ purimasadisamevāti.

1271「界作意」这一品的注释结束了。

Dhātumanasikārapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.

1272九种墓地品的注释

Navasivathikapabbavaṇṇanā

112前面这样以界作意分别了身随观后，现在为了用九种墓地品来分别，而说「再者，比丘们(puna caparaṃ)」等开头。其中，「正如会看到(seyyathāpi passeyya)」意思是“如同会看到”。「身(sarīraṃ)」指死尸。「被弃于墓地(sivathikāya chaḍḍitaṃ)」指被丢弃在坟场。「死了一日者(ekāhaṃ matassa assa)」即是“一日死(ekāhamataṃ)”。「死二日者」即是“二日死”。「死三日者」即是“三日死”。由于命终后，身体如风箱般依次生起膨胀的状态而肿胀，所以称为「膨胀(uddhumātakaṃ)」。「青瘀(vinīlaṃ)」指变异的颜色。呈现青瘀的本身即称为「青瘀的(vinīlakaṃ)」。或者由于是不净且可厌恶的青瘀，所以称为「青瘀(vinīlakaṃ)」。在肉丰满的地方呈红色，在脓积聚的地方呈白色，而大部分呈青色、好像披着青布的死尸，这正是这个名称所指的。从破裂处或九个疮口流出的脓，称为「流脓(vipubbaṃ)」。流脓的状态即是「脓烂的(vipubbakaṃ)」。或者由于是不净且可厌恶的脓，所以称为「脓烂(vipubbakaṃ)」。已经变成脓烂、达到如此状态，就称为「脓烂所成(vipubbakajātaṃ)」。

112. Evaṃ dhātumanasikāravasena kāyānupassanaṃ vibhajitvā idāni navahi sivathikapabbehi vibhajituṃ, puna caparantiādimāha. Tattha seyyathāpi passeyyāti yathā passeyya. Sarīranti matasarīraṃ. Sivathikāya chaḍḍītanti susāne apaviddhaṃ. Ekāhaṃ matassa assāti ekāhamataṃ. Dvīhaṃ matassa assāti dvīhamataṃ. Tīhaṃ matassa assāti tīhamataṃ. Bhastā viya vāyunā uddhaṃ jīvitapariyādānā yathānukkamaṃ samuggatena sūnabhāvena uddhumātattā uddhumātakaṃ. Vinīlaṃ vuccati viparibhinnavaṇṇaṃ. Vilīnameva vinīlakaṃ. Paṭikūlattā vā kucchitaṃ vinīlanti vinīlakaṃ. Maṃsussadaṭṭhānesu rattavaṇṇassa pubbasannicayaṭṭhānesu setavaṇṇassa yebhuyyena ca nīlavaṇṇassa nīlaṭṭhānesu nīlasāṭakapārutasseva chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ. Paribhinnaṭṭhānehi navahi vā vaṇamukhehi visandamānaṃ pubbaṃ vipubbaṃ. Vipubbameva vipubbakaṃ, paṭikūlattā vā kucchitaṃ vipubbanti vipubbakaṃ. Vipubbakaṃ jātaṃ tathābhāvaṃ gatanti vipubbakajātaṃ.

1132「他将此自身之身(so imameva kāyaṃ)」：那位比丘以智慧，将他自己这个身体与那个所观的身体相合、相联系。怎么联系呢？即「这个身体也是如此的法性、如此的变化性、如此的难免性(ayampi kho kāyo evaṃdhammo evaṃbhāvī evaṃanatīto)」。这意思是说：因为有寿命、体温、识这三种法的存在，这个身体才能站立、行走等；但当它们离去时，这个身体也必定是这样——有着如此腐臭的本质，将来会变成这样膨胀等离散的样子，无法避免那样的状态。

So imameva kāyanti so bhikkhu imaṃ attano kāyaṃ tena kāyena saddhiṃ ñāṇena upasaṃharati upaneti. Kathaṃ? Ayampi kho kāyo evaṃdhammo evaṃbhāvī evaṃanatītoti. Idaṃ vuttaṃ hoti – āyu, usmā, viññāṇanti imesaṃ tiṇṇaṃ dhammānaṃ atthitāya ayaṃ kāyo ṭhānagamanādikhamo hoti imesaṃ pana vigamā ayampi evaṃdhammo evaṃpūtikasabhāvoyeva, evaṃbhāvī evaṃuddhumātādibhedo bhavissati, evaṃanatīto evaṃuddhumātādibhāvaṃ anatikkantoti.

1133「如是以内(it ajjhattaṃ vā)」：这样，通过执取膨胀等影像，在自身身上、或在他身身上、或有时在自身、有时在他身，修习身随观而安住。

Iti ajjhattaṃ vāti evaṃ uddhumātādipariggahaṇena attano vā kāye, parassa vā kāye, kālena vā attano, kālena vā parassa kāye kāyānupassī viharati.

1134「被食(khajjamānaṃ)」：指乌鸦等落在尸体的腹部等处，啄食腹部肉、嘴唇肉、眼眶等。「有肉有血(samaṃsalohitaṃ)」：还连着残余的肉和血。「无肉有血涂(nimaṃsalohitamakkhitaṃ)」：肉已经耗尽，但血还没干涸，就这方面说为“无肉有血涂”。「以他处(aññena)」：以其他方位。「手骨(hatthaṭṭhikaṃ)」：即使有六十四块分类的手骨，也都已各自散落。足骨等也是如此。「超过一年(terovassikāni)」：经过了一年以上的时间。「腐烂(pūtīni)」：由于暴露在露天，受到风、阳光、雨水的侵触而腐烂，超过一年的骨头就会腐烂；而埋入地下的则能保存更久。「成为粉末(cuṇṇakajātāni)」：碎成粉末而散落。在所有这些情形中，都应按照前面所说的方法，依“被食”等组合来修习。

Khajjamānanti udarādīsu nisīditvā udaramaṃsaoṭṭhamaṃsaakkhikūṭādīni luñcitvā luñcitvā khādiyamānaṃ. Samaṃsalohitanti sesāvasesamaṃsalohitayuttaṃ. Nimaṃsalohitamakkhitanti maṃse khīṇepi lohitaṃ na sussati, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘nimaṃsalohitamakkhita’’nti. Aññenāti aññena disābhāgena. Hatthaṭṭhikanti catusaṭṭhibhedampi hatthaṭṭhikaṃ pāṭiyekkaṃ vippakiṇṇaṃ. Pādaṭṭhikādīsupi eseva nayo. Terovassikānīti atikkantasaṃvaccharāni. Pūtīnīti abbhokāse ṭhitāni vātātapavuṭṭhisamphassena terovassikāneva pūtīni honti. Antobhūmigatāni pana cirataraṃ tiṭṭhanti. Cuṇṇakajātānīti cuṇṇaṃ cuṇṇaṃ hutvā vippakiṇṇāni. Sabbattha so imamevāti vuttanayena khajjamānādīnaṃ vasena yojanā kātabbā.

1135「如是以内(it ajjhattaṃ vā)」：这样，通过执取“被食”等，乃至一直到粉末状态，在自身身上、或在他身身上、或有时在自身、有时在他身，修习身随观而安住。

Iti ajjhattaṃ vāti evaṃ khajjamānādipariggahaṇena yāva cuṇṇakabhāvā attano vā kāye, parassa vā kāye, kālena vā attano, kālena vā parassa kāye kāyānupassī viharati.

1136不过，在这里停住以后，应当将九种墓地合并：以“死了一日”等方式所说的所有情况都算作一种；“被乌鸦等所食”等为一种；“骨锁有肉有血、由筋腱连结”为一种；“无肉有血涂、由筋腱连结”为一种；“肉血已离、由筋腱连结”为一种；“骨已离开连结”等为一种；“骨白如螺色”为一种；“堆积超过一年”为一种；“腐烂成粉末”为一种。

Idha pana ṭhatvā navasivathikā samodhānetabbā. ‘‘Ekāhamataṃ vā’’tiādinā nayena vuttā sabbāpi ekā, ‘‘kākehi vā khajjamāna’’ntiādikā ekā, ‘‘aṭṭhikasaṅkhalikaṃ samaṃsalohitaṃ nhārusambandha’’nti ekā, ‘‘nimaṃsalohitamakkhitaṃ nhārusambandha’’nti ekā, ‘‘apagatamaṃsalohitaṃ nhārusambandha’’nti ekā, ‘‘aṭṭhikāni apagatasambandhānī’’tiādikā ekā, ‘‘aṭṭhikāni setāni saṅkhavaṇṇapaṭibhāgānī’’ti ekā, ‘‘puñjakitāni terovassikānī’’ti ekā, ‘‘pūtīni cuṇṇakajātānī’’ti ekā.

1137「比丘们，就是这样(evaṃ kho bhikkhave)」——这是在展示了九种墓地后，总结身随观时说的。这当中，执取九种墓地的正念是苦谛，引发它的先前渴爱是集谛，两者不再生起是灭谛，遍知苦、断除集、以灭为所缘的圣道是道谛。如此，依循四谛之力增进，证得寂灭。这也就是那些执取九种墓地的比丘们，直到证得阿拉汉果的出离之门。

Evaṃ kho, bhikkhaveti idaṃ navasivathikā dassetvā kāyānupassanaṃ niṭṭhapento āha. Tattha navasivathikapariggāhikā sati dukkhasaccaṃ, tassā samuṭṭhāpikā purimataṇhā samudayasaccaṃ, ubhinnaṃ appavatti nirodhasaccaṃ, dukkhaparijānano samudayapajahano nirodhārammaṇo ariyamaggo maggasaccaṃ. Evaṃ catusaccavaseneva ussakkitvā nibbutiṃ pāpuṇātīti idaṃ navasivathikapariggāhakānaṃ bhikkhūnaṃ yāva arahattā niyyānamukhanti.

1280九种墓地品的注释结束。

Navasivathikapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.

1138到此为止，入出息节、威仪节、四正知节、不净作意节、界作意节以及九种墓地节，这十四节便构成了完整的「身随观」。

Ettāvatā ca ānāpānapabbaṃ iriyāpathapabbaṃ catusampajaññapabbaṃ paṭikūlamanasikārapabbaṃ dhātumanasikārapabbaṃ navasivathikapabbānīti cuddasapabbā kāyānupassanā niṭṭhitā hoti.

1139在这其中，「入出息节」和「不净作意节」这两种是安止业处。而其余的十二种，由于墓地诸节是依「过患随观」来教导的，所以它们只是近行业处。

Tattha ānāpānapabbaṃ paṭikūlamanasikārapabbanti imāneva dve appanākammaṭṭhānāni. Sivathikānaṃ pana ādīnavānupassanāvasena vuttattā sesāni dvādasāpi upacārakammaṭṭhānānevāti.

1283身随观结束。

Kāyānupassanā niṭṭhitā.

1284受随观注释

Vedanānupassanāvaṇṇanā

113在此，“感受乐受”的意思是：当比丘正在体验身体的乐受或心理的乐受时，他清楚地了知“我正在感受乐受”。虽然一个仰面躺着的婴儿在吸奶等时候感受到乐受，也知道“我们在感受乐受”，但这里所指的并非这种了知。因为这种了知并不舍离对众生的执取，不破除“众生想”，它既不是业处，也不是念处的修习。而这位比丘的“了知”则放下了对众生的执取，破除了“众生想”，它既是业处，也是念处的修习。这里其实是针对这样的“正知感受”而说的：“谁在感受？是谁的受？以什么原因感受？”

113. Evaṃ bhagavā cuddasavidhena kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ kathetvā idāni navavidhena vedanānupassanaṃ kathetuṃ kathañca, bhikkhavetiādimāha. Tattha sukhaṃ vedananti kāyikaṃ vā cetasikaṃ vā sukhaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘‘ahaṃ sukhaṃ vedanaṃ vedayāmī’’ti pajānātīti attho. Tattha kāmaṃ uttānaseyyakāpi dārakā thaññapivanādikāle sukhaṃ vedayamānā ‘‘sukhaṃ vedayāmā’’ti pajānanti, na panetaṃ evarūpaṃ jānanaṃ sandhāya vuttaṃ. Evarūpaṃ jānanaṃ hi sattūpaladdhiṃ na jahati, sattasaññaṃ na ugghāṭeti, kammaṭṭhānaṃ vā satipaṭṭhānabhāvanā vā na hoti. Imassa pana bhikkhuno jānanaṃ sattūpaladdhiṃ jahati , sattasaññaṃ ugghāṭeti, kammaṭṭhānaṃ ceva satipaṭṭhānabhāvanā ca hoti. Idañhi ‘‘ko vedayati, kassa vedanā, kiṃ kāraṇā vedanā’’ti evaṃ sampajānavediyanaṃ sandhāya vuttaṃ.

1141其中，“谁在感受？”并没有哪个有情或补特伽罗在感受。“谁的受？”也并非任何有情或补特伽罗的受。“以什么原因感受？”仅仅是因为有所依（身体）和所缘（对象），才有受。因此，他这样了知：“把这样那样的乐等所依作为所缘，单单是受本身在感受。而依着那个受的转起，才假立了‘我感受’这样的说法。”如此，当比丘作意“单单是受以所依为所缘，受本身在感受”时，应当知道，这即是他了知“我感受乐受”。如同住在质多罗山的一位长老。

Tattha ko vedayatīti na koci satto vā puggalo vā vedayati. Kassa vedanāti na kassaci sattassa vā puggalassa vā vedanā. Kiṃ kāraṇā vedanāti vatthuārammaṇāva panassa vedanā. Tasmā esa evaṃ pajānāti – ‘‘taṃ taṃ sukhādīnaṃ vatthuṃ ārammaṇaṃ katvā vedanāva vedayati. Taṃ pana vedanāpavattiṃ upādāya ‘ahaṃ vedayāmī’ti vohāramattaṃ hotī’’ti. Evaṃ vedanāva vatthuṃ ārammaṇaṃ katvā vedanāva vedayatīti sallakkhento esa ‘‘sukhaṃ vedanaṃ vedayāmī’’ti pajānātīti veditabbo. Cittalapabbate aññataro thero viya. Thero kira aphāsukakāle balavavedanāya nitthunanto aparāparaṃ parivattati. Tameko daharo āha ‘‘kataraṃ vo, bhante, ṭhānaṃ rujjatī’’ti. Āvuso, pāṭiyekkaṃ rujjanaṭṭhānaṃ nāma natthi, vatthuṃ ārammaṇaṃ katvā vedanāva vedayatīti. Evaṃ jānanakālato paṭṭhāya adhivāsetuṃ vaṭṭati no, bhanteti. Adhivāsemi āvusoti. Adhivāsanā, bhante, seyyāti. Thero adhivāsesi. Tato vāto yāva hadayā phālesi, mañcake antāni rāsikatāni ahesuṃ. Thero daharassa dassesi ‘‘vaṭṭatāvuso, ettakā adhivāsanā’’ti. Daharo tuṇhī ahosi. Thero vīriyasamataṃ yojetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇitvā samasīsī hutvā parinibbāyi.

1142如同对乐受一样，对苦受……乃至当感受「非世俗的不苦不乐受」时，他也了知“我感受非世俗的不苦不乐受”。就这样，世尊在讲完色业处之后，为了再讲无色业处，便以受的方式来教导。业处有两种，即色业处和无色业处，也可称为“色把握”与“无色把握”。其中，世尊在讲色业处时，无论是通过简略作意的方式，还是广作意的方式，都教导了四界差别。这两种方式在《清净道论》中已有全面详细的阐明。

Yathā ca sukhaṃ, evaṃ dukkhaṃ…pe… nirāmisaṃ adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘‘nirāmisaṃ adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayāmī’’ti pajānāti. Iti bhagavā rūpakammaṭṭhānaṃ kathetvā arūpakammaṭṭhānaṃ kathento vedanāvasena kathesi. Duvidhañhi kammaṭṭhānaṃ rūpakammaṭṭhānañca arūpakammaṭṭhānañca. Rūpapariggaho arūpapariggahotipi etadeva vuccati. Tattha bhagavā rūpakammaṭṭhānaṃ kathento saṅkhepamanasikāravasena vā vitthāramanasikāravasena vā catudhātuvavatthānaṃ kathesi. Tadubhayampi sabbākārato visuddhimagge dassitameva.

1143而世尊在讲无色业处时，大多通过“受”的方式来教导。因为在无色业处中，有三种契入的角度：以触、以受和以心。具体来说：有些人在简略地或详细地把握了色业处之后，对于那个所缘，心与心所法最初的落处——接触该所缘而生起的“触”会显得明显。另一些人，在体验该所缘时所生起的“受”会显得明显。还有一些人，在了知并把握该所缘时所生起的“识”会显得明显。

Arūpakammaṭṭhānaṃ pana kathento yebhuyyena vedanāvasena katheti. Tividho hi arūpakammaṭṭhāne abhiniveso phassavasena vedanāvasena cittavasenāti. Kathaṃ? Ekaccassa hi saṃkhittena vā vitthārena vā pariggahite rūpakammaṭṭhāne tasmiṃ ārammaṇe cittacetasikānaṃ paṭhamābhinipāto taṃ ārammaṇaṃ phusanto uppajjamāno phasso pākaṭo hoti. Ekaccassa taṃ ārammaṇaṃ anubhavantī uppajjamānā vedanā pākaṭā hoti. Ekaccassa taṃ ārammaṇaṃ pariggahetvā vijānantaṃ uppajjamānaṃ viññāṇaṃ pākaṭaṃ hoti. Tattha yassa phasso pākaṭo hoti, sopi ‘‘na kevalaṃ phassova uppajjati, tena saddhiṃ tadeva ārammaṇaṃ anubhavamānā vedanāpi uppajjati, sañjānanamānā saññāpi, cetayamānā cetanāpi, vijānanamānaṃ viññāṇampi uppajjatī’’ti phassapañcamakeyeva pariggaṇhāti. Yassa vedanā pākaṭā hoti. So ‘‘na kevalaṃ vedanāva uppajjati, tāya saddhiṃ tadevārammaṇaṃ phusamāno phassopi uppajjati, sañjānanamānā saññāpi, cetayamānā cetanāpi, vijānanamānaṃ viññāṇampi uppajjatī’’ti phassapañcamakeyeva pariggaṇhāti. Yassa viññāṇaṃ pākaṭaṃ hoti, so ‘‘na kevalaṃ viññāṇameva uppajjati, tena saddhiṃ tadevārammaṇaṃ phusamāno phassopi uppajjati, anubhavamānā vedanāpi, sañjānanamānā saññāpi, cetayamānā cetanāpi uppajjatī’’ti phassapañcamakeyeva pariggaṇhāti.

1144他审察“这些以触为第五的法是依存于什么的？”而知道：“依存于所依。”所谓「所依」，就是业生身，关于这个而说到：“我的这个识依于此，系属于此”（《长部》等）。它实质上是诸界与所造色。如此，在这里他只见名色而已：“所依是色，以触为第五的是名”。这里，色就是色蕴，名就是四非色蕴，如此成为五蕴而已。因为除了名色之外没有五蕴，除了五蕴之外无名色。

So ‘‘ime phassapañcamakā dhammā kiṃ nissitā’’ti upadhārento ‘‘vatthuṃ nissitā’’ti pajānāti. Vatthu nāma karajakāyo, yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘idañca me viññāṇaṃ ettha sitaṃ ettha paṭibaddha’’nti (dī. ni. 1.234,235; ma. ni. 2.252). So atthato bhūtāni ceva upādārūpāni ca. Evamettha ‘‘vatthu rūpaṃ, phassapañcamakā nāma’’nti nāmarūpamattameva passati. Rūpaṃ cettha rūpakkhandho, nāmaṃ cattāro arūpino khandhāti pañcakkhandhamattaṃ hoti. Nāmarūpavinimuttā hi pañcakkhandhā, pañcakkhandhavinimuttañca nāmarūpaṃ natthi.

1145他进一步探寻“这些五蕴以什么为因？”而见到“以无明等为因”。由此，这只是缘与缘生法，没有其他的有情或补特伽罗，纯粹只是行的堆聚。这样，依有缘的名色而安立三相，依观的次第，思惟“无常、苦、无我”而行。

So ‘‘ime pañcakkhandhā kiṃ hetukā’’ti upaparikkhanto ‘‘avijjādihetukā’’ti passati. Tato paccayo ceva paccayuppannañca idaṃ, añño satto vā puggalo vā natthi, suddhasaṅkhārapuñjamattamevāti sappaccayanāmarūpavasena tilakkhaṇaṃ āropetvā vipassanāpaṭipāṭiyā ‘‘aniccaṃ dukkhaṃ anattā’’ti sammasanto vicarati.

1146他渴望“就在今天、就在今天”证悟，在那样适当的日子，获得了气候的适宜、人的适宜、食物的适宜、听闻法的适宜，结跏趺坐而坐，令观达到顶点，在阿拉汉果中安住。如是，对此三人而言，业处已被开示，直到阿拉汉果。

So ‘‘ajja ajjā’’ti paṭivedhaṃ ākaṅkhamāno tathārūpe divase utusappāya puggalasappāya bhojanasappāya dhammassavanasappāyaṃ labhitvā ekapallaṅkena nisinno vipassanaṃ matthakaṃ pāpetvā arahatte patiṭṭhāti. Evaṃ imesampi tiṇṇaṃ janānaṃ yāva arahattā kammaṭṭhānaṃ kathitaṃ hoti.

1147在此，世尊开示无色的业处时，是依于受而开示的。因为若是依于触而说，或依于识而说，并不明显，如同黑暗一般。然而，依于受而说，则是明显的。为什么呢？因为受的生起是明显的。的确，苦受与乐受的生起是明显的。当乐生起时，它搅动、压迫、遍满、灌注整个身体，如同令人吞咽百次精炼的酥油，如同以百倍精制之油涂身，如同以千罐之水熄灭燃烧，它在生起时，就令发出‘啊！乐啊！啊！乐啊！’之语。当苦生起时，它搅动、压迫、遍满、灌注整个身体，如同将烧热的铁片刺入，如同灌注熔化的铜汁，如同在干草丛生的林中投掷燃烧的柴捆，它在生起时，就令发出‘啊！苦啊！啊！苦啊！’的哀嚎。如是，苦乐受的生起是明显的。

Idha pana bhagavā arūpakammaṭṭhānaṃ kathento vedanāvasena kathesi. Phassavasena vā hi viññāṇavasena vā kathīyamānaṃ na pākaṭaṃ hoti, andhakāraṃ viya khāyati. Vedanāvasena pana pākaṭaṃ hoti. Kasmā? Vedanānaṃ uppattipākaṭatāya. Sukhadukkhavedanānañhi uppatti pākaṭā. Yadā sukhaṃ uppajjati, sakalasarīraṃ khobhentaṃ maddantaṃ pharamānaṃ abhisandayamānaṃ satadhotaṃ sappiṃ khādāpayantaṃ viya satapākatelaṃ makkhayamānaṃ viya ghaṭasahassena pariḷāhaṃ nibbāpayamānaṃ viya ‘‘aho sukhaṃ aho sukha’’nti vācaṃ nicchārayamānameva uppajjati. Yadā dukkhaṃ uppajjati, sakalasarīraṃ khobhentaṃ maddantaṃ pharamānaṃ abhisandayamānaṃ tattaphālaṃ pavesentaṃ viya vilīnatambalohena āsiñcantaṃ viya sukkhatiṇavanappatimhi araññe dāruukkākalāpaṃ khipamānaṃ viya ‘‘aho dukkhaṃ aho dukkha’’nti vippalāpayamānameva uppajjati. Iti sukhadukkhavedanānaṃ uppatti pākaṭā hoti.

1148然而，不苦不乐受是难以示明的，如同黑暗般不明显。它是在苦与乐消失时，通过遮遣乐与不乐，而以中舍性的状态存在，对于以理路把握‘这是不苦不乐受’的人来说，它是明显的。就像什么呢？就像猎鹿人，跟随着一只爬上并越过平坦岩石逃跑的鹿的踪迹，他在平坦岩石的这一边和那一边都看到了足迹，虽然中间看不到，但他以理路知道：‘它从这里爬上去，从这里爬下来，在中间的平坦岩石上，它必定是循着这个区域走过去的。’如同这样，就像爬上处的足迹，乐受的生起是明显的。就像爬下处的足迹，苦受的生起是明显的。就像‘从这里爬上去，从这里爬下来，在中间这样走过’的理路把握，对于在苦乐消失时，通过遮遣乐与不乐，而以中舍性状态存在的不苦不乐受，以理路把握‘这是不苦不乐受’时，它是明显的。就这样，世尊首先开示了色的业处，之后开创了无色的业处，就是依于受而显示它。

Adukkhamasukhā pana duddīpanā andhakārāva avibhūtā. Sā sukhadukkhānaṃ apagame sātāsātappaṭikkhepavasena majjhattākārabhūtā adukkhamasukhā vedanāti nayato gaṇhantassa pākaṭā hoti. Yathā kiṃ? Yathā antarā piṭṭhipāsāṇaṃ ārohitvā palātassa migassa anupathaṃ gacchanto migaluddako piṭṭhipāsāṇassa orabhāgepi parabhāgepi padaṃ disvā majjhe apassantopi ‘‘ito āruḷho, ito oruḷho, majjhe piṭṭhipāsāṇe iminā padesena gato bhavissatī’’ti nayato jānāti, evaṃ āruḷhaṭṭhāne padaṃ viya hi sukhavedanāya uppatti pākaṭā hoti. Oruḷhaṭṭhāne padaṃ viya dukkhavedanāya uppatti pākaṭā hoti. ‘‘Ito āruyha ito oruyha majjhe evaṃ gato’’ti nayato gahaṇaṃ viya sukhadukkhānaṃ apagame sātāsātappaṭikkhepavasena majjhattākārabhūtā adukkhamasukhā vedanāti nayato gaṇhantassa pākaṭā hoti. Evaṃ bhagavā paṭhamaṃ rūpakammaṭṭhānaṃ kathetvā pacchā arūpakammaṭṭhānaṃ vedanāvasena nibbattetvāva dassesi.

1149这不只是在此处这样显示，在《小渴爱灭尽经》、《大渴爱灭尽经》、《小吠陀罗经》、《大吠陀罗经》、《赖吒和罗经》、《摩犍提经》、《界分别经》、《不动适业经》、《长部》的《大因缘经》、《帝释问经》、《大念处经》、《相应部》的《小因缘经》、《树譬喻经》、《遍寻求经》以及全部的《受相应》等——在许多经中，世尊都首先开示了色的业处，之后使无色的业处生起，就是依于受而显示它。如同在那些经中一样，在此《念处经》中，也是首先开示了色的业处，之后使无色的业处生起，就是依于受而显示它。

Na kevalañca idheva evaṃ dassesi, cūḷataṇhāsaṅkhaye, mahātaṇhāsaṅkhaye, cūḷavedalle, mahāvedalle, raṭṭhapālasutte, māgaṇḍiyasutte, dhātuvibhaṅge, āneñjasappāye, dīghanikāyamhi mahānidāne, sakkapañhe, mahāsatipaṭṭhāne, saṃyuttamhi cūḷanidānasutte, rukkhopame, parivīmaṃsanasutte, sakale vedanāsaṃyutteti evaṃ anekesu suttesu paṭhamaṃ rūpakammaṭṭhānaṃ kathetvā pacchā arūpakammaṭṭhānaṃ vedanāvasena nibbattetvā dassesi. Yathā ca tesu, evaṃ imasmimpi satipaṭṭhānasutte paṭhamaṃ rūpakammaṭṭhānaṃ kathetvā pacchā arūpakammaṭṭhānaṃ vedanāvasena nibbattetvā dassesi.

1150其中，在‘乐受’等句中，还有另一种了知的方式：‘他了知“我感受乐受”’——这是指在乐受的刹那，由于没有苦受，正在感受乐受者即了知‘我感受乐受’。由此，对于先前曾经历的苦受，其如今不存在；对于此乐受，其在此之前并不存在；‘受’这叫做「无常」、「不坚固」、「变易法」。因此，他在该处成为正知者。

Tattha sukhaṃ vedanantiādīsu ayaṃ aparopi pajānanapariyāyo – sukhaṃ vedanaṃ vedayāmīti pajānātīti sukhavedanākkhaṇe dukkhāya vedanāya abhāvato sukhaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘‘sukhaṃ vedanaṃ vedayāmī’’ti pajānāti. Tena yā pubbe anubhūtapubbā dukkhā vedanā, tassā idāni abhāvato imissā ca sukhāya vedanāya ito paṭhamaṃ abhāvato vedanā nāma aniccā adhuvā vipariṇāmadhammā, itiha tattha sampajāno hoti.

1151而这也是世尊所说：

Vuttampi cetaṃ bhagavatā –

1152“阿耆毗舍那，当感受乐受的时候，他既不感受苦受，也不感受不苦不乐受，在那个时刻他唯一感受乐受；阿耆毗舍那，当感受苦受……（中略）……当感受不苦不乐受的时候，他既不感受乐受，也不感受苦受，在那个时刻他唯一感受不苦不乐受。阿耆毗舍那，乐受也是无常的、有为的、缘生的、灭尽法、坏灭法、离贪法、灭法。苦受也是……（中略）……阿耆毗舍那，不苦不乐受也是无常的……乃至……灭法。阿耆毗舍那，如此见的多闻圣弟子，对乐受、对苦受、对不苦不乐受也感到厌离；因为厌离而离贪；由离贪而解脱；在解脱中，有‘已解脱’的智慧。他了知：‘生已尽，梵行已立，应作已作，不再有后有的状态。’”

‘‘Yasmiṃ aggivessana samaye sukhaṃ vedanaṃ vedeti, neva tasmiṃ samaye dukkhaṃ vedanaṃ vedeti, na adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedeti, sukhaṃyeva tasmiṃ samaye vedanaṃ vedeti, yasmiṃ aggivessana samaye dukkhaṃ…pe… adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedeti, neva tasmiṃ samaye sukhaṃ vedanaṃ vedeti, na dukkhaṃ vedanaṃ vedeti, adukkhamasukhaññeva tasmiṃ samaye vedanaṃ vedeti. Sukhāpi kho aggivessana vedanā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā khayadhammā vayadhammā virāgadhammā nirodhadhammā. Dukkhāpi kho…pe… adukkhamasukhāpi kho aggivessana vedanā aniccā…pe… nirodhadhammā. Evaṃ passaṃ aggivessana sutavā ariyasāvako sukhāyapi vedanāya dukkhāyapi vedanāya adukkhamasukhāyapi vedanāya nibbindati, nibbindaṃ virajjati, virāgā vimuccati, vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānātī’’ti (ma. ni. 2.205).

1153在“有染着的乐”等句中，「有染着的乐」是指依止于五种妙欲之染的六种与居家相关的悦受。「无染着的乐」是指六种与出离相关的悦受。「有染着的苦」是指六种与居家相关的忧受。「无染着的苦」是指六种与出离相关的忧受。「有染着的不苦不乐」是指六种与居家相关的舍受。「无染着的不苦不乐」是指六种与出离相关的舍受。它们的分别，在《后五十经篇》的经文中已有说明。

Sāmisaṃ vā sukhantiādīsu sāmisā sukhā nāma pañcakāmaguṇāmisanissitā cha gehasitasomanassavedanā. Nirāmisā sukhā nāma cha nekkhammasitasomanassavedanā. Sāmisā dukkhā nāma cha gehasitadomanassavedanā. Nirāmisā dukkhā nāma cha nekkhammasitadomanassavedanā. Sāmisā adukkhamasukhā nāma cha gehasitaupekkhā vedanā. Nirāmisā adukkhamasukhā nāma cha nekkhammasitaupekkhā vedanā. Tāsaṃ vibhāgo uparipaṇṇāsake pāḷiyaṃ āgatoyeva.

1154这样，「于内」——即通过如此把握乐受等，或者对于自己的诸受，或者对于他人的诸受，或者有时对于自己的、有时对于他人的诸受，安住于随观受。「或随观集法、灭法」——在此处，应这样理解：通过“以无明集而有受集”等（《无碍解道》1.50）所说的五种、五种行相，观察诸受的集和灭，他或者安住于随观受的集法，或者安住于随观受的灭法，或者有时安住于随观受的集法，有时安住于随观受的灭法。自此以下，与在身随观中所说的方式相同。

Iti ajjhattaṃ vāti evaṃ sukhavedanādipariggahaṇena attano vā vedanāsu, parassa vā vedanāsu, kālena vā attano, kālena vā parassa vedanāsu vedanānupassī viharati. Samudayavayadhammānupassī vāti ettha pana ‘‘avijjāsamudayā vedanāsamudayo’’tiādīhi (paṭi. ma. 1.50) pañcahi pañcahi ākārehi vedanānaṃ samudayañca vayañca passanto samudayadhammānupassī vā vedanāsu viharati, vayadhammānupassī vā vedanāsu viharati, kālena samudayadhammānupassī vā, kālena vayadhammānupassī vā vedanāsu viharatīti veditabbo. Ito paraṃ kāyānupassanāyaṃ vuttanayameva.

1155确实，在这里只应这样了知：把握受的念就是“苦谛”──做出这样的连结之后，对于把握受的比丘，其出离之门应当被了知。其余的部分，都与前面所说的相同。

Kevalañhi idha vedanāpariggāhikā sati dukkhasaccanti evaṃ yojanaṃ katvā vedanāpariggāhakassa bhikkhuno niyyānamukhaṃ veditabbaṃ. Sesaṃ tādisamevāti.

1301受随观部分结束。

Vedanānupassanā niṭṭhitā.

1302心随观注释

Cittānupassanāvaṇṇanā

114「有贪」(sarāgaṃ)是指八种与贪俱行的心。「离贪」是指世间的善心和无记心。不过，因为在此处是作思惟观察而不是进行法的归类，所以这里连一个出世间心也没有。其余四种不善心，既不归入前一句，也不归入后一句。「有瞋」(sadosaṃ)是指两种与瞋俱行的心。「离瞋」是指世间的善心和无记心。其余十种不善心，既不归入前一句，也不归入后一句。「有痴」(samohaṃ)是指与疑俱行和与掉举俱行的两种心。然而，由于“痴”在一切不善心中都会生起，所以那些其余的不善心在这里也适用；正因为如此，在这两个词当中，就已经含摄了十二种不善心。「离痴」是指世间的善心和无记心。「收缩的心」(saṃkhittaṃ)是指被昏沉和睡眠所覆盖的心，因为这种心是蜷缩的。「散乱的心」(vikkhittaṃ)是指与掉举俱行的心，因为这种心是散开的。

114. Evaṃ navavidhena vedanānupassanāsatipaṭṭhānaṃ kathetvā idāni soḷasavidhena cittānupassanaṃ kathetuṃ kathañca, bhikkhavetiādimāha. Tattha sarāganti aṭṭhavidhaṃ lobhasahagataṃ. Vītarāganti lokiyakusalābyākataṃ. Idaṃ pana yasmā sammasanaṃ na dhammasamodhānaṃ, tasmā idha ekapadepi lokuttaraṃ na labbhati. Sesāni cattāri akusalacittāni neva purimapadaṃ, na pacchimapadaṃ bhajanti. Sadosanti duvidhaṃ dosasahagataṃ . Vītadosanti lokiyakusalābyākataṃ. Sesāni dasākusalacittāni neva purimaṃ padaṃ, na pacchimaṃ padaṃ bhajanti. Samohanti vicikicchāsahagatañceva uddhaccasahagatañcāti duvidhaṃ. Yasmā pana moho sabbākusalesu uppajjati, tasmā tānipi idha vaṭṭantiyeva. Imasmiṃyeva hi duke dvādasākusalacittāni pariyādiṇṇānīti. Vītamohanti lokiyakusalābyākataṃ. Saṃkhittanti thinamiddhānupatitaṃ, etañhi saṃkuṭitacittaṃ nāma. Vikkhittanti uddhaccasahagataṃ, etañhi pasaṭacittaṃ nāma.

1157「大心」(mahaggataṃ)是指色界和无色界的心。「非大心」是指欲界的心。「有上」(sauttaraṃ)是指欲界的心。「无上」(anuttaraṃ)是指色界和无色界的心；在这两者当中，色界心属于“有上”，无色界心才是“无上”。「定的」(samāhitaṃ)是指拥有安止定或近行定的心。「未定的」(asamāhitaṃ)是指没有这两种定的心。「解脱的」(vimuttaṃ)是指通过彼分解脱和镇伏解脱而解脱的心。「未解脱的」(avimuttaṃ)是指没有这两种解脱的心；而在这里，断解脱、止息解脱和出离解脱并不出现。

Mahaggatanti rūpārūpāvacaraṃ. Amahaggatanti kāmāvacaraṃ. Sauttaranti kāmāvacaraṃ. Anuttaranti rūpāvacarañca arūpāvacarañca. Tatrāpi sauttaraṃ rūpāvacaraṃ, anuttaraṃ arūpāvacarameva. Samāhitanti yassa appanāsamādhi upacārasamādhi vā atthi. Asamāhitanti ubhayasamādhivirahitaṃ. Vimuttanti tadaṅgavikkhambhanavimuttīhi vimuttaṃ. Avimuttanti ubhayavimuttivirahitaṃ, samucchedapaṭippassaddhinissaraṇavimuttīnaṃ pana idha okāsova natthi.

1158「于内」等（iti ajjhattaṃ vā）：这样，通过把握有贪等状态，对每一个刹那生起的每一个心进行觉察。他或者观察自己的心，或者观察他人的心，或者有时观察自己的心，有时观察他人的心，以此作为随观心而安住。而「随观集法和灭法」这一部分，应该以五种方式、五种方式地引出识的集与灭，比如‘以无明集而有识集’等（《无碍解道》1.50）。接下来的内容，就按照前面讲过的道理去理解。

Itiajjhattaṃ vāti evaṃ sarāgādipariggahaṇena yasmiṃ yasmiṃ khaṇe yaṃ yaṃ cittaṃ pavattati, taṃ taṃ sallakkhento attano vā citte, parassa vā citte, kālena vā attano, kālena vā parassa citte cittānupassī viharati. Samudayavayadhammānupassīti ettha pana ‘‘avijjāsamudayā viññāṇasamudayo’’ti (paṭi. ma. 1.50) evaṃ pañcahi pañcahi ākārehi viññāṇassa samudayo ca vayo ca nīharitabbo. Ito paraṃ vuttanayameva.

1159因为在这里，仅仅是把握心的那个念，就是苦谛。这样联系起来之后，对于正在把握心的比丘，应当知道出离的门径。剩下的内容跟前面说过的一样。

Kevalañhi idha cittapariggāhikā sati dukkhasaccanti evaṃ yojanaṃ katvā cittapariggāhakassa bhikkhuno niyyānamukhaṃ veditabbaṃ. Sesaṃ tādisamevāti.

1307心随观注释结束。

Cittānupassanāvaṇṇanā niṭṭhitā.

1308法随观——盖分注释

Dhammānupassanā nīvaraṇapabbavaṇṇanā

115115. 就这样，用十六个方面讲完心随观念处之后，现在要用五个方面来讲法随观，于是接着说：‘诸比丘，怎样……’等等。而且，世尊通过身随观所讲的是把握纯色法，通过受随观和心随观所讲的是把握纯非色法。现在为了说明色与非色混合在一起的把握，又说：‘诸比丘，怎样……’等等。或者可以这样理解：身随观只说明了色蕴的把握，受随观只说明了受蕴的把握，心随观只说明了识蕴的把握；因此，现在为了也说明想蕴和行蕴的把握，才接着说：‘诸比丘，怎样……’等等。

115. Evaṃ soḷasavidhena cittānupassanāsatipaṭṭhānaṃ kathetvā idāni pañcavidhena dhammānupassanaṃ kathetuṃ kathañca, bhikkhavetiādimāha. Apica bhagavatā kāyānupassanāya suddharūpapariggaho kathito, vedanācittānupassanāhi suddhaarūpapariggaho. Idāni rūpārūpamissakapariggahaṃ kathetuṃ ‘‘kathañca, bhikkhave’’tiādimāha . Kāyānupassanāya vā rūpakkhandhapariggahova kathito, vedanānupassanāya vedanākkhandhapariggahova, cittānupassanāya viññāṇakkhandhapariggahovāti idāni saññāsaṅkhārakkhandhapariggahampi kathetuṃ ‘‘kathañca, bhikkhave’’tiādimāha.

1161在这里，「存在」指由于经常出现、形成习惯，所以是存在的。「不存在」指因为不出现，或者已经被断除，所以不存在。「以及怎样」指爱欲生起的原因。「并且他了知这个」指他了知那个原因。用这个方法，一切词句的意思都应该这样理解。

Tattha santanti abhiṇhasamudācāravasena saṃvijjamānaṃ. Asantanti asamudācāravasena vā pahīnattā vā avijjamānaṃ. Yathā cāti yena kāraṇena kāmacchandassa uppādo hoti. Tañca pajānātīti tañca kāraṇaṃ pajānāti. Iminā nayena sabbapadesu attho veditabbo.

1162在这里，对于「净相」，产生「非理作意」，爱欲就会生起。什么是「净相」？净本身就是净相，以净为所缘的对象也是净相。什么是「非理作意」？就是不正确的作意，走上岔路的作意。比如，把无常的东西当作常，把苦当作乐，把无我当作我，把不净当作净，这样去注意。如果在那里反复地发起这种作意，爱欲就会生起。因此世尊说：‘诸比丘，存在净相；在那里多修习非理作意，这就是未生起的爱欲生起之食，也是已生起的爱欲增长、扩大之食。’（《相应部》5.232）

Tattha subhanimitte ayonisomanasikārena kāmacchandassa uppādo hoti. Subhanimittaṃ nāma subhampi subhanimittaṃ, subhārammaṇampi subhanimittaṃ. Ayonisomanasikāro nāma anupāyamanasikāro uppathamanasikāro anicce niccanti vā dukkhe sukhanti vā anattani attāti vā asubhe subhanti vā manasikāro, taṃ tattha bahulaṃ pavattayato kāmacchando uppajjati. Tenāha bhagavā – ‘‘atthi, bhikkhave, subhanimittaṃ, tattha ayonisomanasikārabahulīkāro , ayamāhāro anuppannassa vā kāmacchandassa uppādāya uppannassa vā kāmacchandassa bhiyyobhāvāya vepullāyā’’ti (saṃ. ni. 5.232).

1163然而，对于「不净相」，通过「如理作意」，就能断除它。什么是「不净相」？不净本身就是不净相，以不净为所缘的对象也是不净相。什么是「如理作意」？就是正确的作意，走上正道的作意。比如，对无常作‘无常’想，对苦作‘苦’想，对无我作‘无我’想，对不净作‘不净’想。如果在那里反复发起这种作意，爱欲就会断除。因此世尊说：‘诸比丘，存在不净相；在那里多修习如理作意，这就是未生起的爱欲不生起之非食，也是已生起的爱欲断除之非食。’（《相应部》5.232）

Asubhanimitte pana yonisomanasikārenassa pahānaṃ hoti. Asubhanimittaṃ nāma asubhampi asubhārammaṇampi. Yonisomanasikāro nāma upāyamanasikāro pathamanasikāro anicce aniccanti vā dukkhe dukkhanti vā anattani anattāti vā asubhe asubhanti vā manasikāro, taṃ tattha bahulaṃ pavattayato kāmacchando pahīyati. Tenāha bhagavā – ‘‘atthi, bhikkhave, asubhanimittaṃ, tattha yonisomanasikārabahulīkāro, ayamanāhāro anuppannassa vā kāmacchandassa anuppādāya uppannassa vā kāmacchandassa pahānāyā’’ti (saṃ. ni. 5.232).

1164再者，有六种法能导向爱欲的断除：学习不净相、致力于不净修习、守护根门、于食知量、亲近善知识、以及进行适宜的谈论。因为，无论是学习十种不净相，还是修习它，或是守护好诸根之门，或是在仅剩四、五口饭的食量时，就饮水然后保持维生的习惯而做到于食知量，通过这些方式，爱欲都能被断除。因此，有偈颂这样说：

Apica cha dhammā kāmacchandassa pahānāya saṃvattanti asubhanimittassa uggaho asubhabhāvanānuyogo indriyesu guttadvāratā bhojane mattaññutā kalyāṇamittatā sappāyakathāti. Dasavidhañhi asubhanimittaṃ uggaṇhantassāpi kāmacchando pahīyati, bhāventassāpi, indriyesu pihitadvārassāpi, catunnaṃ pañcannaṃ ālopānaṃ okāse sati udakaṃ pivitvā yāpanasīlatāya bhojane mattaññunopi. Tenetaṃ vuttaṃ –

1165“还剩下四、五口饭食时，不食而饮水；

‘‘Cattāro pañca ālope, abhutvā udakaṃ pive;

1166‘对于精进努力的比丘，这足够他安住于轻利安乐了。’

Alaṃ phāsuvihārāya, pahitattassa bhikkhuno’’ti. (theragā. 983);

1167亲近像阿沙古答长老那样乐于修习不净的善知识，爱欲得以断除；在进行站立、安坐等活动时，借着依托十种不净的适宜谈论，爱欲也能被断除。因此说：‘有六法能导致爱欲的断除’。通过这六种法断除了爱欲之后，他便了知：‘这种爱欲，未来将经由阿罗汉道而不再生起。’

Asubhakammikatissattherasadise asubhabhāvanārate kalyāṇamitte sevantassāpi kāmacchando pahīyati, ṭhānanisajjādīsu dasaasubhanissitasappāyakathāyapi pahīyati. Tena vuttaṃ ‘‘cha dhammā kāmacchandassa pahānāya saṃvattantī’’ti. Imehi pana chahi dhammehi pahīnassa kāmacchandassa arahattamaggena āyatiṃ anuppādo hotīti pajānāti.

1168然而，对于「可厌相」，通过「非理作意」，「嗔恨」就会生起。在这里，‘可厌’事物本身就是可厌相，能引发可厌情绪的所缘也是可厌相。非理作意的特征在任何地方都是一样的。如果对于那个相，他反复地发动这种作意，嗔恨便会生起。因此世尊说：‘诸比丘，有可厌相存在；在那里，如果多修习非理作意，这就是让未生起的嗔恨得以生起，或让已生起的嗔恨增长、扩大的食粮。’

Paṭighanimitte ayonisomanasikārena pana byāpādassa uppādo hoti. Tattha paṭighampi paṭighanimittaṃ, paṭighārammaṇampi paṭighanimittaṃ. Ayonisomanasikāro sabbattha ekalakkhaṇova. Taṃ tasmiṃ nimitte bahulaṃ pavattayato byāpādo uppajjati. Tenāha bhagavā – ‘‘atthi, bhikkhave, paṭighanimittaṃ, tattha ayonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā byāpādassa uppādāya uppannassa vā byāpādassa bhiyyobhāvāya vepullāyā’’ti (saṃ. ni. 5.232).

1169然而，通过对「慈心解脱」的「如理作意」，就能断除它（嗔恨）。在这里，当提到‘慈’时，无论是安止定还是近行定都适用；而‘心解脱’则专指安止定。如理作意具备前面所说的特征。如果在那里，他反复地发动这种作意，嗔恨就会被断除。因此世尊说：‘诸比丘，有慈心解脱存在；在那里，如果多修习如理作意，这就是让未生起的嗔恨不生起，或让已生起的嗔恨得以断除的非食粮。’

Mettāya pana cetovimuttiyā yonisomanasikārenassa pahānaṃ hoti. Tattha tattha ‘‘mettā’’ti vutte appanāpi upacāropi vaṭṭati. ‘‘Cetovimuttī’’ti appanāva. Yonisomanasikāro vuttalakkhaṇova. Taṃ tattha bahulaṃ pavattayato byāpādo pahīyati. Tenāha bhagavā – ‘‘atthi, bhikkhave, mettā cetovimutti, tattha yonisomanasikārabahulīkāro, ayamanāhāro anuppannassa vā byāpādassa anuppādāya uppannassa vā byāpādassa pahānāyā’’ti (saṃ. ni. 5.232).

1170再者，有六种法能导向嗔恨的断除：学习慈相、致力于慈心修习、省察业是自己所作的道理、多作如理思惟、亲近善知识、以及进行适宜的谈论。因为，无论是通过限定遍满、不限定遍满、方向遍满中的任何一种方式来学习慈心，嗔恨都能被断除；通过限定、不限定、方向遍满的方式来修习慈心，嗔恨也能被断除。像这样省察自己和他人的业是自己所作：‘你对这个人生气，能做什么呢？你能毁掉他的戒行等功德吗？难道你不是依自己所作的业而来，也将依自己所作的业而去吗？对别人发怒，就像一个人拿起烧透的火炭、灼热的铁棍、粪便等东西想去打别人一样。同样，这个对你生气的人，又能做什么呢？他能毁掉你的戒行等功德吗？他也是依自己所作的业而来，又将依自己所作的业而去。就像一份未被接受的赠礼，又像逆风扬起的尘土，他的这份愤怒，最终只会落到他自己的头上。’如此省察自己与他人业之自作者；或者在省察双方业之自做后，能住于如理思惟者；以及亲近像阿沙古答长老那样乐于修习慈心的善知识者，通过这些方式，嗔恨能被断除。在进行站立、安坐等活动时，借着依托慈心的适宜谈论，嗔恨也能被断除。因此说：‘有六法能导致嗔恨的断除’。通过这六种法断除了嗔恨之后，他便了知：‘这种嗔恨，未来将经由不还道而不再生起。’

Apica cha dhammā byāpādassa pahānāya saṃvattanti mettānimittassa uggaho mettābhāvanānuyogo kammassakatāpaccavekkhaṇā paṭisaṅkhānabahutā kalyāṇamittatā sappāyakathāti. Odhisakaanodhisakadisāpharaṇānañhi aññataravasena mettaṃ uggaṇhantassāpi byāpādo pahīyati, odhiso anodhiso disāpharaṇavasena mettaṃ bhāventassāpi. ‘‘Tvaṃ etassa kuddho kiṃ karissasi, kimassa sīlādīni nāsetuṃ sakkhissasi, nanu tvaṃ attano kammena āgantvā attano kammeneva gamissasi, parassa kujjhanaṃ nāma vītaccitaṅgāra-tattaayasalāka-gūthādīni gahetvā paraṃ paharitukāmatāsadisaṃ hoti. Esopi tava kuddho kiṃ karissati, kiṃ te sīlādīni vināsetuṃ sakkhissati, esa attano kammeneva āgantvā attano kammena gamissati, appaṭicchitapaheṇakaṃ viya paṭivātaṃ khittarajomuṭṭhi viya ca etassevesa kodho matthake patissatī’’ti evaṃ attano ca parassa ca kammassakataṃ paccavekkhatopi, ubhayakammassakataṃ paccavekkhitvā paṭisaṅkhāne ṭhitassāpi, assaguttattherasadise mettābhāvanārate kalyāṇamitte sevantassāpi byāpādo pahīyati. Ṭhānanisajjādīsu mettānissitasappāyakathāyapi pahīyati. Tena vuttaṃ ‘‘cha dhammā byāpādassa pahānāya saṃvattantī’’ti. Imehi pana chahi dhammehi pahīnassa byāpādassa anāgāmimaggena āyatiṃ anuppādo hotīti pajānāti.

1171对于「不乐」等状态，通过「非理作意」，「昏沉睡眠」就会生起。所谓「不乐」，就是感到厌倦。所谓「懈怠」，就是身体的懒散无力。所谓「伸懒腰」，就是身体的扭曲伸展。所谓「饭食后的倦怠」，就是饭后昏昏欲睡、饭后身体燥热的状态。所谓「心的沉滞」，就是心陷入消沉的样子。在这些不乐等状态中，若多修习非理作意，昏沉睡眠便会生起。因此（世尊）说：‘诸比丘，有不乐、懈怠、伸懒腰、饭食后的倦怠、心的沉滞这些状态存在；在那里，若多修习非理作意，这就是让未生起的昏沉睡眠得以生起，或让已生起的昏沉睡眠增长、扩大的食粮。’

Aratiādīsu ayonisomanasikārena thinamiddhassa uppādo hoti. Arati nāma ukkaṇṭhitā. Tandī nāma kāyālasiyatā. Vijambhitā nāma kāyavināmanā. Bhattasammado nāma bhattamucchā bhattapariḷāho. Cetaso līnattaṃ nāma cittassa līnākāro. Imesu aratiādīsu ayonisomanasikāraṃ bahulaṃ pavattayato thinamiddhaṃ uppajjati. Tenāha – ‘‘atthi, bhikkhave, arati tandī vijambhitā bhattasammado cetaso līnattaṃ, tattha ayonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā thinamiddhassa uppādāya uppannassa vā thinamiddhassa bhiyyobhāvāya vepullāyā’’ti (saṃ. ni. 5.232).

1172至于精进界等，是通过如理作意来断除的。「精进界」（ārambhadhātu）就是指最初发起的精进。「出离界」（nikkamadhātu）由于已从懈怠中出离，所以比前者更强。「勇猛界」（parakkamadhātu）则是步步趋入越来越高的境地，因此又比前者更强。在这三种精进上多修习如理作意的人，便能断除昏沉睡眠。所以经中说：“诸比丘，有精进界、出离界、勇猛界；于此处，多修习如理作意，这就是使未生起的昏沉睡眠不生起，已生起的昏沉睡眠得以断除的食粮。”（《相应部》5.232）

Ārambhadhātuādīsu pana yonisomanasikārenassa pahānaṃ hoti. Ārambhadhātu nāma paṭhamārambhavīriyaṃ. Nikkamadhātu nāma kosajjato nikkhantatāya tato balavataraṃ. Parakkamadhātu nāma paraṃ paraṃ ṭhānaṃ akkamanato tatopi balavataraṃ. Imasmiṃ tippabhede vīriye yonisomanasikāraṃ bahulaṃ pavattayato thinamiddhaṃ pahīyati. Tenāha – ‘‘atthi, bhikkhave, ārambhadhātu nikkamadhātu parakkamadhātu, tattha yonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā thinamiddhassa anuppādāya uppannassa vā thinamiddhassa pahānāyā’’ti (saṃ. ni. 5.232).

1173再者，有六种法能令昏沉睡眠断除：于过量饮食时取相、转换威仪、作意光明想、露天而住、亲近善知识，以及适宜谈话。因为如果有人吃完手长者所供、阿拉毗人所供、以衣裹之食、乌鸦啄剩之食，或是吞后又吐出的食物，然后坐于夜间或白日的坐处修习沙门法，昏沉睡眠便会像一头巨象那样笼罩而来。反之，如果一位比丘习惯只留四五团饭的空间，饮水后节食而住，就不会如此。如此，只要了知过量饮食的相而不过量取食，昏沉睡眠也能断除。在哪一种威仪中昏沉睡眠生起，就从此威仪转换到另一种，这样也能断除它；夜晚作意月光、灯光、火炬之光，白昼作意日光，能断除它；住在露天中，能断除它；亲近如同大迦叶长老那样已断除昏沉睡眠的善知识，也能断除它。在行、立、坐、卧等当中，以头陀支为依的适宜谈话，也能令其断除。因此说：‘六种法能令昏沉睡眠断除。’以这六种法断除了昏沉睡眠之后，以阿拉汉道令它未来不再生起，他如是了知。

Apica cha dhammā thinamiddhassa pahānāya saṃvattanti, atibhojane nimittaggāho iriyāpathasamparivattanatā ālokasaññāmanasikāro abbhokāsavāso kalyāṇamittatā sappāyakathāti. Āharahatthakatatravaṭṭakaalaṃsāṭakakākamāsakabhuttavamitakabhojanaṃ bhuñjitvā rattiṭṭhāne divāṭṭhāne nisinnassa hi samaṇadhammaṃ karoto thinamiddhaṃ mahāhatthī viya ottharantaṃ āgacchati. Catupañcaālopaokāsaṃ pana ṭhapetvā pānīyaṃ pivitvā yāpanasīlassa bhikkhuno taṃ na hotīti evaṃ atibhojane nimittaṃ gaṇhantassāpi thinamiddhaṃ pahīyati. Yasmiṃ iriyāpathe thinamiddhaṃ okkamati, tato aññaṃ parivattentassāpi, rattiṃ candālokadīpālokaukkāloke divā sūriyālokaṃ manasikarontassāpi, abbhokāse vasantassāpi, mahākassapattherasadise pahīnathinamiddhe kalyāṇamitte sevantassāpi thinamiddhaṃ pahīyati. Ṭhānanisajjādīsu dhutaṅganissitasappāyakathāyapi pahīyati. Tena vuttaṃ ‘‘cha dhammā thinamiddhassa pahānāya saṃvattantī’’ti . Imehi pana chahi dhammehi pahīnassa thinamiddhassa arahattamaggena āyatiṃ anuppādo hotīti pajānāti.

1174对于心的不安息，由于不如理作意，便会产生掉举悔恨。所谓不安息，就是心没有寂静的状态。这实质上就是指掉举悔恨。在那里，若多修习不如理作意，掉举悔恨便会生起。因此说：‘诸比丘，有心的不安息；于此处，若多修习不如理作意，这就是使未生起的掉举悔恨生起，已生起的掉举悔恨增广、盛大的食粮。’

Cetaso avūpasame ayonisomanasikārena uddhaccakukkuccassa uppādo hoti. Avūpasamo nāma avūpasantākāro. Uddhaccakukkuccamevetaṃ atthato. Tattha ayonisomanasikāraṃ bahulaṃ pavattayato uddhaccakukkuccaṃ uppajjati. Tenāha ‘‘atthi, bhikkhave, cetaso avūpasamo, tattha ayonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā uddhaccakukkuccassa uppādāya uppannassa vā uddhaccakukkuccassa bhiyyobhāvāya vepullāyā’’ti (saṃ. ni. 5.232).

1175然而，对于称为定（samādhi）的心的安息，以如理作意便能断除它。因此说：“诸比丘，有心的安息；于此处，多修习如理作意，这就是使未生起的掉举悔恨不生起，已生起的掉举悔恨得以断除的食粮。”（《相应部》5.232）

Samādhisaṅkhāte pana cetaso vūpasame yonisomanasikārenassa pahānaṃ hoti. Tenāha – ‘‘atthi, bhikkhave, cetaso vūpasamo, tattha yonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā uddhaccakukkuccassa anuppādāya uppannassa vā uddhaccakukkuccassa pahānāyā’’ti (saṃ. ni. 5.232).

1176再者，有六种法能令掉举悔恨断除：多闻、好遍问、精通于律、亲近长老、亲近善知识，以及适宜谈话。因为通过多闻，即使学习一、二、三、四或五部尼柯耶，或者依文句，或者依义理而学习的人，掉举悔恨也能断除。对于常常好问‘这是否适宜’的人，也是如此。对于因对律的施设有纯熟自在的状态而精通律的人，对于亲近年长、耆旧长老的人，以及亲近如同优波离长老那样持律的善知识的人，掉举悔恨也能断除。在行、立、坐、卧等当中，以适宜或不适宜为所依的适宜谈话，也能令其断除。因此说：‘六种法能令掉举悔恨断除。’以这六种法断除的掉举悔恨当中，掉举以阿拉汉道、悔恨以不来道，于未来不再生起，他如是了知。

Apica cha dhammā uddhaccakukkuccassa pahānāya saṃvattanti bahussutatā paripucchakatā vinaye pakataññutā vuddhasevitā kalyāṇamittatā sappāyakathāti. Bāhusaccenapi hi ekaṃ vā dve vā tayo vā cattāro vā pañca vā nikāye pāḷivasena ca atthavasena ca uggaṇhantassāpi uddhaccakukkuccaṃ pahīyati. Kappiyākappiyaparipucchābahulassāpi, vinayapaññattiyaṃ ciṇṇavasibhāvatāya pakataññunopi, vuddhe mahallakatthere upasaṅkamantassāpi, upālittherasadise vinayadhare kalyāṇamitte sevantassāpi uddhaccakukkuccaṃ pahīyati. Ṭhānanisajjādīsu kappiyākappiyanissitasappāyakathāyapi pahīyati. Tena vuttaṃ – ‘‘cha dhammā uddhaccakukkuccassa pahānāya saṃvattantī’’ti. Imehi pana chahi dhammehi pahīne uddhaccakukkucce uddhaccassa arahattamaggena kukkuccassa anāgāmimaggena āyatiṃ anuppādo hotīti pajānāti.

1177在疑惑处之法中，由于不如理作意，便会产生疑惑。所谓疑惑处之法，就是一再作为疑惑之因的法，本身也就是疑惑。在那里，若多修习不如理作意，疑惑便会生起。因此说：‘诸比丘，有疑惑处之法；于此处，若多修习不如理作意，这就是使未生起的疑惑生起，已生起的疑惑增广、盛大的食粮。’

Vicikicchāṭṭhānīyesu dhammesu ayonisomanasikārena vicikicchāya uppādo hoti. Vicikicchāṭṭhānīyā dhammā nāma punappunaṃ vicikicchāya kāraṇattā vicikicchāva. Tattha ayonisomanasikāraṃ bahulaṃ pavattayato vicikicchā uppajjati. Tenāha – ‘‘atthi, bhikkhave, vicikicchāṭṭhānīyā dhammā , tattha ayonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannāya vā vicikicchāya uppādāya uppannāya vā vicikicchāya bhiyyobhāvāya vepullāyā’’ti (saṃ. ni. 5.232).

1178然而，在善等诸法中，以如理作意便能断除它。因此说：“诸比丘，有善与不善之法、有过失与无过失之法、应亲近与不应亲近之法、劣与胜之法、黑白相对之法；于其中，多修习如理作意，这就是使未生起的疑惑不生起，或使已生起的疑惑得以断除的食粮。”

Kusalādīsu dhammesu yonisomanasikārena panassā pahānaṃ hoti. Tenāha – ‘‘atthi, bhikkhave, kusalākusalā dhammā sāvajjānavajjā dhammā sevitabbāsevitabbā dhammā hīnappaṇītā dhammā kaṇhasukkasappaṭibhāgā dhammā, tattha yonisomanasikārabahulīkāro , ayamāhāro anuppannāya vā vicikicchāya anuppādāya uppannāya vā vicikicchāya pahānāyā’’ti (saṃ. ni. 5.232).

1179再者，有六种法能令疑惑断除：多闻、好遍问、精通于律、好乐决断、善知识，以及适宜谈话。因为通过多闻，即使学习一、……乃至五部尼柯耶，或者依文句，或者依义理而学习的人，疑惑也能断除。对于常常好问关于三宝的人，对于对律有纯熟自在状态的人，对于多修习以对三宝净信为本质的决断的人，对于亲近如同婆迦梨长老那样是信胜解者的善知识的人，疑惑也能断除。在行、立、坐、卧等当中，以三宝功德为所依的适宜谈话，也能令其断除。因此说：“六种法能令疑惑断除。”以这六种法断除的疑惑，以须陀洹道于未来不再生起，他如是了知。

Apica cha dhammā vicikicchāya pahānāya saṃvattanti bahussutatā paripucchakatā vinaye pakataññutā adhimokkhabahulatā kalyāṇamittatā sappāyakathāti. Bāhusaccenapi hi ekaṃ vā…pe… pañca vā nikāye pāḷivasena atthavasena ca uggaṇhantassāpi vicikicchā pahīyati. Tīṇi ratanāni ārabbha paripucchābahulassāpi, vinaye ciṇṇavasibhāvassāpi, tīsu ratanesu okappaniyasaddhāsaṅkhātaadhimokkhabahulassāpi, saddhādhimutte vakkalittherasadise kalyāṇamitte sevantassāpi vicikicchā pahīyati. Ṭhānanisajjādīsu tiṇṇaṃ ratanānaṃ guṇanissitasappāyakathāyapi pahīyati. Tena vuttaṃ – ‘‘cha dhammā vicikicchāya pahānāya saṃvattantī’’ti. Imehi pana chahi dhammehi pahīnāya vicikicchāya sotāpattimaggena āyatiṃ anuppādo hotīti pajānāti.

1180这样，「或于内」等词的意思是：通过把握这五种盖，比丘随观自有的法、他有的法，有时随观自有，有时随观他有而安住。这里的集与灭，应当针对净相、不净相等，依不如理作意与如理作意，按照前面在五种盖中说过的方式加以导出。从此以下，都按前面说过的方式。

Iti ajjhattaṃ vāti evaṃ pañcanīvaraṇapariggahaṇena attano vā dhammesu, parassa vā dhammesu, kālena vā attano, kālena vā parassa dhammesu dhammānupassī viharati. Samudayavayā panettha subhanimitta asubhanimittādīsu ayonisomanasikārayonisomanasikāravasena pañcasu nīvaraṇesu vuttanayena nīharitabbā. Ito paraṃ vuttanayameva.

1181这里，唯就把握诸盖的念即是苦圣谛，做了这样的连结后，便可了知把握诸盖的比丘的出离之道。其余内容完全相同。

Kevalañhi idha nīvaraṇapariggāhikā sati dukkhasaccanti evaṃ yojanaṃ katvā nīvaraṇapariggāhakassa bhikkhuno niyyānamukhaṃ veditabbaṃ. Sesaṃ tādisamevāti.

1331盖品注释结束。

Nīvaraṇapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.

1332蕴品注释

Khandhapabbavaṇṇanā

116116. 如此以五盖区分法随观后，现在为了以五蕴来区分而说出“再者...”等开头的话。其中，「于五取蕴」的意思是：取的蕴就是取蕴，指作为取之缘而形成的法的聚合、法的堆集。这是此处的简要说明。更详细的蕴论则见于《清净道论》。「色」的意思就是：“这是色，只有这么多色，除此之外并没有更多的色”——依色的自相去了知色。受等也是如此。这是此处的简要说明。关于色等的详细说明，同样在《清净道论》的蕴论中已说过。「色的集」是指依无明集等五种方式而有色的集。「色的灭」是指依无明灭等五种方式而有色的灭，受等也是如此。这是此处的简要说明。详细内容则见于《清净道论》的生灭智论部分。

116. Evaṃ pañcanīvaraṇavasena dhammānupassanaṃ vibhajitvā idāni pañcakkhandhavasena vibhajituṃ puna caparantiādimāha. Tattha pañcasu upādānakkhandhesūti upādānassa khandhā upādānakkhandhā, upādānassa paccayabhūtā dhammapuñjā dhammarāsayoti attho. Ayamettha saṅkhepo . Vitthārato pana khandhakathā visuddhimagge vuttā. Iti rūpanti ‘‘idaṃ rūpaṃ, ettakaṃ rūpaṃ, na ito paraṃ rūpaṃ atthī’’ti sabhāvato rūpaṃ pajānāti. Vedanādīsupi eseva nayo. Ayamettha saṅkhepo. Vitthārena pana rūpādīni visuddhimagge khandhakathāyameva vuttāni. Iti rūpassa samudayoti evaṃ avijjāsamudayādivasena pañcahākārehi rūpassa samudayo. Iti rūpassa atthaṅgamoti evaṃ avijjānirodhādivasena pañcahākārehi rūpassa atthaṅgamo, vedanādīsupi eseva nayo. Ayamettha saṅkhepo. Vitthāro pana visuddhimagge udayabbayañāṇakathāyaṃ vutto.

1183这样，「或于内」等：通过把握这五蕴，比丘随观自有的法、他有的法，有时随观自有，有时随观他有而安住。而这里的集与灭，应依照“以无明集而有色集”等，在五蕴中所说的五十种相来导出。从此以下的方式，就如前所述。

Iti ajjhattaṃ vāti evaṃ pañcakkhandhapariggahaṇena attano vā dhammesu, parassa vā dhammesu, kālena vā attano, kālena vā parassa dhammesu dhammānupassī viharati. Samudayavayā panettha ‘‘avijjāsamudayā rūpasamudayo’’tiādīnaṃ (paṭi. ma. 1.50) pañcasu khandhesu vuttānaṃ paññāsāya lakkhaṇānaṃ vasena nīharitabbā. Ito paraṃ vuttanayameva.

1184这里，唯就把握诸蕴的念即是苦圣谛，做了这样的连结后，应知把握诸蕴的比丘的出离之道。其余内容完全相同。

Kevalañhi idha khandhapariggāhikā sati dukkhasaccanti evaṃ yojanaṃ katvā khandhapariggāhakassa bhikkhuno niyyānamukhaṃ veditabbaṃ. Sesaṃ tādisamevāti.

1336蕴品注释结束。

Khandhapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.

1337处品注释

Āyatanapabbavaṇṇanā

117117. 像这样以五蕴来区分法随观之后，现在为了以处来区分，而说出“再者…”等开头的话。在这里，“于六内、外处”中，就是指眼、耳、鼻、舌、身、意这六种内处，以及色、声、香、味、触、法这六种外处。“且了知眼”：是指根据真实的特相去了解眼净色。“且了知色”：是指根据真实的特相去了解外在的四种所造色。“以及凡缘彼二者而生起结”：是指只要缘于眼与色这二者，就会生起结——也就是欲贪结、瞋结、慢结、见结、疑结、戒禁取结、有贪结、嫉结、悭吝结、无明结这十种结，并且也同样根据真实的特相来了解这些结。

117. Evaṃ pañcakkhandhavasena dhammānupassanaṃ vibhajitvā idāni āyatanavasena vibhajituṃ puna caparantiādimāha. Tattha chasu ajjhattikabāhiresu āyatanesūti cakkhu sotaṃ ghānaṃ jivhā kāyo manoti imesu chasu ajjhattikesu rūpaṃ saddo gandho raso phoṭṭhabbo dhammāti imesu chasu bāhiresu. Cakkhuṃ ca pajānātīti cakkhupasādaṃ yāthāvasarasalakkhaṇavasena pajānāti. Rūpe ca pajānātīti bahiddhā catusamuṭṭhānikarūpañca yāthāvasarasalakkhaṇavasena pajānāti. Yañca tadubhayaṃ paṭicca uppajjati saṃyojananti yañca taṃ cakkhuṃ ceva rūpe cāti ubhayaṃ paṭicca kāmarāgasaṃyojanaṃ paṭigha-māna-diṭṭhi-vicikicchā-sīlabbataparāmāsa-bhavarāga-issā-macchariyāvijjāsaṃyojananti dasavidhaṃ saṃyojanaṃ uppajjati, tañca yāthāvasarasalakkhaṇavasena pajānāti.

1186那么，这些结是如何生起的呢？首先说眼门：当可意的所缘出现在面前时，若有人以享受欲乐的方式对它感到欢喜、乐于追求，就会生起欲贪结。面对不可意的所缘而生起瞋怒时，就会生起瞋结。当生起“除了我之外，没有其他人有能力阐明这个所缘”的想法时，就会生起慢结。当执取并认定“这个色所缘是恒常、永久的”时，就会生起见结。当对这个色所缘产生“这是有情吗？属于有情吗？”的疑惑时，就会生起疑结。当渴望“啊，愿我确实能容易地获得这样殊胜的生命状态”，并对“有”进行希求时，就会生起有贪结。当受持某种戒禁，认为“未来若能受持这样的戒禁，便能获得它”时，就会生起戒禁取结。当生起嫉妒，心想“啊，但愿别人都得不到这个色所缘”时，就会生起嫉结。当对自己已经得到的色所缘产生悭吝时，就会生起悭吝结。在这一切当中，由于俱生的无知，就会生起无明结。

Kathaṃ panetaṃ uppajjatīti? Cakkhudvāre tāva āpāthagataṃ iṭṭhārammaṇaṃ kāmassādavasena assādayato abhinandato kāmarāgasaṃyojanaṃ uppajjati. Aniṭṭhārammaṇe kujjhato paṭighasaṃyojanaṃ uppajjati. ‘‘Ṭhapetvā maṃ na koci añño etaṃ ārammaṇaṃ vibhāvetuṃ samattho atthī’’ti maññato mānasaṃyojanaṃ uppajjati. ‘‘Etaṃ rūpārammaṇaṃ niccaṃ dhuva’’nti gaṇhato diṭṭhisaṃyojanaṃ uppajjati. ‘‘Etaṃ rūpārammaṇaṃ satto nu kho, sattassa nu kho’’ti vicikicchato vicikicchāsaṃyojanaṃ uppajjati. ‘‘Sampattibhave vata no idaṃ sulabhaṃ jāta’’nti bhavaṃ patthentassa bhavarāgasaṃyojanaṃ uppajjati. ‘‘Āyatimpi evarūpaṃ sīlabbataṃ samādiyitvā sakkā laddhu’’nti sīlabbataṃ samādiyantassa sīlabbataparāmāsasaṃyojanaṃ uppajjati. ‘‘Aho vata etaṃ rūpārammaṇaṃ aññe na labheyyu’’nti usūyato issāsaṃyojanaṃ uppajjati. Attanā laddhaṃ rūpārammaṇaṃ aññassa maccharāyato macchariyasaṃyojanaṃ uppajjati. Sabbeheva sahajātaaññāṇavasena avijjāsaṃyojanaṃ uppajjati.

1187而他“又，如何了知未生起的结”：是指他了知那十种尚未以现行方式生起的结，是在什么原因下才生起的。“又，如何了知已生起的结”：是指对那些以未断尽状态存在，或者以现行方式已经生起的十种结，他了知是在什么原因下才得以被断除的。“又，如何了知已断的结”：是指对那些已通过部分断除或镇伏断除的方法而断除的十种结，他了知是在什么原因下才导致它们未来不再生起。那么，是什么原因使得它们未来不再生起呢？对于见结、疑结、戒禁取结、嫉结、悭吝结这五种结，是通过须陀洹道而令它们未来不再生起。对于欲贪结和瞋结这两种，其中粗重的部分是通过一来道而令它们未来不再生起，细微俱行的部分是通过不来道而令它们未来不再生起。对于慢结、有贪结、无明结这三种结，则是通过阿拉汉道而令它们未来不再生起。

Yathā ca anuppannassāti yena kāraṇena asamudācāravasena anuppannassa tassa dasavidhassāpi saṃyojanassa uppādo hoti, tañca kāraṇaṃ pajānāti. Yathā ca uppannassāti appahīnaṭṭhena pana samudācāravasena vā uppannassa tassa dasavidhassāpi saṃyojanassa yena kāraṇena pahānaṃ hoti, tañca kāraṇaṃ pajānāti. Yathā ca pahīnassāti tadaṅgavikkhambhanappahānavasena pahīnassāpi tassa dasavidhassa saṃyojanassa yena kāraṇena āyatiṃ anuppādo hoti, tañca pajānāti. Kena kāraṇena panassa āyatiṃ anuppādo hoti? Diṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsaissāmacchariyabhedassa tāva pañcavidhassa saṃyojanassa sotāpattimaggena āyatiṃ anuppādo hoti. Kāmarāgapaṭighasaṃyojanadvayassa oḷārikassa sakadāgāmimaggena, aṇusahagatassa anāgāmimaggena, mānabhavarāgāvijjāsaṃyojanattayassa arahattamaggena āyatiṃ anuppādo hoti.

1188对于“他觉知耳……了知声……”等文句，也是采用同样的方法来理解。另外，这里有关处的详细论述，应该按照《清净道论》中“处分别”所说明的方式来了解。

Sotañca pajānāti sadde cā tiādīsupi eseva nayo. Apicettha āyatanakathā vitthārato visuddhimagge āyatananiddese vuttanayeneva veditabbā.

1189就这样，他通过把握内处的方式，有时在自己内在的诸法上，有时在他人内在的诸法上，随观法而安住；通过把握外处的方式，有时在他人外在的诸法上，有时在自己外在的诸法上，随观法而安住；他有时于自身，有时于他人，如此随观法而安住。至于这里所谈的集与灭，应当这样来理解：对于色处，就把它归类到色蕴中去观察；对于无色处中的意处，就把它归类到识蕴中去观察；对于法处，则归类到其余的蕴中去观察，并依据“由于无明的集起而有眼的集起”等所说的方式来推演。出世间法不应被这样拿来执取观察。从此以后，就都只是前面所说的方法了。

Iti ajjhattaṃ vāti evaṃ ajjhattikāyatanapariggahaṇena attano vā dhammesu, bāhirāyatanapariggahaṇena parassa vā dhammesu, kālena vā attano, kālena vā parassa dhammesu dhammānupassī viharati. Samudayavayā panettha ‘‘avijjāsamudayā cakkhusamudayo’’ti rūpāyatanassa rūpakkhandhe, arūpāyatanesu manāyatanassa viññāṇakkhandhe, dhammāyatanassa sesakkhandhesu vuttanayena nīharitabbā. Lokuttaradhammā na gahetabbā. Ito paraṃ vuttanayameva.

1190这里，只是把能够把握处的正念，连接为“苦谛”来理解，就能明白对于正在把握处的比丘而言，这便是出离的入口。其余的内容，也完全是一样的道理。

Kevalañhi idha āyatanapariggāhikā sati dukkhasaccanti evaṃ yojanaṃ katvā āyatanapariggāhakassa bhikkhuno niyyānamukhaṃ veditabbaṃ. Sesaṃ tādisamevāti.

1344处品的注释到此结束。

Āyatanapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.

1345觉支品的注释

Bojjhaṅgapabbavaṇṇanā

118如此，依据内六处与外六处区分了法随观后，现在为了依觉支而区分，又说“再者，诸比丘……”等开头。在此，「诸觉支中」是指在能觉知者的支分中。「存在」是指由获得而现前。「念觉支」即名为念的正觉支。这里，从努力修观的行者开始，即能觉知，所以称为正觉；或者，凭借那由念等所组成的七法集合而觉知、从烦恼睡眠中起来，或者通达诸谛，那个法集就是正觉。那正觉的支分，或者对于那正觉而言的支分，所以称为正觉支。因此说“名为念的正觉支”。其余诸觉支也应依这样的方式来理解词义。

118. Evaṃ cha ajjhattikabāhirāyatanavasena dhammānupassanaṃ vibhajitvā idāni bojjhaṅgavasena vibhajituṃ puna caparanti ādimāha. Tattha bojjhaṅgesūti bujjhanakasattassa aṅgesu. Santanti paṭilābhavasena saṃvijjamānaṃ. Satisambojjhaṅganti satisaṅkhātaṃ sambojjhaṅgaṃ. Ettha hi sambujjhati āraddhavipassakato paṭṭhāya yogāvacaroti sambodhi, yāya vā so satiādikāya sattadhammasāmaggiyā sambujjhati kilesaniddāto uṭṭhāti, saccāni vā paṭivijjhati, sā dhammasāmaggī sambodhi. Tassa sambodhissa, tassā vā sambodhiyā aṅganti sambojjhaṅgaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘satisaṅkhātaṃ sambojjhaṅga’’nti. Sesasambojjhaṅgesupi imināva nayena vacanattho veditabbo.

1192「不存在」是指由于未获得而不存在。至于“未生起者如何生起”等内容，对于念觉支，首先这样说：“诸比丘，有念觉支处之法，在那里，对如理作意多多修习，这就是让未生的念觉支生起的食，也是让已生的念觉支增长、广大、修习、圆满的资益。”（《相应部》5.183）如此便得生起。这里，念本身就是念觉支处之法。如理作意即具有已说的特征，若在那里多次修习它，念觉支便会生起。

Asantanti appaṭilābhavasena avijjamānaṃ. Yathā ca anuppannassātiādīsu pana satisambojjhaṅgassa tāva – ‘‘atthi, bhikkhave, satisambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammā, tattha yonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā satisambojjhaṅgassa uppādāya, uppannassa vā satisambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattatī’’ti (saṃ. ni. 5.183) evaṃ uppādo hoti . Tattha satiyeva satisambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammā. Yonisomanasikāro vuttalakkhaṇoyeva, taṃ tattha bahulaṃ pavattayato satisambojjhaṅgo uppajjati.

1193又有四种法导致念觉支生起：念与正知、避开失念之人、亲近具念之人、倾向于彼（念觉支）。在前进、后退等七种场合，凭借念与正知，避开像弃食的乌鸦那样的失念之人，亲近像帝须达多长老、无畏长老那样具念的人，以及在站立、坐下等场合，为了令念生起而让心倾向于、斜向于、朝向于（念），念觉支便生起。如此，由四种原因生起此念觉支后，依阿拉汉道而达到修习圆满，他如是了知。

Apica cattāro dhammā satisambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti satisampajaññaṃ muṭṭhassatipuggalaparivajjanatā upaṭṭhitassatipuggalasevanatā tadadhimuttatāti. Abhikkantādīsu hi sattasu ṭhānesu satisampajaññena bhattanikkhittakākasadise muṭṭhassatipuggale parivajjanena tissadattattheraabhayattherasadise upaṭṭhitassatipuggale sevanena ṭhānanisajjādīsu satisamuṭṭhāpanatthaṃ ninnapoṇapabbhāracittatāya ca satisambojjhaṅgo uppajjati. Evaṃ catūhi kāraṇehi uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hotīti pajānāti.

1194对于择法觉支，这样说：“诸比丘，有善与不善法……乃至……黑白有相对之法，在那里，对如理作意的多多修习，这就是让未生的择法觉支生起的食，也是让已生的择法觉支增长、广大、修习、圆满的资益。”（《相应部》5.232）如此便生起。

Dhammavicayasambojjhaṅgassa pana – ‘‘atthi, bhikkhave, kusalākusalā dhammā…pe… kaṇhasukkasappaṭibhāgā dhammā, tattha yonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā dhammavicayasambojjhaṅgassa uppādāya, uppannassa vā dhammavicayasambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattatī’’ti (saṃ. ni. 5.232) evaṃ uppādo hoti.

1195又有七法导致择法觉支生起：多问、令依处清净、令诸根平衡、远离劣慧之人、亲近具慧之人、省察甚深智行之理、倾向于彼（择法觉支）。在此，「多问」是指对蕴、界、处、根、力、觉支、道支、禅支、止、观的义理，多多依止提问。

Apica satta dhammā dhammavicayasambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti paripucchakatā vatthuvisadakiriyā indriyasamattapaṭipādanā duppaññapuggalaparivajjanā paññavantapuggalasevanā gambhīrañāṇacariyapaccavekkhaṇā tadadhimuttatāti. Tattha paripucchakatāti khandhadhātuāyatanaindriyabalabojjhaṅgamaggaṅgajhānaṅgasamathavipassanānaṃ atthasannissitaparipucchābahulatā.

1196「令依处清净」是指令内、外依处成为清净的作为。当他的头发、指甲、体毛等过长时，或身体充满过剩的污垢并为汗垢所染时，那时内依处便不清净、不洁净。而当他的衣已破旧、垢腻、发出恶臭，或坐卧具不洁时，那时外依处便不清净、不洁净。因此，应通过让人剪除须发等，运用上吐下泻等方法使身体轻快，以及涂香沐浴等方式，令内依处得以清净。

Vatthuvisadakiriyāti ajjhattikabāhirānaṃ vatthūnaṃ visadabhāvakaraṇaṃ. Yadā hissa kesanakhalomā atidīghā honti, sarīraṃ vā ussannadosañceva sedamalamakkhitañca, tadā ajjhattikaṃ vatthu avisadaṃ hoti aparisuddhaṃ . Yadā pana cīvaraṃ jiṇṇaṃ kiliṭṭhaṃ duggandhaṃ hoti, senāsanaṃ vā uklāpaṃ, tadā bāhiraṃ vatthu avisadaṃ hoti aparisuddhaṃ. Tasmā kesādicchedāpanena uddhaṃvirecanaadhovirecanādīhi sarīrasallahukabhāvakaraṇena ucchādananhāpanena ca ajjhattikaṃ vatthu visadaṃ kātabbaṃ.

1197应通过缝补、洗涤、染色、整理等作业，令外依处得以清净。确实，当此内、外依处处于不清净的状态下而生起心及心所时，智也不清净，就像依不净的灯盏、灯盘、灯芯与油所生起的灯焰，其光明也是不清净的。反之，当内、外依处清净时，于其中生起的心、心所及智也变得清净，就像依清净的灯盏、灯盘、灯芯与油所生起的灯焰，其光明也是清净的。因此说：「令依处清净能令择法觉支生起。」

Sūcikammadhovanarajanaparibhaṇḍakaraṇādīhi bāhiraṃ vatthu visadaṃ kātabbaṃ. Etasmiñhi ajjhattikabāhire vatthusmiṃ avisade uppannesu cittacetasikesu ñāṇampi aparisuddhaṃ hoti, aparisuddhāni dīpakapallakavaṭṭitelāni nissāya uppannadīpasikhāya obhāso viya. Visade pana ajjhattikabāhire vatthumhi uppannesu cittacetasikesu ñāṇampi visadaṃ hoti, parisuddhāni dīpakapallakavaṭṭitelāni nissāya uppannadīpasikhāya obhāso viya. Tena vuttaṃ – ‘‘vatthuvisadakiriyā dhammavicayasambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattatī’’ti.

1198「令诸根平衡」是指让信等诸根达到平衡的状态。如果他的信根过强，其余诸根较弱，那么精进根便无法发挥策励的作用，念根无法发挥安住的作用，定根无法发挥不散乱的作用，慧根无法发挥了见的作用。因此，应通过审察法的自性，或者以适当的方式，对于因作意而变强的信根，通过不作意来使它减弱。这里可以举婆迦梨长老的故事作为例子。如果精进根变得过强，那么信根便无法履行决意的功能，其余诸根也无法各自完成它的作用。因此，应通过修习轻安等来让它减弱。关于这一点，也可以举首那长老的故事为例。应当了知，当其他诸根中有一根变强时，其余诸根就不能圆满各自的作用。

Indriyasamattapaṭipādanā nāma saddhādīnaṃ indriyānaṃ samabhāvakaraṇaṃ. Sace hissa saddhindriyaṃ balavaṃ hoti, itarāni mandāni. Tato vīriyindriyaṃ paggahakiccaṃ, satindriyaṃ upaṭṭhānakiccaṃ, samādhindriyaṃ avikkhepakiccaṃ, paññindriyaṃ dassanakiccaṃ kātuṃ na sakkoti. Tasmā taṃ dhammasabhāvapaccavekkhaṇena vā yathā vā manasikaroto balavaṃ jātaṃ, tathā amanasikārena hāpetabbaṃ. Vakkalittherassa vatthu cettha nidassanaṃ. Sace pana vīriyindriyaṃ balavaṃ hoti, atha neva saddhindriyaṃ adhimokkhakiccaṃ kātuṃ sakkoti, na itarāni itarakiccabhedaṃ. Tasmā taṃ passaddhādibhāvanāya hāpetabbaṃ. Tatrāpi soṇattherassa vatthu dassetabbaṃ. Evaṃ sesesupi ekassa balavabhāve sati itaresaṃ attano kiccesu asamatthatā veditabbā.

1199其中特别赞叹的是信与慧、定与精进的平衡。因为信强而慧弱的人会变成盲信者，对不该信的对象也生信。慧强而信弱的人则会偏向狡诈虚伪的一面，就像用药不当引发的疾病一样难以治愈。仅仅凭着“心念生起便是善”这样的想法而越分行事，不去行布施等善行，就会投生地狱。二者平衡时，他才只对可信的对象生信。再说，定强而精进弱时，因为定属于懈怠的方面，懈怠就会压倒他。精进强而定弱时，因为精进属于掉举的方面，掉举就会压倒他。然而，定若被精进所约束，便不会堕入懈怠；精进若被定所约束，便不会堕入掉举。因此，这两者应当让它平衡。唯有两者平衡，安止才能生起。

Visesato panettha saddhāpaññānaṃ samādhivīriyānaṃ ca samataṃ pasaṃsanti. Balavasaddho hi mandapañño mudhāpasanno hoti, avatthusmiṃ pasīdati. Balavapañño mandasaddho kerāṭikapakkhaṃ bhajati. Bhesajjasamuṭṭhito viya rogo atekiccho hoti. Cittuppādamatteneva kusalaṃ hotīti atidhāvitvā dānādīni akaronto niraye uppajjati. Ubhinnaṃ samatāya vatthusmiṃyeva pasīdati . Balavasamādhiṃ pana mandavīriyaṃ samādhissa kosajjapakkhattā kosajjaṃ adhibhavati. Balavavīriyaṃ mandasamādhiṃ vīriyassa uddhaccapakkhattā uddhaccaṃ adhibhavati . Samādhi pana vīriyena saṃyojito kosajje patituṃ na labhati. Vīriyaṃ samādhinā saṃyojitaṃ uddhacce patituṃ na labhati. Tasmā tadubhayaṃ samaṃ kātabbaṃ. Ubhayasamatāya hi appanā hoti.

1200此外，对于修止的行者来说，信根强也是适合的。因为他这样深信、净信，便能证得安止。至于定与慧之间，修止行者的一境性（定）强是适合的，这样他便能证得安止。修观行者则以慧强为适合，这样他便能通达诸相。当然，两者平衡时也能获得安止。然而，念在任何情况下都应当强而有力。因为念能守护心：当信、精进、慧这些属于掉举方面的心所起作用时，念能防止心落入掉举；当定这种属于懈怠方面的心所起作用时，念能防止心落入懈怠。所以，念就像所有调味料中的盐味，又像国王全部事务中的全能大臣，在一切处所都应希求。因此这样说：‘世尊说，念确实在一切处都有必要。什么原因呢？因为心以念为皈依，念的特相是守护，如果没有念，就无法对心进行策励和抑制。’

Apica samādhikammikassa balavatīpi saddhā vaṭṭati. Evaṃ saddahanto okappento appanaṃ pāpuṇissati. Samādhipaññāsu pana samādhikammikassa ekaggatā balavatī vaṭṭati, evañhi so appanaṃ pāpuṇāti. Vipassanākammikassa paññā balavatī vaṭṭati, evañhi so lakkhaṇappaṭivedhaṃ pāpuṇāti. Ubhinnaṃ pana samatāyapi appanā hotiyeva. Sati pana sabbattha balavatī vaṭṭati. Sati hi cittaṃ uddhaccapakkhikānaṃ saddhāvīriyapaññānaṃ vasena uddhaccapātato, kosajjapakkhikena ca samādhinā kosajjapātato rakkhati. Tasmā sā loṇadhūpanaṃ viya sabbabyañjanesu sabbakammikaamacco viya ca sabbarājakiccesu sabbattha icchitabbā. Tenāha – ‘‘sati ca pana sabbatthikā vuttā bhagavatā. Kiṃ kāraṇā? Cittañhi sati paṭisaraṇaṃ, ārakkhapaccupaṭṭhānā ca sati, na ca vinā satiyā cittassa paggahaniggaho hotī’’ti.

1201「远离劣慧之人」是指远远避开那些对蕴等差别未能深入通达的愚痴无慧者。「亲近具慧之人」是指亲近那些具备能摄持五十相等及生灭智的智慧的人。「省察甚深智行之理」是指审察那在甚深的蕴等处活动的甚深智慧的种种类别。「倾向于彼」是指在行、住、坐、卧等一切姿态中，为了让择法觉支生起，心倾注、朝向、转向于法。而对于这样生起的择法觉支，他应该了知：依阿拉汉道，它的修习得以圆满。

Duppaññapuggalaparivajjanā nāma khandhādibhede anogāḷhapaññānaṃ dummedhapuggalānaṃ ārakāva parivajjanaṃ. Paññavantapuggalasevanā nāma samapaññāsalakkhaṇapariggāhikāya udayabbayapaññāya samannāgatapuggalasevanā. Gambhīrañāṇacariyapaccavekkhaṇā nāma gambhīresu khandhādīsu pavattāya gambhīrapaññāya pabhedapaccavekkhaṇā. Tadadhimuttatā nāma ṭhānanisajjādīsu dhammavicayasambojjhaṅgasamuṭṭhāpanatthaṃ ninnapoṇapabbhāracittatā. Evaṃ uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hotīti pajānāti.

1202精进觉支──“诸比丘，有发勤界、出离界、勇猛界，于此如理作意并反复修习，这就是使未生起的精进觉支生起的食，也是使已生起的精进觉支增长、广大、修习圆满的食。”（《相应部》5.232）如此，精进觉支便会生起。

Vīriyasambojjhaṅgassa – ‘‘atthi, bhikkhave, ārabbhadhātu nikkamadhātu parakkamadhātu, tattha yoniso manasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā vīriyasambojjhaṅgassa uppādāya, uppannassa vā vīriyasambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattatī’’ti (saṃ. ni. 5.232) evaṃ uppādo hoti.

1203再者，有十一种法能令精进觉支生起：省察恶趣的怖畏、见到功德、省察所行的道路、恭敬钵食、省察遗产的伟大、省察导师的伟大、省察出生的伟大、省察同梵行者的伟大、远离懈怠的人、亲近精进勤修的人，以及全心倾向于此。

Apica ekādasa dhammā vīriyasambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti apāyabhayapaccavekkhaṇatā ānisaṃsadassāvitā gamanavīthipaccavekkhaṇatā piṇḍapātāpacāyanatā dāyajjamahattapaccavekkhaṇatā satthumahattapaccavekkhaṇatā jātimahattapaccavekkhaṇatā sabrahmacārimahattapaccavekkhaṇatā kusītapuggalaparivajjanatā āraddhavīriyapuggalasevanatā tadadhimuttatāti.

1204其中，在地狱，从遭受五种束缚的业报施刑开始，领受极大痛苦的时候；在畜生道，被网、钩、笼、鱼钩等捕捉的时候；或者遭到鞭杖、荆棘等的打击，被驱使拉车等的时候；在饿鬼界，虽经数千年乃至一佛之间的漫长时间，仍被饥饿和口渴逼迫的时候；在黑垢阿修罗中，只剩六十肘或八十肘高、皮包骨的身体，感受风、热等痛苦的时候──这些时候都不可能生起精进觉支。只有现在──“比丘，这正是你应该精勤的时候！”──像这样省察恶趣的怖畏，精进觉支便会生起。

Tattha nirayesu pañcavidhabandhanakammakāraṇato paṭṭhāya mahādukkhaṃ anubhavanakālepi, tiracchānayoniyaṃ jālakkhipakumīnādīhi gahitakālepi, pājanakaṇṭakādippahāratunnassa pana sakaṭavāhanādikālepi, pettivisaye anekānipi vassasahassāni ekaṃ buddhantarampi khuppipāsāhi āturitakālepi, kālakañjikaasuresu saṭṭhihatthaasītihatthappamāṇena aṭṭhicammamatteneva attabhāvena vātātapādidukkhānubhavanakālepi na sakkā vīriyasambojjhaṅgaṃ uppādetuṃ. Ayameva te bhikkhu kālo vīriyakaraṇāyāti evaṃ apāyabhayaṃ paccavekkhantassāpi vīriyasambojjhaṅgo uppajjati.

1205“懈怠者不能获得九种出世间法，唯有精进勤修者才能获得，这就是精进的功德。”──像这样见到功德，也能生起精进觉支。“一切佛、辟支佛、大弟子们所行的道路，必须去行走；而懈怠者是无法行走此道的。”──如此省察所行的道路，也能生起。“那些用饮食等供养你的人，并不是你的亲属，不是你的奴仆、佣工，也不是为了‘我们将依靠你而活命’才布施这些殊胜的饮食等，而是期望自己所作的供养能有大果报才布施的。导师也不是为了观察到你‘受用这些资具后，身体强壮，安乐而住’才允许你接受资具，而是为了让你‘受用这些后，修习沙门法，从轮回的苦中解脱’才开许资具的。现在，你如果懈怠而住，便不能恭敬报答那一钵之食；因为，唯有精进勤修者，才称得上恭敬钵食。”──这样省察恭敬钵食的道理，也能生起精进觉支，如同大末得长老的例子一般。

‘‘Na sakkā kusītena navalokuttaradhammaṃ laddhuṃ, āraddhavīriyeneva sakkā ayamānisaṃso vīriyassā’’ti evaṃ ānisaṃsadassāvinopi uppajjati. ‘‘Sabbabuddhapaccekabuddhamahāsāvakehi te gatamaggo gantabbo, so ca na sakkā kusītena gantu’’nti evaṃ gamanavīthiṃ paccavekkhantassāpi uppajjati. ‘‘Ye taṃ piṇḍapātādīhi upaṭṭhahanti, ime te manussā neva ñātakā, na dāsakammakarā, nāpi ‘taṃ nissāya jīvissāmā’ti te paṇītāni piṇḍapātādīni denti, atha kho attano kārānaṃ mahapphalataṃ paccāsīsamānā denti, satthārāpi ‘ayaṃ ime paccaye paribhuñjitvā kāyadaḷhībahulo sukhaṃ viharissatī’ti na evaṃ sampassatā tuyhaṃ paccayā anuññātā, atha kho ‘ayaṃ ime paribhuñjamāno samaṇadhammaṃ katvā vaṭṭadukkhato muccissatī’ti te paccayā anuññātā, so dāni tvaṃ kusīto viharanto na taṃ piṇḍaṃ apacāyissasi, āraddhavīriyasseva hi piṇḍapātāpacāyanaṃ nāma hotī’’ti evaṃ piṇḍapātāpacāyanaṃ paccavekkhantassāpi uppajjati mahāmittattherassa viya.

1206据说长老住在名叫农夫窟的地方。在他托钵的村庄里，有一位大近事女，把长老当作儿子一样照料。有一天，她去森林前对女儿说：“女儿啊，旧米放在某个地方，乳放在某个地方，酥油放在某个地方，糖蜜放在某个地方。等你那位圣友兄弟到来时，你煮好饭，配上乳、酥油、糖蜜给他，你自己也吃。我昨天是把煮好的别住食拌着酸粥吃了。”“母亲，您白天吃什么？”“你煮一点菜叶加碎米的酸粥放着就好，女儿。”

Thero kira kassakaleṇe nāma paṭivasati. Tassa ca gocaragāme ekā mahāupāsikā theraṃ puttaṃ katvā paṭijaggati. Sā ekadivasaṃ araññaṃ gacchantī dhītaraṃ āha – ‘‘amma asukasmiṃ ṭhāne purāṇataṇḍulā, asukasmiṃ khīraṃ, asukasmiṃ sappi, asukasmiṃ phāṇitaṃ, tava bhātikassa ayyamittassa āgatakāle bhattaṃ pacitvā khīrasappiphāṇitehi saddhiṃ dehi, tvaṃ ca bhuñjeyyāsi, ahaṃ pana hiyyo pakkaṃ pārivāsikabhattaṃ kañjikena bhuttāmhī’’ti. Divā kiṃ bhuñjissasi ammāti? Sākapaṇṇaṃ pakkhipitvā kaṇataṇḍulehi ambilayāguṃ pacitvā ṭhapehi ammāti.

1207长老披上衣服，正要把钵拿出来时听到了这番话，便自我教诫道：“这位大近事女，据说用酸粥吃了别住食，白天也将吃菜叶碎米酸粥。可是为了你，她却指明了旧米等物。她并不是因此期望田地、房产、食物或衣物，而是希求三种成就才布施的。你能给予她这些成就吗？还是不能？而这个团食，你不能以贪、嗔、痴来取用。”于是他收钵入袋，解开袋口结，返身回到农夫窟，把钵放在床下，将衣搭在衣竿上，下定决心道：“不证阿拉汉果，绝不出此门！”便如此发奋精进而坐。这位长久以来不曾放逸的比丘，增长观禅，于食前便证得阿拉汉果，如盛开的莲花，这位大漏尽者脸带微笑地走了出来。洞穴门口树上的天神便说：

Thero cīvaraṃ pārupitvā pattaṃ nīharantova taṃ saddaṃ sutvā attānaṃ ovadi – ‘‘mahāupāsikā kira kañjiyena pārivāsikabhattaṃ bhuñji, divāpi kaṇapaṇṇambilayāguṃ bhuñjissati, tuyhaṃ atthāya pana purāṇataṇḍulādīni ācikkhati, taṃ nissāya kho panesā neva khettaṃ na vatthuṃ na bhattaṃ na vatthaṃ paccāsīsati, tisso pana sampattiyo patthayamānā deti, tvaṃ etissā tā sampattiyo dātuṃ sakkhissasi na sakkhissasīti, ayaṃ kho pana piṇḍapāto tayā sarāgena sadosena samohena na sakkā gaṇhitunti pattaṃ thavikāya pakkhipitvā gaṇṭhikaṃ muñcitvā nivattitvā kassakaleṇameva gantvā pattaṃ heṭṭhāmañce cīvaraṃ cīvaravaṃse ṭhapetvā arahattaṃ apāpuṇitvā na nikkhamissāmī’’ti vīriyaṃ adhiṭṭhahitvā nisīdi. Dīgharattaṃ appamatto hutvā nivutthabhikkhu vipassanaṃ vaḍḍhetvā purebhattameva arahattaṃ patvā vikasitaṃ viya padumaṃ mahākhīṇāsavo sitaṃ karontova nikkhami. Leṇadvāre rukkhamhi adhivatthā devatā –

1208“礼敬你，人中最胜者；礼敬你，人中至上者；

‘‘Namo te purisājañña, namo te purisuttama;

1209你的诸漏已尽，你是应供者，贤者。”

Yassa te āsavā khīṇā, dakkhiṇeyyosi mārisā’’ti. –

1210这样发出感兴语后，她还说：“尊者，像您这样的阿拉汉入村乞食，那些老妇人供养了食物后，将会从苦中解脱。”

Evaṃ udānaṃ udānetvā ‘‘bhante, piṇḍāya paviṭṭhānaṃ tumhādisānaṃ arahantānaṃ bhikkhaṃ datvā mahallakitthiyo dukkhā muccissantī’’ti āha.

1211长老起身，开门观察时辰，知道还是清晨，便取了钵与衣进村。少女也已准备好食物，坐着望着门口，心想：“现在我的兄弟要来了，就要来了。”长老到达家门口时，她接过钵，盛满加入酥油和糖蜜的乳粥，放到他手中。长老说：“愿你快乐！”作随喜后便离开了。少女一直望着他离去。那时长老的肤色极为清净，诸根澄净，面容如同从系缚中解脱的棕榈果一般，分外光耀。大近事女从森林回来后问：“女儿，你兄弟来了吗？”少女便把整个经过告诉了她。近事女知道：“今天我的儿子完成了出家应做之事”，便说：“女儿，你的兄弟在佛陀教法中得安乐，不会厌倦了。”

Thero uṭṭhahitvā dvāraṃ vivaritvā kālaṃ olokento pātoyevāti ñatvā pattacīvaramādāya gāmaṃ pāvisi. Dārikāpi bhattaṃ sampādetvā ‘‘idāni me bhātā āgamissati , idāni āgamissatī’’ti dvāraṃ olokayamānā nisīdi. Sā there gharadvāraṃ sampatte pattaṃ gahetvā sappiphāṇitayojitassa khīrapiṇḍapātassa pūretvā hatthe ṭhapesi. Thero ‘‘sukhaṃ hotū’’ti anumodanaṃ katvā pakkāmi. Sāpi taṃ olokayamānāva aṭṭhāsi. Therassa hi tadā ativiya parisuddho chavivaṇṇo ahosi, vippasannāni indriyāni, mukhaṃ bandhanā pamuttatālapakkaṃ viya ativiya virocittha. Mahāupāsikā araññā āgantvā ‘‘kiṃ amma, bhātiko te āgato’’ti pucchi. Sā sabbaṃ taṃ pavattiṃ ārocesi. Sā upāsikā ‘‘ajja me puttassa pabbajitakiccaṃ matthakaṃ patta’’nti ñatvā ‘‘abhiramati te amma bhātā buddhasāsane na ukkaṇṭhatī’’ti āha.

1212“然而，这导师的遗产极为伟大，也就是所谓的七圣财，懈怠者是得不到的。就像行为不端的儿子，父母认为‘这不是我们的儿子’，把他摈弃在外，父母过世后，他就得不到遗产；同样，懈怠者也得不到这圣财的遗产，只有发起精进的人才能获得。”当他这样省察遗产的伟大性时，喜觉支便生起。“再者，你的导师是极为伟大的：导师在母胎中结生时、出胎时、正等觉时、转法轮时、显现双神变时、从天降下时、舍弃寿行时、般涅槃时，这十千世界都震动了。你在这样伟大的导师教法中出家，却还懈怠，这合适吗？”当他这样省察导师的伟大性时，喜觉支也生起。

‘‘Mahantaṃ kho panetaṃ satthu dāyajjaṃ, yadidaṃ sattaariyadhanaṃ nāma, taṃ na sakkā kusītena gahetuṃ. Yathā hi vippaṭipannaṃ puttaṃ mātāpitaro ‘ayaṃ amhākaṃ aputto’ti paribāhiraṃ karonti, so tesaṃ accayena dāyajjaṃ na labhati, evaṃ kusītopi idaṃ ariyadhanadāyajjaṃ na labhati, āraddhavīriyova labhatī’’ti dāyajjamahattataṃ paccavekkhatopi uppajjati. ‘‘Mahā kho pana te satthā, satthuno hi mātukucchismiṃ paṭisandhiggahaṇakālepi abhinikkhamanepi abhisambodhiyampi dhammacakkappavattanayamakapāṭihāriyadevorohaṇa-āyusaṅkhāravossajjanesupi parinibbānakālepi dasasahassilokadhātu kampittha, yuttaṃ nu te evarūpassa satthuno sāsane ‘pabbajitvā kusītena bhavitu’’’nti evaṃ satthumahattaṃ paccavekkhatopi uppajjati.

1213再通过种姓来省察：“你现在并非低劣的种姓，而是来自未混杂的大选举统系，生于甘蔗王族，是净饭大王和摩诃摩耶夫人的孙子，是罗睺罗跋陀的弟弟。你作为这样的胜者之子，却懈怠度日，这是不合适的。”这样省察种姓的伟大性时，喜觉支也生起。“舍利弗、目犍连以及八十位大弟子，都是靠着精进才证悟出世间法的。身为同梵行者的你，是要跟随他们的道路，还是不跟随呢？”这样省察同梵行者的伟大性时，喜觉支也生起。当他远离那些像吃饱的蟒蛇一般、身心疏懒懈怠的人，亲近那些发起精进、意志坚定的人，并且在行、住、坐、卧中，为了引生精进而让心倾向于精进、朝向精进、专注精进时，喜觉支也会生起。当喜觉支这样生起之后，他知道，经由阿拉汉道，修习便达到了圆满。

Jātiyāpi – ‘‘tvaṃ idāni na lāmakajātiko, asambhinnāya mahāsammatapaveṇiyā āgato, ukkākarājavaṃse jātosi, suddhodhanamahārājassa mahāmāyādeviyā ca nattā, rāhulabhaddassa kaniṭṭho, tayā nāma evarūpena jinaputtena hutvā na yuttaṃ kusītena viharitu’’nti evaṃ jātimahattaṃ paccavekkhatopi uppajjati. ‘‘Sāriputtamoggallānā ceva asīti ca mahāsāvakā vīriyeneva lokuttaradhammaṃ paṭivijjhiṃsu, tvaṃ etesaṃ sabrahmacārīnaṃ maggaṃ paṭipajjissasi na paṭipajjissasī’’ti evaṃ sabrahmacārimahattaṃ paccavekkhatopi uppajjati. Kucchiṃ pūretvā ṭhitaajagarasadise vissaṭṭhakāyikacetasikavīriye kusītapuggale parivajjantassāpi, āraddhavīriye pahitatte puggale sevantassāpi, ṭhānanisajjādīsu vīriyuppādanatthaṃ ninnapoṇapabbhāracittassāpi uppajjati. Evaṃ uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hotīti pajānāti.

1214喜觉支——“诸比丘，有喜觉支生起处之法。对此，多多修习如理作意，这就是未生起的喜觉支生起的食，也是已生起的喜觉支增长、广大、修习圆满的食。”（《相应部》5.232）喜觉支就是这样生起的。在这里，喜觉支生起处之法就是指喜本身；能令它生起的作意，就称为如理作意。

Pītisambojjhaṅgassa – ‘‘atthi, bhikkhave, pītisambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammā, tattha yonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā pītisambojjhaṅgassa uppādāya, uppannassa vā pītisambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattatī’’ti (saṃ. ni. 5.232) evaṃ uppādo hoti. Tattha pītiyeva pītisambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammā nāma, tassa uppādakamanasikāro yonisomanasikāro nāma.

1215再者，有十一种法能带来喜觉支的生起：佛随念、法随念、僧随念、戒随念、施随念、天随念、寂止随念、回避粗野的人、亲近温和的人、省察能让人生起净信的经典，以及心倾向于此。

Apica ekādasa dhammā pītisambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti buddhānussati dhammasaṅghasīlacāgadevatānussati upasamānussati lūkhapuggalaparivajjanatā siniddhapuggalasevanatā pasādanīyasuttantapaccavekkhaṇatā tadadhimuttatāti.

1216因为随念佛的功德时，喜觉支能遍满全身而生起，乃至达到近行定。随念法和僧的功德时也是如此；长时无缺地守护四遍清净戒，省察自己的戒行时也是如此；在家者省察自己持守的十戒或五戒时，也是如此；在遭遇饥荒等怖畏时，将殊胜的食物布施给同梵行者，然后省察‘我们作了这样的布施’的舍德时，也是如此；在家者于那样的时节，省察自己对持戒者所作的布施时，也是如此；省察‘那些天人是具足哪些功德而达到天界的，而那样的功德在我自身中也存在’时，也是如此；省察‘被等至所镇伏的烦恼，即使六十年、七十年也不会现行’时，也是如此；回避那些粗野的人——他们在拜见塔庙、菩提树或长老时，由于不够恭敬而显露出粗野之相，对佛等没有净信和敬爱，心像驴背上的尘土一样粗涩——回避这种人，喜觉支也会生起；亲近对佛等充满净信、心柔软滋润的人，也会生起；省察那些阐明三宝功德、能让人生起净信的经典，也会生起；为了在行、立、坐、卧等威仪中让喜生起，而把心倾向、投向、朝向它，也会生起。当它这样生起后，他知道：‘这喜觉支通过阿拉汉道而达到修习的圆满。’

Buddhaguṇe anussarantassāpi hi yāva upacārā sakalasarīraṃ pharamāno pītisambojjhaṅgo uppajjati. Dhammasaṅghaguṇe anussarantassāpi, dīgharattaṃ akhaṇḍaṃ katvā rakkhitaṃ catupārisuddhisīlaṃ paccavekkhantassāpi, gihino dasasīlapañcasīlaṃ paccavekkhantassāpi, dubbhikkhabhayādīsu paṇītaṃ bhojanaṃ sabrahmacārīnaṃ datvā ‘‘evaṃ nāma adamhā’’ti cāgaṃ paccavekkhantassāpi, gihinopi evarūpe kāle sīlavantānaṃ dinnadānaṃ paccavekkhantassāpi, yehi guṇehi samannāgatā devatā devattaṃ pattā, tathārūpānaṃ guṇānaṃ attani atthitaṃ paccavekkhantassāpi, ‘‘samāpattiyā vikkhambhitā kilesā saṭṭhipi, sattatipi vassāni na samudācarantī’’ti paccavekkhantassāpi, cetiyadassanabodhidassanatheradassanesu asakkaccakiriyāya saṃsūcitalūkhabhāve buddhādīsu pasādasinehābhāvena gadrabhapiṭṭhe rajasadise lūkhapuggale parivajjantassāpi, buddhādīsu pasādabahule muducitte siniddhapuggale sevantassāpi, ratanattayaguṇaparidīpake pasādanīye suttante paccavekkhantassāpi, ṭhānanisajjādīsu pītiuppādanatthaṃ ninnapoṇapabbhāracittassāpi uppajjati. Evaṃ uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hotīti pajānāti.

1217轻安觉支——“诸比丘，有身轻安和心轻安。对此，多多修习如理作意，这就是未生起的轻安觉支生起的食，也是已生起的轻安觉支增长、广大、修习圆满的食。”轻安觉支就是这样生起的。

Passaddhisambojjhaṅgassa – ‘‘atthi, bhikkhave, kāyapassaddhi cittapassaddhi, tattha yonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā passaddhisambojjhaṅgassa uppādāya, uppannassa vā passaddhisambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattatī’’ti evaṃ uppādo hoti.

1218再者，有七种法能带来轻安觉支的生起：享用殊胜的食物、享受适宜的气候、采取舒适的威仪、中道的加行、回避身躁动的人、亲近身轻安的人，以及心倾向于此（轻安）。

Apica satta dhammā passaddhisambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti paṇītabhojanasevanatā utusukhasevanatā iriyāpathasukhasevanatā majjhattapayogatā sāraddhakāyapuggalaparivajjanatā passaddhakāyapuggalasevanatā tadadhimuttatāti.

1219因为享用殊胜、滋润、合宜的食物时，以及在寒、热等气候和行、立等威仪中，采取适合的气候和威仪时，轻安就会生起。不过，这话不是针对那些不论什么气候和威仪都能安然承受的「大人种性者」说的。是对那些有适应与不适应差别的人说的：他只要避开不适应的气候和威仪，采用适应的，轻安也会生起。所谓「中道的加行」，指的是省察自己和他人的业都是各自拥有的；依这中道的加行，轻安也会生起。有人习惯用土块、棍棒等伤害别人而四处行走，回避这种身躁动的人，也会生起；亲近那些收摄手足、身轻安的人，也会生起；为了在行、立、坐、卧等威仪中让轻安生起，而把心倾向、投向、朝向它，也会生起。当它这样生起后，他知道：‘这（轻安觉支）通过阿拉汉道而达到修习的圆满。’

Paṇītañhi siniddhaṃ sappāyabhojanaṃ bhuñjantassāpi, sītuṇhesu utūsu ṭhānādīsu iriyāpathesu sappāyaṃ utuṃ ca iriyāpathaṃ ca sevantassāpi passaddhi uppajjati. Yo pana mahāpurisajātiko sabbautuiriyāpathakkhamova hoti, na taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Yassa sabhāgavisabhāgatā atthi, tasseva visabhāge utuiriyāpathe vajjetvā sabhāge sevantassāpi uppajjati. Majjhattapayogo vuccati attano ca parassa ca kammassakatāpaccavekkhaṇā, iminā majjhattapayogena uppajjati. Yo leḍḍudaṇḍādīhi paraṃ viheṭhayamānova vicarati. Evarūpaṃ sāraddhakāyaṃ puggalaṃ parivajjantassāpi, saṃyatapādapāṇiṃ passaddhakāyaṃ puggalaṃ sevantassāpi, ṭhānanisajjādīsu passaddhiuppādanatthāya ninnapoṇapabbhāracittassāpi uppajjati. Evaṃ uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hotīti pajānāti.

1220「定觉支」的生起是这么说的：“诸比丘，有止相和不散乱相。对此，多多修习如理作意——这就是未生起的定觉支生起的食，也是已生起的定觉支增长、广大、修习圆满的食。”（《相应部》5.232）在这里，止本身即是「止相」；在不散乱的意义上，它也叫做「不散乱相」。

Samādhisambojjhaṅgassa – ‘‘atthi, bhikkhave, samathanimittaṃ abyagganimittaṃ, tattha yonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā samādhisambojjhaṅgassa uppādāya, uppannassa vā samādhisambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattatī’’ti (saṃ. ni. 5.232) evaṃ uppādo hoti. Tattha samathova samathanimittaṃ, avikkhepaṭṭhena ca abyagganimittanti.

1221再者，有十一种法能带来定觉支的生起：令依处清净、令诸根平衡等足、善巧于相、适时策励心、适时抑制心、适时令心喜悦、适时令心舍置、回避未得定的人、亲近得定的人、省察禅那与解脱，以及心倾向于此（定）。其中，令依处清净和令诸根平衡等足，应按前面说过的方式去理解。

Apica ekādasa dhammā samādhisambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti vatthuvisadakiriyatā indriyasamattapaṭipādanatā nimittakusalatā samaye cittassa paggahaṇatā samaye cittassa niggahaṇatā samaye sampahaṃsanatā samaye ajjhupekkhanatā asamāhitapuggalaparivajjanatā samāhitapuggalasevanatā jhānavimokkhapaccavekkhaṇatā tadadhimuttatāti. Tattha vatthuvisadakiriyatā ca indriyasamattapaṭipādanatā ca vuttanayeneva veditabbā.

1222所谓「善巧于相」，是指善于把握遍相的技巧。「适时策励心」：当心由于精进过于沉滞等原因而变得低沉时，就应在那时通过发起择法觉支和精进觉支来策励它。「适时抑制心」：当心由于精进过于亢奋等原因而变得掉举时，就应在那时通过发起轻安觉支、定觉支和舍觉支来抑制它。「适时令心喜悦」：当心由于运用智慧的力道薄弱，或由于尚未证得寂止之乐而变得索然无味时，就应在那时通过省察八种悚惧事来令它悚惧。所谓八种悚惧事，即生、老、病、死这四种；恶趣之苦为第五；过去轮回根本之苦；未来轮回根本之苦；以及现在以觅食为根本的苦。再以随念三宝功德来令净信生起。这就称为「适时令心喜悦」。

Nimittakusalatā nāma kasiṇanimittassa uggahaṇakusalatā. Samaye cittassa paggahaṇatāti yasmiṃ samaye atisithilavīriyatādīhi līnaṃ cittaṃ hoti, tasmiṃ samaye dhammavicayavīriyasambojjhaṅgasamuṭṭhāpanena tassa paggahaṇaṃ. Samaye cittassa niggahaṇatāti yasmiṃ samaye accāraddhavīriyatādīhi uddhataṃ cittaṃ hoti, tasmiṃ samaye passaddhisamādhiupekkhāsambojjhaṅgasamuṭṭhāpanena tassa niggahaṇaṃ. Samaye sampahaṃsanatāti yasmiṃ samaye cittaṃ paññāpayogamandatāya vā upasamasukhānadhigamena vā nirassādaṃ hoti, tasmiṃ samaye aṭṭhasaṃvegavatthupaccavekkhaṇena saṃvejeti. Aṭṭha saṃvegavatthūni nāma jātijarābyādhimaraṇāni cattāri, apāyadukkhaṃ pañcamaṃ, atīte vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ, anāgate vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ, paccuppanne āhārapariyeṭṭhimūlakaṃ dukkhanti. Ratanattayaguṇānussaraṇena ca pasādaṃ janeti. Ayaṃ vuccati ‘‘samaye sampahaṃsanatā’’ti.

1223所谓「适时令心舍置」：当心依循正确修行，变得不低沉、不掉举、不索然无味，在所缘上平稳持续地运转，进入了止的修行轨道时，那时他就不再从事策励、抑制和令喜悦的加行，就像御者对于已经平稳奔驰的马匹那样。这就称为「适时令心舍置」。「回避不得定的人」，是指远离那些尚未获得近行定或安止定、内心散乱的人。「亲近得定的人」，是指依止、接近、亲近那些由近行定或安止定而心得定的人。「倾向于定」：是指在行、立、坐、卧等姿势中，其心只是为了生起定而朝向、倾向、趣向于它。如此修行的人，这个定觉支便会生起。当它这样生起后，他了知：通过阿拉汉道，它的修习便达到了圆满。

Samaye ajjhupekkhanatā nāma yasmiṃ samaye sammāpaṭipattiṃ āgamma alīnaṃ anuddhataṃ anirassādaṃ ārammaṇe samappavattaṃ samathavīthipaṭipannaṃ cittaṃ hoti, tadāssa paggahaniggahasampahaṃsanesu na byāpāraṃ āpajjati sārathi viya samappavattesu. Assesu. Ayaṃ vuccati ‘‘samaye ajjhupekkhanatā’’ti. Asamāhitapuggalaparivajjanatā nāma upacāraṃ vā appanaṃ vā appattānaṃ vikkhittacittānaṃ puggalānaṃ ārakā parivajjanaṃ. Samāhitapuggalasevanatā nāma upacārena vā appanāya vā samāhitacittānaṃ sevanā bhajanā payirupāsanā. Tadadhimuttatā nāma ṭhānanisajjādīsu samādhiuppādanatthaṃyeva ninnapoṇapabbhāracittatā. Evañhi paṭipajjato esa uppajjati. Evaṃ uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hotīti pajānāti.

1224舍觉支的生起是这样说的：「诸比丘，有令舍觉支安住之法。在那里，如理作意的多修习，是未生起的舍觉支生起之食，也是已生起的舍觉支增长、广大、修习圆满之食。」（《相应部》5.232）其中，所谓「令舍觉支安住之法」，指的就是舍本身。

Upekkhāsambojjhaṅgassa – ‘‘atthi, bhikkhave, upekkhāsambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammā, tattha yonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā upekkhāsambojjhaṅgassa uppādāya, uppannassa vā upekkhāsambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattatī’’ti (saṃ. ni. 5.232) evaṃ uppādo hoti. Tattha upekkhāyeva upekkhāsambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammā nāma.

1225还有五种法能令舍觉支生起：对有情的中舍性，对诸行的中舍性，回避偏爱有情与诸行的人，亲近对有情与诸行保持中舍的人，以及倾向于舍。

Apica pañca dhammā upekkhāsambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti sattamajjhattatā saṅkhāramajjhattatā sattasaṅkhārakelāyanapuggalaparivajjanatā sattasaṅkhāramajjhattapuggalasevanatā tadadhimuttatāti.

1226其中，以两种方式生起对有情的中舍：以‘你凭着自己的业而来，也会凭着自己的业而去；这个人也是凭着自己的业而来，凭着自己的业而去，你为何贪恋他？’如此省察业的所有性；以及以‘从究竟义上讲，有情根本不存在，那么你为何贪恋他？’如此省察无有情。以两种方式生起对诸行的中舍：以‘这件袈裟将逐渐发生颜色变异，最后朽坏，变成擦脚布，然后会被丢到垃圾桶；假如它有主人，就不会让自己就这样毁坏。’如此省察无有主人；以及以‘它是无常的、暂时的’如此省察暂时性。不仅对袈裟如此，对钵等诸物也应这样运用。

Tattha dvīhākārehi sattamajjhattataṃ samuṭṭhāpeti – ‘‘tvaṃ attano kammena āgantvā attano kammena gamissasi, esopi attano kammena āgantvā attano kammena gamissati, tvaṃ kaṃ kelāyasī’’ti evaṃ kammassakatāpaccavekkhaṇena ca, ‘‘paramatthato sattoyeva natthi, so tvaṃ kaṃ kelāyasī’’ti evaṃ nissattapaccavekkhaṇena ca. Dvīhevākārehi saṅkhāramajjhattataṃ samuṭṭhāpeti – ‘‘idaṃ cīvaraṃ anupubbena vaṇṇavikāraṃ ceva jiṇṇabhāvaṃ ca upagantvā pādapuñchanacoḷakaṃ hutvā yaṭṭhikoṭiyā chaḍḍanīyaṃ bhavissati, sace panassa sāmiko bhaveyya, nāssa evaṃ vinassituṃ dadeyyā’’ti evaṃ asāmikabhāvaṃ paccavekkhaṇena, ‘‘anaddhaniyaṃ idaṃ tāvakālika’’nti evaṃ tāvakālikatāpaccavekkhaṇena ca. Yathā ca cīvare, evaṃ pattādīsupi yojanā kātabbā.

1227‘回避偏爱有情与诸行的人’：这里，如果有人——在家人贪爱自己的子女等，出家人贪爱自己的内弟子、同亲教师等比丘——亲手为他们做剃发、缝纫、洗袈裟、染衣、煮钵等事情，一会儿没见到就问‘某某沙弥在哪里？某某年轻比丘在哪里？’像迷路的鹿一样东张西望；当别人为了剃发等事情请求说‘请暂时派某某过来一下’时，他也不给，说‘我们自己都不让他做自己的事，你们把他带去只会让他劳累’。这种人称为‘偏爱有情者’。又若有人贪爱钵、衣、铜碗、剪刀、拐杖等物品，连别人用手碰一下都不允许，别人临时借一下时，他说‘我自己爱惜这东西都不怎么用，凭什么给你们？’这种人称为‘偏爱诸行者’。如果有人对这两种对象都保持中舍、态度淡漠，就称为‘对有情与诸行中舍者’。如此，舍觉支会在远离这种偏爱有情和偏爱诸行的人、亲近对有情与诸行中舍的人，并且在行、立、坐、卧等处将心倾向于引发它的人身上生起。当这样生起后，了知：通过阿拉汉道，它的修习便达到了圆满。

Sattasaṅkhārakelāyanapuggalaparivajjanatāti ettha yo puggalo gihi vā attano puttadhītādike, pabbajito vā attano antevāsikasamānupajjhāyakādike mamāyati, sahattheneva nesaṃ kesacchedanasūcikammacīvaradhovanarajanapattapacanādīni karoti, muhuttampi apassanto ‘‘asuko sāmaṇero kuhiṃ, asuko daharo kuhi’’nti bhantamigo viya ito cito ca āloketi , aññena kesacchedanādīnaṃ atthāya ‘‘muhuttaṃ tāva asukaṃ pesethā’’ti yācīyamānopi ‘‘amhepi taṃ attano kammaṃ na kārema, tumhe taṃ gahetvā kilamessathā’’ti na deti. Ayaṃ sattakelāyano nāma. Yo pana pattacīvarathālakakattarayaṭṭhiādīni mamāyati, aññassa hatthena parāmasitumpi na deti, tāvakālikaṃ yācito ‘‘mayampi idaṃ mamāyantā na paribhuñjāma, tumhākaṃ kiṃ dassāmā’’ti vadati. Ayaṃ saṅkhārakelāyano nāma. Yo pana tesu dvīsupi vatthūsu majjhatto udāsino. Ayaṃ sattasaṅkhāramajjhatto nāma. Iti ayaṃ upekkhāsambojjhaṅgo evarūpaṃ sattasaṅkhārakelāyanaṃ puggalaṃ ārakā parivajjantassāpi, sattasaṅkhāramajjhattapuggalaṃ sevantassāpi, ṭhānanisajjādīsu taduppādanatthaṃ ninnapoṇapabbhāracittassāpi uppajjati. Evaṃ uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hotīti pajānāti.

1228‘如是或于内’等：这就是说，如此把握自己或他人的七觉支，或有时把握自己的觉支，有时把握他人的觉支，在诸法上持续地随观法而安住。而这里觉支的生与灭，应经由它们现行的生起与消退来了知。此后所说的方式和前面一样。

Iti ajjhattaṃ vāti evaṃ attano vā satta sambojjhaṅge pariggaṇhitvā, parassa vā, kālena vā attano, kālena vā parassa bojjhaṅge pariggaṇhitvā dhammesu dhammānupassī viharati. Samudayavayā panettha bojjhaṅgānaṃ nibbattinirodhavasena veditabbā. Ito paraṃ vuttanayameva.

1229这里只是通过把捉持觉支的念连结为‘苦圣谛’等，应知这位把捉觉支的比丘的出离之门。其余内容与前相同。

Kevalañhi idha bojjhaṅgapariggāhikā sati dukkhasaccanti evaṃ yojanaṃ katvā bojjhaṅgapariggāhakassa bhikkhuno niyyānamukhaṃ veditabbaṃ. Sesaṃ tādisamevāti.

1385觉支部分注释结束。

Bojjhaṅgapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.

1386四谛分注释

Catusaccapabbavaṇṇanā

119像这样，以七觉支对法随观进行解析之后，现在为了通过四谛来解析，世尊又说了‘再者，诸比丘……’等开头的话。

119. Evaṃ sattabojjhaṅgavasena dhammānupassanaṃ vibhajitvā idāni catusaccavasena vibhajituṃ puna caparantiādimāha.

1231这里，‘如实地了知此是苦’是指：将渴爱排除在外，对于三界中的诸法，如其自性地了知‘这是苦’；对于正是此苦的能生、能集起的前世渴爱，了知‘这是苦的集’；对于这两者都不再生起的涅槃，了知‘这是苦的灭’；对于遍知苦、断除集、证得灭的圣道，了知‘这是导向苦灭之道’，如其自性地了知。这是它的义理。其余的圣谛解说，在《清净道论》中已详细阐明。

Tattha idaṃ dukkhanti yathābhūtaṃ pajānātīti ṭhapetvā taṇhaṃ tebhūmake dhamme ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathāsabhāvato pajānāti, tasseva kho pana dukkhassa janikaṃ samuṭṭhāpikaṃ purimataṇhaṃ ‘‘ayaṃ dukkhasamudayo’’ti, ubhinnaṃ appavattiṃ nibbānaṃ ‘‘ayaṃ dukkhanirodho’’ti, dukkhaparijānanaṃ samudayapajahanaṃ nirodhasacchikaraṇaṃ ariyamaggaṃ ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathāsabhāvato pajānātīti attho. Avasesā ariyasaccakathā visuddhimagge vitthāritāyeva.

1232‘如是或于内’等等：就是指像这样把握了自己的四圣谛，或者把握他人的四圣谛，或者有时把握自己的、有时把握他人的四圣谛，如此在诸法中随观法而住。而这里所谓四谛的‘生灭’，应当按照可能的情形，从它们的生起和止息来理解。之后的解说，与前面所说的方式相同。

Iti ajjhattaṃ vāti evaṃ attano vā cattāri saccāni pariggaṇhitvā, parassa vā, kālena vā attano, kālena vā parassa cattāri saccāni pariggaṇhitvā dhammesu dhammānupassī viharati. Samudayavayā panettha catunnaṃ saccānaṃ yathāsambhavato uppattinivattivasena veditabbā. Ito paraṃ vuttanayameva.

1233在这里，仅仅是把把握四圣谛的念，与‘苦圣谛’等相联结，就可以知道那位把握圣谛的比丘的出离门路。其余的跟前面一样。

Kevalañhi idha catusaccapariggāhikā sati dukkhasaccanti evaṃ yojanaṃ katvā saccapariggāhakassa bhikkhuno niyyānamukhaṃ veditabbaṃ. Sesaṃ tādisamevāti.

1391四谛部分的注释结束。

Catusaccapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.

1234至此为止，一共宣说了二十一种业处，即：入出息念、四威仪、四正知、三十二身分、四界差别、九种墓墟观、受随观、心随观、盖的把握、蕴的把握、处的把握、觉支的把握和谛的把握。其中，入出息念、三十二身分和九种墓墟观，这十一种是安止业处。但是长部诵者大西瓦长老说：‘九种墓墟观是作为过患随观来讲的。’因此，按照他的观点，安止业处只有两种，其余的都属于近行业处。那么，在所有这些业处中，是否都会生起倾向（abhinivesa）呢？并不会。因为在威仪、正知、盖和觉支当中，倾向不会生起，而在其余的业处中则会生起。然而，大西瓦长老却说：‘在这些当中也会生起倾向。因为他是这样把握的：我有四威仪吗？还是没有？我有四正知吗？还是没有？我有五盖吗？还是没有？我有七觉支吗？还是没有？因此，在一切处都会生起倾向。’

Ettāvatā ānāpānaṃ catuiriyāpathaṃ catusampajaññaṃ dvattiṃsākāraṃ catudhātuvavatthānaṃ navasivathikā vedanānupassanā cittānupassanā nīvaraṇapariggaho khandhapariggaho āyatanapariggaho bojjhaṅgapariggaho saccapariggahoti ekavīsati kammaṭṭhānāni vuttāni. Tesu ānāpānaṃ dvattiṃsākāro navasivathikāti ekādasa appanākammaṭṭhānāni honti. Dīghabhāṇakamahāsīvatthero pana ‘‘navasivathikā ādīnavānupassanāvasena vuttā’’ti āha. Tasmā tassa matena dveyeva appanākammaṭṭhānāni, sesāni upacārakammaṭṭhānāni. Kiṃ panetesu sabbesu abhiniveso jāyatīti? Na jāyati. Iriyāpathasampajaññanīvaraṇabojjhaṅgesu hi abhiniveso na jāyati, sesesu jāyatīti. Mahāsīvatthero panāha – ‘‘etesupi abhiniveso jāyati, ayañhi atthi nu kho me cattāro iriyāpathā, udāhu natthi, atthi nu kho me catusampajaññaṃ, udāhu natthi, atthi nu kho me pañcanīvaraṇā, udāhu natthi, atthi nu kho me sattabojjhaṅgā, udāhu natthīti evaṃ pariggaṇhāti, tasmā sabbattha abhiniveso jāyatī’’ti.

137“Yo hi koci, bhikkhave”（诸比丘，无论何人）：这指的是无论是比丘、比丘尼、优婆塞或优婆夷。“Evaṃ bhāveyya”（应如此修习）：即从最初所说的修习次第来修习。“Pāṭikaṅkha”（可预期）：意为应当预期，必定会发生。“Aññā”：指阿罗汉果。“Sati vā upādiseseti”（若有余依存在）：即若执取的残余（upādānasesa）还存在、尚未完全灭尽。“Anāgāmitā”：即不来果的状态（anāgāmibhāva）。

137.Yo hi koci, bhikkhaveti yo hi koci bhikkhu vā bhikkhunī vā upāsako vā upāsikā vā. Evaṃ bhāveyyāti ādito paṭṭhāya vuttena bhāvanānukkamena bhāveyya. Pāṭikaṅkhanti paṭikaṅkhitabbaṃ, avassaṃ bhāvīti attho. Aññāti arahattaṃ. Sati vā upādiseseti upādānasese vā sati aparikkhīṇe. Anāgāmitāti anāgāmibhāvo.

1236如此，通过七年时间说明教法的导引性之后，为了显示比那更短的时间，世尊说了“tiṭṭhantu, bhikkhave”等。这一切都是依于中等的可引导的补特伽罗（majjhimassa neyyapuggalassa）而说的。而对于利慧的人，则说：‘早晨受教，傍晚即证殊胜；傍晚受教，早晨即证殊胜。’（中部2.345）

Evaṃ sattannaṃ vassānaṃ vasena sāsanassa niyyānikabhāvaṃ dassetvā puna tato appatarepi kāle dassento ‘‘tiṭṭhantu, bhikkhave’’tiādimāha. Sabbampi cetaṃ majjhimasseva neyyapuggalassa vasena vuttaṃ. Tikkhapaññaṃ pana sandhāya – ‘‘pāto anusiṭṭho sāyaṃ visesaṃ adhigamissati, sāyaṃ anusiṭṭho pāto visesaṃ adhigamissatī’’ti (ma. ni. 2.345) vuttaṃ.

1237如此，世尊开示了“诸比丘，我的教法是这样能导引的”之后，便以阿罗汉果为顶点，结束了在二十一处所宣说的教示，而说道：“诸比丘，此是唯一之道……如所说者，正是依此而说。”其余的意义都是显而易见的。

Iti bhagavā ‘‘evaṃniyyānikaṃ, bhikkhave, mama sāsana’’nti dassetvā ekavīsatiyāpi ṭhānesu arahattanikūṭena desitaṃ desanaṃ niyyātento ‘‘ekāyano ayaṃ, bhikkhave, maggo…pe… iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vutta’’nti āha. Sesaṃ uttānatthamevāti.

1396《破除迷执·中部注疏》

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

1397《念处经》注释终。

Satipaṭṭhānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

1398第一品注释终。

Paṭhamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.