5. 遮那瓦萨巴经义注
1《迦那瓦沙巴经》的注释
5. Janavasabhasuttavaṇṇanā
2对难提迦等地授记的注释
Nātikiyādibyākaraṇavaṇṇanā
273-275“如是我闻”等即是《迦那瓦沙巴经》。这里对不明显词句的注释如下：「于周边的各个地区」是指在各处四周的地区里。「侍奉者」是指对佛、法、僧的侍奉者。「于诸趣」是指在智慧与福德的投生趣中。「于迦尸、憍萨罗」是指在迦尸国与憍萨罗国，也就是迦尸国境和憍萨罗国境。这个解释方式通用于所有地方。然而，在鸯伽、摩揭陀、臾那迦、剑浮阇、阿湿迦、阿槃提这六国中，他并不给予授记。在十六个大国中，他仅对前面十个进行授记。「难提迦人」是指难提迦村的居民。
273-275.Evaṃme sutanti janavasabhasuttaṃ. Tatrāyaṃ anuttānapadavaṇṇanā – parito parito janapadesūti samantā samantā janapadesu. Paricāraketi buddhadhammasaṅghānaṃ paricārake. Upapattīsūti ñāṇagatipuññānaṃ upapattīsu. Kāsikosalesūti kāsīsu ca kosalesu ca, kāsiraṭṭhe ca kosalaraṭṭhe cāti attho. Esa nayo sabbattha. Aṅgamagadhayonakakambojaassakaavantiraṭṭhesu pana chasu na byākaroti. Imesaṃ pana soḷasannaṃ mahājanapadānaṃ purimesu dasasuyeva byākaroti. Nātikiyāti nātikagāmavāsino.
2「由于那个」是指他们所具有的不来者等状态。「听闻」是指他们听闻了世尊以一切知智审察之后所做出的授记答问，并因此对不来者等状态得到了确定。正是由于这不来者等状态，他们心生欢喜。不过，在注疏当中，「由于那个」的“那个”指的是“那些难提迦人”。在这层意思里，na 字只是用作一个无实义的虚词。
Tenāti tena anāgāmiādibhāvena. Sutvāti sabbaññutaññāṇena paricchinditvā byākarontassa bhagavato pañhābyākaraṇaṃ sutvā tesaṃ anāgāmiādīsu niṭṭhaṅgatā hutvā. Tena anāgāmiādibhāvena attamanā ahesuṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana tenāti te nātikiyāti vuttaṃ. Etasmiṃ atthe na-kāro nipātamattaṃ hoti.
5关于阿难叙说的注释
Ānandaparikathāvaṇṇanā
277「正以称扬世尊的方式」是指他这样称扬世尊：“啊！佛陀真是奇妙！啊！法真是奇妙！啊！僧真是奇妙！啊！法被善说！”他就这样称扬着命终了。「众人得净信」是指：“我们的父亲、母亲、兄弟、姐妹、儿子、女儿、朋友，曾经和我们一起吃饭，一起睡觉，我们对他做过这样那样让他欢喜的事情。如今听说他已是不来者、一来者或须陀洹。啊！真是善哉！啊！真是妙极了！”这样，大众便生起了净信。
277.Bhagavantaṃ kittayamānarūpoti aho buddho, aho dhammo, aho saṅgho; aho dhammo svākkhātoti evaṃ kittayantova kālamakāsi. Bahujano pasīdeyyāti amhākaṃ pitā mātā bhātā bhaginī putto dhītā sahāyako, tena amhehi saddhiṃ ekato bhuttā, ekato sayitā, tassa idañcidañca manāpaṃ akarimha, so kira anāgāmī sakadāgāmī sotāpanno; aho sādhu, aho suṭṭhūti evaṃ bahujano pasādaṃ āpajjeyya.
278「趣」是指智慧之趣。「死后趣」就是指智慧之死后趣。「我看见」是问看见了哪些人？答道：看见了二百四十万人。
278.Gatinti ñāṇagatiṃ. Abhisamparāyanti ñāṇābhisamparāyameva. Addasā khoti kittake jane addasa? Catuvīsatisatasahassāni.
279「见已安静者」是指见到相状安静的人。「如兄弟」是表示极度闪耀、极度光耀。「诸根」是指包括意根在内的六根。「我亲眼看见了，阿难啊」意思是，并不是十个、二十个、一百个、一千个，他说他所看见的，是不多不少正好二十四万人。
279.Upasantapadissoti upasantadassano. Bhātirivāti ativiya bhāti, ativiya virocati. Indriyānanti manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ. Addasaṃ kho ahaṃ ānandāti neva dasa, na vīsati, na sataṃ, na sahassaṃ, anūnādhikāni catuvīsatisatasahassāni addasanti āha.
9迦那瓦沙巴夜叉的注释
Janavasabhayakkhavaṇṇanā
280看到这么多人依靠我脱离了痛苦，我心中生起了强烈的喜悦，心变得清净。由于心清净，由心所生的血液也变得清净；血液清净之后，包括意根在内的六根也都变得清净。说了这些之后，接着便说：“那时，阿难陀……”等语。在这里，由于那个夜叉听闻了世尊的说法后，成为十一万民众的为首者，并证得了入流果，所以他得名为迦那瓦沙巴。
280. Disvā pana me ettako jano maṃ nissāya dukkhā pamuttoti balavasomanassaṃ uppajji, cittaṃ pasīdi, cittassa pasannattā cittasamuṭṭhānaṃ lohitaṃ pasīdi, lohitassa pasannattā manacchaṭṭhāni indriyāni pasīdiṃsūti sabbamidaṃ vatvā atha kho ānandātiādimāha. Tattha yasmā so bhagavato dhammakathaṃ sutvā dasasahassādhikassa janasatasahassassa jeṭṭhako hutvā sotāpanno jāto, tasmā janavasabhotissa nāmaṃ ahosi.
7「从此七」指从这个天界死后往生七次。「从彼七」指从那个人间死后往生七次。「十四轮回」指所有十四种蕴的相续。「我随念住处」即以生命体性而了知住处。「我昔日居住之处」指我昔日在天界曾与多闻天王同住，在人间曾为国王，在此有身之前我曾居住过。由于昔日这样居住，加上如今成了入流者，又在三事中积累了大量福德，凭借此福德力，我虽有往上界受生的能力，但因为对长久居住之处的强烈眷恋，便就在这里出生了。
Ito sattāti ito devalokā cavitvā satta. Tato sattāti tato manussalokā cavitvā satta. Saṃsārāni catuddasāti sabbāpi catuddasakhandhapaṭipāṭiyo. Nivāsamabhijānāmīti jātivasena nivāsaṃ jānāmi. Yattha me vusitaṃ pureti yattha devesu ca vessavaṇassa sahabyataṃ upagatena manussesu ca rājabhūtena ito attabhāvato pureyeva mayā vusitaṃ. Pure evaṃ vusitattā eva ca idāni sotāpanno hutvā tīsu vatthūsu bahuṃ puññaṃ katvā tassānubhāvena upari nibbattituṃ samatthopi dīgharattaṃ vusitaṭṭhāne nikantiyā balavatāya ettheva nibbatto.
281「而且我的期望持续存在」这句显示：我并非只作为入流者而放逸散漫地过日子，而是为了证得一来者道而发起了观，表现出“今天、今天就要证悟”这样充满热忱地安住。「自从那时」指在兰提瓦园第一次见到世尊而成为入流者的那一天，针对那时所说。“大德！自从那时起，我于长时中自知为不退堕者，即知不退堕」这句话的意思是：从那天开始，大德！我把过去十四种有身所涵盖的漫长时间都看作是不退堕，我知道自己经由在兰提瓦园以入流道证得了不退堕法性。「不稀奇」就是“不寻常”。反复思量后，这件事本身就是稀奇：因为一些事情出行，竟在半路上遇见了世尊。还有一件事也很稀奇：我从多闻天王亲自在集会中的说法那里听到的，与见到世尊时的情形完全一样。两种因缘：就是半路上遇见的这个事实，以及想要转述从多闻天王面前亲闻说法的这个愿望。
281.Āsā ca pana me santiṭṭhatīti imināhaṃ sotāpannoti na suttappamattova hutvā kālaṃ vītināmesiṃ. Sakadāgāmimaggatthāya pana me vipassanā āraddhā. Ajjeva ajjeva paṭivijjhissāmīti evaṃ saussāho viharāmīti dasseti. Yadaggeti laṭṭhivanuyyāne paṭhamadassane sotāpannadivasaṃ sandhāya vadati. Tadagge ahaṃ, bhante, dīgharattaṃ avinipāto avinipātaṃ sañjānāmīti taṃdivasaṃ ādiṃ katvā, ahaṃ, bhante, purimaṃ catuddasaattabhāvasaṅkhātaṃ dīgharattaṃ avinipāto laṭṭhivanuyyāne sotāpattimaggavasena adhigataṃ avinipātadhammataṃ sañjānāmīti attho. Anacchariyanti anuacchariyaṃ. Cintayamānaṃ punappunaṃ acchariyamevidaṃ yaṃ kenacideva karaṇīyena gacchanto bhagavantaṃ antarāmagge addasaṃ. Idampi acchariyaṃ yañca vessavaṇassa mahārājassa sayaṃparisāya bhāsato bhagavato diṭṭhasadisameva sammukhā sutaṃ. Dve paccayāti antarāmagge diṭṭhabhāvo ca vessavaṇassa sammukhā sutaṃ ārocetukāmatā ca.
13天众集会处注释
Devasabhāvaṇṇanā
282「已聚集」为什么聚集？据说他们因四种原因而聚集：为了进行入雨安居的集会，为了进行自恣的集会，为了听法，以及为了享受巴利恰答咖树的游戏。这里，“明天是入雨安居日”——在阿沙荼月的满月那天，两个天界的众天人都会聚集在善法堂的天众集会处，一起商议：“在某寺院有一位比丘入雨安居，在某寺院有两位、三位、四位、五位、十位、二十位、三十位、四十位、五十位、一百位、一千位比丘入雨安居，在这些地方，你们要为诸位尊者妥善安排守护。”这样，入雨安居的集会就完成了。
282.Sannipatitāti kasmā sannipatitā? Te kira catūhi kāraṇehi sannipatanti. Vassūpanāyikasaṅgahatthaṃ, pavāraṇāsaṅgahatthaṃ, dhammasavanatthaṃ, pāricchattakakīḷānubhavanatthanti. Tattha sve vassūpanāyikāti āsāḷhīpuṇṇamāya dvīsu devalokesu devā sudhammāya devasabhāya sannipatitvā mantenti asukavihāre eko bhikkhu vassūpagato, asukavihāre dve tayo cattāro pañca dasa vīsati tiṃsaṃ cattālīsaṃ paññāsaṃ sataṃ sahassaṃ bhikkhū vassūpagatā, etthettha ṭhāne ayyānaṃ ārakkhaṃ susaṃvihitaṃ karothāti evaṃ vassūpanāyikasaṅgaho kato hoti.
10那时也同样是因为这个原因而聚集的。「这是他们的座位」：这是四大王的座位。他们坐下之后，然后才是我们的座位。
Tadāpi eteneva kāraṇena sannipatitā. Idaṃ tesaṃ hoti āsanasminti idaṃ tesaṃ catunnaṃ mahārājānaṃ āsanaṃ hoti. Evaṃ tesu nisinnesu atha pacchā amhākaṃ āsanaṃ hoti.
11“为了那件事”：即为了入雨安居这件事。“思惟了那件事、商议了那件事”：即为了守护住在阿兰若的比丘僧团而思惟了那件事。在此处，“你们要为出雨安居的比丘僧团安排好守护”：是与四大王一起商议后说的。“已说之语”也是“ti”：三十三位天子说，四大王被称为“已说之语”。同样，三十三位天子随教诫，其他天子则被称为“被随教诫之语”。不过，这两句中的“ti”仅仅是一个不变词。“未离去”：指没有离去。
Yenatthenāti yena vassūpanāyikatthena. Taṃ atthaṃ cintayitvā taṃ atthaṃ mantayitvāti taṃ araññavāsino bhikkhusaṅghassa ārakkhatthaṃ cintayitvā. Etthettha vuṭṭhabhikkhusaṅghassa ārakkhaṃ saṃvidahathāti catūhi mahārājehi saddhiṃ mantetvā. Vuttavacanāpi tanti tettiṃsa devaputtā vadanti, mahārājāno vuttavacanā nāma. Tathā tettiṃsa devaputtā paccānusāsanti, itare paccānusiṭṭhavacanā nāma. Padadvayepi pana tanti nipātamattameva. Avipakkantāti agatā.
283“广大”：指广博、巨大。“天威神力”：指那一切天人的衣饰、庄严、宫殿和身体的光明，能遍满十二由旬。而大福德者的身光，则能遍满一百由旬。（常童子梵天的光明）超越了那样的天威神力。
283.Uḷāroti vipulo mahā. Devānubhāvanti yā sā sabbadevatānaṃ vatthālaṅkāravimānasarīrānaṃ pabhā dvādasa yojanāni pharati. Mahāpuññānaṃ pana sarīrappabhā yojanasataṃ pharati. Taṃ devānubhāvaṃ atikkamitvā.
13「这是梵天的前行相」:正如太阳升起之前,曙光就是它的前导、它的前行相;同样,这也是梵天的「前行相」。这是在阐明这个意思。
Brahmunohetaṃ pubbanimittanti yathā sūriyassa udayato etaṃ pubbaṅgamaṃ etaṃ pubbanimittaṃ yadidaṃ aruṇuggaṃ, evameva brahmunopi etaṃ – ‘‘pubbanimitta’’nti dīpeti.
19关于常童子梵天谈话的注释
Sanaṅkumārakathāvaṇṇanā
284“不可接近”：指无法达到，意思是三十三天的天人们看不见他。“在眼界中”：指在眼净色或视野的范围内。他不在天人们眼界的范围内，无法达到，也就是说不能胜解。低处的天人们只能看见高处的天人们所化作的粗显有身；而高处的天人们则能看见低处的天人们的有身，并且可以随自己的意愿而行。“获得喜”：就是获得喜悦。“刚刚灌顶继位”：指现在刚刚经过灌顶、继承了王位。不过这个意义，应当借助杜达伽摩尼无畏王的事迹来阐明——
284.Anabhisambhavanīyoti apattabbo, na taṃ devā tāvatiṃsā passantīti attho. Cakkhupathasminti cakkhupasāde āpāthe vā. So devānaṃ cakkhussa āpāthe sambhavanīyo pattabbo na hoti, na abhibhavatīti vuttaṃ hoti. Heṭṭhā heṭṭhā hi devatā uparūpari devānaṃ oḷārikaṃ katvā māpitameva attabhāvaṃ passituṃ sakkonti, vedapaṭilābhanti tuṭṭhipaṭilābhaṃ. Adhunābhisitto rajjenāti sampati abhisitto rajjena. Ayaṃ panattho duṭṭhagāmaṇiabhayavatthunā dīpetabbo –
15据说，他征服了三十二位泰米尔王，在阿努罗陀补罗灌顶继位后，内心充满喜悦和欢愉，整整一个月都无法入睡。于是他对比丘僧团禀告说：“尊者，我睡不着。”僧团告诉他说：“那么，大王，请您今天就受持布萨吧。”他便受持了布萨。僧团回去后，派了八位论师比丘前往，吩咐他们说：“请诵习《心双论》。”那八位论师去了之后，对国王说：“大王，请您躺下。”然后就开始诵习。国王听着诵习，便睡着了。上座们说：“不要吵醒国王。”就离开了。国王第二天日出时醒来，没见到上座们，便问：“诸位尊者去哪了？”旁边的人回答：“他们知道您已经入睡，就离去了。”国王说：“各位贤友啊，我的尊者们对于孩子们没有他们不知道的药，他们竟然连让人安睡的药都知道呢。”
So kira dvattiṃsa damiḷarājāno vijitvā anurādhapure pattābhiseko tuṭṭhasomanassena māsaṃ niddaṃ na labhi, tato – ‘‘niddaṃ na labhāmi, bhante’’ti bhikkhusaṅghassa ācikkhi. Tena hi, mahārāja, ajja uposathaṃ adhiṭṭhāhīti. So ca uposathaṃ adhiṭṭhāsi. Saṅgho gantvā – ‘‘cittayamakaṃ sajjhāyathā’’ti aṭṭha ābhidhammikabhikkhū pesesi. Te gantvā – ‘‘nipajja tvaṃ, mahārājā,’’ti vatvā sajjhāyaṃ ārabhiṃsu. Rājā sajjhāyaṃ suṇantova niddaṃ okkami. Therā – rājānaṃ mā pabodhayitthāti pakkamiṃsu. Rājā dutiyadivase sūriyuggamane pabujjhitvā there apassanto – ‘‘kuhiṃ ayyā’’ti pucchi. Tumhākaṃ niddokkamanabhāvaṃ ñatvā gatāti. Natthi, bho, mayhaṃ ayyakassa dārakānaṃ ajānanakabhesajjaṃ nāma, yāva niddābhesajjampi jānanti yevāti āha.
16“五髻”：指变化成类似五髻乾闼婆的模样。据说，一切天神都珍爱五髻乾闼婆天子的有身，所以梵天也化现成那样一个形态出现。“以结跏趺坐而坐”：就是盘起结跏趺坐而坐。
Pañcasikhoti pañcasikhagandhabbasadiso hutvā. Pañcasikhagandhabbadevaputtassa kira sabbadevatā attabhāvaṃ mamāyanti. Tasmā brahmāpi tādisaṃyeva attabhāvaṃ nimminitvā pāturahosi. Pallaṅkena nisīdīti pallaṅkaṃ ābhujitvā nisīdi.
17“流散”：指完全释放，毫无障碍。“可识”：意思是能让人清楚地了知义理。“优美”：即甜美、柔和。“可听”：指值得听闻，听来悦耳。“密聚”：指浑然一体，毫不松散。“不乱”：即非常清晰，不散乱。“甚深”：指声音从脐部根本之处生起，显得非常深沉，不是仅仅依靠舌、齿、唇、腭等部分击打而发出的。因为那样发出的声音既不动听，也无法传得很远。“出妙音”：就像大雨降下的声音，或是大鼓的声音那样，能发出洪亮的响声。在这里，还应知道，后面的每一句，其实都是为了进一步说明前面那句所要表达的意义。“随众”：指与会的大众有多少，他就相应地让同等数量的人都能了知；他的声音只在会场内部回响，不会传到外面去。至于“若有任何人等”这一段开始，是为了说明他是为了利益多数众生而行道。“归依”：说的并不是那些随随便便就归依的人，而是指那些无疑无惑、真实领受归依的人。“充满乾闼婆身”：就是充满了乾闼婆天神的群体。这是说：自从我们的导师出现在世间以来，六欲天界等各处的会众，就如同倒满了的容器、如同连绵不断的芦苇林一样，无有间断地不断产生。
Vissaṭṭhoti sumutto apalibuddho. Viññeyyoti atthaviññāpano. Mañjūti madhuro mudu. Savanīyoti sotabbayuttako kaṇṇasukho. Bindūti ekagghano. Avisārīti suvisado avippakiṇṇo. Gambhīroti nābhimūlato paṭṭhāya gambhīrasamuṭṭhito, na jivhādantaoṭṭhatālumattappahārasamuṭṭhito. Evaṃ samuṭṭhito hi amadhuro ca hoti, na ca dūraṃ sāveti. Ninnādīti mahāmeghamudiṅgasaddo viya ninnādayutto. Apicettha pacchimaṃ pacchimaṃ padaṃ purimassa purimassa atthoyevāti veditabbo. Yathāparisanti yattakā parisā, tattakameva viññāpeti. Anto parisāyaṃ yevassa saddo samparivattati, na bahiddhā vidhāvati. Ye hi kecīti ādi bahujanahitāya paṭipannabhāvadassanatthaṃ vadati. Saraṇaṃ gatāti na yathā vā tathā vā saraṇaṃ gate sandhāya vadati. Nibbematikagahitasaraṇe pana sandhāya vadati. Gandhabbakāyaṃ paripūrentīti gandhabbadevagaṇaṃ paripūrenti. Iti amhākaṃ satthu loke uppannakālato paṭṭhāya cha devalokādīsu piṭṭhaṃ koṭṭetvā pūritanāḷi viya saravananaḷavanaṃ viya ca nirantaraṃ jātaparisāti āha.
24对修习神足的解说
Bhāvitaiddhipādavaṇṇanā
287「乃至……善施设」：那位世尊、我的导师，对这些法的施设和宣说非常完善。在这段文中，「神足」：以成就的意义称为「神」，以安立的意义称为「足」，应该这样来理解。「以神足之全能」：指因为神足的能力充分。「以神足之自在」：指因为达到神足自在的状态，意思是说，由于反复不断地修习，而能熟练自在地运用。「以神足之变现」：指因为能够变现神足的境界，也就是为了用各种方式来展示而做。在「具足欲定勤行」等句子中，「欲定」是指以欲为因、或者以欲为增上的定，这是将想要做的欲求作为主导而获得的定的同义词。「勤行」是指那些被称为勤策的诸行，这是完成四种作用的正勤精进的同义语。「具足」就是具备了欲定和勤行。「神足」：从成果的角度来说，是以成就的意义，或者，依止这些法，众生能够成就、增长、达到殊胜——这些被称之为「神」的、与神通心相应的欲定和勤行等法，从作为安立基础的意义来说就是「足」，而其余的心、心所聚就是「足」的含义。正如所说的：「神足，就是指在那种情况下的受蕴、想蕴、行蕴、识蕴。」（《分别论》434）其余的句子也应当按照这个方法来理解。正如把以欲作为主导而获得的定称为「欲定」，同样地，把以精进、以心、以观作为主导而获得的定，就称为「精进定」、「心定」、「观定」。再者，近行定是「足」，初禅是「神」；带有近行的初禅是「足」，二禅是「神」；像这样，前一部分是「足」，后一部分是「神」，这里的义理应该如此理解。关于神足的详细解说，在《清净道论》和《分别论注》中已经说过了。
287.Yāvasupaññattā cime tena bhagavatāti tena mayhaṃ satthārā bhagavatā yāva supaññattā yāva sukathitā. Iddhipādāti ettha ijjhanaṭṭhena iddhi, patiṭṭhānaṭṭhena pādāti veditabbā. Iddhipahutāyāti iddhipahonakatāya. Iddhivisavitāyāti iddhivipajjanabhāvāya, punappunaṃ āsevanavasena ciṇṇavasitāyāti vuttaṃ hoti. Iddhivikubbanatāyāti iddhivikubbanabhāvāya, nānappakārato katvā dassanatthāya. Chandasamādhippadhānasaṅkhārasamannāgatantiādīsu chandahetuko chandādhiko vā samādhi chandasamādhi, kattukamyatāchandaṃ adhipatiṃ karitvā paṭiladdhasamādhissetaṃ adhivacanaṃ. Padhānabhūtā saṅkhārā padhānasaṅkhārā. Catukiccasādhakassa sammappadhānavīriyassetaṃ adhivacanaṃ. Samannāgatanti chandasamādhinā ca padhānasaṅkhārena ca upetaṃ. Iddhipādanti nipphattipariyāyena ijjhanaṭṭhena vā, ijjhanti etāya sattā iddhā vuddhā ukkaṃsagatā hontīti iminā vā pariyāyena iddhīti saṅkhyaṃ gatānaṃ abhiññācittasampayuttānaṃ chandasamādhipadhānasaṅkhārānaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena pādabhūto sesacittacetasikarāsīti attho. Vuttañhetaṃ – ‘‘iddhipādoti tathābhūtassa vedanākkhandho, saññākkhandho, saṅkhārakkhandho viññāṇakkhandho’’ti (vibha. 434). Iminā nayena sesesupi attho veditabbo. Yatheva hi chandaṃ adhipatiṃ karitvā paṭiladdhasamādhi chandasamādhīti vutto, evaṃ vīriyaṃ, cittaṃ, vīmaṃsaṃ adhipatiṃ karitvā paṭiladdhasamādhi vīmaṃsāsamādhīti vuccati. Apica upacārajjhānaṃ pādo, paṭhamajjhānaṃ iddhi. Saupacāraṃ paṭhamajjhānaṃ pādo, dutiyajjhānaṃ iddhīti evaṃ pubbabhāge pādo, aparabhāge iddhīti evamettha attho veditabbo. Vitthārena iddhipādakathā visuddhimagge ca vibhaṅgaṭṭhakathāya ca vuttā.
19然而，有一些人说：「神是已成就的，神足是未成就的。」为了破斥他们的这种说法，在《阿毗达摩》中引用了名叫「后细品」的一段经文：「有四种神足：欲神足、精进神足、心神足、观神足。其中，什么是欲神足？比丘在某个时候，为了舍断各种邪见，为了证得第一地，而修习出世间、能导出、趋向减损的禅那，即远离诸欲……具足初禅而住，是苦迟通。在那个时候，所有生起的欲求、想要、想要做的意愿、善法的欲，这就称为欲神足，其余的法是与欲神足相应的。」（《分别论》458）这些完全是从出世间的角度来讲的。在这里，赖吒和罗长老是以欲为重心而证得出世间法；首那长老是以精进为重心；桑菩多长老是以心为重心；尊者摩诃罗阇是以观为重心。
Keci pana ‘‘nipphannā iddhi. Anipphanno iddhipādo’’ti vadanti, tesaṃ vādamaddanatthāya abhidhamme uttaracūḷikavāro nāma ābhato – ‘‘cattāro iddhipādā chandiddhipādo, vīriyiddhipādo, cittiddhipādo, vīmaṃsiddhipādo. Tattha katamo chandiddhipādo? Idha bhikkhu yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhāpaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ. Yo tasmiṃ samaye chando chandikatā kattukamyatā kusalo dhammacchando, ayaṃ vuccati chandiddhipādo, avasesā dhammā chandiddhipādasampayuttā’’ti (vibha. 458). Ime pana lokuttaravaseneva āgatā. Tattha raṭṭhapālatthero chandaṃ dhuraṃ katvā lokuttaraṃ dhammaṃ nibbattesi. Soṇatthero vīriyaṃ dhuraṃ katvā, sambhūtatthero cittaṃ dhuraṃ katvā, āyasmā mogharājā vīmaṃsaṃ dhuraṃ katvāti.
20在这里，譬如四位大臣的儿子，他们都渴望获得官位而亲近国王。其中有一个人，热衷于侍奉，他了解国王的意向和喜好，日夜不懈地服侍，从而赢得了国王的欢心，获得了官位。就像这个人一样，应该知道这就是以「欲」为主导而证得出世间法的人。
Tattha yathā catūsu amaccaputtesu ṭhānantaraṃ patthetvā rājānaṃ upanissāya viharantesu eko upaṭṭhāne chandajāto rañño ajjhāsayañca ruciñca ñatvā divā ca ratto ca upaṭṭhahanto rājānaṃ ārādhetvā ṭhānantaraṃ pāpuṇi. Yathā so, evaṃ chandadhurena lokuttaradhammanibbattako veditabbo.
21另外有一个人心想：「谁能够天天去侍奉呢？等到有事情发生的时候，我再靠勇力去博取他的满意吧。」后来边境发生叛乱，国王派遣他去，他凭着勇力摧毁敌军而获得了官位。就像这个人一样，应该知道这就是以「精进」为主导而证得出世间法的人。
Eko pana – ‘‘divase divase upaṭṭhātuṃ ko sakkoti, uppanne kicce parakkamena ārādhessāmī’’ti kupite paccante raññā pahito parakkamena sattumaddanaṃ katvā ṭhānantaraṃ pāpuṇi. Yathā so, evaṃ vīriyadhurena lokuttaradhammanibbattako veditabbo.
22又有一个人心想：「天天去侍奉，甚至用胸口去挡箭雨，这些都太辛苦了，我要靠谋略的力量去博取他的满意。」因为他精熟于武士的学问，就运用策略计谋赢得了国王的欢心，从而获得了官位。就像这个人一样，应该知道这就是以「心」为主导而证得出世间法的人。
Eko – ‘‘divase divase upaṭṭhānampi urena sattisarapaṭicchannampi bhāroyeva, mantabalena ārādhessāmī’’ti khattavijjāya kataparicayattā mantasaṃvidhānena rājānaṃ ārādhetvā ṭhānantaraṃ pāpuṇāti. Yathā so, evaṃ cittadhurena lokuttaradhammanibbattako veditabbo.
23最后一个人心想：「要这些侍奉、勇力、谋略干什么？国王们会把官位赐给出身高贵的人，当他赐予这样的人时，自然也会给我。」他仅仅是依靠出身的高贵而获得了官位。就像这个人一样，应该知道这就是依靠极清净的「观」，以「观」为主导而证得出世间法的人。
Aparo – ‘‘kiṃ imehi upaṭṭhānādīhi, rājāno nāma jātisampannassa ṭhānantaraṃ denti, tādisassa dento mayhaṃ dassatī’’ti jātisampattimeva nissāya ṭhānantaraṃ pāpuṇi, yathā so, evaṃ suparisuddhaṃ vīmaṃsaṃ nissāya vīmaṃsadhurena lokuttaradhammanibbattako veditabbo.
24「多种的」就是指种种的、各式各样的。「神变类」就是指神变的各种部分或种类。
Anekavihitanti anekavidhaṃ. Iddhividhanti iddhikoṭṭhāsaṃ.
32三种得机会的解释
Tividhaokāsādhigamavaṇṇanā
288「证得乐」：是为了证得禅那乐、道乐和果乐。「相应」：指与之相应的心的状态。「圣法」：指由圣者、世尊、佛陀所宣说的法。「听闻」：指在导师面前，或由比丘、比丘尼等所教导时，去听闻。「如理作意」：指以方便、以途径、以原因，用‘无常’等方式来作意。‘所谓如理作意，就是方便的作意、途径的作意，也就是对于无常作意“无常”，对于苦作意“苦”，对于无我作意“无我”，对于不净作意“不净”；或者是随顺真理的心转向、再转向、倾向、等持、作意。这便称为如理作意。’在这样的如理作意中，发动业行——这是它的含义。「不相应」：指远离对住所的欲和烦恼的欲而安住。「乐生起」：指生起初禅的乐。「从乐而有更大的喜悦」：指从等至出定的人，以禅那乐为条件，接连不断地生起喜悦。「微喜」：是以满意为相状、微弱的喜。「欢悦」：指较强的喜和悦。「第一得机会」：是指初禅镇伏了五盖，取得自己的机会而安住，因此称为“第一得机会”。
288.Sukhassādhigamāyāti jhānasukhassa maggasukhassa phalasukhassa ca adhigamāya. Saṃsaṭṭhoti sampayuttacitto. Ariyadhammanti ariyena bhagavatā buddhena desitaṃ dhammaṃ. Suṇātīti satthu sammukhā bhikkhubhikkhunīādīhi vā desiyamānaṃ suṇāti. Yoniso manasikarotīti upāyato pathato kāraṇato ‘anicca’ntiādivasena manasi karoti. ‘‘Yoniso manasikāro nāma upāyamanasikāro pathamanasikāro, anicce aniccanti dukkhe dukkhanti anattani anattāti asubhe asubhanti saccānulomikena vā cittassa āvaṭṭanā anvāvaṭṭanā ābhogo samannāhāro manasikāro, ayaṃ vuccati yonisomanasikāro’’ti. Evaṃ vutte yonisomanasikāre kammaṃ ārabhatīti attho. Asaṃsaṭṭhoti vatthukāmehipi kilesakāmehipi asaṃsaṭṭho viharati. Uppajjati sukhanti uppajjati paṭhamajjhānasukhaṃ. Sukhā bhiyyo somanassanti samāpattito vuṭṭhitassa jhānasukhapaccayā aparāparaṃ somanassaṃ uppajjati. Pamudāti tuṭṭhākārato dubbalapīti. Pāmojjanti balavataraṃ pītisomanassaṃ. Paṭhamo okāsādhigamoti paṭhamajjhānaṃ pañcanīvaraṇāni vikkhambhetvā attano okāsaṃ gahetvā tiṭṭhati, tasmā ‘‘paṭhamo okāsādhigamo’’ti vuttaṃ.
26「粗显」：在这里，身行和语行是粗显的，这没问题，但心行为什么是粗显的呢？因为心行还没有被断除。身行确实在第四禅时被断除，语行在第二禅时被断除，而心行则在灭尽定中断除。这样一来，即使身行和语行被断除了，心行却仍然存在，所以，相对于那些已被断除的行，心行就被称为粗显。「乐」：指从灭尽定出起时，所生起的第四禅果等至的乐。从乐而有更大的喜悦：从果等至出起的人，接连不断地生起喜悦。「第二得机会」：第四禅镇伏了乐和苦，取得自己的机会而安住，因此称为“第二得机会”。这里，第二禅和第三禅在第四禅被提及时，就已经包含在内了，所以没有单独说明。
Oḷārikāti ettha kāyavacīsaṅkhārā tāva oḷārikā hontu, cittasaṅkhārā kathaṃ oḷārikāti? Appahīnattā. Kāyasaṅkhārā hi catutthajjhānena pahīyanti, vacīsaṅkhārā dutiyajjhānena, cittasaṅkhārā nirodhasamāpattiyā. Iti kāyavacīsaṅkhāresu pahīnesupi te tiṭṭhantiyevāti pahīne upādāya appahīnattā oḷārikā nāma jātā. Sukhanti nirodhā vuṭṭhahantassa uppannaṃ catutthajjhānikaphalasamāpattisukhaṃ. Sukhā bhiyyo somanassati phalasamāpattito vuṭṭhitassa aparāparaṃ somanassaṃ. Dutiyo okāsādhigamoti catutthajjhānaṃ sukhaṃ dukkhaṃ vikkhambhetvā attano okāsaṃ gahetvā tiṭṭhati, tasmā ‘‘dutiyo okāsādhigamo’’ti vuttaṃ. Dutiyatatiyajjhānāni panettha catutthe gahite gahitāneva hontīti visuṃ na vuttānīti.
27「这是善」等句子中，所谓善，就是指十善业道。不善，就是指十不善业道。有过失、苦等，也应当依照这些来理解。而这一切，包括黑的、白的以及有对应者的，就是指黑白双方有对应关系的。涅槃则没有任何对应。「无明被断除」：指遮蔽轮回的无明被断除了。「明生起」：指阿拉汉道的明生起了。「乐」：指阿拉汉道的乐和果的乐。「从乐而有更大的喜悦」：从果等至出起的人，接连不断地生起喜悦。「第三得机会」：阿拉汉道镇伏了一切烦恼，取得自己的机会而安住，因此称为“第三得机会”。其余的道，在提到此道时就已经被包含在内了，所以没有单独说明。
Idaṃ kusalantiādīsu kusalaṃ nāma dasakusalakammapathā. Akusalanti dasaakusalakammapathā. Sāvajjadukādayopi etesaṃ vaseneva veditabbā. Sabbañceva panetaṃ kaṇhañca sukkañca sappaṭibhāgañcāti kaṇhasukkasappaṭibhāgaṃ. Nibbānameva hetaṃ appaṭibhāgaṃ. Avijjā pahīyatīti vaṭṭapaṭicchādikā avijjā pahīyati. Vijjā uppajjatīti arahattamaggavijjā uppajjati. Sukhanti arahattamaggasukhañceva phalasukhañca. Sukhā bhiyyo somanassanti phalasamāpattito vuṭṭhitassa aparāparaṃ somanassaṃ. Tatiyo okāsādhigamoti arahattamaggo sabbakilese vikkhambhetvā attano okāsaṃ gahetvā tiṭṭhati, tasmā ‘‘tatiyo okāsādhigamo’’ti vutto. Sesamaggā pana tasmiṃ gahite antogadhā evāti visuṃ na vuttā.
28不过，这三种得机会，应该依据三十八种所缘来详细解说。怎么说呢？按照《清净道论》所讲的方法，把一切所缘区分为近行和安止，然后在二十四个地方，初禅应解说为“第一得机会”；在十三个地方，第二禅和第三禅；在十五个地方，第四禅和灭尽定，应解说为“第二得机会”。另外，十种近行禅那作为道的近因，则属于第三得机会。再者，在三学当中，增上戒学属于第一得机会，增上心学属于第二，增上慧学属于第三，也应当这样依据学来解说。依据《沙门果经》：从小戒开始，一直到初禅，是第一得机会；从第二禅到非想非非想处，是第二得机会；从观开始，一直到阿拉汉道，是第三得机会。依据三藏来分：律藏属于第一得机会，经藏属于第二，阿毗达摩藏属于第三，也应当这样根据三藏来解说。
Ime pana tayo okāsādhigamā aṭṭhatiṃsārammaṇavasena vitthāretvā kathetabbā. Kathaṃ? Sabbāni ārammaṇāni visuddhimagge vuttanayeneva upacāravasena ca appanāvasena ca vavatthapetvā catuvīsatiyā ṭhānesu paṭhamajjhānaṃ ‘‘paṭhamo okāsādhigamo’’ti kathetabbaṃ. Terasasu ṭhānesu dutiyatatiyajjhānāni, pannarasasu ṭhānesu catutthajjhānañca nirodhasamāpattiṃ pāpetvā ‘‘dutiyo okāsādhigamo’’ti kathetabbaṃ. Dasa upacārajjhānāni pana maggassa padaṭṭhānabhūtāni tatiyaṃ okāsādhigamaṃ bhajanti. Apica tīsu sikkhāsu adhisīlasikkhā paṭhamaṃ okāsādhigamaṃ bhajati, adhicittasikkhā dutiyaṃ, adhipaññāsikkhā tatiyanti evaṃ sikkhāvasenapi kathetabbaṃ. Sāmaññaphalepi cūḷasīlato yāva paṭhamajjhānā paṭhamo okāsādhigamo , dutiyajjhānato yāva nevasaññānāsaññāyatanā dutiyo , vipassanāto yāva arahattā tatiyo okāsādhigamoti evaṃ sāmaññaphalasuttantavasenapi kathetabbaṃ. Tīsu pana piṭakesu vinayapiṭakaṃ paṭhamaṃ okāsādhigamaṃ bhajati, suttantapiṭakaṃ dutiyaṃ, abhidhammapiṭakaṃ tatiyanti evaṃ piṭakavasenapi kathetabbaṃ.
29据说，从前的长老们在入雨安居的时候，就诵持这部经。是什么原因呢？因为他们想：“这样我们就可以分别解说三藏而说法了。”要知道，把三藏结合起来讲说，就不能说是“说得不好”。让三藏都参与进来而讲说，这部经才称得上是“善说”。
Pubbe kira mahātherā vassūpanāyikāya imameva suttaṃ paṭṭhapenti. Kiṃ kāraṇā? Tīṇi piṭakāni vibhajitvā kathetuṃ labhissāmāti. Tepiṭakena hi samodhānetvā kathentassa dukkathitanti na sakkā vattuṃ. Tepiṭakaṃ bhajāpetvā kathitameva idaṃ suttaṃ sukathitaṃ hotīti.
38四念处注释
Catusatipaṭṭhānavaṇṇanā
289「证得善」：是为了证得道的善和果的善。这两者，从无过失这层含义，或者从安稳这层含义来说，都是善。其中，「正定」：指对于自身内的身，心变得安定、专一。「于外在他身引发如实知见」：指将自己对于身的智慧，转向他人的身体。这个方法，适用于所有情况。而且，在一切场合中，「具念」这个词，指的是执取身体等的念；「世间」这个词，指的是被执取的身体等世间。应当知道，这里所说的四念处，是世间和出世间混合来讲的。
289.Kusalassādhigamāyāti maggakusalassa ceva phalakusalassa ca adhigamatthāya. Ubhayampi hetaṃ anavajjaṭṭhena khemaṭṭhena vā kusalameva. Tattha sammāsamādhiyatīti tasmiṃ ajjhattakāye samāhito ekaggacitto hoti. Bahiddhā parakāye ñāṇadassanaṃ abhinibbattetīti attano kāyato parassa kāyābhimukhaṃ ñāṇaṃ peseti. Esa nayo sabbattha. Sabbattheva ca satimāti padena kāyādipariggāhikā sati, lokoti padena pariggahitakāyādayova loko. Cattāro cete satipaṭṭhānā lokiyalokuttaramissakā kathitāti veditabbā.
40七定资具注释
Sattasamādhiparikkhāravaṇṇanā
290「定资具」：这里，资具有三种。因为在《相应部》（5.4）中说：“车以戒为资具，以禅那为轴，以精进为轮”——在这句里，「资具」指的是庄严具。《增支部》（7.67）中说：“以七种城资具而善加防护”——在这句里，「资具」指的是随从。《长部》（3.182）中说：“病缘药、活命资具”——在这句里，「资具」指的是必需品。但在这里，是依据随从资具的含义而说“七种定资具”。「被资具围绕」意思是被随从围绕。这个定被称为「圣正定」，如同被七宝围绕的转轮王一样，被七支围绕，就称为「圣正定」。而「有近依」（saupaniso）这句，也是说“有近依”，即“有随从”的意思。「于正见安住者」指安住于正见的人；「正思维生起」指正思维运转起来。这个道理适用于所有的语句。而这个含义，应该从道与果两方面来理解。如何理解？对于安住于道正见的人，道正思维就会生起……乃至……安住于道智的人，道解脱就会生起。同样，对于安住于果正见的人，果正思维就会生起……乃至……安住于果智的人，果解脱就会生起。
290.Samādhiparikkhārāti ettha tayo parikkhārā. ‘‘Ratho sīlaparikkhāro jhānakkho cakkavīriyo’’ti (saṃ. ni. 5.4) hi ettha alaṅkāro parikkhāro nāma. ‘‘Sattahi nagaraparikkhārehi suparikkhataṃ hotī’’ti (a. ni. 7.67) ettha parivāro parikkhāro nāma. ‘‘Gilānapaccayajīvitaparikkhāro’’ti (dī. ni. 3.182) ettha sambhāro parikkhāro nāma. Idha pana parivāraparikkhāravasena ‘‘satta samādhiparikkhārā’’ti vuttaṃ. Parikkhatāti parivāritā. Ayaṃ vuccati so ariyo sammāsamādhīti ayaṃ sattahi ratanehi parivuto cakkavattī viya sattahi aṅgehi parivuto ‘‘ariyo sammāsamādhī’’ti vuccati. Saupaniso itipīti saupanissayo itipi vuccati, saparivāro yevāti vuttaṃ hoti. Sammādiṭṭhissāti sammādiṭṭhiyaṃ ṭhitassa. Sammāsaṅkappo pahotīti sammāsaṅkappo pavattati. Esa nayo sabbapadesu. Ayaṃ panattho maggavasenāpi phalavasenāpi veditabbo. Kathaṃ? Maggasammādiṭṭhiyaṃ ṭhitassa maggasammāsaṅkappo pahoti…pe… maggañāṇe ṭhitassa maggavimutti pahoti. Tathā phalasammādiṭṭhiyaṃ ṭhitassa phalasammāsaṅkappo pahoti…pe… phalasammāñāṇe ṭhitassa phalavimutti pahotīti.
32「善说」等词已在《清净道论》中解释。「已打开」指敞开。「不死」指涅槃的。「门」指进入的道路。「以不动净信」指以不动摇的净信。「法所调伏」指通过正确的出离方式而出离。
Svākkhātotiādīni visuddhimagge vaṇṇitāni. Apārutāti vivaṭā. Amatassāti nibbānassa. Dvārāti pavesanamaggā. Aveccappasādenāti acalappasādena. Dhammavinītāti sammāniyyānena niyyātā.
33「为了其余众生的利益」是针对不来者说的，同时也说明有不来者存在。「福分所生」指由福分所产生。「惭惧」指正在生起惭惧心。由此，他表明：由于害怕犯妄语，我不能说“这或许有时是妄语”，并非我没有能力去判定。
Atthāyaṃ itarā pajāti anāgāmino sandhāyāha, anāgāmino ca atthīti vuttaṃ hoti. Puññabhāgāti puññakoṭṭhāsena nibbattā. Ottappanti ottappamāno. Tena kadāci nāma musā assāti musāvādabhayena saṅkhātuṃ na sakkomi, na pana mama saṅkhātuṃ balaṃ natthīti dīpeti.
291「你意如何，贤者？」（taṃ kiṃ maññati bhavanti）这句话，他只是询问多闻天王，但他并不持有“这样的导师过去不曾有”或“将来也不会有”的见解。因为一切诸佛在证悟上没有差别。
291.Taṃ kiṃ maññati bhavanti iminā kevalaṃ vessavaṇaṃ pucchati, na panassa evarūpo satthā nāhosīti vā na bhavissatīti vā laddhi atthi. Sabbabuddhānañhi abhisamaye viseso natthi.
292「自己的众中」指在自己的会众当中。「此梵行」指这整个三学梵行。其余的内容很明白。而这些文句，是结集法的长老们加进去的。
292.Sayaṃparisāyanti attano parisāyaṃ. Tayidaṃ brahmacariyanti taṃ idaṃ sakalaṃ sikkhattayabrahmacariyaṃ. Sesaṃ uttānameva. Imāni pana padāni dhammasaṅgāhakattherehi ṭhapitānīti.
46以上是《吉祥悦意》——长部注疏中
Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ
47《迦那瓦沙巴经》的解说结束。
Janavasabhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.