1. 《梵网经》注释

s0101t.tik1 · 静态文献页 · 529 段 · 打开交互阅读器

1《梵网经》的注释

1. Brahmajālasuttavaṇṇanā

2关于游方者讨论的注释

Paribbājakakathāvaṇṇanā

1如此，在显示了第一次大结集之后，为了以归结的方式说明那次结集的目的，于是说了「imissā」（于此）等语。

Evaṃ paṭhamamahāsaṅgītiṃ dassetvā yadatthaṃ sā idha dassitā, idāni taṃ nigamanavasena dassetuṃ ‘‘imissā’’tiādimāha.

1以上，从共通的角度显示了《梵网经》的外部缘起，现在为了注释其内部缘起，所以接着说「tattha eva」（就在那里）等。或者，另一种方式是，应当用六种方式来注释：联系、词句、词句分类、词义、审察、避免过失。其中，联系是指开示中的联系，也就是世间所说的“引出主题”。而这种联系应当依据经文里的缘起部分来理解，而缘起部分的联系又需依据结集来理解。由于在展示第一次大结集时，已经显示了缘起部分的联系，所以现在从词句等方式开始注释，因此说了“「evaṃ」（evaṃ）：这是一个不变词（虚词）”等。在「metiādīni」（即me等词）之中，「antarā」（中间）和「ca」（和）等词，是否需要说明它们是不变词呢？不必，因为通过之前的举例已经包含了它们，而其他像「ā」（至）、「pati」（对）等词，已由「ādi」（等）字所包含。「Padavibhāgo」（词句分类）指的是词句之间的差别，而不是词句的分解。或者，也可以说词句与词句分类两者合称为padavibhāga，或者词句分解和词句分类也通过省略的方式，用padavibhāga这一个词来表达。其中，词句分解的例子，可以在“比丘僧团”这类分类的地方看到。

1. Ettāvatā ca brahmajālassa sādhāraṇato bāhiranidānaṃ dassetvā idāni abbhantaranidānaṃ saṃvaṇṇetuṃ ‘‘tattha eva’’ntiādi vuttaṃ. Atha vā chahi ākārehi saṃvaṇṇanā kātabbā sambandhato padato padavibhāgato padatthato anuyogato parihārato cāti. Tattha sambandho nāma desanāsambandho. Yaṃ lokiyā ‘‘ummugghāto’’ti vadanti. So pana pāḷiyā nidānapāḷivasena, nidānapāḷiyā pana saṅgītivasena veditabboti paṭhamamahāsaṅgītiṃ dassentena nidānapāḷiyā sambandhassa dassitattā padādivasena saṃvaṇṇanaṃ karonto ‘‘evanti nipātapada’’ntiādimāha. ‘‘Metiādīnī’’ti ettha antarā-sadda-ca-saddānaṃ nipātapadabhāvo, vattabbo, na vā vattabbo tesaṃ nayaggahaṇena gahitattā, tadavasiṭṭhānaṃ āpaṭi-saddānaṃ ādi-saddena saṅgaṇhanato. ‘‘Padavibhāgo’’ti padānaṃ viseso, na pana padaviggaho. Atha vā padāni ca padavibhāgo ca padavibhāgo, padaviggaho ca padavibhāgo ca padavibhāgoti vā ekasesavasena padapadaviggahāpi padavibhāga saddena vuttāti veditabbaṃ. Tattha padaviggaho ‘‘bhikkhūnaṃ saṅgho’’tiādibhedesu padesu daṭṭhabbo.

3「Atthato」是从词义的角度来说。在解释这个词义时，以提取义理的方式首先说明「evaṃ」一词的涵义，因此说“且说「evaṃ」（evaṃ）这个词”等。“决定”等义，这里用「ādi」（等）字，包含了如“此事问”、“量”等意义，应当这样理解。例如，在「evaṃgatāni, evaṃvidho, evamākāro」（已如是去、如是种类、如是行相）等中，「evaṃ」一词用于「idaṃ」（此）的含义。因为「gata」（去）一词是“方式”的同义词，同样地，「vidha」（种类）、「ākāra」（行相）也是如此。世间人也把与“方式”相关的“去”用于方式义。在「Evaṃ nu kho...」（是这样吗？...）、「evaṃ su te...」（他们是这样吗？...）、「evaṃ āyupariyanto」（寿命的限度就是这样）等中，「evaṃ」分别用于询问和度量。难道不是吗？在「Evaṃ nu kho」等等之中，「evaṃ」表达了询问的方式和限量的方式，因此「evaṃ」岂不正是“方式”义？并非如此，因为这里有特殊性。在这里，意图是以这种仅表方式的词来表达“方式”义，正如在“如是所记”等中，它并不是表示特殊方式的词。这样，「evaṃ jātena maccenā」（由这样出生的凡人）等作为譬喻的例证才合理。例如，在“正如……众多”中，此处从花堆（所喻）的地位而言，由于凡人的再生、亲近善知识、听闻正法、如理作意、具足资具等，以及布施等福业因的总集，由于具有光彩、妙香等功德，如同花鬘的譬喻，这些众多的福业，是那些具足有死性质的众生所应当做的，经文阐明了这个道理。所以，花堆和花鬘才是真正的譬喻。它们作为譬喻的方式，是用「yathā」（正如）一词不加限定地叙述的，因此「evaṃ」一词用于总结譬喻的方式，这样说才合理。而当这个譬喻的方式被确定时，从意义上说它就是譬喻本身，所以（论师）说“用于譬喻”（upamāyaṃ āgato）。

Atthatoti padatthato. Taṃ pana padatthaṃ atthuddhārakkamena paṭhamaṃ evaṃ-saddassa dassento ‘‘evaṃsaddo tāvā’’tiādimāha. Avadhāraṇādīti ettha ādi-saddena idamatthapucchāparimāṇādiatthānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Tathā hi ‘‘evaṃgatāni, evaṃvidho, evamākāro’’tiādīsu idaṃ-saddassa atthe evaṃ-saddo. Gata-saddo hi pakārapariyāyo, tathā vidhākāra-saddā ca. Tathā hi vidhayuttagata-sadde lokiyā pakāratthe vadanti. ‘‘Evaṃ nu kho, na nu kho, kiṃ nu kho, kathaṃ nu kho’’ti, ‘‘evaṃ su te sunhātā suvilittā kappitakesamassu, āmuttamālābharaṇā odātavatthavasanā pañcahi kāmaguṇehi samappitā samaṅgībhūtā paricārenti, seyyathāpi tvaṃ etarahi sācariyakoti? No hidaṃ bho gotamā’’ti ca ādīsu pucchāyaṃ. ‘‘Evaṃ lahuparivattaṃ, evaṃ āyupariyanto’’ti ca ādīsu parimāṇe. Nanu ca ‘‘evaṃ nu kho, evaṃ su te, evaṃ āyupariyanto’’ti ettha evaṃ-saddena pucchanākāraparimāṇākārānaṃ vuttattā ākārattho eva evaṃ-saddo ti? Na, visesasabbhāvato. Ākāramattavācako hettha ākāratthoti adhippeto, yathā ‘‘evaṃ byākhotiādīsu pana na ākāravisesavācako evañca katvā ‘‘evaṃ jātena maccenā’’tiādīni upamādīsu udāharaṇāni upapannāni honti. Tathā hi ‘‘yathāpi…pe… bahu’’nti? Ettha puppharāsiṭṭhāniyato manussupapattisappurisūpanissayasaddhammasavanayonisomanasikārabhogasampattiādidānādipuññakiriyāhetusamudāyato sobhāsugandhatādiguṇayogato mālāguṇasadisiyo pahūtā puññakiriyā maritabbasabhāvatāya maccena sattena kattabbāti joditattā puppharāsimālāguṇāva upamā, tesaṃ upamākāro yathā-saddena aniyamato vuttoti evaṃ-saddo upamākāranigamanatthoti vattuṃ yuttaṃ. So pana upamākāro niyamiyamāno atthato upamāva hotīti āha ‘‘upamāyaṃ āgato’’ti.

4同样地，在“应前进”等所教导的、符合沙门身份的威仪成就中，那个教导的方式，从义理上说就是教诫，因此说“如此……（中略）……于教诫”。同样，在“世尊正是如此，善逝正是如此”中，对于世尊所说不颠倒的义理，由如实了知者所作的对存在于那里的功德以种种方式加以称扬、令生踊跃，即是随喜；这里应理解为随喜的方式。在“这人正是如此”中，应理解为谴责的方式。而且，由于有“贱种”等辱骂之语的邻近存在，可知这种谴责方式是由“如此”一词来显示的。正如在此处一样，譬喻等方式，也应视为由于花堆等词以譬喻等形式被叙述而邻近存在。在“你应如此说”中，说话的方式——“如我所说，你应如此对沙门阿难说”——现在由“如此”一词指示出来，因此说（用于）指示义。在“非如此”中也是如此：为了对那些如前所述之法能带来不利和苦这一点产生决断，通过征询同意的方式问道：“它们导致（不利和苦），还是不？在此处是如何的？”当回答“此处非如此”时，这种方式的断定是由“如此”阐明的。而当这种那些法导致不利、导致苦的方式被确定时，它就成了决定义，因此说：“在‘此处非如此’等中，用于决定”。至于“是的，大德”，则是比丘们在善巧听闻、如理作意法之后，以自认处于那种状态的方式说出的，所以这里的“如此”用于接纳话语。因此，它的意思就是“是的，大德”、“善哉，大德”、“很好，大德”。

Tathā evaṃ iminā ākārena ‘‘abhikkamitabba’’ntiādinā upadisiyamānāya samaṇasāruppāya ākappasampattiyā yo tattha upadisanākāro, so atthato upadesoyevāti vuttaṃ ‘‘evaṃ te…pe… upadese’’ti. Tathā evametaṃ bhagavā, evametaṃ sugatāti ettha ca bhagavatā yathāvuttamatthaṃ aviparītato jānantehi kataṃ tattha saṃvijjamānaguṇānaṃ pakārehi haṃsanaṃ udaggatākaraṇaṃ sampahaṃsanaṃ, yo tattha sampahaṃsanākāroti yojetabbaṃ. Evamevaṃ panāyanti ettha garahaṇākāroti yojetabbaṃ. So ca garahaṇākāro ‘‘vasalī’’tiādi khuṃsanasaddasannidhānato idha evaṃ-saddena pakāsitoti viññāyati. Yathā cettha, evaṃ upamākārādayopi upamādivasena vuttānaṃ puppharāsiādisaddānaṃ sannidhānatoti daṭṭhabbaṃ. Evañca vadehīti ‘‘yathāhaṃ vadāmi, evaṃ samaṇaṃ ānandaṃ vadehī’’ti vadanākāro idāni vattabbo evaṃ-saddena nidassīyatīti nidassanattho vutto. Evaṃ noti etthāpi tesaṃ yathāvuttadhammānaṃ ahitadukkhāvahabhāve sanniṭṭhānajananatthaṃ anumatiggahaṇavasena ‘‘saṃvattanti, no vā, kathaṃ vā ettha hotī’’ti pucchāya katāya ‘‘evaṃ no ettha hotī’’ti vuttattā tadākārasanniṭṭhānaṃ evaṃ-saddena vibhāvitanti viññāyati, so pana tesaṃ dhammānaṃ ahitāya dukkhāya saṃvattanākāro niyamiyamāno avadhāraṇattho hotīti āha ‘‘evaṃ no ettha hotīti ādīsu avadhāraṇe’’ti. Evaṃ bhanteti pana dhammassa sādhukaṃ savanamanasikāre sanniyojitehi bhikkhūhi attano tattha ṭhitabhāvassa paṭijānanavasena vuttattā ettha evaṃ-saddo vacanasampaṭicchanattho vutto, tena evaṃ bhante, sādhu bhante, suṭṭhu bhanteti vuttaṃ hoti.

5“精微于种种理趣”的意思：理趣是指称为“单一与杂多”、“无行”、“如是法性”等，或者称为“喜旋”、“三莲花”、“狮子嬉戏”、“钩状”、“平视”等的多种方式。这些理趣依所依等的不同而有差别，所以称为种种理趣；或者，理趣就是圣典的表述方式，它们依施设与随施设、属于杂染分、属于世间、此两者（世间与出世间）的混合、善等、蕴等、包含、时解脱、安立、善根、三集论等而有多种，因此是种种理趣。依这些种种理趣而精微、细密、微妙，所以说“精微于种种理趣”。“源自种种心志向”的意思：「āsaya」就是「ajjhāsaya」（志向），也就是内心的意向。这些意向依常见等差别而有多种，而且在其中又依尘垢少等而有多类。或者，自己内心的意向等就是此经的生起因、起源之因，所以称“源自种种心志向”。“义理与文句圆满”的意思：义理和文句完全圆满，没有需要补充的地方。或者，也可以说是具足了六种义理之句：宣说、阐明、开显、分别、显了、施设；以及六种文句：字母、词、文、行相、语义解说、解释。

Nānānayanipuṇanti ekattanānattaabyāpāraevaṃdhammatāsaṅkhātā, nandiyāvaṭṭa tipukkhalasīhavikkīḷitaaṅkusadisālocanasaṅkhātā vā ādhārādibhedavasena nānāvidhā nayā nānānayā, nayā vā pāḷigatiyo, tā ca paññattianupaññattiādivasena saṃkilebhāgiyādilokiyāditadubhayavomissatādivasena kusalādivasena khandhādivasena saṅgahādivasena samayavimuttādivasena ṭhapanādivasena kusalamūlādivasena tikapaṭṭhānādivasena ca nānappakārāti nānānayā, tehi nipuṇaṃ saṇhasukhumanti nānānayanipuṇaṃ. Āsayova ajjhāsayo, te ca sassatādibhedena, tattha ca apparajakkhatādivasena anekā, attajjhāsayādayo eva vā samuṭṭhānaṃ uppattihetu etassāti anekajjhāsayasamuṭṭhānaṃ. Atthabyañjanasampannanti atthabyañjanaparipuṇṇaṃ upanetabbābhāvato, saṅkāsanapakāsanavivaraṇavibhajanauttānīkaraṇapaññattivasena chahi atthapadehi, akkharapadabyañjanākāraniruttiniddesavasena chahi byañjanapadehi ca samannāgatanti vā attho daṭṭhabbo.

6“各种神变”的意思：关于这里的「pāṭihāriya」（神变）一词，有人说：“因为能去除对立面，因为能遣除贪等烦恼，所以称为pāṭihāriya。”然而，世尊本身并没有需要去除的贪等对立面。即使是凡夫，在去除小烦恼、具足八功德的定心中，当其对立面已被镇伏时，也会生起神通神变，因此不能仅凭那种世俗的惯用语，就说这里是pāṭihāriya。如果说，因为大悲世尊的所化众生所具有的烦恼是对立面，由于去除它们而说pāṭihāriya，这样才合理。或者，世尊及其教法的对立面是外道，由于驱除了他们，所以称为神变。因为这些外道是通过神通、记心、教诫这三种方式，在破除邪见以及令其无法显示己见的情况下，被祛除、被赶走的。「Paṭi」（之后/对治）这个词，如同在“在他进入之后，另一位婆罗门来了”等句中，有“之后”的意思。因此，在已得定、已离去杂染的心中生起，由已办所作者以后应当生起、应当引发的，称为paṭihāriya。或者，自己的杂染被第四禅和圣道去除之后，之后再度生起去除他人杂染的行为，称为paṭihāriya。神通、记心、教诫这三者，是由已离去杂染者、已办所作者为了利益众生而应当再次引发的，而且，在自己的杂染被去除之后，它们能去除其他众生的杂染，所以称为paṭihāriyāni。Paṭihāriya本身就是pāṭihāriya。或者，在神通、记心、教诫的集合中存在的每一个，称为pāṭihāriya。或者，第四禅及道由于去除对立面而称为paṭihāriya，在其中生起的、或以彼为相的、或从彼而来的，称为pāṭihāriya。对于世尊的开示而言，这类神变依神通等类别及所缘对象的差别而有众多可得，所以称为“各种神变”。

Vividhapāṭihāriyanti ettha pāṭihāriyapadassa vacanatthaṃ ‘‘paṭipakkhaharaṇato rāgādikilesāpanayanato pāṭihāriya’’nti vadanti. Bhagavato pana paṭipakkhā rāgādayo na santi, ye haritabbā. Puthujjanānampi vigatūpakkilese aṭṭhaguṇasamannāgate citte hatapaṭipakkhe iddhividhaṃ pavattati, tasmā tattha pavattavohārena ca na sakkā idha ‘‘pāṭihāriya’’nti vattuṃ. Sace pana mahākāruṇikassa bhagavato veneyyagatā ca kilesā paṭipakkhā, tesaṃ haraṇato ‘‘pāṭihāriya’’nti vuttaṃ, evaṃ sati yuttametaṃ. Atha vā bhagavato ca sāsanassa ca paṭipakkhā titthiyā, tesaṃ haraṇato pāṭihāriyaṃ. Te hi diṭṭhiharaṇavasena, diṭṭhippakāsane asamatthabhāvena ca iddhiādesanānusāsanīhi haritā apanītā hontīti. ‘‘Paṭī’’ti vā ayaṃ saddo ‘‘pacchā’’ti etassa atthaṃ bodheti ‘‘tasmiṃ paṭipaviṭṭhamhi, añño āgañchi brāhmaṇo’’tiādīsu viya, tasmā samāhite citte, vigatūpakkilese ca katakiccena pacchā haritabbaṃ pavattetabbanti paṭihāriyaṃ, attano vā upakkilesesu catutthajjhānamaggehi haritesu pacchā haraṇaṃ paṭihāriyaṃ. Iddhiādesanānusāsaniyo ca vigatūpakkilesena, katakiccena ca sattahitatthaṃ puna pavattetabbā, haritesu ca attano upakkilesesu parasattānaṃ upakkilesaharaṇāni hontīti paṭihāriyāni bhavanti. Paṭihāriyameva pāṭihāriyaṃ. Paṭihāriye vā iddhiādesanānusāsanīsamudāye bhavaṃ ekekaṃ ‘‘pāṭihāriya’’nti vuccati. Paṭihāriyaṃ vā catutthajjhānaṃ maggo ca paṭipakkhaharaṇato, tattha jātaṃ, tasmiṃ vā nimittabhūte, tato vā āgatanti pāṭihāriyaṃ. Tassa pana iddhiādibhedena visayabhedena ca bahuvidhassa bhagavato desanāya labbhamānattā āha ‘‘vividhapāṭihāriya’’nti.

7“无有异”的意思是：并非以从世尊面前听闻的方式而有不同，而不是指与世尊开示的方式不同。因为世尊的开示具有不可思议的威力。如此成立之后，“谁有能力以一切方式了知”这句话便得到了成立。而且，这并不违背显示受持之力的说法，因为这里指的是不偏离听闻的方式。这里也并非因为两种含义不同就必须舍弃其中一种，因为两种含义都以同一对象为境；否则的话，阿难长老对于世尊的开示，就会变成既能完全受持，又不能完全受持了。

Na aññathāti bhagavato sammukhā sutākārato na aññathāti attho, na pana bhagavato desitākārato. Acinteyyānubhāvā hi bhagavato desanā. Evañca katvā ‘‘sabbappakārena ko samattho viññātu’’nti idaṃ vacanaṃ samatthitaṃ hoti. Dhāraṇabaladassanañca na virujjhati sutākārāvirajjhanassa adhippetattā. Na hettha atthantaratāparihāro dvinnampi atthānaṃ ekavisayattā, itarathā thero bhagavato desanāya sabbathā paṭiggahaṇe samattho asamattho cāti āpajjeyyāti.

8“凡不是其他者，那就是我（attā）”——依此所说，在称为自我内在的相续中转起。因此，三种“me”（我/我的）字虽然在某些情况下看似只有一种含义，但依据具格、与格、属格的表述方式而存在差别，就此而言，（论师）说：「me字」见于三种含义之中。

‘‘Yo paro na hoti, so attā’’ti evaṃ vuttāya niyakajjhattasaṅkhātāya sasantatiyaṃ vattanato tividhopi me-saddo kiñcāpi ekasmiṃyeva atthe dissati, karaṇasampadānasāminiddesavasena pana vijjamānabhedaṃ sandhāyāha ‘‘me-saddo tīsu atthesu dissatī’’ti.

9即使前缀能区分动作，但由于它有显了的性质，即使有前缀存在，「闻」这个词依然会随顺各自的意义而作解。因此，为了显示在解释无前缀的“闻”词之意义时，取有前缀的情形也并不相违，便说了“有前缀的与无前缀的”这一句。其中的“assa”指的是「闻」这个词。在这里，“闻”这个词可能具有“业体成就”的含义，所以说它的意义是“已领受的”或“领受”。当意义是“被我”时，即当“我”词以作者的角度作具格阐释时的意义。当意义是“我的”时，即当以所属关系作属格阐释时的意义。

Kiñcāpi upasaggo kiriyaṃ viseseti, jotakabhāvato pana satipi tasmiṃ suta-saddo eva taṃ tamatthaṃ anuvadatīti anupasaggassa suta-saddassa atthuddhāre saupasaggassa gahaṇaṃ na virujjhatīti dassento ‘‘saupasaggo ca anupasaggo cā’’ti āha. Assāti suta-saddassa. Kammabhāvasādhanāni idha suta-sadde sambhavantīti vuttaṃ ‘‘upadhāritanti vā upadhāraṇanti vā attho’’ti. Mayāti atthe satīti yadā mesaddassa kattuvasena karaṇaniddeso, tadāti attho. Mamāti atthe satīti yadā sambandhavasena sāminiddeso, tadā.

10因为与“闻”词相联系的“如是”一词应当能显示听闻的动作，所以说“「如是」是表示耳识等识的作用”。其中，“等”字应当被理解为包含了领受等五种门识，以及由它们所引生的意门识。由于一切语句都含有“唯有”的意义，「闻」一词便由此可得“唯是闻”的含义，因此说“由于遮止非闻的状态”，这就显示了通过这种决定而排除了非闻。而且，因为应当被确定为“唯是闻”的“闻”，便成了正确的闻，所以说“显示无减、无增、无颠倒的把握”。或者，基于“词通过遣除其他词的含义而表达意义”之理，「闻」的意思是“并非不闻”，这也就是“由于遮止非闻的状态”，以此来排除了“见”等。这也就是说：“这不是我所见，不是以独生智现证的，而是闻，并且仅仅是正确地闻。”正因如此，才说“显示无减、无增、无颠倒的把握”。或者，在依据决定意义中的“如是”词作义理连接时，与它相关的「闻」词的意义被说为“由于遮止非闻的状态”。正因如此，也说“显示无减、无增、无颠倒的把握”。而且，这里的“听闻”一词应当理解为动作对象，也就是“被听闻”。

Sutasaddasannidhāne payuttena evaṃsaddena savanakiriyājotakena bhavitabbanti vuttaṃ ‘‘evanti sotaviññāṇādiviññāṇakiccanidassana’’nti. Ādi-saddena sampaṭicchanādīnaṃ pañcadvārikaviññāṇānaṃ tadabhinihaṭānañca manodvārikaviññāṇānaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ. Sabbesampi vākyānaṃ evakāratthasahitattā ‘‘suta’’nti etassa sutaṃ evāti ayamattho labbhatīti āha ‘‘assavanabhāvapaṭikkhepato’’ti, etena avadhāraṇena nirākataṃ dasseti. Yathā ca sutaṃ sutaṃ evāti niyametabbaṃ, taṃ sammā sutaṃ hotīti āha ‘‘anūnādhikāviparītaggahaṇanidassana’’nti. Atha vā ‘‘saddantaratthāpohanavasena saddo atthaṃ vadatī’’ti sutanti asutaṃ na hotīti ayametassa atthoti vuttaṃ ‘‘assavanabhāvapaṭikkhepato’’ti, iminā diṭṭhādivinivattanaṃ karoti. Idaṃ vuttaṃ hoti. Na idaṃ mayā diṭṭhaṃ, na sayambhuñāṇena sacchikataṃ, atha kho sutaṃ, tañca kho sammadevāti. Tenevāha ‘‘anūnādhikāviparītaggahaṇanidassana’’nti. Avadhāraṇatthe vā evaṃ-sadde ayaṃ atthayojanā karīyatīti tadapekkhassa suta-saddassa ayamattho vutto ‘‘assavanabhāvapaṭikkhepato’’ti. Teneva āha ‘‘anūnādhikāviparītaggahaṇanidassana’’nti. Savanasaddo cettha kammattho veditabbo suyyatīti.

11如此，依据听闻的诸因、听闻者补特伽罗及听闻的差别，用一种方式显示了三个词组的义理连接之后，现在为了同样以其他方式显示它，而说了“同样地……”等。其中的“tassā”是指：那个在世尊面前以闻法的方式生起的意门识路。因为此意门识路能够以种种方式在所缘上生起，正如所说“顺着耳门”。“以种种方式”是指以即将说到的各式各样的音节与义的把握的种种方式，以此显示在这一义理连接中，“如是”词取的是“方式”之义。“生起实有显了”是指对生起存在的显了。所说“「闻」即是法的显了”，是因为在某个所缘上，上述那种识路以种种方式生起，因此所缘被称为法，而不是“闻”词本身有“法”的含义。为了令这已述之义更加明白，说了“在此，即……”等。其中，“以心路”是具格意义的具格词；“被我”是作者的意义。

Evaṃ savanahetusuṇantapuggalasavanavisesavasena padattayassa ekena pakārena atthayojanaṃ dassetvā idāni pakārantarehipi taṃ dassetuṃ ‘‘tathā eva’’ntiādi vuttaṃ. Tattha tassāti yā sā bhagavato sammukhā dhammassavanākārena pavattā manodvāraviññāṇavīthi, tassā. Sā hi nānappakārena ārammaṇe pavattituṃ samatthā. Tathā ca vuttaṃ ‘‘sotadvārānusārenā’’ti. Nānappakārenāti vakkhamānānaṃ anekavihitānaṃ byañjanatthaggahaṇānānākārena, etena imissā yojanāya ākārattho evaṃ-saddo gahitoti dīpeti. Pavattibhāvappakāsananti pavattiyā atthibhāvappakāsanaṃ. ‘‘Sutanti dhammappakāsana’’nti yasmiṃ ārammaṇe vuttappakārā viññāṇavīthi nānappakārena pavattā, tassa dhammattā vuttaṃ, na sutasaddassa dhammatthattā. Vuttassevatthassa pākaṭīkaraṇaṃ ‘‘ayañhetthā’’tiādi. Tattha viññāṇavīthiyāti karaṇatthe karaṇavacanaṃ. Mayāti katthuatthe.

12“「如是」是指示应被指示之义的显了”，这是取了表指示义的“如是”词而说的，因为如果被指示者不是应被指示的，那就没有指示的必要了，由此显示以“如是”一词，整部经典都被回指了。由于「闻」词是表示动作的词，而听闻动作又与通常的识相续相连结，并且在此处有“补特伽罗”的称呼，所以说“「闻」是补特伽罗作用的显了”。因为听闻动作不可能存在于没有补特伽罗之称谓的、纯粹的法相续中。

‘‘Evanti niddisitabbappakāsana’’nti nidassanatthaṃ evaṃ-saddaṃ gahetvā vuttaṃ nidassetabbassa niddisitabbattābhāvābhāvato, tena evaṃ-saddena sakalampi suttaṃ paccāmaṭṭhanti dasseti. Suta-saddassa kiriyāsaddattā, savanakiriyāya ca sādhāraṇaviññāṇappabandhapaṭibaddhattā tattha ca puggalavohāroti vuttaṃ ‘‘sutanti puggalakiccappakāsana’’nti. Na hi puggalavohārarahite dhammappabandhe savanakiriyā labbhatīti.

13“对于心相续（yassa cittasantānassa）……”等，也是取了表示方式的“如是”词，为了显示与前一种义理连接不同的义理连接而说的。其中，“方式施设”即是“依取施设”，这是依据诸法的生起方式而如此称说的。“「闻」是境的指示”，这是将堪为所闻的法作为听闻动作的作者补特伽罗的听闻动作所依处而说的。虽然从究竟义上说，离开了心相续，没有任何作者，但依于语言的惯用，通过智所构画的分别，将心相续之外如同具有该法者一般，而说“那个具有该法的心相续”。而所闻的法作为听闻动作的境，从究竟义上说，能闻的心相续在这里就是作者；或者，正是因为有以闻为状态的心生起，听闻动作才存在，所以听闻动作的境也就是该动作的作者的境，基于此而说“「具有该法者」的作者的境”。又由于长老正确确定了所闻的状态，所以说“把握与确定”；或者，这应当被看作是在取了“如是”一词的决定意义之后所作出的这一义理连接。

‘‘Yassa cittasantānassā’’tiādipi ākāratthameva evaṃ-saddaṃ gahetvā purimayojanāya aññathā atthayojanaṃ dassetuṃ vuttaṃ. Tattha ākārapaññattīti upādāpaññatti eva, dhammānaṃ pavattiākārupādānavasena tathā vuttā. ‘‘Sutanti visayaniddeso’’ti sotabbabhūto dhammo savanakiriyākattupuggalassa savanakiriyāvasena pavattiṭṭhānanti katvā vuttaṃ. Cittasantānavinimuttassa paramatthato kassaci kattu abhāvepi saddavohārena buddhiparikappitabhedavacanicchāya cittasantānato aññaṃ viya taṃsamaṅgiṃ katvā vuttaṃ ‘‘cittasantānena taṃsamaṅgino’’ti. Savanakiriyāvisayopi sotabbadhammo savanakiriyāvasena pavattacittasantānassa idha paramatthato kattubhāvato, savanavasena cittappavattiyā eva vā savanakiriyābhāvato taṃkiriyākattu ca visayo hotīti katvā vuttaṃ ‘‘taṃsamaṅgino kattu visaye’’ti. Sutākārassa ca therassa sammānicchitabhāvato āha ‘‘gahaṇasanniṭṭhāna’’nti, etena vā avadhāraṇatthaṃ evaṃ-saddaṃ gahetvā ayaṃ atthayojanā katāti daṭṭhabbaṃ.

14对于先前所闻的、多种多样的、被称作经藏的义理与文句，它们有被领受的状态。「如是」一词的本性，是显示该方式的指示、决定或显了。因为该方式等的领受，是作为补特伽罗施设之所依的法相续的作用，所以说“「如是」是补特伽罗作用的指示”。然而，即使是补特伽罗论者，听闻动作也不可能与识无关，因此特别而言，听闻动作是识的作用，所以说“「闻」是识作用的指示”。又因为“我”一词的生起必定以有情的境为所依，而识的作用也正可归于此处，所以说“「我」是兼具二者作用的补特伽罗的指示”。“如是”词与“闻”词的意义，分别具有非真实施设与真实施设的性质。为了显示它们依于如是类型的施设的取着作用，而说“「如是」是补特伽罗作用的指示，「闻」是识作用的指示”。在这里，应当看到有四种义理连接被显示了出来：以作用、动作、作者、业的差别来显示的方式；以补特伽罗的作用的境和补特伽罗的作用的指示来显示的方式；以把握的方式、能把握者、所把握境的差别的指示来显示的方式；以及以作者、作用、作用依处、作者的指示来显示的方式。

Pubbe sutānaṃ nānāvihitānaṃ suttasaṅkhātānaṃ atthabyañjanānaṃ upadhāritarūpassa ākārassa nidassanassa avadhāraṇassa vā pakāsanasabhāvo evaṃ-saddoti tadākārādiupadhāraṇassa puggalapaññattiyā upādānabhūtadhammappabandhabyāpāratāya vuttaṃ ‘‘evanti puggalakiccaniddeso’’ti. Savanakiriyā pana puggalavādinopi viññāṇanirapekkhā natthīti visesato viññāṇabyāpāroti āha ‘‘sutanti viññāṇakiccaniddeso’’ti. Meti saddappavattiyā ekanteneva sattavisayattā, viññāṇakiccassa ca tattheva samodahitabbato ‘‘meti ubhayakiccayuttapuggalaniddeso’’ti vuttaṃ. Avijjamānapaññattivijjamānapaññattisabhāvā yathākkamaṃ evaṃ-sadda suta-saddānaṃ atthāti te tathārūpapaññattiupādānabyāpārabhāvena dassento āha ‘‘evanti puggalakiccaniddeso. Sutanti viññāṇakiccaniddeso’’ti. Ettha ca karaṇakiriyākattukammavisesappakāsanavasena puggalabyāpāvisayapuggalabyāpāranidassanavasena gahaṇākāragāhakatabbisayavisesaniddesavasena kattukaraṇa byāpārakattuniddesavasena ca dutiyādayo catasso atthayojanā dassitāti daṭṭhabbaṃ.

15因为一切可透过言语来理解的义理，都必须经由施设而被了知，而一切施设又都包含在真实施设等六种施设分类里，所以从中提炼出“如是”等施设的本质，而说：“「如是」与「我」等……”等等。这其中，因为所提到的“如是”与“我”的义理——也就是方式等，以及诸法本身，并没有一个可以被明确把握的相，所以它们属于非真实施设。因此，从真实义、究竟义的角度来说，它们是非真实施设。这里说的“从真实义、究竟义的角度”，就是指从体性真实、意义最上的角度。这话的意思是：一个义理，如果它不是像幻象、阳焰那样体性不真实，也不是像传说等人们应当信受的东西那样意义非最上，而是具有色等词的真实体性，或是具有被损害等可以被体验的真实体性，它才被称为拥有真实义和究竟义。但“如是”、“我”这些词的义理，并非如此。为了让这个意思更清楚，才说了“那么在这里，那到底是什么呢？”等话。而关于“闻”这个词，则是针对声处而说它是真实施设。正是因为这样，才说“因为那确实是在这里靠耳朵得到的”，而如果是说“顺着耳门所得到的”，那就可以把义理、文句等一切都包含在内了。所谓“应当依据那件事而被说出来”的意思是：依据那些进入耳道的种种法，透过回顾它们被领受的方式等，而说出“如是”；依据那包含在自身相续流中的五蕴，而说出“我”，所以是应当这样说的。被称为“闻”的这个名称，虽然是在排除了见等独自性质的声处上产生的，但就像“第二”、“第三”这些称呼是观待于“第一”而说的一样，“闻”也是观待于见、觉、知等而产生的。因此说到“是比拟于见等而应当说的”。因为“它不是不闻”，这其实就是在清楚地表明“闻”的真实义理。

Sabbassāpi saddādhigamanīyassa atthassa paññattimukheneva paṭipajjitabbattā, sabbapaññattīnañca vijjamānādivasena chasu paññattibhedesu antogadhattā tesu ‘‘eva’’ntiādīnaṃ paññattīnaṃ sarūpaṃ niddhārento āha ‘‘evanti ca meti cā’’tiādi. Tattha evanti ca meti ca vuccamānassa atthassa ākārādino, dhammānañca asallakkhaṇabhāvato avijjamānapaññattibhāvoti āha ‘‘saccikaṭṭhaparamatthavasena avijjamānapaññattī’’ti. Tattha saccikaṭṭhaparamatthavasenāti bhūtatthauttamatthavasena. Idaṃ vuttaṃ hotiyo māyāmarīciādayo viya abhūtattho, anussavādīhi gahetabbo viya anuttamattho ca na hoti, so rūpasaddādisabhāvo ruppanānubhavanādisabhāvo vā attho ‘‘saccikaṭṭho, paramattha cā’’ti vuccati, na tathā evaṃ meti padānamatthoti, etamevatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘kiñhettha ta’’ntiādi vuttaṃ. Sutanti pana saddāyatanaṃ sandhāyāha ‘‘vijjamānapaññattī’’ti. Teneva hi ‘‘yañhi tamettha sotena upaladdha’’nti vuttaṃ , ‘‘sotadvārānusārena upaladdha’’nti pana vutte atthabyañjanādisabbaṃ labbhati. Taṃ taṃ upādāya vattabbatoti sotapathaṃ āgate dhamme upādāya tesaṃ upadhāritākārādino paccāmasanavasena ‘‘eva’’nti, sasantatipariyāpanne khandhe upādāya ‘‘me’’ti vattabbattāti attho. Diṭṭhādisabhāvarahite saddāyatane pavattamānopi sutavohāro ‘‘dutiyaṃ tatiya’’ntiādiko viya paṭhamādīni diṭṭhamutaviññāte apekkhitvā pavattoti āha ‘‘diṭṭhādīni upanidhāya vattabbato’’ti. Asutaṃ na hotīti hi ‘‘suta’’nti pakāsito yamatthoti.

16长老以“evaṃ”一词指称自己所通达的这部经的特殊类别，故说“它显明了不迷乱”。说“能够通达种种不同的类别”，是为了显示接下来要讲的这部经具有多种类别且难以通达。因为正在被显示的，是所听闻之事项如实的状态，所以说“它显明了对于所闻之事的不忘失”。“以不迷乱”的意思，是指由于没有迷惑，或者说，正是靠着听闻之时生起的智慧，而成就了听闻之后那刻的智慧，同样地，在此处也应当理解为“以不迷乱”。（对于经典来说，）文句所需要通达的方式，并不算太深奥；对它们而言，只要按照所听闻的那样去记忆保存就够了，这时“念”的作用较为重要，而“慧”在这里只是辅助性的。因此才说“以慧为先导的……”，也就是指“以慧为先导的（念）”。在这里，“为先导”意味着是主导、首要的部分，就像“心为先导”等词句的用法一样；或者，就像眼识等生起时，转向等心所虽然不是主导，但慧是它的先导，“以慧为先导的”也可以这样去理解其含义。同样地，在“以念为先导的……”等文句中，也应当按照这里所说的道理，恰当地去理解其意义。所谓“具足义理与文句的”，就是指义理和文句都完全圆满。其中，“义理”这方面，应当知道是以解说、阐扬、开示、分析、使明了、概念施设这六种阐述义理的方式来具足的；而“文句”这方面，则是以字母、单词、文句形态、构词方式、词源解释、语法说明这六种阐述文句的方式来具足的。

Attanā paṭividdhā suttassa pakāravisesā ‘‘eva’’nti therena paccāmaṭṭhāti āha ‘‘asammohaṃ dīpetī’’ti. ‘‘Nānappakārapaṭivedhasamattho hotī’’ti etena vakkhamānassa suttassa nānappakārataṃ duppaṭivijjhatañca dasseti. ‘‘Sutassa asammosaṃ dīpetī’’ti sutākārassa yāthāvato dassiyamānattā vuttaṃ. Asammohenāti sammohābhāvena, paññāya eva vā savanakālasambhūtāya taduttarakālapaññāsiddhi, evaṃ asammosenāti etthāpi vattabbaṃ. Byañjanānaṃ paṭivijjhitabbo ākāro nātigambhīro, yathāsutadhāraṇameva tattha karaṇīyanti satiyā byāpāro adhiko, paññā tattha guṇībhūtāti vuttaṃ ‘‘paññāpubbaṅgamāyā’’tiādi paññāya pubbaṅgamāti katvā. Pubbaṅgamatā cettha padhānabhāvo ‘‘manopubbaṅgamā’’tiādīsu viya, pubbaṅgamatāya vā cakkhuviññāṇādīsu āvajjanādīnaṃ viya appadhānatte paññā pubbaṅgamā etissāti ayampi attho yujjati, evaṃ ‘‘satipubbaṅgamāyā’’ti etthāpi vuttanayānusārena yathāsambhavamattho veditabbo. Atthabyañjanasampannassāti atthabyañjanaparipuṇṇassa, saṅkāsanapakāsanavivaraṇavibhajanauttānīkaraṇapaññattivasena chahi atthapadehi, akkharapadabyañjanākāraniruttiniddesavasena chahi byañjanapadehi ca samannāgatassāti vā attho daṭṭhabbo.

17“它显明了如理作意”，这句话的意图是：以“evaṃ”一词所阐述的方式指示、决定等意义，其所缘的是那没有颠倒的正法。之所以说“它显明了心的不散乱”，是因为，当面对像“《梵网经》是在哪里说的？”这类由于著作本身而引发的、即将被讲说的经典时，如果内心没有达到等持的状态，就根本不可能去听闻，所以这样说。接着所说的“因为心散乱的人……”等话，正是为了证明这个道理。正如以不颠倒的正法为所缘的“方式指示”和“决定”等意义，能够成就“如理作意”一样；又正如透过听闻正法能够成就“不散乱”一样。由作为果的“如理作意”，可以成就“正确的自我誓愿”及“过去生所累积的福行”，因为这两者与它有不可分离的关系。同样地，由作为果的“不散乱”，应该也可以显示那作为因的“听闻正法”与“亲近善士”的成就，因为如果没有听闻的人、没有亲近善士的人，是不可能拥有这种不散乱的。

Yonisomanasikāraṃ dīpetīti evaṃ-saddena vuccamānānaṃ ākāranidassanāvadhāraṇatthānaṃ aviparītasaddhammavisayattāti adhippāyo. ‘‘Avikkhepaṃ dīpetī’’ti ‘‘brahmajālaṃ kattha bhāsita’’ntiādi pucchāvasena pakaraṇappattassa vakkhamānassa suttassa savanaṃ samādhānamantarena na sambhavatīti katvā vuttaṃ. ‘‘Vikkhittacittassā’’tiādi tassevatthassa samatthanavasena vuttaṃ. Sabbasampattiyāti atthabyañjanadesakapayojanādisampattiyā. Aviparītasaddhammavisayehi viya ākāranidassanāvadhāraṇatthehi yonisomanasikārassa, saddhammassavanena viya ca avikkhepassa yathā yonisomanasikārena phalabhūtena attasammāpaṇidhipubbekatapuññatānaṃ siddhi vuttā tadavinābhāvato, evaṃ avikkhepena phalabhūtena kāraṇabhūtānaṃ saddhammassavanasappurisūpanissayānaṃ siddhi dassetabbā siyā assutavato, sappurisūpanissayarahitassa ca tadabhāvato.

18然而，透过“因为心散乱的人……”等这些证明的语句，是把“不散乱”作为因，把“亲近善士”也作为因，来显示作为它们结果的“听闻正法”的成就。不过，在这里，恰当的意图可能是：听闻正法与亲近善士，这两者并非“不散乱”的绝对直接因，因为它们属于辅助性的外缘；但是，“不散乱”就像“亲近善士”一样，是“听闻正法”的绝对直接因。即使这样理解，用“不散乱”来显示“亲近善士”的成就，也还是成立的，因为对于心散乱的人来说，他们缺乏“亲近善士”这本身就是一个事实。此外，在这里可以看到：前一种方式，是透过结果来显示原因的成立，就像透过河水的涨满，来推断上游地区有降雨一样；后一种方式，是透过原因来显示结果的成立，就像透过必定会带来降雨的厚密云层生起，来推断即将要下雨一样。

‘‘Nahi vikkhittacitto’’tiādinā samatthanavacanena pana avikkhepena kāraṇabhūtena sappurisūpanissayena ca phalabhūtassa saddhammassavanassa siddhi dassitā. Ayaṃ panettha adhippāyo yutto siyāsaddhammassavanasappurisūpanissayā na ekantena avikkhepassa kāraṇaṃ bāhiraṅgattā, avikkhepo pana sappurisūpanissayo viya saddhammassavanassa ekantakāraṇanti. Evampi avikkhepena sappurisūpanissayasiddhijotanā na samatthitāva, no na samatthitā vikkhittacittānaṃ sappurisapayirupāsanābhāvassa atthasiddhattā. Ettha ca purimaṃ phalena kāraṇassa siddhidassanaṃ nadīpūrena viya upari vuṭṭhisabbhāvassa, dutiyaṃ kāraṇena phalassa siddhidassanaṃ daṭṭhabbaṃ ekantena vassinā viya meghavuṭṭhānena vuṭṭhippavattiyā.

19世尊教法的义理与文句，透过分类、差别的决断，以这种方式，能够圆满无余地成就整个教法，这也就是圆满利益一切众生的原因。因此说“如此吉祥的方式”。因为不存在（那种缺失），所以有其前后的连结。所谓“后二轮的成就”，就是指称为“正确的自我誓愿”与“过去生已累积的福德”的这两种品德。“轮”在这里的意义是，后后续地转动起来；或者说，众生借着这些“轮”，而在各种生命形态中流转运行。针对这些，经中曾说：“比丘们，有这四种轮，那些具备了这四轮的天神与人类，便有四轮在他们生命中运转。”在这里，前后的顺序，应当依照说法次第来理解。透过“后二轮的成就”，也就是后二轮的存在。一个拥有正确誓愿，且过去生曾做过福德的人，他的内心是清净的，因为那些会导致内心不清净的烦恼，已经被他远远地舍离了。因此说：“内心的清净便得以成就。”正如所说：“具有正确誓愿的心，会因此变得更加殊胜。”又如说：“阿难！你已累积了福德，应努力精进，很快你将成为断尽烦恼的无漏者。”正因为如此，才说：“透过内心的清净，证悟与无碍解便得以成就。”所谓的“透过精进努力的清净”，是指以如理作意为先导的闻法精进力，变得非常纯粹清明的状态。由此又说：“证悟与无碍解便得以成就。”或者，也可以指一切身、语行为的努力都没有过失。因为一个身行、语行都清净的人，内心就不会有懊悔，心便能不散乱，从而对于教法通达无碍。

Bhagavato vacanassa atthabyañjanapabhedaparicchedavasena sakalasāsanasampattiogāhanākāro niravasesaparahitapāripūrikāraṇanti vuttaṃ ‘‘evaṃ bhaddako ākāro’’ti. Yasmā na hotīti sambandho. Pacchimacakkadvayasampattinti attasammāpaṇidhipubbekatapuññatāsaṅkhātaṃ guṇadvayaṃ. Aparāparaṃ vuttiyā cettha cakkabhāvo, caranti etehi sattā sampattibhavesūti vā. Ye sandhāya vuttaṃ ‘‘cattārimāni bhikkhave cakkāni, yehi samannāgatānaṃ devamanussānaṃ catucakkaṃ vattatī’’tiādi . Purimapacchimabhāvo cettha desanākkamavasena daṭṭhabbo. Pacchimacakkadvayasiddhiyāti pacchimacakkadvayassa atthitāya. Sammāpaṇihitatto pubbe ca katapuñño suddhāsayo hoti tadasuddhihetūnaṃ kilesānaṃ dūrībhāvatoti āha ‘‘āsayasuddhi siddhā hotī’’ti. Tathā hi vuttaṃ ‘‘sammāpaṇihitaṃ cittaṃ, seyyaso naṃ tato kare’’ti, ‘‘katapuññosi tvaṃ ānanda, padhānaṃ anuyuñja khippaṃ hohisi anāsavoti ca. Tenevāha ‘‘āsayasuddhiyā adhigamabyattisiddhī’’ti. Payogasuddhiyāti yonisomanasikārapubbaṅgamassa dhammassavanapayogassa visadabhāvena. Tathā cāha ‘‘āgamabyattisiddhī’’ti. Sabbassa vā kāyavacīpayogassa niddosabhāvena. Parisuddhakāyavacīpayogo hi vippaṭisārābhāvato avikkhittacitto pariyattiyaṃ visārado hotīti.

20「以能照明种种通达为……」等，长老对于义理与文句中的「如是」（evaṃ）一词与「闻」（suta）一词，透过照明其「不迷惑」与「不忘失」的功能，依四种无碍解（paṭisambhidā）来显示义理的连结。其中，「以能照明所应闻之各种分类的通达」这句，显示此「闻」一词因与「如是」一词邻近，或基于即将要说的内容，而以共通的方式总括地指向所应闻的法的特殊内容。靠心思惟、观照的教法，其完善通达特别系于作意，因此，教导者便将它们与能照明「如理作意」的「如是」一词连结起来；而靠听闻、忆持、口诵来熟悉的教法，其完善通达则特别系于侧耳倾听，因此，便将它们与能照明「不散乱」的「闻」一词连结起来。透过这样的显示，激发人们在听闻佛法上精勤努力，以成就教法。这里的「法」，是指教法。「以心观照者」，是指以这样的方式——「此处讲说了戒，此处讲说了定，此处讲说了慧，这里面有这麽多内在的脉络连结」——而用心去省察观照者。「以见解完善通达者」，是指透过已形成的「审察认可之慧」，或者透过称为「了知遍知」的智慧，对于各处所提及的色法与非色法，以「这就是色，色有这麽多」等方式，善加确定地通达了。

‘‘Nānappakārapaṭivedhadīpakenā’’tiādinā atthabyañjanesu therassa evaṃ-sadda suta-saddānaṃ asammohāsammosadīpanato catupaṭisambhidāvasena atthayojanaṃ dasseti. Tattha ‘‘sotabbappabhedapaṭivedhadīpakenā’’ti etena ayaṃ suta-saddo evaṃ-saddasannidhānato, vakkhamānāpekkhāya vā sāmaññeneva sotabbadhammavisesaṃ āmasatīti dasseti. Manodiṭṭhikaraṇāpariyattidhammānaṃ anupekkhanasuppaṭivedhā visesato manasikārapaṭibaddhāti te vuttanayena yonisomanasikāradīpakena evaṃ-saddena yojetvā, savanadhāraṇavacīparicayā pariyattidhammānaṃ visesena sotāvadhānapaṭibaddhāti te avikkhepadīpakena suta-saddena yojetvā dassento sāsanasampattiyā dhammassavane ussāhaṃ janeti. Tattha dhammāti pariyattidhammā. Manasānupekkhitāti ‘‘idha sīlaṃ kathitaṃ, idha samādhi, idha paññā, ettakā ettha anusandhiyo’’tiādinā nayena manasā anupekkhitā. Diṭṭhiyā suppaṭividdhāti nijjhānakkhantibhūtāya, ñātapariññāsaṅkhātāya vā diṭṭhiyā tattha tattha vuttarūpārūpadhamme ‘‘iti rūpaṃ, ettakaṃ rūpa’’ntiādinā suṭṭhu vavatthapetvā paṭividdhā.

21「以完整的话语」，是因为前文已分别用三句话各自关联而说。所谓「非善士地」（asappurisabhūmi），即指「不知恩」，如经中所说：「在此，有一类恶比丘，学习了如来所开示的法与律后，把它当作自己的东西。」这即是成为非圣者言说所依止的基础。这个「非圣者言说所依止的基础」，也就是「非法」（asaddhamma）。难道阿难长老对自己会有「这是我的教法」这样的慢心吗？而大迦叶长老等人，难道也会对阿难长老有这样的疑虑吗？既然如此，这里说「超越了非善士地」等话语，岂不是毫无意义了吗？并非如此，因为当一个人在说「如是我闻」这句话时，这个意义（即：表明自己毫无此慢心与令人疑虑之处）也就同时被彰显出来了。也有些人这么说：「这是出于考虑到当时某些天神的内心思绪，才这样说的，所以这类针对阿难长老的指责是完全没有机会成立的。」据说，在那个时候，有一些天神的内心生起了这样的思绪：「如来已经般涅槃了，而这位具寿者（阿难）善于说法，现在他宣说佛法，他身为释迦族的后裔、如来的堂弟、叔父的儿子，究竟他是在宣说自己亲身证得的法呢？还是按照他所听闻的，原原本本地重述世尊的话语呢？」正是由于曾经存在过这种程度的疑虑，所以才藉此显示了「超越非善士地」等意思。「将这些法归给自己」，就是指内心执著地认为：「这是我的」。「安置」一词，在这里的意思是「显示出来」。所谓「法引导」（dhammanetti），是指能够在现法利益、来世利益与究竟义上，恰如其分地引导众生，所以称为「引导」；而法本身就是引导，故名为「法引导」。

‘‘Sakalena vacanenā’’ti pubbe tīhi padehi visuṃ visuṃ yojitattā vuttaṃ. Asappurisabhūminti akataññutaṃ ‘‘idhekacco pāpabhikkhu tathāgatappaveditaṃ dhammavinayaṃ pariyāpuṇitvā attano dahatī’’ti evaṃ vuttaṃ anariyavohārāvatthaṃ. Sā eva anariyavohārāvatthā asaddhammo. Nanu ca ānandattherassa ‘‘mamedaṃ vacana’’nti adhimānassa, mahākassapattherādīnañca tadāsaṅkāya abhāvato asappurisabhūmisamatikkamādivacanaṃ niratthakaṃ ti? Nayidaṃ evaṃ ‘‘evaṃ me suta’’nti vadantena ayampi attho vibhāvitoti dassanato. Keci pana ‘‘devatānaṃ parivitakkāpekkhaṃ tathāvacananti edisī codanā anavakāsā’’ti vadanti. Tasmiṃ kira khaṇe ekaccānaṃ devatānaṃ evaṃ cetaso parivitakko udapādi ‘‘tathāgato ca parinibbuto, ayañca āyasmā desanākusalo, idāni dhammaṃ deseti, sakyakulappasuto tathāgatassa bhātā cūḷapituputto, kiṃ nu kho sayaṃ sacchikata dhammaṃ deseti, udāhu bhagavatoyeva vacanaṃ yathāsuta’’nti. Evaṃ tadāsaṅkitappakārato asappurisabhūmisamokkamādito atikkamādi vibhāvitanti. Attano adahantoti ‘‘mameta’’nti attani aṭṭhapento. Appetīti nidasseti. Diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthesu yathārahaṃ satte netīti netti, dhammoyeva netti dhammanetti.

22「困惑」（kaṅkhā），是指一种根深蒂固、坚固住立的疑（vicikicchā）。「犹豫」（vimati），则是指没有陷入过度的思虑流转，而仅仅是一种心智上的分歧。之所以能够「摧毁不信」，一是因为这是世尊所亲自教导的，二是因为当面从世尊那里领受的缘故，三是因为没有口误、恶言等过错的缘故。在这里，应当这样理解：前三层义理的连结，是扣紧那些尚未获得「方式」等特别含义的「如是」（evaṃ）一词而显示的；接下来的三句，则是纯粹扣紧表达「方式」意义的「如是」一词而阐明；而最后的三句，则是依次扣紧表达「方式」意义、「举例」意义和「决定」意义的「如是」一词而连结起来的。

Daḷhataraniviṭṭhā vicikicchā kaṅkhā. Nātisaṃsappanaṃ matibhedamattaṃ vimati. Assaddhiyaṃ vināseti bhagavato desitattā, sammukhā cassa paṭiggahitattā, khalitaduruttādiggahaṇadosābhāvato ca. Ettha ca paṭhamādayo tisso atthayojanā ākārādiatthesu aggahitavisesameva evaṃ-saddaṃ gahetvā dassitā, tato parā tisso ākāratthameva evaṃ-saddaṃ gahetvā vibhāvitā. Pacchimā pana tisso yathākkamaṃ ākāratthaṃ nidassanatthaṃ avadhāraṇatthañca evaṃ-saddaṃ gahetvā yojitāti daṭṭhabbaṃ.

23「一」这个词，用在「其他、最胜、无伴、数目」等意义中。例如，在「我是常、世界是常，这是真理，其他是虚妄」这类句子中，用的是「其他」的意思；在「心一境性」这类句子中，用的是「最胜」的意思；在「独处宴坐」这类句子中，用的是「无伴」的意思；而在「比丘们，唯有一刹那和一时节，为梵行住」这类句子中，用的是「数目」的意思。这里也是指数目，所以解释说：「一」就是计数差别的说明。「时」与「时节」，就是指适当的时间和诸缘的聚集。「刹那」，是指机会。诸如来出世等，正是修习道梵行的机会，因为它是获得那个缘的原因。刹那本身就是时节。而被称为「刹那」和「时节」的，其实就是「一个」。「大集会」，就是指大聚集。时节也是圆满学处的原因。「论说时节的」，是指宣扬各自见解的人。坐在那里的外道们，各自宣扬自己的见解。「义现观」，就是指获得利益。「现观」，是应当被现观的对象；「现观义」就是指通过逼迫等应当被现观的状态，把它们合在一起说。或者也可以说，现观就是通达的所缘状态，这称为「现观义」，那些内容正是由此以同一性来说明的。其中，逼迫就是苦谛，对具有它的人来说，它是一种伤害、非遍及的状态、破坏。热恼就是苦苦等类的灼热、烧恼。

Eka-saddo aññaseṭṭhāsahāyasaṅkhyadīsu dissati. Tathāhesa ‘‘sassato attā ca loko ca , idameva saccaṃ moghamaññanti ittheke abhivadantī’’tiādīsu aññatthe dissati, ‘‘cetaso ekodibhāva’’ntiādīsu seṭṭhatthe, ‘‘eko vūpakaṭṭho’’tiādīsu asahāye, ‘‘ekova kho bhikkhave khaṇo ca samayo ca brahmacariyavāsāyā’’tiādīsu saṅkhyayaṃ, idhāpi saṅkhyayanti dassento āha ‘‘ekanti gaṇanaparicchedaniddeso’’ti. Kālañca samayañcāti yuttakālañca paccayasāmaggiñca. Khaṇoti okāso. Tathāgatuppādādiko hi maggabrahmacariyassa okāso tappaccayapaṭilābhahetuttā. Khaṇo eva ca samayo. Yo ‘‘khaṇo’’ti ca ‘‘samayo’’ti ca vuccati, so eko vāti hi attho. Mahāsamayoti mahāsamūho. Samayopi khoti sikkhāpadapūraṇassa hetupi. Samayappavādaketi diṭṭhippavādake. Tattha hi nisinnā titthiyā attano attano samayaṃ pavadantīti. Atthābhisamayāti hitapaṭilābhā. Abhisametabboti abhisamayo, abhisamayo atthoti abhisamayaṭṭhoti pīḷana ādīni abhisametabbabhāvena ekībhāvaṃ upanetvā vuttāni. Abhisamayassa vā paṭivedhassa visayabhūtabhāvo abhisamayaṭṭhoti tāneva tathā ekattena vuttāni. Tattha pīḷanaṃ dukkhasaccassa taṃ samaṅgīno hiṃsanaṃ avipphārikatākaraṇaṃ. Santāpodukkhadukkhatādivasena santāpanaṃ paridahaṇaṃ.

24「samaya」一词，在多种意义中使用。指集合，因为助成因缘很好地会合、汇集在一起。指刹那，因为在那里，道梵行由那些作为其依处的人而会合、聚集。指时间，因为在这里，有情或自性法依于它而与俱生法等会合，或者依于它而生起等。尽管从究竟意义上讲，时间并非真实存在，只是作为法的运转的所依，并且如同工具一样，仅以假立成就的形态而被人们称呼。指聚集，因为各个部分平等地、或一起地运行、转起、安住，就如同「集合」这个词。各个部分共同安住就是聚集。指因，因为其余诸缘和合时，果从此而生起、转起，就如同「集起」这个词。指见解，因为从结缚的性质而有联结，依于它而在自己的范围内转起，或者由于牢固的执取，有情相应于各别的执著而依它转起。由于见结，有情被极度地系缚。指获得，因为它是等至、等合、等入。指断除，因为它是平等的乘，或正确的乘，而得以远离。「现观」，是指以智慧面对而应当达到、应当现观的，也就是法的无颠倒的自性。或者，以面向的方式，正确地到来、前去、觉悟，所以「现观」是指对法的如实觉知。应当如此了知「samaya」一词在种种不同意义中的转起。在抽取「samaya」一词的意义时，对于「现观」一词的例举，也应以上述方式来了知。这里所取的「samaya」的意义：之所以取“时间”义，是因为在这里，集合等义并不适用，同时，时间也必须像处所、说法者、听众那样，作为这部经的因缘而被指示出来。

Tattha sahakārīkāraṇaṃ sannijjha sameti samavetīti samayo, samavāyo. Sameti samāgacchati maggabrahmacariyamettha tadādhārapuggalehīti samayo, khaṇo. Sameti ettha, etenava saṃgacchati satto, sabhāvadhammo vā sahajātādīhi, uppādādīhi vāti samayo, kālo. Dhammappavattimattatāya atthato abhūtopi hi kālo dhammappavattiyā adhikaraṇaṃ, karaṇaṃ viya ca kappanāmattasiddhena rūpena voharīyatīti. Samaṃ, saha vā avayavānaṃ ayanaṃ pavatti avaṭṭhānanti samayo, samūho, yathā ‘‘samudāyo’’ti. Avayavasahāvaṭṭhānameva hi samūhoti. Avasesapaccayānaṃ samāgame eti phalaṃ etasmā uppajjati pavattati cāti samayo, hetu yathā ‘‘samudayo’’ti. Sameti saṃyojanabhāvato sambandho eti attano visaye pavattati, daḷhaggahaṇabhāvato vā saṃyuttā ayanti pavattanti sattā yathābhinivesaṃ etenāti samayo, diṭṭhi. Diṭṭhisaṃyojanena hi sattā ativiya bajjhantīti. Samiti saṅgati samodhānanti samayo, paṭilābho. Samassa yānaṃ, sammā vā yānaṃ apagamoti samayo, pahānaṃ. Abhimukhaṃ ñāṇena etabbo abhisametabboti abhisamayo, dhammānaṃ aviparīto sabhāvo. Abhimukhabhāvena sammā eti gacchati bujjhatīti abhisamayo, dhammānaṃ yathābhūtasabhāvāvabodho. Evaṃ tasmiṃ tasmiṃ atthe samaya-saddassa pavatti veditabbā. Samaya-saddassa atthuddhāre abhisamaya-saddassa udāharaṇaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Assāti samaya-saddassa. Kālo attho samavāyādīnaṃ atthānaṃ idha asambhavato desadesakaparisānaṃ viya suttassa nidānabhāvena kālassa apadisitabbato ca.

25为什么这里只用不确定的方式来指示时间，而不进一步用季节、年等来规定呢？所以说：「在这里，虽然……」等等。为了显示，即使不规定季节、年等而只说「samaya」一词，也能获得这样的好处，所以说：「或者这些……」等等。因为，一个表示共通的词，是能够含摄特殊情况的。其中，「现法安乐时节」，是指每日以禅那等至度过的那些时间，尤其是七个七天。「明显」，是指在十千世界当中，以震动、光照的显现等而变得昭然显著。为了用其他的分类方式来含摄上述种种时节的一部分，说道：「还有这个……」等等。因为，智作用时节和自利行道时节，就是正等觉时节。圣默然时节，就是现法安乐时节。悲作用、利他行道、法谈时节，就是说法时节。

Kasmā panettha aniyāmitavaseneva kālo niddiṭṭho, na utusaṃvaccharādivasena niyametvāti āha ‘‘tattha kiñcāpī’’tiādi. Utusaṃvaccharādivasena niyamaṃ akatvā samaya-saddassa vacane ayampi guṇo laddho hotīti dassento ‘‘ye vā ime’’tiādimāha. Sāmaññajotanā hi visese avatiṭṭhatīti. Tattha diṭṭhadhammasukhavihārasamayo devasikaṃ jhānasamāpattīhi vītināmanakālo, visesato sattasattāhāni. Pakāsāti dasasahassilokadhātuyā pakampanaobhāsapātubhāvādīhi pākaṭā. Yathāvuttappabhedesuyeva samayesu ekadesaṃ pakārantarehi saṅgahetvā dassetuṃ ‘‘yo cāya’’ntiādimāha. Tathā hi ñāṇakiccasamayo attahitapaṭipattisamayo ca abhisambodhisamayo. Ariyatuṇhibhāvasamayo diṭṭhadhammasukhavihārasamayo. Karuṇākiccaparahitapaṭipattidhammikathāsamayo desanāsamayeva.

26现在说明以作格来说明的情况，这是与前文「以何」相关联的。「在那里」，指的是在阿毗达摩和律中。「如此」，就是指用位格和作格。所依义，也就是处格的意义。所谓「有」，就是指作用；而以其他作用来表显作用的特征，就是「以有来表显有」的特征。其中，就像时间虽然由自性法所限定，在究竟意义上并不真实存在，但以处格的形式而被认知，因为在那刹那转起的法，在此之前和在此之后都不存在，正如在「上午生，傍晚去」等说法中那样；又像聚集，虽然离开组成部分并不真实存在，仅以假立而成立，却以处格的形式施设于各个组成部分，如在「树上有枝，麦堆里生长」等说法中那样。同样，这里也是如此。为了显示这个道理，所以说：「因为所依……法」。在那个时间，或者在那团法中，当欲界善心生起时，就在那个时间，或者那团法中，触等也随之存在，这就是此处的意义。又好比在挤牛奶的时候去，挤完了才来，这是用挤奶的作用来表显去和来的作用；同样，在这里，说「在那时节，在那时节」的时候，这一意义自然就被理解了，因为文句的意义并不脱离有情的活动，所以，以时节中有情的活动，来表显心的生起作用和触等的存在作用。「在那时节」：也就是在第九刹那，或者在如理作意等因，或者在诸缘的集合中，当欲界善心生起时；就在那个刹那、那个因、那个缘的集合中，触等也存在。在两种情况下，「时节」这个词都作位格来说明，因为它是用来表显作用的，所以说：「刹那……被表显」。

Karaṇavacanena niddeso kato yathāti sambandho. Tatthāti abhidhammavinayesu. Tathāti bhummakaraṇehi. Adhikaraṇattha ādhārattho. Bhāvo nāma kiriyā, kiriyāya kiriyantaralakkhaṇaṃ bhāvenabhāvalakkhaṇaṃ. Tattha yathā kālo sabhāvadhammaparicchinno sayaṃ paramatthato avijjamānopi ādhārabhāvena paññāto taṅkhaṇappavattānaṃ tato pubbe parato ca abhāvato ‘‘pubbaṇhe jāto, sāyanhe gacchatī’’ti, ca ādīsu, samūho ca avayavavinimutto avijjamānopi kappanāmattasiddho avayavānaṃ ādhārabhāvena paññāpīyati ‘‘rukkhe sākhā, yavarāsiyaṃ sambhūto’’tiādīsu, evaṃ idhāpīti dassento āha ‘‘adhikaraṇañhi…pe… dhammāna’’nti. Yasmiṃ kāle, dhammapuñje vā kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti, tasmiṃyeva kāle, dhammapuñje ca phassādayopi hontīti ayañhi tattha attho. Yathā ca gāvīsu duyhamānāsu gato, duddhāsu āgatoti dohanakiriyāya gamanakiriyā lakkhīyati, evaṃ idhāpi ‘‘yasmiṃ samaye, tasmiṃ samaye’’ti ca vutte satīti ayamattho viññāyamāno eva hoti padatthassa sattāvirahābhavatoti samayassa sattākiriyāya cittassa uppādakiriyā, phassādīnaṃ bhavanakiriyā ca lakkhīyati. Yasmiṃ samayeti yasmiṃ navame khaṇe, yonisomanasikārādihetumhi, paccayasamavāye vā sati kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti, tasmiṃyeva khaṇe, hetumhi, paccayasamavāye ca sati phassādayopi hontīti ubhayattha samaya-sadde bhummaniddeso kato lakkhaṇabhūtabhāvayuttoti dassento āha ‘‘khaṇa…pe… lakkhīyatī’’ti.

27因义和作具义也是可能的，正如「以食物而活，以学习而活，以斧头砍伐，以锄头挖掘」等例子那样。因为，世尊在听到违犯之后，召集比丘僧团，询问那位涉及该事的比丘，并加以呵责；随后，不越过该事发生的时间，就在那个时间制定学处，他如此住于以学处制定为缘的状态，同时也期望以此作为制定学处的原因，就如同在第三波罗夷等情况下那样。

Hetuatthokaraṇattho ca sambhavati ‘‘annena vasati, ajjhenena vasati, pharasunā chindati, kudālena khaṇatī’’tiādīsu viya. Vītikkamañhi sutvā bhikkhusaṅghaṃ sannipātāpetvā otiṇṇavatthukaṃ puggalaṃ paṭipucchitvā, vigarahitvā ca taṃ taṃ vatthuṃ otiṇṇakālaṃ anatikkamitvā teneva kālena sikkhāpadāni paññapento bhagavā viharati sikkhāpadapaññattihetuñca apekkhamāno tatiyapārājikādīsu viyāti.

28「绝对」，就是从开始一直到说法结束，以称为利他行道的悲愍住。为了显示那个意义，也就是为了显示绝对相续的意义。这里使用了宾格来说明，正如「学习一个月」的说法那样。

Accantameva ārambhato paṭṭhāya yāva desanāniṭṭhānaṃ parahitapaṭipattisaṅkhātena karuṇāvihārena. Tadatthajotanatthanti accantasaṃyogatthajotanatthaṃ. Upayogavacananiddeso kato yathā ‘‘māsaṃ ajjhetī’’ti.

29「古师们」，就是指注疏师。「仅言辞之别」，意思是仅仅在用词上有所不同。由此显示，在经与律中，格与时态上的区别已经作了出来。

Porāṇāti aṭṭhakathācariyā. Abhilāpamattabhedoti vacanamattena viseso. Tena suttavinayesu vibhattibyatayo katoti dasseti.

30「最胜者」，这个词是用来表示“最胜”的，之所以称为“最胜者”，是因为它与最胜的功德相伴而行。同样，「无上者」也是如此。「值得恭敬者」，就是具备应受尊重的状态，这是因为与可尊重的功德相应，或者因为值得被恭敬对待，所以称为值得恭敬者。

Seṭṭhanti seṭṭhavācakaṃ vacanaṃ seṭṭhanti vuttaṃ seṭṭhaguṇasahacaraṇato. Tathā uttamanti etthāpi. Gāravayuttoti garubhāvayutto garuguṇayogato, garukaraṇārahatāya vā gāravayutto.

31已经说过的内容，在此不应再讲，因为这部《清净道论》的注释只是它的一部分——这是它的用意。

Vuttoyeva na pana idha vattabbo visuddhimaggassa imissā aṭṭhakathāya ekadesabhāvatoti adhippāyo.

32又或者，在“bhaga”（福份）中“vani”（寻求），或“vami”（舍弃），故称“bhagavā”（世尊）。他在戒等功德中寻求、亲近、修习，故称世尊；或者，为了让这些功德在应调伏者的相续中——“怎样才能生起呢？”——而寻求、请求、期望，故称世尊。又或者，他舍弃了福份——即吉祥、自在和名誉——如同吐掉一口痰一样，故称世尊。确实，世尊对手中的吉祥、四洲的自在、转轮王的成就及其所依，以及七宝闪耀的名誉，全无留恋地舍弃了。或者，名为“bhā”的星宿，它们共同运行的形态称为“bhagā”，即位于须弥山、持双山等处的器世间的庄严。世尊通过断除对它们的欲贪而舍弃了这些，因此，在福份中舍弃，故称世尊。

Apica bhage vani, vamīti vā bhagavā, bhage sīlādiguṇe vani bhaji sevi, te vā vineyyasantānesu ‘‘kathaṃ nu kho uppajjeyyu’’nti vani yāci patthayīti bhagavā, bhagaṃ vā siriṃ, issariyaṃ, yasañca vami khelapiṇḍaṃ viya chaḍḍayīti bhagavā. Tathā hi bhagavā hatthagataṃ siriṃ, catuddīpissariyaṃ, cakkavattisampattisannissayañca sattaratanasamujjalaṃ yasaṃ anapekkho pariccajīti. Atha vā bhāni nāma nakkhattāni, tehi samaṃ gacchanti pavattantīti bhagā, sineruyugandharādigatā bhājanalokasobhā. Te bhagavā vami tappaṭibaddhachandarāgappahānena pajahatīti evampi bhage vamīti bhagavā.

33「令现见法身」（dhammasarīraṃ paccakkhaṃ karoti）这句话，是根据“阿难（Ānanda），我所说（desita）、所制定（paññatta）的法（dhamma）与律（vinaya），在我灭度后就是你们的导师（satthā）”这段经文，说明法（dhamma）也具有导师的地位（satthubhāvapariyāya），所以才这样讲。

‘‘Dhammasarīraṃ paccakkhaṃ karotī’’ti ‘‘yo vo ānanda mayā dhammo ca vinayo ca desito paññatto, so vo mamaccayena satthā’’ti vacanato dhammassa satthubhāvapariyāyo vijjatīti katvā vuttaṃ.

34他的身体如同金刚杵聚合而成，因为他的色身不会被其他人破坏。确实，没有人能对世尊的色身造成任何障碍。他用“如是”一词来总摄即将开示的整部经，由此彰显说法的成就。又通过这样的表达——“这是我，已经证得无碍解、被世尊在五个方面列为第一的大声闻亲自听闻的；而且是我自己听到的，不是传闻，也不是辗转传来”——来彰显声闻的成就。此外，“世尊”这个词在连用时，其中所包含的“时”字，指示了由佛陀出世所庄严的那个时刻，由此彰显时节的成就。佛陀出世确实是最为殊胜的时节成就。所以这样说——

Vajirasaṅghātasamānakāyo parehi abhejjasarīrattā. Na hi bhagavato rūpakāye kenaci antarāyo sakkā kātunti. Desanāsampattiṃ niddisati vakkhamānassa sakalasuttassa ‘‘eva’’nti niddisanato. Sāvakasampattiṃ niddisati paṭisambhidāppattena pañcasu ṭhānesu bhagavatā etadagge ṭhapitena mayā mahāsāvakena sutaṃ, tañca kho mayāva sutaṃ, na anussavitaṃ, na paramparābhatanti imassatthassa dīpanato. Kālasampattiṃ niddisati ‘‘bhagavā’’ti padassa sannidhāne payuttassa samaya-saddassa kālassa buddhuppādapaṭimaṇḍitabhāvadīpanato. Buddhuppādaparamā hi kālasampadā. Tenetaṃ vuccati –

35“在劫末的浑浊（kappakasāye）、充满争斗的时世（kaliyuge），佛陀的出世（buddhuppādo），啊，真是极为稀有（mahacchariyaṃ）；”

‘‘Kappakasāye kaliyuge, buddhuppādo aho mahacchariyaṃ;

36生于那些供奉祭火的人当中，如同盛开的莲花聚集着蜂蜜。

Hutāvahamajjhe jātaṃ, samuditamakarandamaravinda’’nti.

37“世尊”（Bhagavā）一词指示说法者的成就（desakasampatti），因为这个称呼是对具足殊胜功德的、最上的有情（guṇavisiṭṭhasattuttama），表达崇高恭敬的尊称（gāravādhivacana）。

Bhagavāti desakasampattiṃ niddisati guṇavisiṭṭhasattuttamagāravādhivacanato.

38“vijjantarikāya”：指闪电发出的那个刹那。“antaratoti”：指在心中。“antarā”：指相对于发端与成就的中间而言。“antarikāya”：指中间。在这里，像“这中间谁能了知”、“这些的中间劫”、“从数目上说不可计数”、“如何在中间投入”这些例句中，应当举出的是作用于原因之中间的 antarā 一词，而不是作用在心识刹那之间隙的 antara 或 antarikā 一词。因为这里是要开显 antarā 一词的义理。而此处的意旨可能是这样：凡 antarā 一词所适用的含义，antara 一词也适用，由于含义相同，所以把用在 antarā 意义上的 antara 一词举了出来；或者，在“yassantarato”这一句中，antarā 一词只是为了偈颂读起来顺口而缩短成那样的，应当这样理解。再者，antarā 一词加上 ika 而扩充成词，说为“antarikā”，这样举出来，应当知道这里引用和被引用之间并没有矛盾。未建立连接时，不会得到业格，因为可能出现属格的情况；但由于和 antarā 一词结合，所以希望用业格。因此他说：“由于与 antarā 一词结合，所以用了业格。”

Vijjantarikāyāti vijjuniccharaṇakkhaṇe. Antaratoti hadaye. Antarāti ārabbha nipphattīnaṃ vemajjhe. Antarikāyāti antarāḷe. Ettha ca ‘‘tadantaraṃ ko jāneyya, etesaṃ antarā kappā, gaṇanāto asaṅkhiyā, antarantarā kathaṃ opātetī’’ti ca ādīsu viya kāraṇavemajjhesu vattamānā antarā-saddā eva udāharitabbā siyuṃ, na pana cittakhaṇavivaresu vattamānā antarantarikā-saddā. Antarā-saddassa hi ayaṃ atthuddhāroti. Ayaṃ panettha adhippāyo siyā – yesu atthesu antarā-saddo vattati, tesu antarasaddopi vattatīti samānatthattā antarā-saddatthe vattamāno antara-saddo udāhaṭo, antarā-saddo eva vā ‘‘yassantarato’’ti ettha gāthāsukhatthaṃ rassaṃ katvā vuttoti daṭṭhabbaṃ. Antarā-saddo eva pana ika-saddena padaṃ vaḍḍhetvā ‘‘antarikā’’ti vuttoti evamettha udāharaṇodāharitabbānaṃ virodhābhāvo daṭṭhabbo. Ayojiyamāne upayogavacanaṃ na pāpuṇāti sāmivacanassa pasaṅge antarā-saddayogena upayogavacanassa icchitattā. Tenevāha ‘‘antarāsaddena yuttattā upayogavacanaṃ kata’’nti.

39比丘们，一个必定以正觉为归宿的补特伽罗，不可能、也绝无机会故意夺取众生的生命，这就是‘无有此处’的意思。由于见和戒具有决定的自性，即使是入流者也因见和戒的共通性而和合，一来者等就更不用说了。根据‘安住于如是之见，即与具有如是见者共住于见之共通性；安住于如是之戒，即与具有如是戒者共住于戒之共通性’的说法，即使是凡夫，由于见和戒的共通性而和合，这也是成立的。

‘‘Niyato sambodhiparāyaṇo, aṭṭhānametaṃ bhikkhave anavakāso, yaṃ diṭṭhisampanno puggalo sañcicca pāṇaṃ jīvitā voropeyya, ‘‘netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ tiādivacanato diṭṭhisīlānaṃ niyatasabhāvattā sotāpannāpi aññamaññaṃ diṭṭhisīlasāmaññena saṃhatā, pageva sakadāgāmiādayo. ‘‘Tathārūpāya diṭṭhiyā diṭṭhisāmaññagato viharati, tathārūpesu sīlesu sīlasāmaññagato viharatī’’ti vacanato puthujjanānampi diṭṭhisīlasāmaññena saṃhatabhāvo labbhatiyeva.

40「Suppiyopi kho」中的「kho」字表示强调，如同「assosi kho」等处的用法。这表明他确实已踏上旅途，途中没有任何障碍，这一含义得到了彰显。「tatrā」一词也是指时间。因为前文已经提到「ekaṃ samayaṃ」（一时）。就在世尊从王舍城前往那烂陀的途中，同一时刻，须卑也走上那条路，说着非难的话，而梵授则说着称赞的话。「pariyāya」一词：因为它回转（parivattati），所以称为‘往复’（vāro）；或者因为它令所教导之义得以成立（paṭipādeti），也称为‘教导’（desanā）；或者因为它执取自身之果而转起（pavattati），又称为‘原因’（kāraṇa）。应当明白「pariyāya」一词在往复等含义中的使用。「以理由」（kāraṇena）是指类似理由的东西。因为后面会说到：‘把不是理由的说成是理由’。有人会问：为什么此处用了现在时‘说着非难的话’‘说着称赞的话’来描述？难道从结集之时看，他们说非难和称赞的时间不已经是过去了吗？的确如此，就像‘addhānamaggapaṭipanno hotī’（他成为旅途行者）中的‘hoti’是过去时的意思，这里的‘bhāsati’也应当视为过去时。或者，是以他们当时说非难和称赞的那个时间点为准才有这样的表述。这样一来，‘tatrā一词是指时间’这一说法也就顺理成章了。

Suppiyopi khoti ettha kho-saddo avadhāraṇattho ‘‘assosi kho’’tiādīsu viya. Tena addhānamaggapaṭipanno ahosiyeva, nāssa maggapaṭipattiyā koci antarāyo ahosīti ayamattho dīpito hoti. Tatrāti vā kālassa paṭiniddeso. Sopi hi ‘‘ekaṃ samaya’’nti pubbe adhikato. Yañhi samayaṃ bhagavā antarā rājagahañca nāḷandañca addhānamaggapaṭipanno, tasmiṃyeva samaye suppiyopi taṃ maggaṃ paṭipanno avaṇṇaṃ bhāsati, brahmadatto ca vaṇṇaṃ bhāsatīti. Pariyāyati parivattatīti pariyāyo, vāro. Pariyāyeti desetabbamatthaṃ paṭipādetīti pariyāyo, desanā. Pariyāyati attano phalaṃ pariggahetvā pavattatīti pariyāyo, kāraṇanti evaṃ pariyāya-saddassa vārādīsu pavatti veditabbā. Kāraṇenāti kāraṇapatirūpakena. Tathā hi vakkhati ‘‘akāraṇameva kāraṇanti vatvā’’ti. Kasmā panettha ‘‘avaṇṇaṃ bhāsatī’’ti, ‘‘vaṇṇaṃ bhāsatī’’ti ca vattamānakālaniddeso kato, nanu saṅgītikālato so avaṇṇavaṇṇānaṃ bhāsitakālo atītoti? Saccametaṃ, ‘‘addhānamaggapaṭipanno hotī’’ti ettha hoti-saddo viya atītakālattho bhāsati-saddo ca daṭṭhabbo. Atha vā yasmiṃ kāle tehi avaṇṇo vaṇṇo ca bhāsīyati, taṃ apekkhitvā evaṃ vuttaṃ. Evañca katvā ‘‘tatrāti kālassa paṭiniddeso’’ti idañca vacanaṃ samatthitaṃ hoti.

41「无理由」（akāraṇaṃ）意思是不合理（ayutti）、不当（anupapatti）。因为世尊并不存在无味、无实质之类的过失，法与僧也并没有说恶法、行恶行等问题。另外，「无理由」也可以指缺少真实的理由，只是空口白话——这是它的意图。在这个意义上，‘说了理由之后’（kāraṇanti vatvā）就是‘说了“这是理由”之后’。在这里，对于‘无味’等过失而言，不对高种姓或年长者行问讯等应做之事，就是一种‘理由’；同样，认识到不存在超人法和殊胜的如实知见，对孙陀利咖功德等的过患认知，承认轮回找不到起点，对无记事的解释等，这些也都是‘理由’。对于非一切知者等的渐次觉悟等，也应依理类推。 ‘以如此这般的方式’（tathā tathā）就是指以不对高种姓、年长者问讯等方式。

Akāraṇanti ayuttiṃ, anupapattinti attho. Na hi arasarūpatādayo dosā bhagavati saṃvijjanti, dhammasaṅghānañca durakkhātaduppaṭipannatādayoti. Akāraṇanti vā yuttakāraṇarahitaṃ, paṭiññāmattanti adhippāyo . Imasmiñca atthe kāraṇanti vatvāti kāraṇaṃ vāti vatvāti attho. Arasarūpādīnañcettha jātivuḍḍhesu abhivādanādisāmīcikammākaraṇaṃ kāraṇaṃ, tathā uttarimanussadhammālamariyañāṇadassanābhāvassa sundarikāmaguṇādinavabodho, saṃsārassa ādikoṭiyā apaññāyanapaṭiññā, abyākatavatthubyākaraṇanti evamādayo, tathā asabbaññutādīnaṃ kamāvabodhādayo yathārahaṃ niddhāretabbā. Tathā tathāti jātivuḍḍhānaṃ anabhivādanādiākārena.

42「说着非难」（avaṇṇaṃ bhāsamāno）意思是‘以说非难为因’。这里的‘māna’字表示原因。他将遭遇不幸与灾祸，因为诽谤三宝是极其严重的罪过。因此他说：

Avaṇṇaṃ bhāsamānoti avaṇṇaṃbhāsanahetu. Hetuattho hi ayaṃ māna-saddo. Anayabyasanaṃ pāpuṇissati ekantamahāsāvajjattā ratanattayopavādassa. Tenevāha –

43谁要是称赞理应谴责的，

‘‘Yo nindiyaṃ pasaṃsati,

44或是谴责理应称赞的，

Taṃ vā nindati yo pasaṃsiyo;

45他便用口收集罪过，

Vicināti mukhena so kaliṃ,

46由那罪过，他得不到安乐。

Kalinā tena sukhaṃ na vindatī’’ti.

47以“我们的老师……”这段话，显示了梵授生起悚惧和对自己的老师生起悲悯。虽然弟子理应顺从老师，但这位弟子因为是智慧种姓，所以不会在这种事情上随顺老师。现在为了显示他“业是自己的所有”的智慧，便说“但是关于老师……”等。他开始称赞，心想：“或许即使凭这一点点对三宝的称赞，也能让他免于非难。”「vaṇṇo」（称赞）指被称赞的功德；称赞就是功德的称扬，也就是赞美（pasaṃsā）。「saṃññūḷhā」的意思是“系缚”、“结缚”，即被缠结、束缚。不能因为他见解肤浅就指责他作为说法者，因为佛陀等的功德是无量的，只有圣典的注释才能完整阐明这些功德。这里的“随闻”（anussavā）一词包含了“相、遍寻、见、审察、忍”等。他是凭着自己的力量说称赞，而不是按照佛陀等功德的实际份量去说——这就是意思。因为佛陀等的功德是数不尽的、无量的、多种类的。确实这样说过：

‘‘Amhākaṃ ācariyo’’tiādinā brahmadattassa saṃveguppattiṃ, attano ācariye kāruññappavattiñca dassetvā kiñcāpi antevāsinā ācariyassa anukūlena bhavitabbaṃ, ayaṃ pana paṇḍitajātikattā na edisesu taṃ anuvattatīti, idāni tassa kammassakataññāṇappavattiṃ dassento ‘‘ācariye kho panā’’tiādimāha. Vaṇṇaṃ bhāsituṃ āraddho ‘‘apināmāyaṃ ettakenāpi ratanattayāvaṇṇato orameyyā’’ti. Vaṇṇīyatīti vaṇṇo, guṇo. Vaṇṇanaṃ guṇasaṅkittananti vaṇṇo, pasaṃsā. Saṃññūḷhāti ganthitā, nibandhitāti attho. Atitthena pakkhando dhammakathikoti na vattabbo aparimāṇaguṇattā buddhādīnaṃ , niravasesānañca tesaṃ idha pakāsanaṃ pāḷisaṃvaṇṇanāyeva sampajjatīti. Anussavādīti ettha ādi-saddena ākāraparivitakkadiṭṭhinijjhānakkhantiyo saṅgaṇhāti. Attano thāmena vaṇṇaṃ abhāsi, na pana buddhādīnaṃ guṇānurūpanti adhippāyo. Asaṅkhyayyāparimitappabhedā hi buddhādīnaṃ guṇā. Vuttañhetaṃ –

48“即使佛陀称赞佛陀的功德，”

‘‘Buddhopi buddhassa bhaṇeyya vaṇṇaṃ,

49“即使他说着另外的话经过一劫；”

Kappampi ce aññamabhāsamāno;

50“在这漫长时劫的间隔中，劫可能耗尽，”

Khīyetha kappo ciradīghamantare,

51但如来的功德却不会耗尽。

Vaṇṇo na khīyetha tathāgatassā’’ti.

52这里也会说到：“但这的确是很轻微的事”等等。

Idhāpi vakkhati ‘‘appamattakaṃ kho paneta’’ntiādi.

53在「iti ha te」这个短语里，「iti」是用来指称前面所说的表述方式。而「ha」只是一个语气词，所以注解说「evaṃ te」（就这样，他们）。

Iti ha teti ettha itīti vuttappakāraparāmasanaṃ. Ha-kāro nipātamattanti āha ‘‘evaṃ te’’ti.

54他们成为随行者，是因为跟随世尊的威仪，而非因为正确地行道——这是这句话的意旨。「在那时」是指世尊踏上那段长途的那一年、那一季、那一月、那半个月的那个时候。正是为了显示动作没有间断，才用“正在王舍城托钵乞食”这种现在时描述。「他」是指这样住在王舍城的世尊。「那一日」是世尊踏上长途的那一天。他之所以走那段路，是希望在那烂陀为可度化者成就种种利益和安乐，同时也是为了借着这个因缘，宣说以三种戒庄严、摧破各种欺诈巧言等邪命、解开六十二种邪见网、震动一万个千世界界的《梵网经》。这样，“世尊为什么踏上那段长途”这个问题就弄清楚了。至于“须卑为什么成为随行者”这个问题，则通过“他并不知道世尊已在那条路上”这句澄清了。因为他并非真想见到世尊，所以注释说：“如果他知道的话，就不会跟随了。”

Iriyāpathānubandhanena anubandhā honti, na pana sammāpaṭipattianubandhanenāti adhippāyo. Tasmiṃ kāleti yasmiṃ saṃvacchare utumhi māse pakkhe vā bhagavā taṃ addhānamaggaṃ paṭipanno, tasmiṃ kāle. Teneva hi kiriyāvicchedadassanavasena ‘‘rājagahe piṇḍāya caratī’’ti vattamānakālaniddeso kato. Soti evaṃ rājagahe vasamāno bhagavā. Taṃ divasanti yaṃ divasaṃ addhānamaggapaṭipanno, taṃ divasaṃ. Taṃ addhānaṃ paṭipanno nāḷandāyaṃ veneyyānaṃ vividha hitasukhanipphattiṃ ākaṅkhamāno imissā ca aṭṭhuppattiyā tividhasīlālaṅkataṃ nānāvidhakuhanalapanādimicchājīvaviddhaṃsanaṃ dvāsaṭṭhidiṭṭhijālaviniveṭhanaṃ dasasahassilokadhātupakampanaṃ brahmajālasuttantaṃ desessāmīti. Ettāvatā ‘‘kasmā pana bhagavā taṃ addhānaṃ paṭipanno’’ti codanā visodhitā hoti. ‘‘Kasmā ca suppiyo anubandho’’ti ayaṃ pana codanā ‘‘bhagavato taṃ maggaṃ paṭipannabhāvaṃ ajānanto’’ti etena visodhitā hoti. Na hi so bhagavantaṃ daṭṭhumeva icchatīti. Tenevāha ‘‘sace pana jāneyya, nānubandheyyā’’ti.

55「六色光芒」是指具有青、黄、赤、白、深红和光辉这些颜色的光芒。所谓“周围各八十肘的范围”，是按照这些光芒自然照耀所及之处来说的。而“据说在那时”这句话，是为了表明在长途行走时，佛陀的威光并没有被隐藏。因为当时并不像有人在近前招呼等情况下那样，有任何需要隐藏佛光的理由。「宝环」就是指珠宝制成的头饰。「中国粉」就是朱砂粉。

Nīlapītalohitodātamañjiṭṭhapabhassaravasena ‘‘chabbaṇṇarasmiyo. ‘‘Samantā asītihatthappamāṇe’’ti tāsaṃ rasmīnaṃ pakatiyā pavattiṭṭhānavasena vuttaṃ. ‘‘Tasmiṃ kira samaye’’ti ca tasmiṃ addhānagamanasamaye buddhasiriyā anigūhitabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Na hi tadā tassā nigūhane pakkusātiabhigamanādīsu viya kiñcipi kāraṇaṃ atthīti. Ratanāveḷaṃ ratanavaṭaṃsakaṃ. Cīnapiṭṭhacuṇṇaṃ sindhanacuṇṇaṃ.

56世尊周身一丈光芒为界的庄严，称为「大人相鬘」，是因为大人的种种相好彼此紧密相连，就像一串花鬘一样。这是假设说：“如果三十二个月亮的光轮被人串联起来，摆放成一串花鬘”，所以称为“如同串联摆放的三十二个月亮花鬘”。意思是，那光辉好像压过了月亮的光辉。这个道理也适用于“如同太阳花鬘”等处。所谓“大长老们”，是指大弟子们。意思是，比丘们看见世尊这样行走，于是回看自己的随众。从“然而，由于这个女人……”这一段开始，是在澄清“为什么这个人要说三宝的坏话”这个问题。“Iti”就是“如此”，意为前面说的方式。以“通过这两者”来显示利养和随从的减少，作为结论。另一些人说：他们既说坏话又说好话，是为了试探世尊有没有对立或偏袒。也有人说：“他们是被魔罗附体才这样做。”

Byāmappabhāparikkhepavilāsinī ca assa bhagavato lakkhaṇamālāti mahāpurisalakkhaṇāni aññamaññapaṭibaddhattā evamāha. Dvattiṃsāya candamaṇḍalānaṃ mālā kenaci ganthetvā ṭhapitā yadi siyāti parikappanavasenāha ‘‘ganthetvā ṭhapitadvattiṃsacandamālāyā’’ti. Siriṃ abhibhavantī ivāti sambandho. Esa nayo sūriyamālāyātiādīsupi. Mahātherāti mahāsāvake sandhāyāha. Evaṃ gacchantaṃ bhagavantaṃ bhikkhū ca disvā atha attano parisaṃ avalokesīti sambandho. ‘‘Yasmā panesā’’tiādinā ‘‘kasmā ca so ratanattayassa avaṇṇaṃ bhāsatī’’ti codanaṃ visodheti. Itīti evaṃ, vuttappakārenāti attho. Imehi dvīhīti lābhaparivārahāniṃ nigamanavasena dasseti. Bhagavato virodhānunayābhāvavīmaṃsanatthaṃ ete avaṇṇaṃ vaṇṇañca bhāsantīti apare. ‘‘Mārena anvāviṭṭhā evaṃ karontī’’ti ca vadanti.

2这座园林因为位于芒果苗圃附近，所以被称为「芒果苗圃」，就像称“瓦鲁那城”、“高达村”一样。但有些人说：“依据前面所说的方法，‘芒果苗圃’也是一个村落。”按照他们的意见，“在芒果苗圃”是指附近的处所格。那座王室殿堂，有些人认为是多闻天王的王天神殿。“多灾患”就是有很多危险。在锡兰的注疏中说：“与弟子婆罗门青年梵授一起”。但这只是依据圣典的记载，并不表明当时须卑没有徒众。那么，为什么圣典中只记载了梵授，而没有记载须卑的徒众呢？因为没有必要。就像这样，应当明白，其他类似的情况，也是因为没有必要，结集者们才没有收录。而有些人说：“‘据说’就是指在圣典中说的”，这并不合理，因为如果依据圣典的记载而说“在圣典中说”，那就成了同语反复。因此，这里应当依照前文所说的道理来理解含义。意思是：被（徒众）围绕而坐。

2. Ambalaṭṭhikāya avidūre bhavattā uyyānaṃ ambalaṭṭhikā yathā ‘‘varuṇānagaraṃ, godāgāmo’’ti. Keci pana ‘‘ambalaṭṭhikāti yathāvuttanayeneva ekagāmo’’ti vadanti . Tesaṃ mate ambalaṭṭhikāyanti samīpatthe bhummavacanaṃ. Rājāgārakaṃ vessavaṇamahārājadevāyatananti eke. Bahuparissayoti bahupaddavo. ‘‘Saddhiṃ antevāsinā brahmadattena māṇavenā’’ti vuttaṃ sīhaḷaṭṭhakathāyaṃ. Tañca kho pāḷi āruḷhavaseneva, na pana tadā suppiyassa parisāya abhāvato. Kasmā panettha brahmadattoyeva pāḷi āruḷho, na suppiyassa parisāti? Payojanābhāvato. Yathā cetaṃ, evaṃ aññampi edisaṃ payojanābhāvato saṅgītikārehi na saṅgahitanti daṭṭhabbaṃ. Keci pana ‘‘vuttanti pāḷiyaṃ vutta’’nti vadanti, taṃ na yujjati pāḷiāruḷhavasena pāḷiyaṃ vuttanti āpajjanato. Tasmā yathāvuttanayenevettha attho gahetabbo. Parivāretvā nisinno hotīti sambandho.

3「法谈」是指具有谈论性质的法，有些人说它是一种考察的方式。“理趣”（nayo）就是指被推导出来的意义。随顺着声明学的理趣，称为“声明理趣”。因为在那里，需要用一个不常用且令人惊奇的词。所以他说：“如同盲人登山一样”。意思是奇特、值得赞叹的，这就是“词源理趣”。但是，因为它来自古代的注疏，所以他说：“即注疏的理趣”。“这确实被很好地了知到了这样的程度”一句应这样理解：对于那件事，我们能很好地了知并宣说的，最多也就只有这么多，因为我们无法彻底通达或宣说它。所以他接着说：“以此显示，由于它被很好地了知，所以是不可测量的。”

3.Kathādhammoti kathāsabhāvo, kathādhammo upaparikkhāvidhīti keci. Nīyatīti nayo, attho. Saddasatthaṃ anugato nayo saddanayo. Tattha hi anabhiṇhavuttike acchariya-saddo icchito. Tenevāha ‘‘andhassa pabbatārohaṇaṃ viyā’’ti. Accharāyoggantiacchariyanti niruttinayo , so pana yasmā porāṇaṭṭhakathāyaṃ āgato, tasmā āha ‘‘aṭṭhakathānayoti. Yāvañcidaṃ suppaṭividitāti sambandho, tassa yattakaṃ suṭṭhu paṭividitā, taṃ ettakanti na sakkā amhehi paṭivijjhituṃ, akkhātuṃ vāti attho. Tenevāha ‘‘tena suppaṭividitatāya appameyyataṃ dassetī’’ti.

59关于“明显状态的说明”中“那个词”（taṃ）的解释：那个词是与“世尊”等词处于同位格的，它指的是世尊因已正觉的状态而明显且众所周知的那一已正觉的状态。为了连同到达的修行道路来显示其义理，所以他说了“那个……已正觉”这样的话。虽然“智”和“见”这些词在这里都是“智慧”的同义词，但为了显示它们依各自的差别而在各自境界上转起的差异，他从不共智的差别、从三明、从明与证智的障碍、从一切知智与肉眼、以及从通达智与教说智等角度，将这些词组合起来表明含义，于是说了“那些、那些”等语。其中，以意向随眠智来“知众生的意向与随眠”；以一切知无碍智来“见一切应知之法”。

Pakatatthapaṭiniddeso taṃ-saddoti tassa ‘‘bhagavatā’’tiādīhi padehi samānādhikaraṇabhāvena vuttassa yena abhisambuddhabhāvena bhagavā pakato supākaṭo ca hoti, taṃ abhisambuddhabhāvaṃ saddhiṃ āgamanapaṭipadāya atthabhāvena dassento ‘‘yo so…pe… abhisambuddho’’ti āha. Satipi ñāṇadassana-saddānaṃ idha paññāvevacanabhāve tena tena visesena nesaṃ savisayavisesappavattidassanatthaṃ asādhāraṇañāṇavisesavasena vijjattayavasena vijjābhiññānāvaraṇavasena sabbaññutaññāṇamaṃsacakkhuvasena paṭivedhadesanāñāṇavasena ca tadatthaṃ yojetvā dassento ‘‘tesaṃ tesa’’ntiādimāha. Tattha āsayānusayaṃ jānatāāsayānusayañāṇena. Sabbañeyyadhammaṃ passatā sabbaññutānāvaraṇañāṇehi.

60「以宿住等」是指以宿住智和漏尽智。「以通达慧」是指以圣道慧。「诸敌」是指烦恼敌，或五种魔，或对教法有敌意的其他外道。对他们的“杀”，即是以神通变化征服他们，使他们无言以对，或漠视他们。在此，《克制调伏经》可作为例证。

Pubbenivāsādīhīti pubbenivāsāsavakkhayañāṇehi. Paṭivedhapaññāyāti ariyamaggapaññāya. Arīnanti kilesārīnaṃ, pañcavidhamārānaṃ vā, sāsanapaccatthikānaṃ vā aññatitthiyānaṃ, tesaṃ hananaṃ pāṭihāriyehi abhibhavanaṃ, appaṭibhānatākaraṇaṃ, ajjhupekkhanañca. Kesivinayasuttañcettha nidassanaṃ.

61同样地，以知处非处等，是正自觉者：以如实照见随业往生的有情；以连同习气的一切烦恼已断尽故，是阿拉汉；以对于应知等分类诸法，从应知等角度无误觉知故，是正自觉者。或者，也可以结合十力和十八不共佛法来理解：以于三时中智慧无碍故，是“知者”；以观察三种业而由智慧随转、审慎而行故，是“见者”；以断除嬉笑等行为，具足无有嬉笑等过失的断德成就故，是“阿拉汉”；以具足一切知智——它是欲等心所不减退的因，能成就辩才无竭尽故，是“正自觉者”。这样来结合理解。

Tathā ṭhānāṭhānādīni jānatā, yathākammūpage satte passatā, savāsanānaṃ āsavānaṃ khīṇattā arahatā, abhiññeyyādibhede dhamme abhiññeyyādito aviparītāvabodhato sammāsambuddhena. Atha vā tīsu kālesu appaṭihatañāṇatāya jānatā, tiṇṇampi kammānaṃ ñāṇānuparivattito nisammakāritāya passatā, davādīnampi abhāvasādhikāya pahānasampadāya arahatā, chandādīnaṃ ahānihetubhūtāya aparikkhayapaṭibhānasādhikāya sabbaññutāya sammāsambuddhenāti evaṃ dasabalaṭṭhārasāveṇikabuddhadhammehipi yojanā veditabbā.

62虽然在圣典中，意乐只分为低劣和贤善两类，但根据它生起的方式，却可分为许多种，因此说「种种意乐性」。而且，那种意乐就是意欲界，也就是以种种方式显示、容忍和喜好，因此说“种种意欲性……乃至……喜好的种种性”。在这里，“以知种种意乐性的智慧”指的是一切知智，而不是十力智，所以他说“以一切知智”。在“iti ha me”这个短语中，“iti”的意思是“如此”（evaṃ），“ha”只是一个小品词，并且发生了省音，为了表明这点，他说“evaṃ ime”（如此，这些）。

Yadipi hīnakalyāṇabhedena duvidhāva adhimutti pāḷiyaṃ vuttā, pavattiākāravasena pana anekabhedabhinnāti āha ‘‘nānādhimuttikatā’’ti. Sā pana adhimutti ajjhāsayadhātu, tadapi tathā tathā dassanaṃ khamanaṃ rocanañcāti āha ‘‘nānājjhāsayatā…pe… rucitā’’ti. Nānādhimuttikatañāṇenāti cettha sabbaññutañāṇaṃ adhippetaṃ, na dasabalañāṇanti āha ‘‘sabbaññutañāṇenā’’ti. Iti ha meti ettha evaṃ-saddattho iti-saddo, ha-kāro nipātamattaṃ saralopo ca katoti dassetuṃ vuttaṃ ‘‘evaṃ ime’’ti.

4他以阿拉汉道彻底断除之后，在佛陀的教法里便被称为「没有挂虑者」。他以果等至度过了时间，依照住处轮换的方式安住下来。「有时独自……」等语句，是显示世尊为了随顺各类应调伏者的根机，而作的亲近示现。当佛陀放脚时，大地变得平坦，这是脚安稳踏地的等流果报，并不是神变的化现。「当右脚刚刚放好」的说法，是依诸佛始终以南向为尊而说。应该将前面所说，都连结到“安立于阿拉汉果”这一点上来理解。

4.Arahattamaggena samugghātaṃ kataṃ, yato ‘‘natthi abyāvaṭamano’’ti buddhadhammesu vuccati. Vītināmetvā phalasamāpattīhi. Nivāsetvā vihāranivāsanaparivattanavasena. ‘‘Kadāci ekako’’tiādi tesaṃ tesaṃ vineyyānaṃ vinayanānukūlaṃ bhagavato upasaṅkamadassanaṃ. Pādanikkhepasamaye bhūmiyā samabhāvāpatti suppatiṭṭhitapādatāya nissandaphalaṃ, na iddhinimmānaṃ. ‘‘Ṭhapitamatte dakkhiṇapāde’’ti buddhānaṃ sabbadakkhiṇatāya vuttaṃ. Arahatte patiṭṭhahantīti sambandho.

64「难得的成就」是指：即使获得了人身，但要居住于适宜的地方、感官无残缺、获得信心等功德，也是十分难得的——这就是它的意思。「前往四大王天的天宫」意思是前往四大王天界中那些空闲的宫殿。这个道理同样适用于三十三天等天宫。「适时」是说在这个时刻，就应当这样说，也就是顺应各种时机。「契机」是它的同义词，或者指随顺事由。又或者，「契机」是指带有原因与譬喻的说法。实际上，世尊是适时而又有所针对地说法。意思是，他只是把握时节（说法），而不是要去除任何污垢，因为世尊的身体根本不会沾染尘垢。

Dullabhā sampattīti satipi manussattapaṭilābhe patirūpadesavāsaindriyāvekallasaddhāpaṭilābhādayo guṇā dullabhāti attho. Cātumahārājikabhavananti cātumahārājikadevaloke suññavimānāni gacchantīti attho. Esa nayo tāvatiṃsabhavanādīsupi. Kālayuttanti imissā velāya imassa evaṃ vattabbanti taṃtaṃkālānurūpaṃ. Samayayuttanti tasseva vevacanaṃ, aṭṭhuppattianurūpaṃ vā. Atha vā samayayuttanti hetūdāharaṇasahitaṃ. Kālena sāpadesañhi bhagavā dhammaṃ deseti. Utuṃ gaṇhapeti, na pana malaṃ pakkhāletīti adhippāyo. Na hi bhagavato kāye rajojallaṃ upalimpatīti.

65「疲劳的状态」就是劳累。应该这样把句义连接起来：「作狮子卧，是为了解除身体的疲劳状态」。「以佛眼观察世间」这句话，是依世尊在后夜分经常那样做而说的。有时，世尊也运用剩余的智力以及一切知智来完成此事。「这些是邪见的立足处」等教说，就是狮子吼。再将那些教说与「以受为缘而有爱」等缘起之理融合起来。「犹如举起须弥山，犹如撞击天空」，这是为了显示《梵网经》的教说是他人所不共的、是极为难行的。「etam」是指「yena, tena」这两个词。而「yena」是表示原因的具格，意思是：以此因缘，那座圆堂应被走近；也以此因缘，他走近了。这里的因缘，正是注释书中提到的「这些比丘……」等。「kaṭṭhaṃ」是指适合用来坐的木块。

Kilāsubhāvo kilamatho. Sīhaseyyaṃ kappeti sarīrassa kilāsubhāvamocanatthanti yojetabbaṃ. ‘‘Buddhacakkhunā lokaṃ voloketī’’ti idaṃ pacchimayāme bhagavato bahulaāciṇṇavasena vuttaṃ. Appekadā avasiṭṭhabalañāṇehi sabbaññutañāṇena ca bhagavā tamatthaṃ sādhetīti. ‘‘Ime diṭṭhiṭṭhānā’’tiādidesanā sīhanādo. Tesaṃ ‘‘vedanāpaccayā taṇhā’’ tiādinā paccayākāraṃ samodhānetvā. ‘‘Sineruṃ ukkhipanto viya nabhaṃ paharanto viya cā’’ti idaṃ brahmajāladesanāya anaññasādhāraṇattā sudukkaratādassanatthaṃ vuttaṃ. Etanti ‘‘yena, tenā’’ti etaṃ padadvayaṃ. Yenāti vā hetumhi karaṇavacanaṃ, yena kāraṇena so maṇḍalamāḷo upasaṅkamitabbo, tena kāraṇena upasaṅkamīti attho, kāraṇaṃ pana ‘‘ime bhikkhū’’tiādinā aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃeva. Kaṭṭhanti nisīdanayogyaṃ dārukkhandhaṃ.

66“前面的”是指像“你们在谈论什么？”这样被说出的内容。而“那你们又是……”这一句中，“ca”字表示差别，藉此显示出，比起已被问及的话题，将要被说出的内容是一个中断而未完成的话题；“pana”字则是一种语言的修饰。因为，比丘们聚集时所谈论的，正是那个变成了中断话题的、未完成的内容，所以才被特别地再次问起。“别的”（aññā）解释了“中间”（antarā）这个词的意思；因为这个“antarā”一词，也可以用在别的意义上，就像在“地中间”、“时间中间”等词中那样。或者“antarā”就是“在中间”的意思。（问：）那些比丘不是已经按照心意，以“我们这样听说”等方式结束了那个话题吗？（答：）没有结束，因为它被世尊的来临所截断了。如果世尊在那一时刻没有来，他们还会继续谈论更多与之相关的话题；但正是因为世尊的来临，他们便不再继续谈下去了。因此，他才说：“这个话题……还未达到结束”。（问：）那么，在此进行法与律结集的时候，为什么要说出序分（nidāna）呢？难道不是只应结集世尊的话语吗？（答：）这是为了达成教法久住、不忘失、以及令人信受的目的。因为，与时、处、说法者、事由、法、受法者相联系的教说，才能长久存续，其法性才不忘失，并且令人信受。就像世俗的判决要依于决断的时间、行为者、听者等条件一样。正是因为这个缘故，那位尊者大迦叶在提问“贤友阿难，《梵网经》是在哪里说的？”等关于地点等问题时，担任法藏者的阿难尊者，在回答这些问题时就说明了“时……乃至……序分已被说出”，他这样说道：“时……乃至……序分已被说出”。

Purimoti ‘‘katamāya nu bhavathā’’ti evaṃ vutto attho. Kā ca pana voti ettha ca-saddo byatireke. Tena yathāpucchitāya kathāya vakkhamānaṃ vippakatabhāvaṃ joteti. Pana-saddo vacanālaṅkāro. Yāya hi kathāya te bhikkhū sannisinnā, sā eva antarākathābhūtā vippakatā visesena puna pucchīyatīti. Aññāti antarāsaddassa atthamāha. Aññatthe hi ayaṃ antarā-saddo ‘‘bhūmantaraṃ samayantara’’ntiādīsu viya. Antarāti vā vemajjheti attho. Nanu ca tehi bhikkhūhi sā kathā yathādhippāyaṃ ‘‘iti ha me’’tiādinā niṭṭhapitā yevāti? Na niṭṭhāpitā bhagavato upasaṅkamanena upacchinnattā. Yadi hi bhagavā tasmiṃ khaṇe na upasaṅkameyya bhiyyopi tappaṭibaddhāyeva kathā pavatteyyuṃ, bhagavato upasaṅkamanena pana na pavattesuṃ. Tenevāha ayaṃ kho…pe… anuppatto’’ti. Kasmā panettha dhammavinayasaṅgahe kariyamāne nidānavacanaṃ, nanu bhagavato vacanameva saṅgahetabbanti? Vuccatedesanāya ṭhitiasammosasaddheyyabhāvasampādanatthaṃ. Kāladesadesakavatthudhammapaṭiggāhakapaṭibaddhā hi desanā ciraṭṭhitikā hoti, asammosadhammā saddheyyā ca. Desakālakattusotunimittehi upanibandho viya vohāravinicchayo, teneva cāyasmatā mahākassapena ‘‘brahmajālaṃ āvuso ānanda kattha bhāsita’’ntiādinā desādipucchāsu katāsu tāsaṃ vissajjanaṃ karontena dhammabhaṇḍāgārikena nidānaṃ bhāsitanti tayidamāha ‘‘kāla…pe… nidānaṃ bhāsita’’nti.

67再者，序分之说也是为了成就导师。因为，对于如来世尊而言，没有事先的构思、推测与思量，由此成就了正自觉者的身份。正因为他是一位正自觉者，才能在一切处拥有无所障碍的智慧运行，对于所应知的诸法也无有局限，从而没有事先的构思等。同样地，由于没有秘藏师法的悭吝、不随顺师长的偏见、不迎合声闻的喜好，从而成就了诸漏尽者的身份。正因为一切漏都已断尽，他才没有秘藏师法等过失，并且利益他人的作为是清净的。如此，以表明毁坏正见与正行的烦恼——无明与渴爱——并不存在为特征，以及以智慧与断除的成就为表征的正觉与清净状况，成就了前两种自信；依于此，在障碍法与导出法上由于没有任何迷惑，从而成就了后两种自信。这样，通过序分之说，便彰显了世尊具足四种自信，以及他自利利他的行道。因为序分论述，是顺着在场会众的意乐，以随事发起的辩才来开演教法，并且通过“知者、见者”等语句加以阐明。因此说：“序分之说，是为了成就导师。”

Apica satthusiddhiyā nidānavacanaṃ. Tathāgatassa hi bhagavato pubbaracanānumānāgamatakkābhāvato sammāsambuddhattasiddhi. Sammāsambuddhabhāvena hissa pubbaracanādīnaṃ abhāvo sabbattha appaṭihatañāṇacāratāya, ekappamāṇattā ca ñeyyadhammesu. Tathā ācariyamuṭṭhidhammamacchariyasatthusāvakānurodhābhāvato khīṇāsavattasiddhi. Khīṇā savatāya hissa ācariyamuṭṭhiādīnaṃ abhāvo, visuddhā ca parānuggahappavatti. Iti desakadosabhūtānaṃ diṭṭhicārittasampattidūsakānaṃ avijjātaṇhānaṃ abhāvasūcakehi, ñāṇappahānasampadābhi byañjanakehi ca sambuddhavisuddhabhāvehi purimavesārajjadvayasiddhi, tato eva ca antarāyikaniyyānikadhammesu sammohābhāvasiddhito pacchimavesārajjadvayasiddhīti bhagavato catuvesārajjasamannāgamo , attahitaparahitappaṭipatti ca pakāsitā hoti nidānavacanena sampattaparisāya ajjhāsayānurūpaṃ ṭhānuppattikappaṭibhānena dhammadesanādīpanato, ‘‘jānatā passatā’’tiādi vacanato ca. Tena vuttaṃ ‘‘satthusiddhiyā nidānavacana’’nti.

68同样，序分之说也是为了成就导师。因为，那位以智慧与悲悯摄持一切造作的世尊，绝对没有无意义的活动，也不为自己的利益而行事。因此，这位一切所作都纯粹是为了他人利益而开展的正自觉者，他的全部身业、语业、意业，都是纯粹导师的作为，而不是诗词创作等泛泛的教说作为。因此说：“序分之说，是为了成就导师。”再者，序分之说，也是通过阐明导师作为标准者的地位，从而成就“教法是标准”这一事实。因为，“由世尊”这个词语，显示了如来功德超胜、为众生最上等含义；“知者”等词语，则显示了意向随眠智等的运用，从而成立了这个道理。以上，只是对序分作用的粗略展示。毕竟，谁能毫无遗漏地，完全阐明由那位追随佛陀而觉悟、身为法藏者的阿难尊者所宣说的序分的全部作用呢？

Tathā satthusiddhiyā nidānavacanaṃ. Ñāṇakaruṇāpariggahitasabbakiriyassa hi bhagavato natthi niratthikā pavatti, attahitatthā vā, tasmā paresaṃyeva atthāya pavattasabbakiriyassa sammāsambuddhassa sakalampi kāyavacīmanokammaṃ satthubhūtaṃ, na kabyaracanādisāsanabhūtaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘satthusiddhiyā nidānavacana’’nti. Apica satthuno pamāṇabhūtatāvibhāvanena sāsanassa pamāṇabhāvasiddhiyā nidānavacanaṃ. ‘‘Bhagavatā’’ti hi iminā tathāgatassa guṇavisiṭṭhasattuttamādibhāvadīpanena, ‘‘jānatā’’tiādinā āsayānusayañāṇādipayogadīpanena ca ayamattho sādhito hoti. Idamettha nidānavacanapayojanassa mukhamattadassanaṃ. Ko hi samattho buddhānubuddhena dhammabhaṇḍāgārikena bhāsitassa nidānassa payojanāni niravasesato vibhāvetunti.

71序分的注释至此结束。

Nidānavaṇṇanā niṭṭhitā.

55.「已放置的」（Nikkhittassa）意思是「已宣说的」。因为宣说也就是把应当宣说的戒等义理，放置到应调伏者的心相续中，所以叫作「放置」（nikkhepo）。在那里，正如虽有数百种、数千种分类的诸经，也不超出以「杂染分」等教法分类方式而分的十六种，同样地，依「自身意乐」等经的放置方式而有四种分类，因此说「四种经的放置」。虽然在这里，自身意乐和事缘，由于有意乐与请问的连结存在，可能与伴随请问的「他人意乐」发生混杂，但自身意乐与事缘之间并没有彼此混同，所以此处不可能有毫无遗漏的详细分类法，因而就说「四种经的放置」。或者，虽然事缘可能与意乐有混同，但由于其余的放置方式都包含在根本的放置方式里，因此依根本的放置方式，应当理解为只显示了这四种。不过，这种经的放置，因为它是一种共通性质，所以应当首先加以审察。在审察之后，为了便于显示各个连结，对于那些依事缘而展开的经文和经句——例如「诸比丘，若有人毁谤我……」(《长部》1.5-6)、「然而，诸比丘，这是微小的……」(《长部》1.7)、「诸比丘，有……」(《长部》1.28)等——如果先审察了经的放置方式再对它们加以注释，就很容易理解了。所以说：「在审察了经的放置之后来解说，就会变得清晰。」

5.Nikkhittassāti desitassa. Desanāpi hi desetabbassa sīlādiatthassa vineyyasantānesu nikkhipanato ‘‘nikkhepo’’ti vuccati. Tattha yathā anekasataanekasahassabhedānipi suttantāni saṃkilesabhāgiyādisāsanappaṭṭhānanayena soḷasavidhataṃ nātivattanti, evaṃ attajjhāsayādisuttanikkhepavasena catubbidhabhāvanti āha ‘‘cattāro suttanikkhepā’’ti. Kāmañcettha attajjhāsayassa, aṭṭhuppattiyā ca parajjhāsayapucchāhi saddhiṃ saṃsaggabhedo sambhavati ajjhāsayapucchānusandhisabbhāvato, attajjhāsayaaṭṭhuppattīnaṃ pana aññamaññaṃ saṃsaggo natthīti nayidha niravaseso vitthāranayo sambhavati, tasmā ‘‘cattāro suttanikkhepā’’ti vuttaṃ. Atha vā yadipi aṭṭhuppattiyā ajjhāsayena siyā saṃsaggabhedo, tadantogadhattā pana sesanikkhepānaṃ mūlanikkhepavasena cattārova dassitāti daṭṭhabbaṃ. So panāyaṃ suttanikkhepo sāmaññabhāvato paṭhamaṃ vicāretabbo, tasmiṃ vicārite yassā aṭṭhuppattiyā idaṃ suttaṃ nikkhittaṃ, tassā vibhāgavasena ‘‘mamaṃ vā bhikkhave’’tiādinā (dī. ni. 1.5, 6), ‘‘appamattakaṃ kho paneta’’ntiādinā (dī. ni. 1.7), ‘‘atthi bhikkhave’’tiādinā (dī. ni. 1.28) ca pavattānaṃ suttānaṃ suttapadesānaṃ vaṇṇanā vuccamānā taṃtaṃanusandhidassanasukhatāya suviññeyyā hotīti āha ‘‘suttanikkhepaṃ vicāretvā vuccamānā pākaṭā hotī’’ti.

70在「经的放置」等词中，放置的行为称为「放置」；经的放置，即经的宣说，也就是经的教导，其含义为「经的宣说」。或者，「被放置者」称为放置，经本身就是放置，所以称为「经的放置」。自己的意乐就是「自身意乐」，他具有此意乐，此意乐是经被宣说的原因，所以称为「自身意乐者」。或者，此经的宣说以自身意乐为原因，称为「自身意乐者」。在「他人意乐」中，也依照同样的方法理解。以请问之力，称为「请问力」，具有请问力者，称为「具有请问力者」。应当被执持的是「义」，它是经被宣说的事由。事由的生起称为「事缘」，事缘即是事缘本身，此经具有此事缘，所以称为「具有事缘者」。或者，经由这些而放置这部经，所以称为「经的放置」，也就是指自身意乐等这些内容。而在这种对含义的分辨中：自己的意乐就是「自身意乐」，他人的意乐就是「他人意乐」，被请问的是「请问」，也就是所应请问的义理。基于应听闻之力而生起的、领受法者的话语，称为「请问力者」，这是为了和「放置」一词相呼应，依照「放置」一词的语法属性，所以用阳性词「请问力者」来表述。同样地，事缘也就称为「具有事缘者」，应如此来理解此处的意义。

‘‘Suttanikkhepā’’tiādīsu nikkhipanaṃ nikkhepo, suttassa nikkhepo suttassa kathanaṃ suttanikkhepo, suttadesanāti attho. Nikkhipīyatīti vā nikkhepo, suttaṃyeva nikkhepo suttanikkhepo. Attano ajjhāsayo attajjhāsayo, so assa atthi suttadesanākāraṇabhūtoti attajjhāsayo. Attano ajjhāsayo etassāti vā attajjhāsayo. Parajjhāsayoti etthāpi eseva nayo. Pucchāya vaso pucchāvaso, so etassa atthīti pucchavasiko. Araṇīyato attho, suttadesanāya vatthu. Atthassa uppatti atthuppatti, atthuppattiyeva aṭṭhuppatti, sā etassa atthīti aṭṭhuppattiko. Atha vā nikkhipīyati suttaṃ etenāti suttanikkhepo, attajjhāsayādi eva. Etasmiṃ pana atthavikappe attano ajjhāsayo attajjhāsayo, paresaṃ ajjhāsayo parajjhāsayo, pucchīyatīti pucchā, pucchitabbo attho. Sotabbavasappavattaṃ dhammappaṭiggāhakānaṃ vacanaṃ pucchāvasikā, tadeva nikkhepasaddāpekkhāya pulliṅgavasena vuttaṃ ‘‘pucchāvasiko’’ti. Tathā aṭṭhuppattiyeva ‘‘aṭṭhuppattiko’’ti evampettha attho veditabbo.

71在这里，自身意乐不依赖他人根器成熟等条件，因此单独作为一种放置方式，这是合理的。因此他说：「只凭自己的意乐而说法」。然而，对于他人意乐和请问力者，当成为说法之因的他人意乐与请问生起时，由此而发生的说法为何不归入事缘？或者，请问力者和具有事缘者，因为是随顺他人意乐而进行的教导，为何不归入他人意乐？不应这样质疑。因为，他人意乐和请问力者之所以被单独列出，是由于事缘被定义为：完全脱离了他人之愿求、遍问等，纯粹作为经被宣说的原因而生起的事由。例如，《法嗣经》等，以生起利养等作为说法之因，这就是所谓的「事缘」。脱离他人的请问、只以意乐为因而宣说的，是「他人意乐」；以请问力而宣说的，是「请问力者」，这个意义是很清楚的。应当知道，「只凭自己的意乐而说法」这是为了确立「法性」。《正勤经》之摄，是指在《相应部》中，按照顺序依次被解说的、与正勤相应的那些经的汇编；同样地，也有神足之摄等。令解脱得以圆熟的诸法，指的是信根等。愿求，就是希冀。

Ettha ca paresaṃ indriyaparipākādikāraṇanirapekkhatā attajjhāsayassa visuṃ nikkhepabhāvo yutto. Tenevāha ‘‘kevalaṃ attano ajjhāsayeneva kathetī’’ti. Parajjhāsayapucchāvasikānaṃ pana paresaṃ ajjhāsayapucchānaṃ desanānimittabhūtānaṃ uppattiyaṃ pavattitānaṃ kathaṃ aṭṭhuppattiyaṃ anavarodho, pucchāvasikaaṭṭhuppattikānaṃ vā parajjhāsayānurodhena pavattitadesanattā kathaṃ parajjhāsaye anavarodhoti na codetabbametaṃ. Paresañhi abhinīhāraparipucchādivinimuttasseva suttadesanākāraṇuppādassa aṭṭhuppattibhāvena gahitattā parajjhāsayapucchāvasikānaṃ visuṃ gahaṇaṃ. Tathā hi dhammadāyādasuttādīnaṃ (ma. ni. 1.29) āmisuppādādidesanānimittaṃ ‘‘aṭṭhuppattī’’ti vuccati. Paresaṃ pucchaṃ vinā ajjhāsayameva nimittaṃ katvā desito parajjhāsayo, pucchāvasena desito pucchāvasikoti pākaṭo yamatthoti. Attano ajjhāsayeneva kathesi dhammatantiṭhapanatthanti daṭṭhabbaṃ. Sammappadhānasuttantahārakoti anupubbena niddiṭṭhānaṃ saṃyuttake sammappadhānapaṭisaṃyuttānaṃ suttānaṃ āvaḷi, tathā iddhipādahārakādi.Vimuttiparipācanīyā dhammā saddhindriyādayo. Abhinīhāranti paṇidhānaṃ.

72在“赞美与毁谤”一词中，也包含了像“朋友，真是稀有啊……”这样由比丘僧团所说的赞美。然而，那是作为事缘，之后将在后面开始宣说“诸比丘，还有其他法……”等的教导。在“诸比丘，若有人赞美我……”这一教导中，梵授王所说的赞美被当作事缘，因此说：“弟子之赞美。如此，以这赞美与毁谤作为事缘后……”。‘vā’这个词，出现在比喻、聚合、疑惑、决定、填充语句、抉择等多种意义中。正如它在“纵使是智者，也以此而……”等语句中出现在比喻的意义上，意思是“相似的状态”；在“诸贤者、牟尼了知此或彼”等语句中出现在聚合的意义上；在“这些是谁？属于谁？”等语句中出现在疑惑的意义上；在“这个人或许是这些沙门婆罗门中最愚笨、最糊涂的”等语句中出现在决定的意义上；在“这童子并不知量”等语句中出现在填充语句的意义上；在“诸比丘，凡是那些沙门或婆罗门”等语句中出现在抉择的意义上。在这里，为了表明它正是抉择的意义，他说：“‘vā’这个词是抉择义”。‘para’这个词，在“如果我宣说法，而他人却不能理解我”等语句中，有“其他的”含义；在“根之上下智”等语句中，有“殊胜的”含义；在“将从其他地方来”等语句中，有“后来的”含义；在“对于生起的毁谤他宗，以法妥善地抑制并折伏后”等语句中，有“敌对的”含义。为了表明在这里也是“敌对的”含义，他说：“‘他人’，意思是‘敌对的’。”

Vaṇṇāvaṇṇeti ettha ‘‘acchariyaṃ āvuso’’tiādinā bhikkhusaṅghena vutto vaṇṇopi saṅgahito, taṃ pana aṭṭhuppattiṃ katvā ‘‘atthi bhikkhave aññe ca dhammā’’tiādinā upari desanaṃ ārabhissatīti. ‘‘Mamaṃ vā bhikkhave pare vaṇṇaṃ bhāseyyu’’nti imissā desanāya brahmadattena vuttavaṇṇo aṭṭhuppattīti katvā vuttaṃ ‘‘antevāsī vaṇṇaṃ. Iti imaṃ vaṇṇāvaṇṇaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā’’ti. Vā-saddo upamānasamuccayasaṃsayavavassaggapadapūraṇavikappādīsu bahūsu atthesu dissati. Tathā hesa ‘‘paṇḍito vāpi tena so’’tiādīsu (dha. pa. 63) upamāne dissati, sadisabhāveti attho. ‘‘Taṃ vāpi dhīrā muni vedayantī’’tiādīsu (su. ni. 203) samuccaye, ‘‘ke vā ime, kassa vā’’tiādīsu (pārā. 296) saṃsaye, ‘‘ayaṃ vā imesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ sabbabālo sabbamūḷho’’tiādīsu vavassagge, ‘‘na vāyaṃ kumārako mattamaññāsī’’tiādīsu (saṃ. ni. 2.154) padapūraṇe, ‘‘ye hi keci bhikkhave samaṇā vā brāhmaṇā vā’’tiādīsu (ma. ni. 1.170) vikappe, idhāyaṃ vikappeyevāti dassento āha ‘‘vā-saddo vikappanattho’’ti. Para-saddo attheva aññatthe ‘‘ahañceva kho pana dhammaṃ deseyyaṃ, pare ca me na ājāneyyu’’ntiādīsu (dī. ni. 2.64, 65; ma. ni. 1.281; ma. ni. 2.223; saṃ. ni. 1.172; mahāva. 4, 8) atthi adhike ‘‘indriyaparopariyattañāṇa’’ntiādīsu (paṭi. ma. mātikā 68, 1.111) atthi pacchābhāge ‘‘parato āgamissatī’’tiādīsu. Atthi paccanīkabhāve ‘‘uppannaṃ parappavādaṃ saha dhammena suniggahitaṃ niggahetvā’’tiādīsu (dī. ni. 2.168). Idhāpi paccanīkabhāveti dassento āha ‘‘pareti paṭiviruddhā’’ti.

73在“在这样的情况下也”这句里，‘pi’这个词表示推想。以此显示：即使是以三宝为对象，也不应生起不善心，更何况是以轮回利养、世间利养为对象。为了表明‘伤害’这一行为具有与真实法性不同的作者，他显示了‘āghāta’一词的主动含义，即源于‘āhanati’。在这里，‘āhanati’的意思是伤害、损恼以及折磨。或者，‘以此而伤害’，或者仅仅是伤害的行为本身，这就是‘āghāta’，所以工具格的含义也是可以成立的。像这样通过拆解词的部分来解释‘āghāta’一词的含义之后，现在为了用同义词来显示它的含义，他说：“这是愤怒的别称”。这种方法，在“不满”、“不喜”等词上，也应视情况而运用。“他们对此不满足”，这是用明显的同义词来显示‘appaccaya’一词的含义，但应知道，通过这个方法，“不因此而满足”就是‘不满’。‘abhirādhayati’的意思是成就。由两个词，即‘嗔恨’与‘不喜’。由一个词，即‘不满’。其余的诸法，是指除去想和识之后，剩下的称为行蕴的那些法，或者就是指想蕴和识蕴。‘造作’，就是产生。因为，对于嗔恨等的生起，诸缘的聚集在这里被称为‘造作’，但从义理上说，那正是‘产生’本身。要知道，世尊正是为了不令这些产生，才说“不应造作”。这确实是被禁止的，因为它们具有同一个生起的根基、同一个所缘、同一个灭尽。

Īdisesupīti ettha pi-saddo sambhāvane, tena ratanattayanimittampi akusalacittappavatti na kātabbā, pageva vaṭṭāmisalokāmisanimittanti dasseti. Sabhāvadhammato aññassa kattuabhāvajotanatthaṃ āhanatīti kattuatthe āghātasaddaṃ dasseti, tattha āhanatīti hiṃsati vibādhati, upatāpeti cāti attho. Āhanati etena, āhananamattaṃ vā āghātoti karaṇabhāvatthāpi sambhavantiyeva. Evaṃ avayavabhedanena āghāta-saddassa atthaṃ vatvā idāni tattha pariyāyenapi atthaṃ dassento ‘‘kopassetaṃ adhivacana’’nti āha. Ayañca nayo ‘‘appaccayo anabhiraddhī’’tiādīsupi yathāsambhavaṃ vattabbo. Appatītā honti tenāti pākaṭapariyāyena appaccaya-saddassa atthadassanaṃ, taṃmukhena pana na pacceti tenāti appaccayoti daṭṭhabbaṃ. Abhirādhayatīti sādhayati. Dvīhīti āghātaanabhiraddhipadehi. Ekenāti appaccayapadena. Sesānanti saññāviññāṇakkhandhānaṃ, saññāviññāṇaavasiṭṭhasaṅkhārakkhandhasaṅkhātānaṃ vā. Karaṇanti uppādanaṃ. Āghātādīnañhi pavattiyā paccayasamavāyanaṃ idha ‘‘karaṇa’’nti vuttaṃ, taṃ pana atthato uppādanameva. Anuppādanañhi sandhāya bhagavatā ‘‘na karaṇīyā’’ti vuttanti. Paṭikkhittameva ekuppādekavatthukekārammaṇekanirodhabhāvato.

74“在那里”，指的是在那种心的嗔恨中。“你等”是一个与“你们的”意思相同的词；正如‘amha’是一个与“我们的”意思相同的词。正如所说：“因此，我们的幼童不会死亡”。而“障碍”这个词，是说明“为什么不应造作心的嗔恨”的原因之语。因为，对于你们自己而言，由那种愤怒等，将会成为证得初禅等的障碍，所以，不应造作那些被称作愤怒等同义词的嗔恨等。这即是它的含义。通过这点，他表明：“我并不是以‘我是全知者’这样权威的身份来阻止你们远离它，而是出于‘以此为原因’的考量。”而那段说明原因的话，因为是在阐明过患，所以他说：“是在显示过患”。通过“你们岂能……”等语句，他指出：心的嗔恨并不只是对未来的利乐造成障碍，即使是在它当下生起的时候，也会对利乐造成障碍，这样就更确切地显示了心的嗔恨中的过患。“对于任何人……”，它的意思是，不像在“他人……”等句子中那样，只指敌对的，而是泛指一切人。因此他说：“愤怒者……”等等。

Tatthāti tasmiṃ manopadose. Tumhanti ‘‘tumhāka’’nti iminā samānattho eko saddo ‘‘yathā amhāka’’nti iminā samānattho ‘‘amha’’nti ayaṃ saddo. Yathāha, ‘‘tasmā hi amhaṃ daharā na miyyare’’ti (jā. 1.9.93, 99). ‘‘Antarāyo’’ti idaṃ manopadosassa akaraṇīyatāya kāraṇavacanaṃ. Yasmā tumhākaṃyeva ca bhaveyya tena kopādinā paṭhamajjhānādīnaṃ antarāyo, tasmā te kopādipariyāyena vuttā āghātādayo na karaṇīyāti attho. Tena nāhaṃ ‘‘sabbaññū’’ti issarabhāvena tumhe tato nivāremi, atha kho iminā nāma kāraṇenāti dasseti. Taṃ pana kāraṇavacanaṃ yasmā ādīnavavibhāvanaṃ hoti, tasmā āha ‘‘ādīnavaṃ dassento’’ti. ‘‘Api nu tumhe’’tiādinā manopadoso na kālantarabhāvinoyeva hitasukhassa antarāyakaro, atha kho taṅkhaṇappavattirahassapi hitasukhassa antarāyakaroti manopadose ādīnavaṃ daḷhataraṃ katvā dasseti. Yesaṃ kesañci ‘‘pare’’tiādīsu viya na paṭiviruddhānaṃyevāti attho. Tenevāha ‘‘kupito’’tiādi.

75“盲暗”，指的是导致盲目的那种极度的黑暗。‘那个’，指的是‘在哪里’。这是将主格形式用在处所格的意义上。其句意为：当愤怒征服一个人的时候，在那个时刻，盲暗便产生了。或者，‘那个’是表示原因的词，意思是‘由于’：由于当愤怒生起时，它压制这个人，因此那时便有了盲暗。由于‘yaṃ’和‘taṃ’这两个词有必然的关联性，所以当有愤怒时，便有了盲暗。再者，‘那个’是对行为的指称。‘愤怒征服’这件事，这个愤怒的征服、压制，它的含义就是这种成为黑暗的状态。或者：那个被愤怒征服、压制的人，对于他而言，那时就有了盲暗。由此，愤怒的人不知道利益，愤怒的人看不见法。‘从内部’，意思是‘从内在’，或者‘从心上’。

Andhatamanti andhabhāvakaratamaṃ. Yanti yattha. Bhummatthe hi etaṃ paccattavacanaṃ. Yasmiṃ kāle kodho sahate naraṃ, andhatamaṃ tadā hotīti sambandho. Yanti vā kāraṇavacanaṃ, yasmā kodho uppajjamāno naraṃ abhibhavati, tasmā andhatamaṃ tadā hoti, yadā kodhoti attho yaṃtaṃsaddānaṃ ekantasambandhibhāvato. Atha vā yanti kiriyāya parāmasanaṃ. Kodho sahateti yadetaṃ kodhassa sahanaṃ abhibhavanaṃ, etaṃ andhakāratamabhavananti attho. Atha vā yaṃ naraṃ kodho sahate abhibhavati, tassa andhatamaṃ tadā hoti, tato ca kuddho atthaṃ na jānāti, kuddho dhammaṃ na passatīti. Antaratoti abbhantarato, cittato vā.

76通过「基于此因及彼因」这句话，表明了以下的意义：「我们的导师确实是全知者，因为他宣说的是没有颠倒的法；法是善说的，因为它能绝对地导引出离；僧团是善行道者，因为它远离了染污。」而且，通过「基于此因及彼因」这句话，那些诸如「不是全知者」等的言论，就被驳斥为「不实的」、「非真的」。「第二个词」指的是「非真」这个词。「对于第一个」指的是对于「不实」这个词。「及第四个」指的是「而这在我们身上并不存在」这句话。「对于第三个」指的是对于「这在我们之中是没有的」这句话。「正是在毁谤上」，意思是：通过说出一个看似合理的理由，以达到确立过失的目的，这实质上就是在进行毁谤。「并非在所有情况下」，意思是：并非仅仅在谩骂、讥讽、轻蔑等这些情况下，才不一定要进行驳斥。他以「如果……」等话开始，将已经说过的意思加以阐明，使其更加清晰。

‘‘Idañcidañca kāraṇa’’nti iminā sabbaññū eva amhākaṃ satthā aviparītadhammadesanattā, svākkhāto dhammo ekantaniyyānikattā, suppaṭipanno saṅgho saṃkilesarahitattāti imamatthaṃ dasseti. ‘‘Idañcidañca kāraṇa’’nti etena ca ‘‘na sabbaññū’’tiādivacanaṃ abhūtaṃ atacchanti nibbeṭhitaṃ hoti. Dutiyaṃ padanti ‘‘ataccha’’nti padaṃ. Paṭhamassāti ‘‘abhūta’’nti padassa. Catutthañcāti ‘‘na ca panetaṃ amhesu saṃvijjatī’’ti padaṃ. Tatiyassāti ‘‘natthi cetaṃ amhesū’’ti padassa. Avaṇṇeyevāti kāraṇapatirūpakaṃ vatvā dosapatiṭṭhāpanavasena nindane eva. Na sabbatthāti kevalaṃ akkosanakhuṃsanavambhanādīsu na ekantena nibbeṭhanaṃ kātabbanti attho. Vuttamevatthaṃ ‘‘yadi hī’’tiādinā pākaṭaṃ katvā dasseti.

6「喜悦」：以这个法而使具备它的有情感到欢喜和愉悦，这是在显示‘ānanda’一词的工具格含义（即能令人喜悦的法）。「有善妙的心」，所以称「善心者」；或者，善妙的心本身就是‘善心’，这种状态就是「喜悦」。或许会问：那么，其他与它相应的心所法，是否也获得喜悦的状态呢？答：不会的，因为这是一个约定俗成的词，就像「莲花」一样。为了说明这一点，他说：「这是心所之乐的别称」。‘ubbilayati’的意思是‘使浮动’，也就是打破先前的状态，达到一种特别的状态。‘浮动’本身就是‘浮动的状态’，这种状态就是‘浮动性’。当这种与在家生活相关的踊跃喜悦生起时，身心会变得像一个充满了风的皮囊一样，呈现出一种膨胀的样子，这就是这个词的别称。因此他说：「带来掉举的……」等等。在这里也应按照上下文中已经说明的方法来理解，例如在注释书中说：「虽然那些比丘完全没有浮动，但世尊为了未来，禁止善男子们在这样的情境中生起不善心，从而确立了法的传承」；「由两个词（指嗔恨与不喜）说了行蕴，由一个词（指不满）说了受蕴」；「对于那些与它们相应的其他法，其造作也已被禁止」；以及在这里前面所说的「‘也’这个词表示推想」等方法。在「对于你们自己，那将成为障碍」这句中，也应按照前面在毁谤部分所解释的方法，如「障碍即是……」等，来理解其含义。

6.Ānandanti pamodanti etena dhammena taṃsamaṅgino sattāti ānanda-saddassa karaṇatthataṃ dasseti . Sobhanaṃ mano assāti sumano, sobhanaṃ vā mano sumano, tassa bhāvo somanassanti tadaññadhammānampi sampayuttānaṃ somanassabhāvo āpajjatīti? Nāpajjati ruḷhīsaddattā yathā ‘‘paṅkaja’’nti dassento ‘‘cetasikasukhassetaṃ adhivacana’’nti āha. Ubbilayatīti ubbilaṃ, bhindati purimāvatthāya visesaṃ āpajjatīti attho. Ubbilameva ubbilāvitaṃ, tassa bhāvo ubbilāvitattaṃ. Yāya uppannāya kāyacittaṃ vātapūritabhastā viya uddhumāyanākārappattaṃ hoti, tassā gehassitāya odaggiyapītiyā etaṃ adhivacanaṃ. Tenevāha ‘‘uddhaccāvahāyā’’tiādi. Idhāpi ‘‘kiñcāpi tesaṃ bhikkhūnaṃ ubbilāvitameva natthi, atha kho āyatiṃ kulaputtānaṃ edisesupi ṭhānesu akusaluppattiṃ paṭisedhento dhammanettiṃ ṭhapetī’’ti, ‘‘dvīhi padehi saṅkhārakkhandho, ekena vedanākkhandho vutto’’ti ettha ‘‘tesaṃ vasena sesānampi sampayuttadhammānaṃ karaṇaṃ paṭikkhittamevā’’ti ca aṭṭhakathāyaṃ, ‘‘pi-saddo sambhāvane’’tiādinā idha ca vuttanayena attho yathāsambhavaṃ veditabbo. ‘‘Tumhaṃyevassatena antarāyo’’ti etthāpi ‘‘antarāyoti ida’’ntiādinā heṭṭhā avaṇṇapakkhe vuttanayena attho veditabbo.

78而「为什么这么说呢」这句话，是指责者在心里留意了接下来要讲的义理之后，提出的质问。导师则以「确实称赞了真实」来接受那个义理，然后用「不过那是建立在出离基础上的……」等方式来回应。在这里，「此」指的是对阿难等人无所作为那番话的表述。「难道不是被世尊称赞了吗」是连接句。「以整个」是指以完整性、以全体性。不过也有些人说：「‘阎浮提的’这个词，是以具格形式用作属格的意义。」按照他们的见解，应当把「整个」和「阎浮提」视作同格关系。「因此」的意思是：因为那种基于家居生活的喜与喜悦，会成为禅那等的障碍，所以这么说。其实世尊也曾这样说过：「天帝，我说喜悦有两种：有应该亲近的，也有不应该亲近的。」（长部·帝释问经）。接下来的「因为这种……」等，是为了说明与什么相应的喜会形成障碍。在这段解释里，本来应该表述为「这种与贪俱行的喜与喜悦」，但由于举出了「喜」，自然也就包含了「喜悦」，因为没有脱离喜悦而单独存在的喜，所以应该理解为这里只举了「喜」这个词。或者说，由于在世尊对应该亲近和不应该亲近的区分开示中，喜悦的障碍性是很明显的，而喜的障碍性则不那么明显，所以这里才特别以「喜」与贪俱行来做区分性说明。至于「贪者，对义……」等偈颂，其义理应如同「瞋者，对义……」等偈颂那样来理解。

Kasmā panetanti ca vakkhamānaṃyeva atthaṃ manasi katvā codeti. Ācariyo ‘‘saccaṃ vaṇṇita’’nti tamatthaṃ paṭijānitvā ‘‘taṃ pana nekkhammanissita’’ntiādinā pariharati. Tattha etanti ānandādīnaṃ akaraṇīyatāvacanaṃ. Nanu bhagavatā vaṇṇitanti sambandho. Kasiṇenāti kasiṇatāya sakalabhāvena. Keci pana ‘‘jambudīpassāti karaṇe sāmivacana’’nti vadanti, tesaṃ matena kasiṇajambudīpa-saddānaṃ samānādhikaraṇabhāvo daṭṭhabbo. Tasmāti yasmā gehassitapītisomanassaṃ jhānādīnaṃ antarāyakaraṃ, tasmā. Vuttañhetaṃ bhagavatā ‘‘somanassaṃ pāhaṃ devānaṃ inda duvidhena vadāmi sevitabbampi asevitabbampī’’ti (dī. ni. 2.359). ‘‘Ayañhī’’tiādi yena sampayuttā pīti antarāyakarī, taṃ dassanatthaṃ vuttaṃ. Tattha ‘‘idañhi lobhasahagataṃ pītisomanassa’’nti vattabbaṃ siyā, pītiggahaṇena pana somanassampi gahitameva hoti somanassarahitāya pītiyā abhāvatoti pītiyeva gahitāti daṭṭhabbaṃ. Atha vā sevitabbāsevitabbavibhāgavacanato somanassassa pākaṭo antarāyakarabhāvo, na tathā pītiyāti pītiyeva lobhasahagatattena visesetvā vuttā. ‘‘Luddho attha’’ntiādigāthānaṃ ‘‘kuddho attha’’ntiādi gāthāsu viya attho daṭṭhabbo.

79「诸比丘，如果其他人称赞我，或者称赞法，或者称赞僧团，而你们在那时候感到欢喜、愉悦、得意扬扬，那么你们还能分辨出别人所说的是善说还是恶说吗？」「不能，尊者。」这是第三轮问答，应当这样理解：在开示进行的时候，由于当时没有适合接受这种开示的人，所以在开示中并没有出现这段内容；但从意义上来说，它其实已经涵盖在内了，就如同《论事》这部作品是以广说方式展开的一样，这是它的意趣所在。通过说「在意义上已经涵盖了」，表示在做注释的时候，可以为了那些能够这样领悟的众生，而把这轮问答引进来加以说明。接下来的「正如……」等，就是在阐明那种意义上的存在性。所说的方式，就是指像「在那里，你们……即是说在那称赞当中，你们……」等这样的解释方法，以及「第二句是第一句的同义词，第四句是第三句的同义词」等这样的解释方法。

‘‘Mamaṃ vā bhikkhave pare vaṇṇaṃ bhāseyyuṃ, dhammassa vā vaṇṇaṃ bhāseyyuṃ, saṅghassa vā vaṇṇaṃ bhāseyyuṃ, tatra ce tumhe assatha ānandino sumanā ubbilāvitā, api nu tumhe paresaṃ subhāsitadubbhāsitaṃ ājāneyyāthāti. No hetaṃ bhante’’ti ayaṃ tatiyavāro, so desanākāle nīharitvā desetabbapuggalābhāvato desanāya anāgatopi tadatthasambhavato atthato āgatoyevāti daṭṭhabbo yathā taṃ kathāvatthupakaraṇaṃ vitthāravasenāti adhippāyo. ‘‘Atthato āgato yevā’’ti etena saṃvaṇṇanākāle tathā bujjhanakasattānaṃ vasena so vāro ānetvā vattabboti dasseti. ‘‘Yatheva hī’’tiādinā tamevatthasambhavaṃ vibhāveti. Vuttanayenāti ‘‘tatra tumhehīti tasmiṃ vaṇṇe tumhehī’’tiādinā, ‘‘dutiyaṃ padaṃ paṭhamassa padassa, catutthañca tatiyassa vevacana’’ntiādinā ca vuttanayena.

83小戒注释

Cūḷasīlavaṇṇanā

7“被排除”是因为它没有真正的根基，因为没有需要被舍弃的东西。“随转”则是因为它确实有更需要被舍弃的东西。他将用“诸比丘，有……”等来显示其中的连结。“低下的”一词，或者是指后面的部分，就如同“从此岸到彼岸”等用语中的“此岸”一样。或者，“低下”这个词是表示在下、低层次的意思，就像“那些导致再来的诸缘，即是下分结”等用法一样。因为戒相对于定和慧来说，既属于后面的部分，也处在较低的基础层次。在“唯戒”这个词中，“唯”字或者是表示“微小的、仅少的”这种意思，就像“药的仅少量”等用法一样（长部1.447）。或者，“唯”字是表示“把更殊胜的给排除掉”的意思，就像“无寻唯伺法”、“唯意界，意识界”等用法一样。其实通过“微小的、低下的”这两个词总体所说的意思，在“唯戒”这里是用一种特别的方式来表达的。又或者，在“唯戒”中，这个“唯”字是为了把戒中某一部分也涵摄进来，所以是表示“少”的意思；或者它就只是表示“否定更殊胜的状态”的意思。事实上，依于根律仪防护而产生的那些戒，在这个场合并没有进入开示。因为它们并不像巴帝摩卡戒和活命遍净戒那样，在一切凡夫中都是显而易知的。通过说“作出努力”，这表明在“说着”一词中的“慢”字，是含有主动、自主的意义。

7.Nivatto amūlakattā vissajjetabbatābhāvato. Anuvattatiyeva vissajjetabbatāya adhikatabhāvato. Anusandhiṃ dassessati ‘‘atthi bhikkhave’’tiādinā. Oranti vā aparabhāgo ‘‘orato bhogaṃ, oraṃ pāra’’ntiādīsu viya. Atha vā heṭṭhāattho ora-saddo ‘‘oraṃ āgamanāya ye paccayā, te orambhāgiyāni saṃyojanānī’’tiādīsu viya. Sīlañhi samādhipaññāyo apekkhitvā aparabhāgo, heṭṭhābhūtañca hotīti. Sīlamattakanti ettha matta-saddo appakattho vā ‘‘bhesajjamattā’’tiādīsu (dī. ni. 1.447) viya. Visesanivattiattho vā ‘‘avitakkavicāramattā dhammā (dha. sa. tikamātikā 6), manomattā dhātu manodhātū’’ti ca ādīsu viya. ‘‘Appamattakaṃ, oramattaka’’nti padadvayena sāmaññato vuttoyeva hi attho sīlamattakanti visesavasena vutto. Atha vā sīlenapi tadekadesasseva saṅgahaṇatthaṃ appakatthavācako, visesanivattiattho eva vā ‘‘sīlamattaka’’nti ettha matta-saddo vutto. Tathā hi indriyasaṃvarapaccayasannissitasīlāni idha desanaṃ anāruḷhāni. Na hi tāni pātimokkhaājīvapārisuddhisīlāni viya sabbaputhujjanesu pākaṭānīti. ‘‘Ussāhaṃ katvā’’ti etena ‘‘vadamāno’’ti ettha sattiatthaṃ māna-saddaṃ dasseti.

81“装饰”是指庄严、华美的打扮，也就是耳环之类的饰品。“妆饰”是指填补身体上不圆满的地方。“为了妆饰”意思是以妆饰为目的。或者换个说法，“能打扮的”就叫做妆饰者，指天性就爱打扮的人。这里是用单数形式来表示复数意义，意思是指那些有妆饰习气的人们。在“圆满作者”这个词中的“iti”字，是表示“等等”或者“如此的方式”这样的意思，由这个词就指明了整部《戒赞叹经》。说“栴檀”，是因为香与栴檀木相伴而生，所以指的是栴檀香气，对多伽罗等香也是同样的道理。而“善士之香”这里，“香”是一种譬喻的说法，它是用来指由于持戒而生起的称赞美誉之声。因为戒是美好名声的根源，正如经文所说：“持戒者、戒具足者，其善美的名声会四处传播开来”（长部2.150；增支部5.213；律藏大品285）。“吹散”是指宣扬、使之彰显。“如同种种香”是指各种不同种类香料所散发出的香气。

Alaṅkaraṇaṃ vibhūsanaṃ alaṅkāro, kuṇḍalādipasādhanaṃ vā. Ūnaṭṭhānapūraṇaṃ maṇḍanaṃ. Maṇḍaneti maṇḍanahetu. Atha vā maṇḍatīti maṇḍano, maṇḍanajātiko puriso. Bahuvacanatthe ca idaṃ ekavacanaṃ, maṇḍanasīlesūti attho. Paripūrakārīti ettha iti-saddo ādiattho, pakārattho vā, tena sakalampi sīlathomana suttaṃ dasseti. Candananti candanasahacaraṇato candanagandho, tathā tagarādīsupi. Satañca gandhoti ettha gandho viyāti gandhoti vutto sīlanibandhano thutighoso. Sīlañhi kittiyā nimittaṃ. Yathāha ‘‘sīlavato sīlasampannassa kalyāṇo kittisaddo abbhuggacchatī’’ti (dī. ni. 2.150; a. ni. 5.213; mahāva. 285). Pavāyatīti pakāsati. Gandhāva gandhajātā.

82“少分与多分”，这是把一方与另一方互相对比来说的，就像此岸与彼岸一样，所以解释说“与更上的功德相比较”。这里面的“确实”一词是表示原因。由此来说明这样的意思：“因为，戒虽然作为定的基础而对定有很大帮助，但是若与定的神通威力等功德殊胜之处相比，戒就连十六分之一也比不上；同样地，定与慧相比，也是如此。”正因如此，他接下来说“所以……”等。现在，以“怎样”的提问为开端，详细阐明定的神通威力。提到“在……双……树根”，这是为了表明双神变是极为显而易见的；同时也是为了作为区别标志，区别于在菩提树下、与亲族聚会时等其他场合所展现的神变。实际上，当世尊心中生起要施展双神变的想法时，需要一个与之相称的场地。有人说，那宝石殿堂等是帝释天王命令毗首羯磨变化出来的；另外一些人则说是世尊自己变化出来的。“若还有任何人能作如此神变，就请上前来”，这番话因为带有挑战的意味，所以被称为“自担所显”。在这里，“自担”就是质问，因为外道们没有能力那样做，而他们之前又曾站起来声称“我们将会做”，所以这也就成了对外道的摧破。

‘‘Appakaṃ bahuka’’nti idaṃ pārāpāraṃ viya aññamaññaṃ upanidhāya vuccatīti āha ‘‘upariguṇe upanidhāyā’’ti. Sīlañhīti ettha hi-saddo hetuattho, tena idaṃ dasseti ‘‘yasmā sīlaṃ kiñcāpi patiṭṭhābhāvena samādhissa bahukāraṃ, pabhāvādiguṇavisese panassa upanidhāya kalampi na upeti, tathā samādhi ca paññāyā’’ti. Tenevāha ‘‘tasmā’’tiādi. Idāni ‘‘katha’’nti pucchitvā samādhissa ānubhāvaṃ vitthārato vibhāveti. ‘‘Abhi…pe…mūle’’ti idaṃ yamakapāṭihāriyassa supākaṭabhāvadassanatthaṃ, aññehi bodhimūlañātisamāgamādīsu katapāṭihāriyehi visesanatthañca vuttaṃ. Yamakapāṭihāriyakaraṇatthāya hi bhagavato citte uppanne tadanucchavikaṃ ṭhānaṃ icchitabbanti ratanamaṇḍapādi sakkassa devarañño āṇāya vissakammunā nimmitanti vadanti, bhagavatāva nimmitanti apare. ‘‘Yo koci evarūpaṃ pāṭihāriyaṃ kātuṃ samattho atthi ce, āgacchatū’’ti codanāsadisattā vuttaṃ ‘‘attādānaparidīpana’’nti. Tattha attādānaṃ anuyogo, titthiyānaṃ tathā kātuṃ asamatthattā, ‘‘karissāmā’’ti pubbe uṭṭhitattā titthiyaparimaddanaṃ.

83关于“从上半身”等详细描述，可以参考《无碍解道》（无碍解道·大品·双神变论1.116）。

Uparimakāyatotiādi paṭisambhidāmagge (paṭi. ma. 1.116).

84在此，有经文剩余部分——

Tatthāyaṃ pāḷiseso –

85从下半身喷出火聚，从上半身涌出水柱。从身体前方出火，从身体后方出水。从身体后方出火，从身体前方出水。从右眼出火，从左眼出水。从左眼出火，从右眼出水。从右耳孔出火，从左耳孔出水。从左耳孔出火，从右耳孔出水。从右鼻孔出火，从左鼻孔出水。从左鼻孔出火，从右鼻孔出水。从右肩峰出火，从左肩峰出水。从左肩峰出火，从右肩峰出水。从右手出火，从左手出水。从左手出火，从右手出水。从右胁出火，从左胁出水。从左胁出火，从右胁出水。从右脚出火，从左脚出水。从左脚出火，从右脚出水。从每一根手指头出火，从每一处指缝出水。从每一处指缝出火，从每一根手指头出水。从每一根汗毛出火，从每一根汗毛出水。火聚从每一个毛孔中流出，水流也从每一个毛孔中流出。（《无碍解道·大品·双神变论》）

‘‘Heṭṭhimakāyato aggikkhandho pavattati, uparimakāyato udakadhārā pavattati. Puratthimakāyato aggi, pacchimakāyato udakaṃ. Pacchimakāyato aggi, puratthimakāyato udakaṃ. Dakkhiṇaakkhito aggi, vāmaakkhito udakaṃ. Vāmaakkhito aggi, dakkhiṇaakkhito udakaṃ. Dakkhiṇakaṇṇasotato aggi, vāmakaṇṇasotato udakaṃ. Vāmakaṇṇasotato aggi, dakkhiṇakaṇṇasotato udakaṃ. Dakkhiṇanāsikāsotato aggi, vāmanāsikāsotato udakaṃ. Vāmanāsikāsotato aggi, dakkhiṇanāsikāsotato udakaṃ. Dakkhiṇaaṃsakūṭato aggi, vāmaaṃsakūṭato udakaṃ. Vāmaaṃsakūṭato aggi, dakkhiṇaaṃsakūṭato udakaṃ. Dakkhiṇahatthato aggi, vāmahatthato udakaṃ. Vāmahatthato aggi, dakkhiṇahatthato udakaṃ. Dakkhiṇapassato aggi, vāmapassato udakaṃ. Vāmapassato aggi, dakkhiṇapassato udakaṃ. Dakkhiṇapādato aggi , vāmapādato udakaṃ. Vāmapādato aggi, dakkhiṇapādato udakaṃ. Aṅgulaṅgulehi aggi, aṅgulantarikāhi udakaṃ . Aṅgulantarikāhi aggi, aṅgulaṅgulehi udakaṃ. Ekekalomato aggi, ekekalomato udakaṃ. Lomakūpato lomakūpato aggikkhandho pavattati, lomakūpato lomakūpato udakadhārā pavattatī’’ti (paṭi. ma. 1.116).

86而在注释书里，则是说到「从每一个毛孔」。

Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ekekalomakūpato’’ti āgataṃ.

87「六种颜色」等以“起源”开头的那些文句，这里也一样：青色、黄色、红色、白色、深红色、光辉色——这些是经文中省略的部分。而说「金色光芒」，是就其中大多数而言的。在“应详细展开”之处，也应以“导师站立，化身经行、或坐、或作卧姿”等方式，在四种威仪中，以导师为基础有四种情况，以化身为基础也有四种情况，如此总共八种情况，都应详细展开。

‘‘Channaṃ vaṇṇānanti ādinayappavatta’’nti etthāpi nīlānaṃ pītakānaṃ lohitakānaṃ odātānaṃ mañjiṭṭhānaṃ pabhassarānanti ayaṃ pāḷiseso. ‘‘Suvaṇṇavaṇṇā rasmiyo’’ti idaṃ tāsaṃ yebhuyyatāya vuttaṃ. Vitthāretabbanti etthāpi ‘‘satthā tiṭṭhati, nimmito caṅkamati vā nisīdati vā seyyaṃ vā kappetī’’tiādinā catūsu iriyāpathesu ekekamūlakā satthuvasena cattāro, nimmitavasena cattāroti sabbeva aṭṭha vāre vitthāretabbaṃ.

88「蜜粥」：即浇了蜜的乳粥。我、友、中立者、怨敌：这是通过四种界限的融合而具备四支的慈心业处。而「四支具足」这一句，也应当与“精进决意”等结合起来理解。其中，应依“即使皮与腱……”等经文，来了解四支具足。以“此世间实陷于苦……”等，从老死的角度将智慧导入缘起。在「入出息第四禅」这里，也应当将“一切诸佛所习行”这一句，通过变格的方式结合进来，因为据说那也是一切诸佛所习行的。以三十六万亿之面，令执取大金刚智之藏，增长了观。容量为三十二多那的锅，称为 kolambo。洞穴部分即山涧。在铁围山脚下的大海，就是铁围山大海。

Madhupāyāsanti madhusittaṃ pāyāsaṃ. Attā mitto majjhatto verīti catūsu sīmasambhedavasena caturaṅgasamannāgataṃ mettākammaṭṭhānaṃ. ‘‘Caturaṅgasamannāgata’’nti idaṃ pana ‘‘vīriyādhiṭṭhāna’’nti etenāpi yojetabbaṃ. Tattha ‘‘kāmaṃ taco ca nhāru cā’’tiādipāḷi (ma. ni. 2.184; saṃ. ni. 2.22; a. ni. 2.5; a. ni. 8.13; mahāni. 196) vasena caturaṅgasamannāgatatā veditabbā. ‘‘Kicchaṃ vatāyaṃ loko āpanno’’tiādinā (dī. ni. 2.57; saṃ. ni. 2.4) jarāmaraṇamukhena paccayākāre ñāṇaṃ otāretvā. Ānāpānacatutthajjhānanti etthāpi ‘‘sabbabuddhānaṃ āciṇṇa’’nti padaṃ vibhattivipariṇāmaṃ katvā yojetabbaṃ. Tampi hi sabbabuddhānaṃ āciṇṇamevāti vadanti. Chattiṃsakoṭisatasahassamukhena mahāvajirañāṇagabbhaṃ gaṇhāpento vipassanaṃvaḍḍhetvā. Dvattiṃsadoṇagaṇhanappamāṇaṃ kuṇḍaṃ kolambo. Daribhāgo kandaro. Cakkavāḷapādesu mahāsamuddo cakkavāḷamahāsamuddo.

89「两种凡夫」等说法，是为了显示凡夫当中所能得到的分类，而不是像《根本法门》注疏那样，为了简择凡夫的特殊类别。因为一切凡夫都无法阐明世尊以上的功德；凡夫且置，就连声闻弟子和辟支佛，佛陀的功德也非其境界。正如后面将说的：「入流者……」等。使文句娴熟背诵，称为「诵习」；对义理遍问，称为「遍问」；依注疏而听受法义，称为「听闻」；对音节与涵义妥善安立并清晰显示，从而受持法，称为「持」；对于如此听闻、受持而熟练者，以心意审察，称为「观察」。因为众多各类烦恼以及有身见未断，所以它们生起（凡夫），或者凡夫由它们所生，因此称为「凡夫」。又或者，“jana”一词只表示“无损害”。在“多师仰面向师”中，其词义是：众多以师自称的人，就是凡夫。在“多……未起”中，应当生起，或于此处出生者，称为「生」，即“趣”；而那众多“生”为此等人所有，故为凡夫。由此之后，由这些所生者，称为「生」，即诸行等；这些在凡夫中众多存在，所以叫凡夫。又或者，“jana”一词应视作“行作”等义。欲贪、有贪、见、无明，是暴流。贪火等为热恼。这些本身就是，或者说一切烦恼就是燃烧。在“多着于五欲”中，「生」即贪、染着等义。众多生属于这些人，便是凡夫；或者，众多人已生、已染着，因此“jana”一词应看作贪等义。被缠缚者，即被完全缠缚，或受到逼迫的人。以“众多、超越计数之路”等，说明「众多人」就是凡夫。

‘‘Duve puthujjanā’’tiādi puthujjane labbhamānavibhāgadassanatthaṃ vuttaṃ, na mūlapariyāyavaṇṇanādīsu viya puthujjanavisesaniddhāraṇatthaṃ. Sabbopi hi puthujjano bhagavato upari guṇe vibhāvetuṃ na sakkoti, tiṭṭhatu puthujjano, sāvakapaccekabuddhānampi avisayā buddhaguṇā. Tathā hi vakkhati ‘‘sotāpannā’’tiādi (dī. ni. aṭṭha. 1.8). Vācuggatakaraṇaṃ uggaho. Atthaparipucchanaṃ paripucchā. Aṭṭhakathāvasena atthassa savanaṃ savanaṃ. Byañjanatthānaṃ sunikkhepasudassanena dhammassa pariharaṇaṃ dhāraṇaṃ. Evaṃ sutadhātaparicitānaṃ manasānupekkhanaṃ paccavekkhaṇaṃ. Bahūnaṃ nānappakārānaṃ kilesānaṃ sakkāyadiṭṭhiyā ca avihatattā tā janenti, tāhi vā janitāti puthujjanā. Avighātameva vā jana-saddo vadati. Puthu satthārānaṃ mukhullokikāti ettha puthū janā satthupaṭiññā etesanti puthujjanāti vacanattho. Puthu…pe… avuṭṭhitāti ettha janetabbā, jāyanti vā etthāti janā, gatiyo. Puthū janā etesanti puthujjanā. Ito pare jāyanti etehīti janā, abhisaṅkhārādayo. Te etesaṃ puthū vijjantīti puthujjanā. Abhisaṅkharaṇādi attho eva vā jana-saddo daṭṭhabbo. Kāmarāgabhavarāgadiṭṭhiavijjā oghā. Rāgaggiādayo santāpā. Teyeva, sabbepi vā kilesā pariḷāhā. Puthu pañcasu kāmaguṇesu rattāti ettha jāyatīti jano, rāgo gedhoti evaṃ ādiko. Puthu jano etesanti puthujjanā, puthūsu vā janā jātā rattāti evaṃ rāgādiattho eva vā jana-saddo daṭṭhabbo. Palibuddhāti sambuddhā, upaddutā vā. ‘‘Puthūnaṃ gaṇanapathamatītāna’’ntiādinā puthū janā puthujjanāti dasseti.

90哪些殊胜的功德成为因相，使得世尊被称作「如来」？为了说明这点，所以说“以八种原因，世尊是如来”等。事实上，世尊的所有名号，都是依凭功德作为因相而建立的。正如所说：

Yehi guṇavisesehi nimittabhūtehi bhagavati tathāgata-saddo pavatto, taṃdassanatthaṃ ‘‘aṭṭhahi kāraṇehi bhagavā tathāgato’’tiādimāha. Guṇanemittakāneva hi bhagavato sabbāni nāmāni. Yathāha –

91“具足功德的世尊，名号不可胜数；

‘‘Asaṅkhyeyyāni nāmāni, saguṇena mahesino;

92即使从千名当中，也是依功德而提炼出名号。”（《法集论注疏》1313；《自说注疏》53；《无碍解道注疏》1.1.76）

Guṇena nāmamuddheyyaṃ, api nāmasahassato’’ti. (dha. sa. aṭṭha. 1313; udā. aṭṭha. 53; paṭi. ma. aṭṭha. 1.1.76);

93在「tathā āgato」（如此而来）这一句中，此处的「tathā」一词，是以确定方式来完成譬喻的安立，具有譬喻成立的意义。而「āgata」一词，则是通过显示共通性、从殊胜中确立，表示「行道的到来」；它不像在「tathalakkhaṇaṃ āgato」（以如实相而来）等句中那样，表示「智慧的到来」；也不像在「āgato kho mahāsamaṇo, māgadhānaṃ giribbaja」（大沙门已来到摩揭陀的山堡）等句中那样，表示「身体的到来」。在这里，当「tathā」一词以确定方式为譬喻作证时，因为它以悲心为特胜，所以从大悲门入手，把先前诸佛行道的方法作为例子，显示其共通性。由于「yaṃ taṃ」（凡是…彼…）等词有着必然的关联性，因此说到「如同一切世间……而来」。接着，为了以《大本经》等中通过众多解说而广为人知、且与我们最近的毗婆尸等六位正自觉者的例子，来说明那条行道，所以说「如同毗婆尸世尊……」。这里的「以彼伟大誓愿」（yena abhinīhārena），指的是具足人身、性别、成就（因缘）、得遇导师、出家、神通等功德成就，以及胜解与意愿这八支的身决意，也就是「大决意」。因为一切诸佛的身决意，都是依这个伟大誓愿而成就的。像这样，以伟大誓愿的角度揭示了「如来」一词的意义后，现在为了再从圆满波罗蜜的角度来揭示，所以接着说：「如同毗婆尸世尊……迦叶世尊圆满布施波罗蜜后……。」等等。

Tathā āgatoti ettha ākāraniyamanavasena opammasampaṭipādanattho tathā-saddo. Sāmaññajotanāya visesāvaṭṭhānato paṭipadāgamanattho āgata-saddo, na ñāṇagamanattho ‘‘tathalakkhaṇaṃ āgato’’tiādīsu (dī. ni. aṭṭha. 1.7; ma. ni. aṭṭha. 1.12; saṃ. ni. aṭṭha. 2.4.78; a. ni. aṭṭha. 1.1.170; udā. aṭṭha. 18; paṭi. ma. aṭṭha. 1.1.37; theragā. aṭṭha. 1.3; itivu. aṭṭha. 38; mahāni. aṭṭha. 14) viya, nāpi kāyagamanādiattho ‘‘āgato kho mahāsamaṇo, māgadhānaṃ giribbaja’’ntiādīsu (mahāva. 62) viya. Tattha yadākāraniyamanavasena opammasampaṭipādanattho tathā-saddo, taṃ karuṇāpadhānattā mahākaruṇāmukhena purimabuddhānaṃ āgamanapaṭipadaṃ udāharaṇavasena sāmaññato dassento yaṃtaṃsaddānaṃ ekantasambandhabhāvato ‘‘yathā sabbaloka…pe… āgatā’’ti āha. Taṃ pana paṭipadaṃ mahāpadānasuttādīsu (dī. ni. 2.4) sambahulaniddesena supākaṭānaṃ āsannānañca vipassīādīnaṃ channaṃ sammāsambuddhānaṃ vasena nidassento ‘‘yathā vipassī bhagavā’’tiādimāha. Tattha yenaabhinīhārenāti manussattaliṅgasampattihetusatthāradassanapabbajjāabhiññādiguṇasampattiadhikārachandānaṃ vasena aṭṭhaṅgasamannāgatena kāyappaṇidhānamahāpaṇidhānena . Sabbesañhi buddhānaṃ kāyappaṇidhānaṃ imināva abhinīhārena samijjhatīti. Evaṃ mahābhinīhāravasena ‘‘tathāgato’’ti padassa atthaṃ dassetvā idāni pāramīpūraṇavasena dassetuṃ ‘‘yathā vipassī bhagavā…pe… kassapo bhagavā dānapāramiṃ pūretvā’’tiādimāha.

94在这里，为了让经教修行者对通往大菩提的行道产生善巧，而有这番关于波罗蜜的详细阐述：「波罗蜜」究竟是指什么？以什么意义而称为「波罗蜜」？它们有多少种类？它们的顺序是怎样的？它们的「相」（特徵）、「作用」（味）、「现起」（现状）、「近因」（足处）是什么？什么是它们的「缘」？什么是它们的「染污」？什么是它们的「清净」？什么是它们的「对立面」？什么是它们的「修行方法」？什么是它们的「分类」？什么是它们的「摄要」？什么是令它们「成就的方法」？需多长时间才能成就？它们的「功德利益」是什么？这些波罗蜜的「果报」是什么呢？

Ettha ca suttantikānaṃ mahābodhiyānapaṭipadāya kosallajananatthaṃ pāramīsu ayaṃ vitthārakathā – kā panetā pāramiyo? Kenaṭṭhena pāramiyo? Katividhā cetā? Ko tāsaṃ kamo? Kāni lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānāni? Ko paccayo? Ko saṃkileso? Kiṃ vodānaṃ? Ko paṭipakkho? Kā paṭipatti? Ko vibhāgo? Ko saṅgaho? Ko sampādanūpāyo? Kittakena kālena sampādanaṃ? Ko ānisaṃso? Kiṃ cetāsaṃ phalanti?

95以下是关于这些问题的解答：首先，「波罗蜜」是指什么？所谓波罗蜜，就是那些不被贪爱、我慢等所毁坏，并且被悲悯与方便善巧所摄持的布施等功德。

Tatridaṃ vissajjanaṃ – kā panetā pāramiyoti. Taṇhāmānādīhi anupahatā karuṇūpāyakosallapariggahitā dānādayo guṇā pāramiyo.

96第二，以什么意义称为「波罗蜜」？由布施、持戒等殊胜功德所结合，成为众生中的最上者，所以大士、菩萨被称为「胜」（parama）；这些大士的状态，或他们所造的业，就是波罗蜜，也就是布施等具体行为。或者，能令圆满、能保护，所以称为「胜」（parama），即菩萨是布施等功德的圆满者与保护者。属于这位「胜者」的，或者说「胜者」的状态与业，就是波罗蜜，也就是布施等行为。或者，以功德殊胜的结合，他将其他有情摄受、绑定于自身；或者，他比其他人更殊胜地净化、清净了杂染的垢秽；或者，他以殊胜的方式趋向最殊胜的涅槃；或者，他像看待此世界一样，以成为量度的殊胜智慧，去测度、了知他方世界；或者，他将绝妙的戒等功德群投入自己的生命相续流中；或者，他从自身的法身中将那些作无义的对立面——烦恼贼群——剪除、摧毁：因为以上这些原因，大士被称为「胜」（parama）。而「波罗蜜」，则如同前面所解说的「此是胜者所有」等方式来理解。或者，在「彼岸」（pāra），即涅槃中，他自身得以净化和清净，同时也净化众生；或者，他将众生摄受、绑定、连接到涅槃；或者，他自行趋向、前往涅槃，并令众生也前往；或者，他如实地了知涅槃；或者，他将众生投入到涅槃中；或者，为了众生而在那里剪除烦恼敌：因为如此，大士被称为「到彼岸者」（pāramī）。这位「到彼岸者」的状态，或他所造的业，就是「波罗蜜」，也正是布施等行为。应依此方式来理解波罗蜜的词义。

Kenaṭṭhena pāramiyoti dānasīlādiguṇavisesayogena sattuttamatāya paramā mahāsattā bodhisattā, tesaṃ bhāvo, kammaṃ vā pāramī, dānādikiriyā. Atha vā paratīti paramo, dānādiguṇānaṃ pūrako pālako ca bodhisatto. Paramassa ayaṃ, paramassa vā bhāvo, kammaṃ vā pāramī, dānādikiriyāva. Atha vā paraṃ sattaṃ attani mavati bandhati guṇavisesayogena, paraṃ vā adhikataraṃ majjati sujjhati saṃkilesamalato, paraṃ vā seṭṭhaṃ nibbānaṃ visesena mayati gacchati, paraṃ vā lokaṃ pamāṇabhūtena ñāṇavisesena idhalokaṃ viya munāti paricchindati, paraṃ vā ativiya sīlādiguṇagaṇaṃ attano santāne minoti pakkhipati, paraṃ vā attabhūtato dhammakāyato aññaṃ, paṭipakkhaṃ vā tadanatthakaraṃ kilesacoragaṇaṃ mināti hiṃsatīti paramo, mahāsatto. ‘‘Paramassa aya’’ntiādi vuttanayeneva yojetabbaṃ. Pāre vā nibbāne majjati sujjhati satte ca sodheti, tattha vā satte mavati bandhati yojeti, taṃ vā mayati gacchati gameti ca, munāti vā taṃ yāthāvato, tattha vā satte minoti pakkhipati, kilesāriṃ vā sattānaṃ tattha mināti hiṃsatīti pāramī, mahāpuriso. Tassa bhāvo, kammaṃ vā pāramitā, dānādikiriyāva. Iminā nayena pāramīnaṃ saddattho veditabbo.

97第三，「有多少种类」？简要来说，有十种，而这些种类在经文中已就其自性而揭示了。如同所说：

Katividhāti saṅkhepato dasavidhā, tā pana pāḷiyaṃ sarūpato āgatāyeva. Yathāha –

98「那时，他在思择时，最先看到了布施波罗蜜……」等。（《佛种姓经》116）

‘‘Vicinanto tadā dakkhiṃ, paṭhamaṃ dānapārami’’ntiādi (bu. vaṃ. 116).

99又如经文所说：

Yathā cāha –

100「尊者，成就佛陀的法到底有几项呢？」「舍利弗，成就佛陀的法有十项。是哪十项呢？舍利弗，布施是成就佛陀的法，持戒、出离、智慧、精进、忍辱、真实、决意、慈与舍是成就佛陀的法。舍利弗，这十项便是成就佛陀的法。」世尊这样说了，善逝这样说了之后，导师又进一步说道：

‘‘Kati nu kho bhante buddhakārakā dhammā? Dasa kho sāriputta buddhakārakā dhammā. Katame dasa? Dānaṃ kho sāriputta buddhakārako dhammo, sīlaṃ nekkhammaṃ paññā vīriyaṃ khanti saccamadhiṭṭhānaṃ mettā upekkhā buddhakārako dhammo, ime kho sāriputta dasa buddhakārakā dhammāti. Idamavoca bhagavā, idaṃ vatvāna sugato athāparaṃ etadavoca satthā –

101「布施、持戒与出离，智慧以及精进为第五；忍辱、真实、决意，慈爱与舍心——这即是十种。」

‘Dānaṃ sīlañca nekkhammaṃ, paññā vīriyena pañcamaṃ;

102有些人则说波罗蜜是「六种」，这是从归纳的角度来说的。关于那个归纳，之后会详细说明。

Khanti saccaṃ adhiṭṭhānaṃ, mettupekkhāti te dasā’ti’’.

103有人问：「它们的次第是什么？」这里所说的「次第」，指的是说法的顺序。而这个说法的顺序，是以最初的受持为原因的；受持，又是以审察抉择为原因的。因此，最初是如何审察和受持的，就按那个顺序来开示。其中，因为布施对持戒有很大帮助，而且容易实行，所以在最初宣说。由于被持戒所摄持的布施，能带来「大果」与「大利益」，所以在布施之后宣说持戒。持戒被出离所摄持，出离被智慧所摄持，智慧被精进所摄持，精进被忍辱所摄持，忍辱被真实所摄持，真实被决意所摄持，决意被慈爱所摄持，而慈爱则被舍心所摄持，这样能带来大果与大利益，所以在慈爱之后宣说了舍心。然而要知道，舍心又被悲悯所摄持，悲悯也同样被舍心所摄持。但是，具有大悲心的菩萨们，怎么会对众生修习舍心呢？有些人解释说，在面对适合修习舍心的特定情况、某些时刻，他们才会保持舍心，并非在任何地点、任何时间都这样。另一些人则说，他们不是对众生本身修习舍心，而是对众生所做出的那些恶劣行为保持舍心。

Keci pana ‘‘chabbidhā’’ti vadanti, taṃ etāsaṃ saṅgahavasena vuttaṃ. So pana saṅgaho parato āvibhavissati.

104什么是它们的次第？这里所说的次第是指说法的次第，而说法的次第是以最初的受持为因，受持则以审察为因，因此，如同在最初审察和受持的那样，便那样宣说。其中，布施对戒有许多助益且容易实行，所以最初宣说布施。布施若被戒所摄持，则有广大果报、广大利益，因此在布施之后紧接着宣说戒。戒若被出离所摄持，出离若被慧所摄持，慧若被精进所摄持，精进若被忍辱所摄持，忍辱若被真实所摄持，真实若被决意所摄持，决意若被慈所摄持，慈若被舍所摄持，则有广大果报、广大利益，因此在慈之后紧接着宣说舍。然而，应知舍被悲所摄持，悲也被舍所摄持。但大悲的菩萨们如何能对众生保持舍心呢？有些人说：在适合保持舍心的对象上，他们有时保持舍心，但并非在所有情况下、所有时候都如此。另一些人则说：他们并非对众生保持舍心，而是对众生所做的伤害行为保持舍心。

Ko tāsaṃ kamoti ettha kamo nāma desanākkamo, so ca paṭhamasamādānahetuko, samādānaṃ pavicayahetukaṃ, iti yathā ādimhi pavicitā samādinnā ca, tathā desitā. Tattha ca dānaṃ sīlassa bahūpakāraṃ sukarañcāti taṃ ādimhi vuttaṃ. Dānaṃ sīlapariggahitaṃ mahapphalaṃ hoti mahānisaṃsanti dānānantaraṃ sīlaṃ vuttaṃ. Sīlaṃ nekkhammapariggahitaṃ, nekkhammaṃ paññāpariggahitaṃ, paññā vīriyapariggahitā, vīriyaṃ khantipariggahitaṃ, khanti saccapariggahitā, saccaṃ adhiṭṭhānapariggahitaṃ, adhiṭṭhānaṃ mettāpariggahitaṃ, mettā upekkhāpariggahitā mahapphalā hoti mahānisaṃsāti mettānantaraṃ upekkhā vuttā. Upekkhā pana karuṇāpariggahitā, karuṇā ca upekkhāpariggahitāti veditabbā. Kathaṃ pana mahākāruṇikā bodhisattā sattesu upekkhakā hontīti? Upekkhitabbayuttesu kañci kālaṃ upekkhakā honti, na pana sabbattha, sabbadā cāti keci. Apare pana na sattesu upekkhakā, sattakatesu pana vippakāresu upekkhakā hontīti.

105另一种解释方法：因为布施也能在广大人群中生起，是「一切众生」所共许的善行，它的果报相对较小，而且容易实行，所以最先宣说布施。而持戒，则是因为要通过布施者与受施者双方的「清净」来体现；在说过利益他人之后，接着宣说停止侵害他人；在说过应当主动去做的善法之后，接着宣说不应做的禁止事项；在说过财富成就的因之后，接着宣说生命趣向成就的因。因为这些缘故，在布施之后紧接着宣说持戒。说到出离，由于持戒的成就能让出离圆满；在说过身、语的「善行」之后，接着宣说意的善行；因为具足「清净」戒律的人，能轻易地成就禅那；在说过通过断除行为上的过失而达到加行清净之后，接着宣说通过断除烦恼过失而达到意乐清净；在说过通过断除违犯而达到戒清净之后，接着宣说通过断除心的缠缚而达到心清净。因为这些缘故，在持戒之后宣说出离。说到智慧，因为出离的成就与清净要靠智慧；在说过如果没有禅那，就不会有智慧之后，因为定是智慧的直接因，而智慧是定的显现；在说过奢摩他（止）的「相」之后，接着宣说舍的相；在说过能利益他人的禅那之后，接着宣说利益他人的方便善巧。因为这些缘故，在出离之后宣说智慧。说到精进，因为依凭精进的策励，智慧的作用才能成就；在说过通过审察众生与法的空性而生起的忍可之后，接着宣说为了众生利益而发起精进的稀有难得；在说过舍的相之后，接着宣说策励的相；在说过审慎而行之后，接着宣说奋起努力，因为审慎而行者的奋起，能带来殊胜的果报。因为这些缘故，在智慧之后宣说精进。

Aparo nayo – pacurajanesupi pavattiyā sabbasattasādhāraṇattā, appaphalattā, sukarattā ca ādimhi dānaṃ vuttaṃ. Sīlenadāyakapaṭiggāhakasuddhito, parānuggahaṃ vatvā parapīḷānivattivacanato, kiriyadhammaṃ vatvā akiriyadhammavacanato, bhogasampattihetuṃ vatvā bhavasampattihetuvacanato ca dānassa anantaraṃ sīlaṃ vuttaṃ. Nekkhammena sīlasampattisiddhito, kāyavacīsucaritaṃ vatvā manosucaritavacanato, visuddhasīlassa sukheneva jhānasamijjhanato, kammāparādhappahānena payogasuddhiṃ vatvā kilesāparādhappahānena āsayasuddhivacanato, vītikkamappahānena cittassa pariyuṭṭhānappahānavacanato ca sīlassa anantaraṃ nekkhammaṃ vuttaṃ. Paññāya nekkhammassa siddhiparisuddhito, jhānābhāve paññābhāvavacanato. Samādhipadaṭṭhānā hi paññā, paññāpaccupaṭṭhāno ca samādhi. Samathanimittaṃ vatvā upekkhānimittavacanato, parahitajjhānena parahitakaraṇūpāyakosallavacanato ca nekkhammassa anantaraṃ paññā vuttā. Vīriyārambhena paññākiccasiddhito, sattasuññatādhammanijjhānakkhantiṃ vatvā sattahitāya ārambhassa acchariyatāvacanato, upekkhānimittaṃ vatvā paggahanimittavacanato, nisammakāritaṃ vatvā uṭṭhānavacanato ca. Nisammakārino hi uṭṭhānaṃ phalavisesamāvahatīti paññāya anantaraṃ vīriyaṃ vuttaṃ.

106以精进成就堪忍。因为精进者由于已发精进，征服了由诸行带来的苦而住，这是由于精进具有堪忍庄严之故。因为精进者的堪忍才显得庄严。在说了策励之相后，再说止息之相，是为了说明通过过度策励而断除掉举的过失。因为以法审察的堪忍能断除掉举的过失。在说明精进者是恒常造作者之后，再说堪忍深厚者是不掉举的恒常造作者。在说明了不放逸者开始利益他人的事业时，没有期待回报的渴爱之后，再说如实审察法时，渴爱便不会存在。在开始利益他人的事业时，对于他人所作的极重之苦也能忍受，由于这个意义，在精进之后随即说了堪忍。以真实，堪忍能长久坚持；在说了对于作恶者的加害堪忍之后，再说对其作利益时不欺诳；在说了堪忍不因诽谤的言语而动摇、说真实语、不捨弃之后；在说了对于‘有情空’等法的审察堪忍之后，再说由它增强的智真实，由于这个意义，在堪忍之后随即说了真实。以决意成就真实。因为不动摇的决意者的远离能够成就。在说了不欺诳之后，再说在其中不动摇的状态。因为真实连结的人，在布施等之中，如同他的誓愿，就是这样不动摇地运作着。在说了智真实之后，再说在诸菩提资粮中运作而达到圆满。因为拥有如实智的人，会在菩提资粮中决意，并能令它们达到圆满，这是由于不被对立的诸法所动摇的缘故，由于这个意义，在真实之后随即说了决意。以慈成就利益他人之行持与决意；在说了决意之后，再说施与利益。因为在菩提资粮中决意的人，就是安住于慈的人。对于不动摇的决意，其行持不会被破坏，而且行持源自于决意，由于这个意义，在决意之后随即说了慈。以捨成就慈的清净；在说了对有情施与利益之后，再说对于他们的过失保持捨心；在说了慈的修习之后，再说它的等流果的修习；以及说明了‘即使对想要利益的有情也持捨心’这一稀有功德的缘故，由于这些意义，在慈之后随即说了捨。应当知道这便是它们（诸波罗蜜）的次第。

Vīriyena titikkhāsiddhito. Vīriyavā hi āraddhavīriyattā sattasaṅkhārehi upanītaṃ dukkhaṃ abhibhuyya viharati vīriyassa titikkhālaṅkārabhāvato. Vīriyavato hi titikkhā sobhati. Paggahanimittaṃ vatvā samathanimittavacanato, accārambhena uddhaccadosappahānavacanato. Dhammanijjhānakkhantiyā hi uddhaccadoso pahīyati. Vīriyavato sātaccakaraṇavacanato. Khantibahulo hi anuddhato sātaccakārī hoti. Appamādavato parahitakiriyārambhe paccupakārataṇhābhāvavacanato. Yāthāvato dhammanijjhāne hi sati taṇhā na hoti. Parahitārambhe paramepi parakatadukkhasahanabhāvavacanato ca vīriyassa anantaraṃ khanti vuttā . Saccena khantiyā cirādhiṭṭhānato, apakārino apakārakhantiṃ vatvā tadupakārakaraṇe avisaṃvādavacanato, khantiyā apavādavācāvikampanena bhūtavāditāya avijahanavacanato, sattasuññatādhammanijjhānakkhantiṃ vatvā tadupabrūhitañāṇasaccavacanato ca khantiyā anantaraṃ saccaṃ vuttaṃ. Adhiṭṭhānena saccasiddhito. Acalādhiṭṭhānassa hi virati sijjhati. Avisaṃvāditaṃ vatvā tattha acalabhāvavacanato. Saccasandho hi dānādīsu paṭiññānurūpaṃ niccalova pavattati. Ñāṇasaccaṃ vatvā sambhāresu pavattiniṭṭhāpanavacanato. Yathābhūtañāṇavā hi bodhisambhāresu adhitiṭṭhati, te ca niṭṭhāpeti paṭipakkhehi akampiyabhāvatoti saccassa anantaraṃ adhiṭṭhānaṃ vuttaṃ. Mettāya parahitakaraṇasamādānādhiṭṭhānasiddhito, adhiṭṭhānaṃ vatvā hitūpasaṃhāravacanato. Bodhisambhāre hi adhitiṭṭhamāno mettāvihārī hoti. Acalādhiṭṭhānassa samādānāvikopanato, samādānasambhavato ca adhiṭṭhānassa anantaraṃ mettā vuttā. Upekkhāya mettāvisuddhito, sattesu hitūpasaṃhāraṃ vatvā tadaparādhesu udāsīnatāvacanato, mettābhāvanaṃ vatvā tannissandabhāvanāvacanato, ‘‘hitakāmasattepi upekkhako’’ti acchariyaguṇabhāvavacanato ca mettāya anantaraṃ upekkhā vuttāti evametāsaṃ kamo veditabbo.

107问：这些波罗蜜的「相」、「味」（作用）、「现起」、「足处」（近因）分别是什么？这里，首先作一个总说：一切波罗蜜的共同特点是，以「利他」为「相」；以「饶益其他众生」或「毫不动摇」为「味」（作用）；以「希求利乐」或「成就佛果」为「现起」；以「大悲心」或「悲悯与方便善巧」为「足处」（近因）。

Kāni lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānānīti? Ettha avisesena tāva sabbāpi pāramiyo parānuggahalakkhaṇā, paresaṃ upakārakaraṇarasā, avikampanarasā vā, hitesitāpaccupaṭṭhānā, buddhattapaccupaṭṭhānā vā, mahākaruṇāpadaṭṭhānā, karuṇūpāyakosallapadaṭṭhānā vā.

108接着，个别地来说：由于被悲悯与方便善巧所摄持，舍弃自我利益、布施他人的思心所，就是布施波罗蜜。被悲悯与方便善巧所摄持的身、语善行，从究竟义上说，就是远离不应做之事的戒以及行应做之事的思心所等，这是持戒波罗蜜。被悲悯与方便善巧所摄持、以观见过患为先导、从欲有中出离的心念生起，就是出离波罗蜜。被悲悯与方便善巧所摄持、通达诸法共相与别相的觉了，就是智慧波罗蜜。被悲悯与方便善巧所摄持、通过身与心发起的利益他人的行动，就是精进波罗蜜。被悲悯与方便善巧所摄持、对于众生诸行为所带来的过失加以忍受、以无嗔为根本、并呈现出这种形态的心念生起，就是忍辱波罗蜜。被悲悯与方便善巧所摄持、具备远离之思等不同类别、从不欺诳的品质，就是真实波罗蜜。被悲悯与方便善巧所摄持、对于所接受的事物坚定不移地确立、并呈现出这种形态的心念生起，就是决意波罗蜜。被悲悯与方便善巧所摄持、对世间奉献利益的行为，从究竟义上说就是无嗔恨，这是慈爱波罗蜜。被悲悯与方便善巧所摄持、能摧破爱着与嗔恨、对于可意与不可意的众生诸行保持平等心而运作，就是舍心波罗蜜。

Visesena pana yasmā karuṇūpāyakosallapariggahitā attupakaraṇapariccāgacetanā dānapāramitā. Karuṇūpāyakosallapariggahitaṃ kāyavacīsucaritaṃ atthato akattabbavirati, kattabbakaraṇacetanādayo ca sīlapāramitā. Karuṇūpāyakosallapariggahito ādīnavadassanapubbaṅgamo kāmabhavehi nikkhamanacittuppādo nekkhammapāramitā. Karuṇūpāyakosallapariggahito dhammānaṃ sāmaññavisesalakkhaṇāvabodho paññāpāramitā. Karuṇūpāyakosallapariggahito kāyacittehi parahitārambho vīriyapāramitā. Karuṇūpāyakosallapariggahitaṃ sattasaṅkhārāparādhasahanaṃ adosappadhāno tadākārappavatto cittuppādo khantipāramitā. Karuṇūpāyakosallapariggahitaṃ viraticetanādibhedaṃ avisaṃvādanaṃ saccapāramitā. Karuṇūpāyakosallapariggahitaṃ acalasamādānādhiṭṭhānaṃ tadākārappavatto cittuppādo adhiṭṭhānapāramitā. Karuṇūpāyakosallapariggahito lokassa hitūpasaṃhāro atthato abyāpādo mettāpāramitā. Karuṇūpāyakosallapariggahitā anunayapaṭighaviddhaṃsinī iṭṭhāniṭṭhesu sattasaṅkhāresu samappavatti upekkhāpāramitā.

109因此，布施的特征是舍弃，作用是破除对所施物的悭吝，表现为不执著，或者表现为获得有与非有的成就，近因是应被舍弃的物品。戒的特征是戒德，等持的特征，以及安立的特征，如此说。作用是破除恶戒，或者无过失的作用；表现为清净；近因是惭愧。出离的特征是从欲和从有出离；作用是显明它们的过患；表现为从它们背离；近因是悚惧。智慧的特征是通达如实性，或者像善弓手射出的箭那样无失误的通达；作用如灯照亮所缘；表现如在旷野中善于指示教导者那样无迷惑；近因是定，或者四圣谛。精进的特征是勤勇；作用是支持、策励；表现为不消沉；近因是精进发勤之事，或者近因是悚惧。忍辱的特征是忍耐；作用是忍受可意和不可意的境遇；表现为容忍，或者表现为无怨；近因是如实见。真实的特征是不欺骗；作用是显示如实；表现为善性；近因是正直。决意的特征是在觉悟的资粮上决定；作用是克服其对立面；表现为在其中决不动摇；近因是觉悟的资粮。慈的特征是表现出利益的行相；作用是奉献利益，或者说是调伏嗔怒；表现为柔和；近因是见到众生的可爱功德。舍的特征是表现出中舍的行相；作用是见到平等；表现为平息嗔恚与爱着；近因是对业自属的省察。这里，布施等由于被悲悯与方便善巧所摄持，其舍弃等特征应说为殊胜，由此它们才获得波罗蜜的名称。

Tasmā pariccāgalakkhaṇaṃ dānaṃ, deyyadhamme lobhaviddhaṃsanarasaṃ, anāsattipaccupaṭṭhānaṃ, bhavavibhavasampattipaccupaṭṭhānaṃ vā, pariccajitabbavatthupadaṭṭhānaṃ. Sīlanalakkhaṇaṃ sīlaṃ, samādhānalakkhaṇaṃ, patiṭṭhānalakkhaṇañcāti vuttaṃ hoti. Dussīlyaviddhaṃsanarasaṃ, anavajjarasaṃ vā, soceyyapaccupaṭṭhānaṃ, hirottappapadaṭṭhānaṃ. Kāmato bhavato ca nikkhamanalakkhaṇaṃ nekkhammaṃ, tadādīnavavibhāvanarasaṃ , tato eva vimukhabhāvapaccupaṭṭhānaṃ, saṃvegapadaṭṭhānaṃ . Yathāsabhāvapaṭivedhalakkhaṇā paññā, akkhalitapaṭivedhalakkhaṇā vā kusalissāsakhittausupaṭivedho viya, visayobhāsanarasā padīpo viya, asammohapaccupaṭṭhānā araññagatasudesako viya, samādhipadaṭṭhānā, catusaccapadaṭṭhānā vā. Ussāhalakkhaṇaṃ vīriyaṃ, upatthambhanarasaṃ, asaṃsīdanapaccupaṭṭhānaṃ, vīriyārambhavatthu (a. ni. 8.80) padaṭṭhānaṃ, saṃvegapadaṭṭhānaṃ vā. Khamanalakkhaṇā khanti, iṭṭhāniṭṭhasahanarasā, adhivāsanapaccupaṭṭhānā, avirodhapaccupaṭṭhānā vā, yathābhūtadassanapadaṭṭhānā. Avisaṃvādanalakkhaṇaṃ saccaṃ, yāthāvavibhāvanarasaṃ [yathāsabhāvavibhāvanarasaṃ (cariyā. aṭṭha. pakiṇṇakakathāya)], sādhutāpaccupaṭṭhānaṃ, soraccapadaṭṭhānaṃ. Bodhisambhāresu adhiṭṭhānalakkhaṇaṃ adhiṭṭhānaṃ, tesaṃ paṭipakkhābhibhavanarasaṃ, tattha acalatāpaccupaṭṭhānaṃ, bodhisambhārapadaṭṭhānaṃ. Hitākārappavattilakkhaṇā mettā, hitūpasaṃhārarasā, āghātavinayanarasā vā, sommabhāvapaccupaṭṭhānā, sattānaṃ manāpabhāvadassanapadaṭṭhānā. Majjhattākārappavattilakkhaṇā upekkhā, samabhāvadassanarasā, paṭighānunayavūpasamapaccupaṭṭhānā, kammassakatāpaccavekkhaṇapadaṭṭhānā. Ettha ca karuṇūpāyakosallapariggahitatā dānādīnaṃ pariccāgādilakkhaṇassa visesanabhāvena vattabbā, yato tāni pāramīsaṅkhyaṃ labhantīti.

110什么是缘？发愿就是缘。也就是说，由具足人身、性别等八法而成就的，并以‘已度者令度，已脱者令脱，已觉者令觉，已净者令净，已调御者令调御，已寂静者令寂静，已安稳者令安稳，已般涅槃者令般涅槃’等方式生起的发愿，总括来说，是一切波罗蜜的缘。由于它生起，大人们才会产生对波罗蜜的审择、现起、受持、决定和完成。

Kopaccayoti abhinīhāro paccayo. Yo hi ayaṃ ‘‘manussattaṃ liṅgasampattī’’tiādi (bu. vaṃ. 2.59) aṭṭhadhammasamodhānasampādito ‘‘tiṇṇo tāreyyaṃ, mutto moceyyaṃ, buddho bodheyyaṃ, suddho sodheyyaṃ, danto dameyyaṃ, santo sameyyaṃ, assattho assāseyyaṃ, parinibbuto parinibbāpeyya’’ntiādinā (cariyā. aṭṭha. pakiṇṇakakathāya) pavatto abhinīhāro, so avisesena sabbapāramīnaṃ paccayo. Tappavattiyā hi uddhaṃ pāramīnaṃ pavicayupaṭṭhānasamādānādhiṭṭhānanipphattiyo mahāpurisānaṃ sambhavanti.

111就像发愿是缘一样，大悲和方便善巧也是缘。其中，方便善巧是指令布施等成为觉悟资粮之相的智慧。正因具足了悲悯与方便善巧，这些大人物才能不顾自己的利益，持续投入于利他，即使面对极其难行的菩萨行也不会气馁，并且在见佛、闻法、忆念佛等对象上，也能成为众生获得利乐之因。确实，正是通过智慧成就了佛的体证，正是通过悲悯成就了佛的事业。智慧令自己度脱，悲悯令他人度脱。智慧遍知他人的苦，悲悯则着手解除他人的苦。智慧对苦感到厌离，悲悯却承受苦。同样，智慧朝向般涅槃，悲悯却不证入它；悲悯朝向轮回，智慧却不乐在其中。智慧对一切事物离欲，但因随顺悲悯而不停止摄受一切众生；悲悯悯念一切众生，但因随顺智慧而不在任何事物上有离欲的心。智慧没有我执和我所执，悲悯没有懈怠和怯弱。由此，按照智慧与悲悯的次序，便有：自利与利他，坚忍与英迈，不自他苦，成就自利与利他，无畏与可怖的形态，以法为尊与以世间为尊，知恩先报，断除痴与贪，成就明与行，成就力与自信。由于智慧与悲悯是成就一切波罗蜜果的殊胜方便，因此成为波罗蜜的缘。这两者也正如波罗蜜，是誓愿的缘。

Yathā ca abhinīhāro, evaṃ mahākaruṇā, upāyakosallañca. Tattha upāyakosallaṃ nāma dānādīnaṃ bodhisambhārabhāvassa nimittabhūtā paññā, yāhi karuṇūpāyakosallatāhi mahāpurisānaṃ attasukhanirapekkhatā, nirantaraṃ parahitakaraṇapasutatā, sudukkarehipi mahābodhisattacaritehi visādābhāvo, pasādasambuddhidassanasavanānussaraṇāvatthāsupi sattānaṃ hitasukhapaṭilābhahetubhāvo ca sampajjati. Tathā hi paññāya buddhabhāvasiddhi, karuṇāya buddhakammasiddhi. Paññāya sayaṃ tarati, karuṇāya pare tāreti. Paññāya paradukkhaṃ parijānāti, karuṇāya paradukkhapaṭikāraṃ ārabhati. Paññāya ca dukkhe nibbindati, karuṇāya dukkhaṃ sampaṭicchati. Tathā paññāya parinibbānābhimukho hoti, karuṇāya taṃ na pāpuṇāti. Tathā karuṇāya saṃsārābhimukho hoti , paññāya tatra nābhiramati. Paññāya ca sabbattha virajjati, karuṇānugatattā na ca na sabbesaṃ anuggahāya pavatto, karuṇāya sabbepi anukampati, paññānugatattā na ca na sabbattha virattacitto. Paññāya ca ahaṃkāramamaṃkārābhāvo, karuṇāya ālasiyadīnatābhāvo. Tathā paññākaruṇāhi yathākkamaṃ attaparanāthatā, dhīravīrabhāvo, anattantapaaparantapatā, attahitaparahitanipphatti, nibbhayābhiṃsanakabhāvo, dhammādhipatilokādhipatitā, kataññupubbakāribhāvo, mohataṇhāvigamo, vijjācaraṇasiddhi, balavesārajjanipphattīti sabbassāpi pāramitāphalassa visesena upāyabhāvato paññākaruṇā pāramīnaṃ paccayo. Idañca dvayaṃ pāramīnaṃ viya paṇidhānassāpi paccayo.

112同样，应当知道，精进、聪慧、安住、利益行也是波罗蜜的缘；因为它们是成佛的生起之处，所以被称为‘佛地’。正如所说：

Tathā ussāhaummaṅgaavatthānahitacariyā ca pāramīnaṃ paccayoti veditabbā, yā buddhabhāvassa uppattiṭṭhānatāya ‘‘buddhabhūmiyo’’ti pavuccanti. Yathāha –

113‘大德，佛地有几种？’‘舍利弗，有四种佛地。哪四种？即：精进与努力，聪慧与修慧，安住与决意，修慈与利益行。舍利弗，这就是四种佛地。’

‘‘Kati pana bhante buddhabhūmiyo? Catasso kho sāriputta buddhabhūmiyo. Katamā catasso? Ussāho ca hoti vīriyaṃ, umaṅgo ca hoti paññābhāvanā, avatthānañca hoti adhiṭṭhānaṃ, mettābhāvanā ca hoti hitacariyā. Imā kho sāriputta catasso buddhabhūmiyo’’ti (su. ni. aṭṭha. 1.khaggavisāṇasuttavaṇṇanāyampi).

114同样，出离、远离、无贪、无嗔、无痴、出离，这六种是意乐。对此，经中说：

Tathā nekkhammapavivekaalobhādosāmohanissaraṇappabhedā cha ajjhāsayā. Vuttañhetaṃ –

115‘具有出离意乐的菩萨，对欲见到过患；具有远离意乐的菩萨，……对聚集见到过患；具有无贪意乐的菩萨，……对贪欲见到过患；具有无嗔意乐的菩萨，……对嗔恚见到过患；具有无痴意乐的菩萨，……对愚痴见到过患；具有出离意乐的菩萨，对一切存在见到过患。’

‘‘Nekkhammajjhāsayā ca bodhisattā kāme dosadassāvino, paviveka…pe… saṅgaṇikāya, alobha…pe… lobhe, adosa…pe… dose, amoha…pe… mohe, nissaraṇajjhāsayā ca bodhisattā sabbabhavesu dosadassāvino’’ti (visuddhi. aṭṭha. 1.49 vākyakhandhepi).

116因此，应知这六种菩萨的意乐是布施等（波罗蜜）的缘。因为，若不见贪等中的过患，且无无贪等的增上，布施等波罗蜜便不可能生起。正是由于无贪等的增上，心倾向于舍弃等，故称为无贪意乐等。如同这些（意乐），布施意乐等也是如此。正如所说：

Tasmā ete bodhisattānaṃ cha ajjhāsayā dānādīnaṃ paccayāti veditabbā. Na hi lobhādīsu ādīnavadassanena, alobhādiadhikabhāvena ca vinā dānādipāramiyo sambhavanti. Alobhādīnañhi adhikabhāvena pariccāgādininnacittatā alobhajjhāsayāditāti. Yathā cete, evaṃ dānajjhāsayatādayopi. Yathāha –

117“尊者，行于菩提的菩萨们有多少种意乐？”“舍利弗，行于菩提的菩萨们有十种意乐。哪十种？舍利弗，菩萨于悭吝中见过患，故有布施意乐；于戒中见过患……于苦乐中见过患，故有舍意乐。”

‘‘Kati pana bhante bodhāya carantānaṃ bodhisattānaṃ ajjhāsayā? Dasa kho sāriputta bodhāya carantānaṃ bodhisattānaṃ ajjhāsayā. Katame dasa? Dānajjhāsayā sāriputta bodhisattā macchere dosadassāvino, sīla…pe… upekkhajjhāsayā sāriputta bodhisattā sukhadukkhesu dosadassāvino’’ti.

118因为在这些悭吝、不律仪、欲贪、疑、懈怠、不忍、虚诳、不决意、嗔恚、苦乐中，以见过患为先，心倾向于布施等，这称为布施意乐等，它们是布施等波罗蜜生起的原因。同样，在未弃舍与弃舍等中，依次观察过患与功德，是布施等波罗蜜的缘。

Etesu hi maccheraasaṃvarakāmavicikicchākosajjaakkhantivisaṃvādaanadhiṭṭhānabyāpāda- sukhadukkhasaṅkhātesu ādīnavadassanapubbaṅgamā dānādininnacittatāsaṅkhātā dānajjhāsayatādayo dānādipāramīnaṃ nibbattiyā kāraṇanti . Tathā apariccāgapariccāgādīsu yathākkamaṃ ādīnavānisaṃsapaccavekkhaṇā dānādipāramīnaṃ paccayo.

119这里，应这样观察：对于那些心被田地、宅基、金银、牛、水牛、奴仆、婢女、子女等所有物所系着的众生，因为这些田地等作为所依之欲而被很多人追求，是国王、盗贼等所共有，是争论的根源，会树敌，不坚实，在得到和守护它们时成为损恼他人的原因，以毁灭为相且带来忧愁等多种灾祸，而且依附于这些的心被悭吝垢所缠缚，可能投生恶趣——这样，这些事物带来种种巨大的危害。只有舍弃这些，才是安稳。在舍弃中应不放逸。

Tatthāyaṃ paccavekkhaṇāvidhi – khettavatthuhiraññasuvaṇṇagomahiṃsadāsidāsaputtadārādipariggahabyāsattacittānaṃ sattānaṃ khettādīnaṃ vatthukāmabhāvena bahupatthanīyabhāvato, rājacorādisādhāraṇabhāvato, vivādādhiṭṭhānato, sapattakaraṇato, nissārato, paṭilābhaparipālanesu paraviheṭhanahetuto, vināsanimittañca sokādianekavihitabyasanāvahato, tadāsattinidānañca maccheramalapariyuṭṭhitacittānaṃ apāyūpapattisambhavatoti evaṃ vividhavipulānatthāvahā ete atthā nāma, tesaṃ pariccāgoyeveko sotthibhāvoti pariccāge appamādo karaṇīyo.

120而且，应当这样观察：‘乞求者当他乞求时，因为向我透露他的秘密，所以是我的可信赖者。’‘他要拿走那本应舍弃、属于自己的财物而去他世，是我前往他世的教导者。’‘就像房屋被死亡之火所烧时，在这被死亡之火所烧的世间，他是帮我搬出自己财物的同伴。’‘对于搬出的财物，他是审查保管之处者。’‘在名为布施的善业中，他既是同伴，又因为是一切成就中最上、极难得的佛地成就之因，所以是最胜的善知识。’

Apica ‘‘yācako yācamāno attano guyhassa ācikkhanato mayhaṃ vissāsiko’’ti ca ‘‘pahāya gamanīyaṃ attano santakaṃ gahetvā paralokaṃ yāhīti mayhaṃ upadesako’’ti ca ‘‘āditte viya agāre maraṇagginā āditte loke tato mayhaṃ santakassa apavāhakasahāyo’’ti ca ‘‘apavāhitassa cassa nijjhāyanikkhepaṭṭhānabhūto’’ti ca ‘‘dānasaṅkhāte kalyāṇakammasmiṃ sahāyabhāvato, sabbasampattīnaṃ aggabhūtāya paramadullabhāya buddhabhūmiyā sampattihetubhāvato ca paramo kalyāṇamitto’’ti ca paccavekkhitabbaṃ.

121同样，应这样观察：‘他以高尚的行为恭敬我，因此我应使这份恭敬不虚妄。’‘生命必定毁坏，即使没有人求我，我也应当布施，更何况有人求的时候。’‘即使是具有崇高意乐的人，也要经过寻求才值得布施，他却自己来了，这是我的福德。’‘借着给乞求者布施的借口，这实际上是对我的摄受。’‘如同对待我一样，世间一切众生都应被我摄受。’‘如果没有乞求者，我的布施波罗蜜如何圆满？’‘正是为了乞求者们，我才应当摄受一切所有物。’‘乞求者们什么时候能不经我求，就自己取走我的财物？’‘我如何能成为乞求者们喜爱、称心的人？’‘或者他们如何能成为我喜爱、称心的人？’‘我如何能在布施时、布施后，内心欢喜、欣悦、生起喜悦？’‘如何能有乞求者，而我的布施意乐又能崇高？’‘如何能在没有被求时，就知晓乞求者的心意而施与？’‘有财物、有乞求者时，如果不弃舍，那是对我巨大的欺骗。’‘我又如何能为乞求者们舍弃自己的肢节乃至生命？’

Tathā ‘‘uḷāre kammani anenāhaṃ sambhāvito, tasmā sā sambhāvanā avitathā kātabbā’’ti ca ‘‘ekantabheditāya jīvitassa ayācitenapi mayā dātabbaṃ, pageva yācitenā’’ti ca ‘‘uḷārajjhāsayehi gavesitvāpi dātabbo, sayamevāgato mama puññenā’’ti ca ‘‘yācakassa dānāpadesena mayhamevāyamanuggaho’’ti ca ‘‘ahaṃ viya ayaṃ sabbopi loko mayā anuggahetabbo’’ti ca ‘‘asati yācake kathaṃ mayhaṃ dānapāramī pūreyyā’’ti ca ‘‘yācakānamevatthāya mayā sabbo pariggahetabbo’’ti ca ‘‘ayācitvā mama santakaṃ yācakā sayameva kadā gaṇheyyu’’nti ca ‘‘kathamahaṃ yācakānaṃ piyo cassaṃ manāpo’’ti ca ‘‘kathaṃ vā te mayhaṃ piyā cassu manāpā’’ti ca ‘‘kathaṃ vāhaṃ dadamāno, datvāpi ca attamano assaṃ pamudito pītisomanassajāto’’ti ca ‘‘kathaṃ vā me yācakā bhaveyyuṃ, uḷāro ca dānajjhāsayo’’ti ca ‘‘kathaṃ vāhamayācitoyeva yācakānaṃ hadayamaññāya dadeyya’’nti ca ‘‘sati dhane yācake ca apariccāgo mahatī mayhaṃ vañcanā’’ti ca ‘‘kathaṃ vāhaṃ attano aṅgāni jīvitaṃ vāpi yācakānaṃ pariccajeyya’’nti ca paccavekkhitabbaṃ.

122此外，还应这样观察：‘所谓利益，追随无期望的施主，就像谷壳追随无期望的抛谷者。’对于利益，应当生起无期望之心。如果乞求者是可爱的人，就应生起喜悦：‘可爱的人向我乞求。’如果是中庸的人，就应生起喜悦：‘此人向我乞求，必定因为这种弃舍而成为朋友。’因为施予者也会成为乞求者喜爱的人。如果是怨敌来乞求，就应特别生起喜悦：‘怨敌向我乞求，他向我乞求，必定因为这种弃舍，怨敌也会变为可爱、成为朋友。’如此，对于可爱的人，以及中庸和怨敌，都应先以慈俱行，安住于悲之后而行布施。

Apica ‘‘attho nāmāyaṃ nirapekkhaṃ dāyakaṃ anugacchati yathā taṃ nirapekkhaṃ khepakaṃ kiṭako’’ti atthe nirapekkhatāya cittaṃ uppādetabbaṃ. Yācamāno pana yadi piyapuggalo hoti, ‘‘piyo maṃ yācatī’’ti somanassaṃ uppādetabbaṃ. Atha udāsīnapuggalo hoti, ‘‘ayaṃ maṃ yācamāno addhā iminā pariccāgena mitto hotī’’ti somanassaṃ uppādetabbaṃ. Dadantopi hi yācakānaṃ piyo hotīti. Atha pana verīpuggalo yācati, ‘‘paccatthiko maṃ yācati, ayaṃ maṃ yācamāno addhā iminā pariccāgena verīpi piyo mitto hotī’’ti visesato somanassaṃ uppādetabbaṃ. Evaṃ piyapuggale viya majjhattaverīpuggalesupi mettāpubbaṅgamaṃ karuṇaṃ upaṭṭhapetvāva dātabbaṃ.

123然而，如果由于长时间熏习贪，对所施物的对象生起了贪法，那么这位自许为菩萨的人应当这样反思：‘善士，你难道不是在向正觉发愿时，已经将这身体舍弃，为了饶益一切众生吗？而那舍弃所产生的就是福德。你于此甚至对外物生起执著，便如同大象沐浴一般。因此，你对任何事物都不应生起执著。譬如有一棵大药树，需要根的人来取根，需要树皮、表皮、树干、树枝、树心、树杈、树叶、花、果的人来取果，那棵树不会起这样的念头：“他们拿走我的所有物。”同样，正在致力于利益一切世间的我，当这极为痛苦、不知恩、恒常不净的身体被他人为了饶益而使用时，不应生起丝毫的邪思维。内在和外在的大种，都是决定坏灭、散失、破坏之法，在这里有什么差别呢？仅仅是痴心所展现的，“这是我的，这是我，这是我的我”的执取。因此，如同对外物一样，对于内在的手、脚、眼等，以及肉等，也应成为无期望者，“让那些需要的人拿去吧”，以这样的弃舍之心而住。’当这样反思时，已为菩提而舍弃身命、无期望者，他的身语意业将少困难而极清净。其身语意业清净者，活命清净，安住于正行道，具备引发和近住的善巧，更能以所施物的弃舍、施无畏和施正法，而能够摄受一切众生。这是布施波罗蜜中的观察理趣。

Sace panassa cirakālaparibhāvitattā lobhassa deyyadhammavisayā lobhadhammā uppajjeyyuṃ, tena bodhisattapaṭiññena iti paṭisañcikkhitabbaṃ ‘‘nanu tayā sappurisa sambodhāya abhinīhāraṃ karontena sabbasattānaṃ upakāratthāya ayaṃ kāyo nissaṭṭho, tappariccāgamayañca puññaṃ, tattha nāma te bāhirepi vatthusmiṃ atisaṅgappavatti hatthisinānasadisī hoti, tasmā tayā na katthaci saṅgo uppādetabbo. Seyyathāpi nāma mahato bhesajjarukkhassa tiṭṭhato mūlaṃ mūlatthikā haranti, papaṭikaṃ, tacaṃ, khandhaṃ, viṭapaṃ, sāraṃ, sākhaṃ, palāsaṃ, pupphaṃ, phalaṃ phalatthikā haranti, na tassa rukkhassa ‘mayhaṃ santakaṃ ete harantī’’ti vitakkasamudācāro hoti, evameva sabbalokahitāya ussukkamāpajjantena mayā mahādukkhe akataññuke niccāsucimhi kāye paresaṃ upakārāya viniyujjamāne aṇumattopi micchāvitakko na uppādetabbo, ko vā ettha viseso ajjhattikabāhiresu mahābhūtesu ekantabhedanavikiraṇaviddhaṃsanadhammesu, kevalaṃ pana sammohavijambhitametaṃ, yadidaṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti abhiniveso. Tasmā bāhiresu viya ajjhattikesupi karacaraṇanayanādīsu , maṃsādīsu ca anapekkhena hutvā ‘taṃtadatthikā harantū’ti nissaṭṭhacittena bhavitabba’’nti. Evaṃ paṭisañcikkhato cassa bodhāya pahitattassa kāyajīvitesu nirapekkhassa appakasireneva kāyavacīmanokammāni suvisuddhāni honti. So visuddhakāyavacīmanokammanto visuddhājīvo ñāyapaṭipattiyaṃ ṭhito, āyāpāyupāyakosallasamannāgamena bhiyyoso mattāya deyyadhammapariccāgena, abhayadānasaddhammadānehi ca sabbasatte anuggaṇhituṃ samattho hotīti. Ayaṃ tāva dānapāramiyaṃ paccavekkhaṇānayo.

124在戒波罗蜜中，应当这样观察：这个戒，是清洗那些不能以恒河水等洗净的过失垢秽的水，是去除那些不能以檀香等调伏的贪等热恼的对治，是与项链、冠、耳环等人们众多装饰品不共的、善士的最胜庄严，是能遍至一切方所而非造作的、能随顺一切时节的妙香，是带来被刹帝利大家乃至天等所敬礼等状态的极能调伏之咒，是通往四天王等天界的阶梯，是获得禅那与神通的方法，是通往涅槃大城的道路，是声闻菩提、辟支菩提、正等正觉的立足地，由于能成就所欲所求，胜过了如意珠、如意树等。这也被世尊所说：‘比丘们，具戒者的心愿因清净而成就。’（《增支部》8.35）又这样说：‘比丘们，若比丘希望为同梵行者所喜爱、称心、尊重、恭敬，他应圆满诸戒。’等等（《中部》1.61）。同样，‘阿难，善戒有令人不追悔的义利。’（《增支部》10.1; 11.1），‘居士们，具戒者、戒成就者有此五种功德。’（《长部》2.150; 《优陀那》76; 《大品》185），应当依据这些经文观察戒的功德，以及依据《火堆喻》等经典（《增支部》7.72）观察缺戒的过患。

Sīlapāramiyaṃ pana evaṃ paccavekkhitabbaṃ – idañhi sīlaṃ nāma gaṅgodakādīhi visodhetuṃ asakkuṇeyyassa dosamalassa vikkhālanajalaṃ, haricandanādīhi vinetuṃ asakkuṇeyyarāgādipariḷāhavinayanaṃ, hāramakuṭakuṇḍalādīhi pacurajanālaṅkārehi asādhāraṇo sādhūnaṃ alaṅkāraviseso, sabbadisāvāyanato akittimo, sabbakālānurūpo ca surabhigandho, khattiyamahāsālādīhi devatāhi ca vandanīyādibhāvāvahanato paramo vasīkaraṇamanto, cātumahārājikādi devalokārohanasopānapanti, jhānābhiññānaṃ adhigamupāyo, nibbānamahānagarassa sampāpakamaggo, sāvakabodhipaccekabodhisammāsambodhīnaṃ patiṭṭhānabhūmi, yaṃ yaṃ vā panicchitaṃ patthitaṃ, tassa tassa samijjhanūpāyabhāvato cintāmaṇikapparukkhādike ca atiseti. Vuttañhetaṃ bhagavatā ‘‘ijjhati bhikkhave sīlavato cetopaṇidhi visuddhattā’’ti (a. ni. 8.35). Aparampi vuttaṃ ‘‘ākaṅkheyya ce bhikkhave bhikkhu sabrahmacārīnaṃ piyo ca assaṃ manāpo ca garu ca bhāvanīyo cāti, sīlesvevassa paripūrakārī’’tiādi (ma. ni. 1.61), tathā ‘‘avippaṭisāratthāni kho ānanda kusalāni sīlānī’’ti (a. ni. 10.1; 11.1), ‘‘pañcime gahapatayo ānisaṃsā sīlavato sīlasampadāyā’’ti (dī. ni. 2.150; udā. 76; mahāva. 185) suttānañca vasena sīlassa guṇā paccavekkhitabbā, tathā aggikkhandhopamasuttādīnaṃ (a. ni. 7.72) vasena sīlavirahe ādīnavā.

125应当从喜与悦的因、无有自我责备、他人责备、刑罚与恶趣怖畏、为智者所称赞、是不追悔之因、是安稳之处，以及胜过出身、学艺、权位、长寿、地位、亲族、朋友等成就这些方面来观察戒。因为具戒者由于自己戒的成就，会生起大喜悦：‘我确实作了善，作了福，作了保护。’同样，具戒者自己不会责备自己，有智慧的他人也不会责备，刑罚与恶趣的怖畏根本不生起，‘具戒的人是有善法的人’，受到智者的称赞。同时，恶戒者心中生起的追悔：‘我确实作了恶，作了暴行，作了罪过’，在具戒者那里是不存在的。戒又名为不放逸的依处，通过避免财富损失等途径成就大义，是吉祥，所以是最上的安稳处。即使出身低贱，具戒的人也会受到刹帝利大家等的礼敬，所以戒成就胜过了家世成就。‘大王，你认为如何？如果在这里有一个人是你的奴仆、干活的人……’（《长部》1.183）等经文可以作为证明。戒不被盗贼等所共有，能随往他世，有大果报，是止等功德的依处，因此胜过外在的财富；因为是最胜心自在的依处，所以胜过刹帝利等的权位。戒依其因，在种种有情类中，有情的权位，与长达百岁的寿命相比，具戒者的一日之命也更殊胜——有这种说法；如果活着的时候舍弃了学处，就等于死——有这种说法，所以戒胜于寿命。又能让怨敌也变得可意，不被老、病、衰等所压倒，所以戒胜过容色成就。戒是宫殿楼阁等地位，乃至王、太子、将军等地位的依处，因为它能带来殊胜地位，所以超过它们；因为它也是殊胜快乐的依处，所以超过这些。戒以决定利益成就，能随往他世，所以胜过那些本性亲切、但在近旁也难见到的亲族朋友。‘不是母亲也不是父亲所能做的’等（《法句》43）经文可以作为证明。同样，对于那以象、马、车等差别，或以咒、药、护身等方便仍然难以守护的自我，戒因为是自依，不是他依，有大境界，所以是更为殊胜的守护。因此说：‘法确实保护行法之人’等（《本生》1.9.102）。如此观察戒具足诸多功德的人，其未圆满的戒成就将达圆满，不清净的戒将达清净。

Pītisomanassanimittato, attānuvādaparānuvādadaṇḍaduggatibhayābhāvato, viññūhi pāsaṃsabhāvato, avippaṭisārahetuto, sotthiṭṭhānato , abhijanasāpateyyādhipateyyāyurūpaṭṭhānabandhumittasampattīnaṃ atisayanato ca sīlaṃ paccavekkhitabbaṃ. Sīlavato hi attano sīlasampadāhetu mahantaṃ pītisomanassaṃ uppajjati ‘‘kataṃ vata mayā kusalaṃ, kataṃ kalyāṇaṃ, kataṃ bhīruttāṇa’’nti. Tathā sīlavato attā na upavadati, na pare viññū, daṇḍaduggatibhayānaṃ sambhavoyeva natthi, ‘‘sīlavā purisapuggalo kalyāṇadhammo’’ti viññūnaṃ pāsaṃso hoti. Tathā sīlavato yvāyaṃ ‘‘kataṃ vata mayā pāpaṃ, kataṃ luddaṃ, kataṃ kibbisa’’nti dussīlassa vippaṭisāro uppajjati, so na hoti. Sīlañca nāmetaṃ appamādādhiṭṭhānato, bhogabyasanādiparihāramukhena mahato atthassa sādhanato, maṅgalabhāvato ca paramaṃ sotthiṭṭhānaṃ, nihīnajaccopi sīlavā khattiyamahāsālādīnaṃ pūjanīyo hotīti kulasampattiṃ atiseti sīlasampadā, ‘‘taṃ kiṃ maññasi mahārāja, idha te assa puriso dāso kammakaro’’tiādi (dī. ni. 1.183) vacanañcettha sādhakaṃ. Corādīhi asādhāraṇato, paralokānugamanato, mahapphalabhāvato, samathādiguṇādhiṭṭhānato ca bāhiradhanaṃ atiseti sīlaṃ, paramassa cittissariyassa adhiṭṭhānabhāvato khattiyādīnaṃ issariyaṃ atiseti sīlaṃ. Sīlanimittañhi taṃtaṃsattanikāyesu sattānaṃ issariyaṃ vassasatadīghappamāṇato jīvitato ekāhampi sīlavato jīvitassa visiṭṭhatāvacanato, sati ca jīvite sikkhānikkhepassa maraṇatāvacanato sīlaṃ jīvitato visiṭṭhataraṃ. Verīnampi manuññabhāvāvahanato, jarārogavipattīhi anabhibhavanīyato ca rūpasampattiṃ atiseti sīlaṃ. Pāsādahammiyādiṭṭhānavisese, rājayuvarājasenāpatiādiṭṭhānavisese ca atiseti sīlaṃ sukhavisesādhiṭṭhānabhāvato . Sabhāvasiniddhe santikāvacarepi bandhujane mittajane ca atiseti ekantahitasampādanato, paralokānugamanato ca. ‘‘Na taṃ mātā pitā kayirā’’tiādi (dha. pa. 43) vacanañcettha sādhakaṃ. Tathā hatthiassarathādibhedehi, mantāgadasotthānappayogehi ca durārakkhaṃ attānaṃ ārakkhabhāvena sīlameva visiṭṭhataraṃ attādhīnato, aparādhīnato, mahāvisayato ca. Tenevāha ‘‘dhammo have rakkhati dhammacāri’’ntiādi (jā. 1.9.102). Evamanekaguṇasamannāgataṃ sīlanti paccavekkhantassa aparipuṇṇā ceva sīlasampadā pāripūriṃ gacchati aparisuddhā ca pārisuddhiṃ.

126如果由于长时串习，戒的对立烦恼如嗔等会不时生起，那么这位自许为菩萨的人应当这样反思：‘你不是已经发愿正觉了吗？而戒有欠缺的人连世间成就都得不到，更不用说出世间的了。作为一切成就中最上的正等正觉的依处，戒必须达到极为超胜的地步。因此，正如“如鸡护卵”等（《清净道论》1.19；《长部注》1.7）所说的方法，善护于戒，你要好好地成为可爱行者。再者，你必须以说法让众生进入三乘并使它们成熟。戒有欠缺的人所说的话不可信受，就像觅取不当饮食的医生的治疗不可信受一样。所以，我如何能让人信受，从而引导众生并使他们成熟呢？’应当成就本性清净的戒。而且，‘我凭藉禅那等殊胜功德的相应，才有能力饶益众生，并圆满慧波罗蜜等；而禅那等功德，若没有戒的清净，必定不会生起。’应当这样善令戒清净。

Sace panassa dīgharattaṃ paricayena sīlapaṭipakkhā dhammā dosādayo antarantarā uppajjeyyuṃ, tena bodhisattapaṭiññena evaṃ paṭisañcikkhitabbaṃ ‘‘nanu tayā sambodhāya paṇidhānaṃ kataṃ, sīlavikalena ca na sakkā lokiyāpi sampattiyo pāpuṇituṃ, pageva lokuttarā, sabbasampattīnaṃ pana aggabhūtāya sammāsambodhiyā adhiṭṭhānabhūtena sīlena paramukkaṃsagatena bhavitabbaṃ. Tasmā ‘kikīva aṇḍa’ntiādinā (visuddhi. 1.19; dī. ni. aṭṭha. 1.7) vuttanayena sammā sīlaṃ parirakkhantena suṭṭhu tayā pesalena bhavitabbaṃ. Api ca tayā dhammadesanāya yānattaye sattānaṃ avatāraṇaparipācanāni kātabbāni, sīlavikalassa ca vacanaṃ na paccetabbaṃ hoti asappāyāhāravicārassa viya vejjassa tikicchanaṃ, tasmā kathāhaṃ saddheyyo hutvā sattānaṃ avatāraṇaparipācanāni kareyya’’nti sabhāvaparisuddhasīlena bhavitabbaṃ. Kiñca ‘‘jhānādiguṇavisesayogena me sattānaṃ upakārakaraṇasamatthatā , paññāpāramīādiparipūraṇañca, jhānādayo ca guṇā sīlapārisuddhiṃ vinā na sambhavantī’’ti sammadeva sīlaṃ parisodhetabbaṃ.

127同样地，以“居家是狭窄拥挤的，是尘垢之途”等说法，以及在居家中以“诸欲如同骨骶骨架的比喻”等、以“母亲也与孩子争执”等说法，以及在诸欲中以“比如有人借了债去投入事业”等说法，对于爱欲等先显示了过患。与这里所说的相反，依据“出家是空旷露天的”等说法，在出家等之中，通过对功德的审察力，应当知道这是对出离波罗蜜的观察。这是此处的略义，而详细的意义，应当依据《苦蕴经》、《审察经》等，以及依据《苦蕴经》、《蛇喻经》等（《行藏注·杂论》）来了知。

Tathā ‘‘sambādho gharāvāso rajopatho’’tiādinā (dī. ni. 1.191; ma. ni. 1.291; saṃ. ni. 2.154; ma. ni. 2.10) gharāvāse ‘‘aṭṭhikaṅkalūpamā kāmā’’tiādinā (ma. ni. 1.234; pāci. 417; mahāni. 3, 6;), ‘‘mātāpi puttena vivadatī’’tiādinā (ma. ni. 1.168, 178) ca kāmesu ‘‘seyyathāpi puriso iṇaṃ ādāya kammante payojeyyā’’tiādinā (dī. ni. 1.218) kāmacchandādīsu ādīnavadassanapubbaṅgamā vuttavipariyāyena ‘‘abbhokāso pabbajjā’’tiādinā (dī. ni. 1.1.91; saṃ. ni. 1.154) pabbajjādīsu ānisaṃsapaṭisaṅkhāvasena nekkhammapāramiyaṃ paccavekkhaṇā veditabbā. Ayamettha saṅkhepattho, vitthāro pana dukkhakkhandha (ma. ni. 1.163) vīmaṃsasuttādi (ma. ni. 1.487) vasena dukkhakkhandhaāsivisopamasuttādivasena (cariyā. aṭṭha. pakiṇṇakakathāyaṃ) veditabbo.

128同样地，应当作意慧的功德：“没有慧，布施等法便不能清净，也不能如其各自本分地具备作用能力。”正如没有命根，身体的机械便不美妙，也不能在其应作的事情中成为具备行持能力者；又如同眼等诸根，没有识，便不能在其各自的领域中执行作用；同样地，信等诸根，没有慧，在执行各自作用之行持中便不具备能力。因此，在遍舍等行持中，慧是最首要的原因。因为拥有睁开慧眼的大士们，即使施舍了自己的肢节与部分肢节，也不会自我赞美、也不会贬低他人，如同药树般没有分别，在过去现在未来三时中也都生起喜悦。由慧的力量，因为与方便善巧相应，遍舍在利益他人的运作中，达到了布施波罗蜜的状态。因为为了自利而作的布施，就如同存款生息一般。

Tathā ‘‘paññāya vinā dānādayo dhammā na visujjhanti, yathāsakaṃ byāpārasamatthā ca na hontī’’ti paññāguṇā manasi kātabbā. Yatheva hi jīvitena vinā sarīrayantaṃ na sobhati, na ca attano kiriyāsu paṭipattisamatthaṃ hoti, yathā ca cakkhādīni indriyāni viññāṇena vinā yathāsakaṃ visayesu kiccaṃ kātuṃ nappahonti, evaṃ saddhādīni indriyāni paññāya vinā sakiccapaṭipattiyaṃ asamatthānīti pariccāgādipaṭipattiyaṃ paññā padhānakāraṇaṃ. Ummīlitapaññācakkhukā hi mahāsattā attano aṅgapaccaṅgānipi datvā anattukkaṃsakā, aparavambhakā ca honti, bhesajjarukkhā viya vikapparahitā kālattayepi somanassajātā. Paññāvasena upāyakosallayogato pariccāgo parahitappavattiyā dānapāramibhāvaṃ upeti. Attatthañhi dānaṃ vuḍḍhisadisaṃ hoti.

129同样地，由于没有慧，便不能脱离渴爱等烦恼，戒的清净本身就不会存在，更何况是一切知者之功德所依处的状态呢？唯有具备慧的人，妥善地注意到居家、欲功德与轮回中的过患，以及出家、禅那等至与涅槃中的功德，出家后，修习成就了禅那等至，趣向涅槃，并且也让其他人在那里安立。

Tathā paññāya abhāvena taṇhādisaṃkilesāviyogato sīlassa visuddhiyeva na sambhavati, kuto sabbaññuguṇādhiṭṭhānabhāvo. Paññavā eva ca gharāvāse kāmaguṇesu saṃsāre ca ādīnavaṃ, pabbajjāya jhānasamāpattiyaṃ nibbāne ca ānisaṃsaṃ suṭṭhu sallakkhento pabbajitvā jhānasamāpattiyo nibbattetvā nibbānaninno, pare ca tattha patiṭṭhapetīti.

130而离开慧的精进，由于是恶劣的发起，不能达成任何想要的目标。因为根本不发起，确实比恶劣的发起更好。然而，由与慧在一起的精进，依靠着有方法的行持，便没有什么难以证得的。同样地，唯有具备慧的人才是能忍受他人加害等的种类，而非没有智慧的人。对于缺乏慧的人，由他人施加的加害，只会让堪忍的对立面增长；而对于具备慧的人，那些加害却以让堪忍成就增长的方式，成就其坚固。唯有具备慧的人，如实地了知三种真实、它们的原因以及对立方，对于他人来说，才是不欺诳的人。同样地，他以慧力策励自己，依靠着坚定的成就，在一切波罗蜜中成为具有不动摇的行持与决意者；而且，唯有具备慧的人，不会去区分“可爱的人、中立的人、怨敌”，而是善于在一切处施与利益。同样地，由慧力，在面对利得等世间法聚集时，以没有变异而保持中立。如此，对于一切波罗蜜，唯有慧才是令它们彻底清净的原因。应当这样观察慧的功德。

Vīriyañca paññārahitaṃ yadicchitamatthaṃ na sādheti durārambhabhāvato. Varameva hi anārambho durārambhato, paññāsahitena pana vīriyena na kiñci duradhigamaṃ upāyapaṭipattito. Tathā paññavā eva parāpakārādiadhivāsakajātiyo hoti, na duppañño. Paññāvirahitassa ca parehi upanītā apakārā khantiyā paṭipakkhameva anubrūhenti, paññavato pana te khantisampattiyā paribrūhanavasena assā thirabhāvāya saṃvattanti. Paññavā eva tīṇi saccāni tesaṃ kāraṇāni paṭipakkhe ca yathābhūtaṃ jānitvā paresaṃ avisaṃvādako hoti. Tathā paññābalena attānaṃ upatthambhetvā dhitisampadāya sabbapāramīsu acalasamādānādhiṭṭhāno hoti, paññavā eva ca piyamajjhattaverīvibhāgaṃ akatvā sabbattha hitūpasaṃhārakusalo hoti. Tathā paññāvasena lābhādilokadhammasannipāte nibbikāratāya majjhatto hoti. Evaṃ sabbāsaṃ pāramīnaṃ paññāva pārisuddhihetūti paññāguṇā paccavekkhitabbā.

131再者，没有慧，便没有见的成就；没有见的成就，便没有戒成就；缺乏戒成就与见成就的人，便没有定具足；一个未得定的人，即使仅仅是自己的利益，也无法成就，更何况是那殊胜的利他呢？因此，为了利他而修行的人，菩萨应当自己教诫自己说：“你难道不应该恭恭敬敬地致力于慧的彻底清净吗？”因为以慧的威力，大士安住于四种决意，以四摄事摄受世间，引导有情进入能导向解脱之道，并且成熟他们的诸根。同样地，他以慧力，在蕴、处等法上多做简择，如实地遍知生死流转与还灭，引导布施等功德达到差别与抉择分的状态，成为圆满修习菩萨学处的人。应当像这样，以种种的行相差别，确立了慧的功德之后，增长慧波罗蜜。

Apica paññāya vinā na dassanasampatti, antarena ca diṭṭhisampadaṃ na sīlasampadā, sīladiṭṭhisampadārahitassa na samādhisampadā, asamāhitena ca na sakkā attahitamattampi sādhetuṃ, pageva ukkaṃsagataṃ parahitanti parahitāya paṭipannena ‘‘nanu tayā sakkaccaṃ paññāpārisuddhiyaṃ āyogo karaṇīyo’’ti bodhisattena attā ovaditabbo. Paññānubhāvena hi mahāsatto caturadhiṭṭhānādhiṭṭhito catūhi saṅgahavatthūhi (dī. ni. 3.210, 313; a. ni. 10.32) lokaṃ anuggaṇhanto satte niyyānikamagge avatāreti, indriyāni ca nesaṃ paripāceti. Tathā paññābalena khandhāyatanādīsu pavicayabahulo pavattinivattiyo yāthāvato parijānanto dānādayo guṇe visesanibbedhabhāgiyabhāvaṃ nayanto bodhisattasikkhāya paripūrakārī hotīti evamādinā anekākāravokāre paññāguṇe vavatthapetvā paññāpāramī anubrūhetabbā.

132同样地，哪怕是眼前可见的、属于世间的事业，低劣精进的人也是不能达成的；然而，对于不计辛劳、已经发起精进的人，就没有什么是难以证得的。因为低劣精进的人，连“我要把一切有情从轮回的大洪流中救渡出来”这样的心愿都无法发起。中等精进的人，发起后却会在中途放弃。唯有最上等精进的人，不关心自己的安乐，才能到达发心的彼岸。应当这样观察精进成就。再者，应当这样想：‘如果只是为了把自己从轮回的泥沼中拔救出来而发起，在精进松懈的情况下，尚且不能期望心愿的达成，更何况是为了拔救包含天神在内的世间而发下大誓愿呢？’；以及：‘贪等过患之众，就像喝醉的大象一样难以阻挡；以它们为因的种种业行，就像拔刀相向的刽子手；以它们为相的种种恶趣，它们的口恒常张开着；将众生投入那里的恶友们，常时围绕在身边；而一个随顺他们教诫的愚痴凡夫，这存在着的凡夫状态本身，就应该能让他自己从轮回的痛苦中挣脱出来了。’；以及：‘邪恶的思惟会因精进的力量而消失远去。’；以及：‘如果正觉是可以通过依靠自己力量的精进而证得的，那么这当中又有什么困难呢？’应该以这些方式来观察精进的功德。

Tathā dissamānapārānipi lokiyāni kammāni nihīnavīriyena pāpuṇituṃ asakkuṇeyyāni, agaṇitakhedena pana āraddhavīriyena duradhigamaṃ nāma natthi. Nihīnavīriyo hi ‘‘saṃsāramahoghato sabbasatte santāressāmī’’ti ārabhitumeva na sakkuṇoti. Majjhimo ārabhitvā antarāvosānamāpajjati. Ukkaṭṭhavīriyo pana attasukhanirapekkho ārambhapāraṃ adhigacchatīti vīriyasampatti paccavekkhitabbā. Apica ‘‘yassa attanoyeva saṃsārapaṅkato samuddharaṇatthamārambho, tassāpi vīriyassa sithilabhāvena manorathānaṃ matthakappatti na sakkā sambhāvetuṃ, pageva sadevakassa lokassa samuddharaṇatthaṃ katābhinīhārenā’’ti ca ‘‘rāgādīnaṃ dosagaṇānaṃ mattamahāgajānaṃ viya dunnivārayabhāvato, tannidānānañca kammasamādānānaṃ ukkhittāsikavadhakasadisabhāvato, tannimittānañca duggatīnaṃ sabbadā vivaṭamukhabhāvato, tattha niyojakānañca pāpamittānaṃ sadā sannihitabhāvato, tadovādakāritāya ca bālassa puthujjanabhāvassa sati sambhave yuttaṃ sayameva saṃsāradukkhato nissaritu’’nti ca ‘‘micchāvitakkā vīriyānubhāvena dūrī bhavantī’’ti ca ‘‘yadi pana sambodhi attādhīnena vīriyena sakkā samadhigantuṃ , kimettha dukkara’’nti ca evamādinā nayena vīriyassa guṇāpaccavekkhitabbā.

133同样地，应当这样作意：‘名为忍的，由于摧破了所有功德对立面的忿怒，对于善士们来说，是在成就功德时不可被摧毁的武器；对于有能力征服烦恼的人来说，是一种庄严；对于沙门和婆罗门来说，是力量的成就；是扑灭忿怒之火的流水；是善妙名声的生起之处；是止息恶人口中毒液的解毒咒；对于安住于防护中的人来说，是最高的智者本性；因它那深不可测的志向，它是海洋；是过失大海洋的岸边；是关闭恶趣之门的门扇；是攀登天界与梵天世界的阶梯；是一切功德的安忍之地；是殊胜的身体、语言和意念的清净。’再者，应当这样观察：‘这些有情，因为没有具足忍成就，不仅在此生受着煎熬，在他世也会因为追随那导致炽热苦恼的法而受苦。’；以及：‘即使因为他人加害的因缘而生起了苦，然而，成为这苦的田地的身体，以及成为种子的业，都是我自己过去造作的。’；以及：‘这是我应还的苦债的原因。’；以及：‘如果没有加害的人，我的忍成就又怎么可能生起呢？’；以及：‘即使这个人现在是个加害者，但往昔他曾这样对我有过帮助或恩惠。’；以及：‘这加害行为本身，由于成为了我修忍的因缘，对我来说就是一种利益。’；以及：‘所有这些有情，都如同我自己的孩子，对于孩子们犯下的过错，有谁会生气呢？’；以及：‘那个被忿怒之鬼附身而对我犯下过失的人，我应当去调伏他身上的那个忿怒之鬼。’；以及：‘由于哪个加害而使我生起了这个苦，我自身也是那个加害的因缘之一。’；以及：‘那些犯下过失的心理活动，以及过失所针对的对象，所有这一切在那一瞬间就已经灭去了。现在，对谁，又是因为谁，应当生起忿怒呢？’；以及：‘由于一切法都是无我的，又是谁在对谁冒犯呢？’通过这样观察，应当增长忍成就。

Tathā ‘‘khanti nāmāyaṃ niravasesaguṇapaṭipakkhassa kodhassa vidhamanato guṇasampādane sādhūnamappaṭihatamāyudhaṃ, parābhibhavane samatthānaṃ alaṅkāro, samaṇabrāhmaṇānaṃ balasampadā, kodhaggivinayanī udakadhārā, kalyāṇassa kittisaddassa sañjātideso, pāpapuggalānaṃ vacīvisavūpasamakaro mantāgado, saṃvare ṭhitānaṃ paramā dhīrapakati, gambhīrāsayatāya sāgaro, dosamahāsāgarassa velā, apāyadvārassa pidhānakavāṭaṃ, devabrahmalokānaṃ ārohaṇasopānaṃ, sabbaguṇānaṃ adhivāsanabhūmi, uttamā kāyavacīmanovisuddhī’’ti manasi kātabbaṃ. Api ca ‘‘ete sattā khantisampattiyā abhāvato idha ceva tapanti, paraloke ca tapanīyadhammānuyogato’’ti ca ‘‘yadipi parāpakāranimittaṃ dukkhaṃ uppajjati, tassa pana dukkhassa khettabhūto attabhāvo, bījabhūtañca kammaṃ mayāva abhisaṅkhata’’nti ca ‘‘tassa dukkhassa āṇaṇyakāraṇameta’’nti ca ‘‘apakārake asati kathaṃ mayhaṃ khantisampadā sambhavatī’’ti ca ‘‘yadipāyaṃ etarahi apakārako, ayaṃ nāma pubbe anena mayhaṃ upakāro kato’’ti ca ‘‘apakāro eva vā khantinimittatāya upakāro’’ti ca ‘‘sabbepime sattā mayhaṃ puttasadisā, puttakatāparādhesu ca ko kujjhissatī’’ti ca ‘‘yena kodhabhūtāvesena ayaṃ mayhaṃ aparajjhati, so kodhabhūtāveso mayā vinetabbo’’ti ca ‘‘yena apakārena idaṃ mayhaṃ dukkhaṃ uppannaṃ, tassa ahampi nimitta’’nti ca ‘‘yehi dhammehi aparādho kato, yattha ca kato, sabbepi te tasmiṃyeva khaṇe niruddhā, kassidāni kena kodho kātabbo’’ti ca ‘‘anattatāya sabbadhammānaṃ ko kassa aparajjhatī’’ti ca paccavekkhantena khantisampadā brūhetabbā.

134然而，如果他的因他人加害而起的忿怒，由于长期串习而占据内心、停留不去，就应该这样审察：‘这个「忍」，对于与加害对立的行为来说，正是带来利益的因。’以及：‘加害，以让我产生苦的方式，依于苦，成为生起信心（saddhā）以及对整个世间产生不乐想（anabhiratisaññā）的缘。’以及：‘这即是感官的自性：就是与合意和不合意对象相遇。那么，不合意对象的相遇对我来说怎么会不存在呢？这怎么可能呢？’以及：‘被忿怒所控制的众生，因忿怒而疯狂、内心散乱，对此我为什么要以牙还牙呢？’以及：‘所有这些有情，都被正自觉者看成自己的儿子一样地守护着，因此，在这件事上我连一丝心的愤怒都不应生起。’以及：‘如果犯过者具有功德，我不可以对有功德者生气。’以及：‘如果他没有功德，那就更应该怜悯。’以及：‘用忿怒，我的功德和名誉就会减损。’以及：‘由于生气，丑陋、卧处恶劣（dukkhaseyyā）等这些仇敌所喜欢的事，就会降临到我身上。’以及：‘这个被称为忿怒的，是一切不利的制造者、一切利益的摧毁者、强有力的冤家。’以及：‘如果有了忍，就没有任何冤家。’以及：‘由犯过者的过失因缘，他在未来应得的苦，如果我有了忍，那种苦就不存在了。’以及：‘通过思虑和生气，我就恰好追随着冤家行动。’以及：‘如果忿怒被我用忍摧伏，那个冤家确实就被彻底征服，成为我的奴仆。’以及：‘以忿怒为因，而舍弃忍的功德，这对我不恰当。’以及：‘如果有忿怒，那违逆功德的东西（guṇavirodhini），我的戒等诸法怎么能达到圆满呢？如果没有了它们，我又怎么能成为广泛利益有情、符合自己誓愿的殊胜成就者呢？’以及：‘如果有忍，因为没有外在的散乱，对于得定者，一切诸行（saṅkhārā）是无常、是苦，一切法（dhammā）是无我，涅槃是无为、不死、寂静、微妙等，这样的审察是堪忍的；而且“佛陀的诸法，其威力不可思议、不可计量”。’从那里，更有：‘住于随顺的忍，这样的审察是堪忍的：“纯属这些无有情、无我所性的诸法，各依各自的缘而生起、坏灭，不从哪里来，也不去往哪里，也不停住在任何地方，在这里没有任何人对任何人有所作用。”以此，对于我、我所的不执持性（anadhiṭṭhānatā）的审察是堪忍的，由此，菩萨成为必定（niyato）于菩提、不还法（anāvattidhammo）者。’应该通过这样的方式来了知对忍波罗蜜的观察。

Yadi panassa dīgharattaṃ paricayena parāpakāranimittako kodho cittaṃ pariyādāya tiṭṭheyya, iti paṭisañcikkhitabbaṃ ‘‘khanti nāmesā parāpakārassa paṭipakkhapaṭipattīnaṃ paccupakārakāraṇa’’nti ca ‘‘apakāro ca mayhaṃ dukkhuppādanena dukkhupanisāya saddhāya, sabbaloke anabhiratisaññāya ca paccayo’’ti ca ‘‘indriyapakatiresā, yadidaṃ iṭṭhāniṭṭhavisayasamāyogo, tattha aniṭṭhavisayasamāyogo mayhaṃ na siyāti taṃ kutettha labbhā’’ti ca ‘‘kodhavasiko satto kodhena ummatto vikkhittacitto, tattha kiṃ paccapakārenā’’ti ca ‘‘sabbe pime sattā sammāsambuddhena orasaputtā viya paripālitā, tasmā na tattha mayā cittakopopi kātabbo’’ti ca ‘‘aparādhake ca sati guṇe guṇavati mayā na kopo kātabbo’’ti ca ‘‘asati guṇe visesena karuṇāyitabbo’’ti ca ‘‘kopena ca mayhaṃ guṇayasā nihīyantī’’ti ca ‘‘kujjhanena mayhaṃ dubbaṇṇadukkhaseyyādayo sapattakantā āgacchantī’’ti ca ‘‘kodho ca nāmāyaṃ sabbāhitakārako sabbahitavināsako balavā paccatthiko’’ti ca ‘‘sati ca khantiyā na koci paccatthiko’’ti ca ‘‘aparādhakena aparādhanimittaṃ yaṃ āyatiṃ laddhabbaṃ dukkhaṃ, sati ca khantiyā mayhaṃ tadabhāvo’’ti ca ‘‘cintanena kujjhantena ca mayā paccatthikoyeva anuvattito hotī’’ti ca ‘‘kodhe ca mayā khantiyā abhibhūte tassa dāsabhūto paccatthiko sammadeva abhibhūto hotī’’ti ca ‘‘kodhanimittaṃ khantiguṇapariccāgo mayhaṃ na yutto’’ti ca ‘‘sati ca kodhe guṇavirodhini (guṇavirodhapaccanīdhamme cariyā. aṭṭha. pakiṇṇakakathāyaṃ) kiṃ me sīlādidhammā pāripūriṃ gaccheyyuṃ, asati ca tesu kathāhaṃ sattānaṃ upakārabahulo paṭiññānurūpaṃ uttamaṃ sampattiṃ pāpuṇissāmī’’ti ca ‘‘khantiyā ca sati bahiddhā vikkhepābhāvato samāhitassa sabbe saṅkhārā aniccato dukkhato sabbe dhammā anattato nibbānañca asaṅkhatāmatasantapaṇītādibhāvato nijjhānaṃ khamanti ‘buddhadhammā ca acinteyyāparimeyyapabhāvā’ti’’, tato ca ‘‘anulomiyaṃ khantiyaṃ ṭhito ‘kevalā ime ca attattaniyabhāvarahitā dhammamattā yathāsakaṃ paccayehi uppajjanti vayanti, na kutoci āgacchanti, na kuhiñci gacchanti, na ca katthaci patiṭṭhitā, na cettha koci kassaci byāpāro’ti ahaṃkāramamaṃkārānadhiṭṭhānatā nijjhānaṃ khamati, yena bodhisatto bodhiyā niyato anāvattidhammo hotī’’ti evamādinā khantipāramiyaṃ paccavekkhaṇā veditabbā.

135同样，应该观察真实波罗蜜的成就：‘因为没有「真实」，戒等就不可能存在；而且如果没有如其誓愿的行持；并且在违越真实法时，一切恶法便会聚集；对于不真实连结者，是不可依靠的；并且于未来会导致他的话不可被采纳；而对于具足真实者，则是一切功德的所依处；以真实决意，一切菩提资粮的清净与圆满得以随顺；以不违越真实自性之法，得以执行一切菩提资粮的作用；以及菩萨行持的究竟成就。’等等。

Tathā ‘‘saccena vinā sīlādīnaṃ asambhavato, paṭiññānurūpaṃ paṭipattiyā abhāvato ca saccadhammātikkame ca sabbapāpadhammānaṃ samosaraṇato, asaccasandhassa appaccayikabhāvato, āyatiñca anādeyyavacanatāvahanato, sampannasaccassa ca sabbaguṇādhiṭṭhānabhāvato, saccādhiṭṭhānena sabbabodhisambhārānaṃ pārisuddhipāripūrisamanvāyato, sabhāvadhammāvisaṃvādanena sabbabodhisambhārakiccakaraṇato, bodhisattapaṭipattiyā ca parinipphattito’’tiādinā saccapāramiyā sampattiyo paccavekkhitabbā.

136同样，应当观察决意中的功德：‘如果没有对布施等的坚固受持，以及当它们的对立面聚集时，这些（波罗蜜）不能不动摇地安住，并在其中稳固，那么布施等资粮就不会成为生起正觉的因’等。

Tathā ‘‘dānādīsu daḷhasamādānaṃ, tampaṭipakkhasannipāte ca nesaṃ acalāvatthānaṃ, tattha ca thirabhāvaṃ vinā na dānādisambhārā sambodhinimittā sambhavantī’’tiādinā adhiṭṭhāne guṇā paccavekkhitabbā.

137同样，应当这样审察慈的功德：‘如果仅仅安住在自利上，却没有对众生的利益之心，就连此世与他世的成就也无法获得，更何况是想要将一切众生安立于涅槃成就的人呢？’以及‘后来期望一切众生获得出世成就者，现在期望世间成就是合理的。’以及‘现在仅凭善意，还不能实际给予他人利乐，何时我才能以精勤去成就这件事呢？’以及‘现在由我以利乐所滋养的那些，将来会成为我法施的助伴。’以及‘没有这些，我的菩提资粮就不会生起，因此，由于它们是一切佛功德显现的完成之因，对我来说，它们是最上的福田、无上的善处、最高的尊敬对象。’以及‘应当对一切众生生起特别的利益意乐，而且也要从悲决意的立场上对一切众生修习慈爱。确实，以无界限之心专注于施予众生利乐的人，其想要去除他们的不利与痛苦的那种意愿，会变得强有力且根深蒂固；而悲悯，则是一切成佛之法的开端、行道、立足处、根本、前导、最前沿。’以这样的方式，应当审察慈的功德。

Tathā ‘‘attahitamatte avatiṭṭhantenāpi sattesu hitacittataṃ vinā na sakkā idhalokaparalokasampattiyo pāpuṇituṃ, pageva sabbasatte nibbānasampattiyaṃ patiṭṭhāpetukāmenā’’ti ca ‘‘pacchā sabbasattānaṃ lokuttarasampattiṃ ākaṅkhantena idāni lokiyasampattiṃ ākaṅkhā yuttarūpā’’ti ca ‘‘idāni āsayamattena paresaṃ hitasukhūpasaṃhāraṃ kātuṃ asakkonto kadā payogena taṃ sādhessāmī’’ti ca ‘‘idāni mayā hitasukhūpasaṃhārena saṃvaddhitā pacchā dhammasaṃvibhāgasahāyā mayhaṃ bhavissantī’’ti ca ‘‘etehi vinā na mayhaṃ bodhisambhārā sambhavanti, tasmā sabbabuddhaguṇavibhūtinipphattikāraṇattā mayhaṃ ete paramaṃ puññakkhettaṃ anuttaraṃ kusalāyatanaṃ uttamaṃ gāravaṭṭhāna’’nti ca ‘‘savisesaṃ sattesu sabbesu hitajjhāsayatā paccupaṭṭhapetabbā, kiñca karuṇādhiṭṭhānatopi sabbasattesu mettā anubrūhetabbā. Vimariyādīkatena hi cetasā sattesu hitasukhūpasaṃhāraniratassa tesaṃ ahitadukkhāpanayanakāmatā balavatī uppajjati daḷhamūlā, karuṇā ca sabbesaṃ buddhakārakadhammānamādi caraṇaṃ patiṭṭhā mūlaṃ mukhaṃ pamukha’’nti evamādinā mettāya guṇā paccavekkhitabbā.

138同样，应当这样审察舍波罗蜜：‘如果没有舍，众生所制造的恼害就会使心产生变异；心若变异，布施等资粮就根本不会生起。’以及‘当心被慈爱的情感所滋润时，若没有舍，资粮就不会得到清净。’以及‘对资粮不加舍置审察的人，便不能将福德资粮及其果报转向利益众生。’以及‘没有舍，就不能不分别施物与受者而施舍。’以及‘没有舍的人，不能不顾生命与资具的障碍而修行防护与清净。’以及‘以舍的力量，就能超越喜与不喜而成就出离之力；以观照再生而成就一切资粮的事业；对过度精进的努力不加舍置，则精勤之事无法成就；唯有以舍，才能生起忍辱与审虑；以舍，才能不欺骗众生；以平等观世间法，才能对所持的诸法成就不动摇的决意；对别人的伤害等不加作意，才能成就慈心住。’因此应知：一切菩提资粮的受持、决意、圆满与成就，都是依于舍的威力而实现的。以这样的方式，应审察舍波罗蜜。如此，对于不舍与舍等，依次审察过患与功德，应知为布施等波罗蜜的缘。

Tathā ‘‘upekkhāya abhāve sattehi katā vippakārā cittassa vikāraṃ uppādeyyuṃ, sati ca cittavikāre dānādisambhārānaṃ sambhavoyeva natthī’’ti ca ‘‘mettāsinehena sinehite citte upekkhāya vinā sambhārānaṃ pārisuddhi na hotī’’ti ca ‘‘anupekkhako sambhāresu puññasambhāraṃ tabbipākañca sattahitatthaṃ pariṇāmetuṃ na sakkotī’’ti ca ‘‘upekkhāya abhāve deyyapaṭiggāhakesu vibhāgaṃ akatvā pariccajituṃ na sakkotī’’ti ca ‘‘upekkhārahitena jīvitaparikkhārānaṃ jīvitassa ca antarāyaṃ amanasikaritvā saṃvaravisodhanaṃ kātuṃ na sakkā’’ti ca ‘‘upekkhāvasena aratiratisahasseva nekkhammabalasiddhito, upapattito ikkhanavaseneva sabbasambhārakiccanipphattito, accāraddhassa vīriyassa anupekkhane padhānakiccākaraṇato, upekkhatoyeva titikkhānijjhānasambhavato, upekkhāvasena sattasaṅkhārānaṃ avisaṃvādanato, lokadhammānaṃ ajjhupekkhanena samādinnadhammesu acalādhiṭṭhānasiddhito, parāpakārādīsu anābhogavaseneva mettāvihāranipphattitoti sabbabodhisambhārānaṃ samādānādhiṭṭhānapāripūrinipphattiyo upekkhānubhāvena sampajjantī’’ti evaṃ ādinā nayena upekkhāpāramī paccavekkhitabbā. Evaṃ apariccāgapariccāgādīsu yathākkamaṃ ādīnavānisaṃsapaccavekkhaṇā dānādipāramīnaṃ paccayoti veditabbā.

139同样，具有资具的有十五种行法以及五种神通。其中，行法是指：戒防护、守护根门、饮食知量、警寤勤修、七种正法、四种禅那。在它们当中，戒等四种的资具是十三头陀支，以及少欲等。正法中，信的资具是：佛、法、僧、戒、施、天、寂止等随念；远离粗俗之人；亲近柔和之人；对能生净信之法加以审察并倾向于彼。惭与愧的资具是：审察不善的过患；审察恶趣的过患；审察善法的支持力量；远离无惭无愧之人；亲近具足惭愧之人并倾向于彼。多闻的资具是：先前的努力；常请问；对正法的专精；对无过失学科的熟悉；根的成熟；烦恼的远离；远离寡闻；亲近多闻者并倾向于彼。精进的资具是：审察恶趣的怖畏；审察行道；审察法的伟大；去除昏沉睡眠；远离懈怠之人；亲近精进之人；审察正勤并倾向于彼。念的资具是：念与正知；远离失念之人；亲近念住现前之人并倾向于彼。智慧的资具是：常请问；令事相清净；令根门等持；远离劣慧之人；亲近有慧之人；审察甚深智行并倾向于彼。四种禅那的资具是：以戒等四法，在三十八种所缘上作前分修习，以及转向等自在力的修习。其中，由戒等净化修行，能给予众生无畏施；由意乐清净能给予财施；由二者清净能给予法施。如此类推，应适当地确定诸行等为布施等资粮的缘。由于过度详尽会引起怖畏，这里不再详述。像这样，成就轮等也是布施等的缘，应当了知。

Tathā saparikkhārā pañcadasa caraṇadhammā pañca ca abhiññāyo. Tattha caraṇadhammā nāma sīlasaṃvaro, indriyesu guttadvāratā, bhojane mattaññutā, jāgariyānuyogo, satta saddhammā, cattāri jhānāni ca. Tesu sīlādīnaṃ catunnaṃ terasapi dhutadhammā, appicchatādayo ca parikkhāro. Saddhammesu saddhāya buddhadhammasaṅghasīlacāgadevatūpasamānussati- lūkhapuggalaparivajjanasiniddhapuggalasevanapasādanīya- dhammapaccavekkhaṇatadadhimuttatā parikkhāro, hirottappānaṃ akusalādīnavapaccavekkhaṇaapāyādīnavapaccavekkhaṇakusaladhammupatthambhana- bhāvapaccavekkhaṇahirottappa rahitapuggalaparivajjanahirottappasampannapuggalasevanatadadhimuttatā, bāhusaccassa pubbayogaparipucchakabhāvasaddhammābhiyogaanavajjavijjāṭṭhānādi- paricayaparipakkindriyatākilesadūrībhāvaappassutaparivajjanabahussutasevanatadadhimuttatā, vīriyassa apāyabhayapaccavekkhaṇagamanavīthipaccavekkhaṇadhammamahattapaccavekkhaṇa- thinamiddhavinodanakusītapuggalaparivajjanaāraddhavīriyapuggala- sevanasammappadhānapaccavekkhaṇatadadhimuttatā, satiyā satisampajaññamuṭṭhassatipuggalaparivajjanaupaṭṭhitassatipuggalasevanatadadhimuttatā, paññāya paripucchakabhāvavatthuvisadakiriyāindriyasamattapaṭipādanaduppañña- puggalaparivajjanapaññavantapuggalasevanagambhīrañāṇacariyapacca- vekkhaṇatadadhimuttatā, catunnaṃ jhānānaṃ sīlādicatukkaṃ aṭṭhatiṃsāya ārammaṇesu pubbabhāgabhāvanā, āvajjanādivasībhāvakaraṇañca parikkhāro. Tattha sīlādīhi payogasuddhiyā sattānaṃ abhayadāne, āsayasuddhiyā āmisadāne, ubhayasuddhiyā ca dhammadāne samattho hotītiādinā caraṇādīnaṃ dānādisambhārānaṃ paccayabhāvo yathārahaṃ niddhāretabbo, ativitthārabhayena na niddhārayimha. Evaṃ sampatticakkādayopi dānādīnaṃ paccayoti veditabbā.

140什么是杂染？总的来说，波罗蜜的杂染是指被渴爱等所执取的状态。分别而言：对施物与受者的分别，是布施波罗蜜的杂染；对有情与时间的分别，是戒波罗蜜的杂染；对欲有及其寂止生起欢喜或不欢喜的分别，是出离波罗蜜的杂染；“我”与“我所”的分别，是智慧波罗蜜的杂染；昏沉与掉举的分别，是精进波罗蜜的杂染；自他的分别，是忍辱波罗蜜的杂染；在未见等中执为见等，是真实波罗蜜的杂染；在菩提资粮及其对立面中，对过失与功德的分别，是决意波罗蜜的杂染；利益与不利的分别，是慈波罗蜜的杂染；可爱与不可爱的分别，是舍波罗蜜的杂染。应当如此了知。

Ko saṃkilesoti avisesena taṇhādīhi parāmaṭṭhabhāvo pāramīnaṃ saṃkileso, visesena deyyapaṭiggāhakavikappā dānapāramiyā saṃkileso, sattakālavikappā sīlapāramiyā, kāmabhavatadupasamesu abhiratianabhirativikappā nekkhammapāramiyā, ‘‘ahaṃ mamā’’ti vikappā paññāpāramiyā, līnuddhaccavikappā vīriyapāramiyā, attaparavikappā khantipāramiyā, adiṭṭhādīsu diṭṭhādivikappā saccapāramiyā, bodhisambhāratabbipakkhesu dosaguṇavikappā adhiṭṭhānapāramiyā, hitāhitavikappā mettāpāramiyā, iṭṭhāniṭṭhavikappā upekkhāpāramiyā saṃkilesoti veditabbo.

141什么是清净？应当了知，不被渴爱等所损害，以及远离了如前所述的分别，这就是这些波罗蜜的清净。确实，不被渴爱、慢、见、嗔、恨、覆、恼、嫉、悭、诳、谄、刚强、忿、骄、放逸等烦恼所损害，并且远离了对施物、受者等的分别，这样的布施等波罗蜜才是清净的、光辉的。

Kiṃ vodānanti taṇhādīhi anupaghāto, yathāvuttavikappaviraho ca etāsaṃ vodānanti veditabbaṃ. Anupahatā hi taṇhāmānadiṭṭhikodhūpanāhamakkhapalāsaissāmacchariyamāyāsāṭheyyathambhasārambha- madapamādādīhi kilesehi deyyapaṭiggāhakavikappādirahitā ca dānādipāramiyo parisuddhā pabhassarā bhavantīti.

142什么是对立面？总的来说，一切烦恼、一切不善法都是这些波罗蜜的对立面；从差别来说，则应知道就是前面所说的悭吝等。再者，应这样看待：布施结合了无贪、无嗔、无痴的功德，因而远离贪嗔痴，所以是对治贪等的对立；戒断除了身体等恶行与歪曲，所以是对治贪等的对立；出离避免了沉溺欲乐、伤害他人以及自我折磨，所以是对治三种恶的对立；智慧能令贪等盲目，又令智不致盲目，所以是对治贪等的对立；精进以不懈怠、不掉举的正确方式发动，所以是对治贪等的对立；忍辱能堪忍可爱、不可爱乃至空无所有的事物，所以是对治贪等的对立；真实即使面对他人的利益或损害，也如实而住，所以是对治贪等的对立；决意克服世间法，在受持的修行资粮中毫不动摇，所以是对治贪等的对立；慈远离了那些障碍（盖），所以是对治贪等的对立；舍摧毁了对可爱与不可爱的随顺与违逆，并且是平等地运作，所以是对治贪等的对立。

Kopaṭipakkhoti avisesena sabbepi kilesā sabbepi akusalā dhammā etāsaṃ paṭipakkho, visesena pana pubbe vuttā maccherādayoti veditabbā. Apica deyyapaṭiggāhakadānaphalesu alobhādosāmohaguṇayogato lobhadosamohapaṭipakkhaṃ dānaṃ, kāyādidosavaṅkāpagamanato lobhādipaṭipakkhaṃ sīlaṃ , kāmasukhaparūpaghātaattakilamathaparivajjanato dosattayapaṭipakkhaṃ nekkhammaṃ, lobhādīnaṃ andhīkaraṇato, ñāṇassa ca anandhīkaraṇato lobhādipaṭipakkhā paññā, alīnānuddhatañāyārambhavasena lobhādipaṭipakkhaṃ vīriyaṃ, iṭṭhāniṭṭhasuññatānaṃ khamanato lobhādipaṭipakkhā khanti, satipi paresaṃ upakāre apakāre ca yathābhūtappavattiyā lobhādipaṭipakkhaṃ saccaṃ, lokadhamme abhibhuyya yathāsamādinnesu sambhāresu acalanato lobhādipaṭipakkhaṃ adhiṭṭhānaṃ, nīvaraṇavivekato lobhādipaṭipakkhā mettā, iṭṭhāniṭṭhesu anunayapaṭighaviddhaṃsanato, samappavattito ca lobhādipaṭipakkhā upekkhāti daṭṭhabbaṃ.

143什么是行道？在布施方面，以施予安乐所需、身体与生命，以除去怖畏，以开示法义，用众多方式来护念众生，这就是布施中的行道。在这里，详细的方法是：“我以此布施，愿众生成就寿命、容貌、安乐、力量、辩才等各种圆满，成就那令人喜悦的最殊胜果报。”怀着这样的心，因此施予食物；同样地，为了息灭众生业与烦恼之渴而施予饮物；同样地，为了成就金色身，以及成就惭愧的庄严而施予衣服；同样地，为了成就神通种类与涅槃安乐而施予车乘；同样地，为了成就戒香而施予香；为了成就佛功德的光辉而施予花鬘与涂香；为了成就菩提座而施予座位；为了成就如来的卧处而施予床座；为了成就作为归依处的体性而施予房舍；为了获得五眼而施予灯明。为了成就身光一寻而施予色施；为了成就梵音而施予声施；为了成为一切世间所喜爱者而施予味施；为了成就佛陀的柔软性而施予触施；为了成就无老死的体性而施予医药；为了解脱烦恼奴仆的束缚而施予仆人自由；为了对正法的喜乐而施予无过失的游戏喜乐之因；为了将一切众生以圣生摄为自己的儿子而施予儿子；为了担负起整个世间的庇护而施予妻子；为了获得优美的相状与特征而施予黄金、珠宝、珍珠、珊瑚等；为了获得随形好而施予种种装饰品；为了获得正法宝库而施予财宝库；为了成为法王而施予王国；为了获得禅那等成就而施予园林、林苑等树木丛林；为了以足下千辐轮相走近菩提座而施予脚；为了使众生度过四瀑流，施予他们正法之手，为此而施予手；为了获得信根等而施予耳鼻等；为了获得一切眼而施予眼；为了‘愿我此身能在见、闻、忆念、承事等一切时中，都为一切有情带来利益安乐，并且能为一切世间所依止’而施予血肉等；为了‘愿我成为一切世间之最上’而施予头顶。

Kā paṭipattīti sukhūpakaraṇasarīrajīvitapariccāgena bhayāpanūdanena dhammopadesena ca bahudhā sattānaṃ anuggahakaraṇaṃ dāne paṭipatti. Tatthāyaṃ vitthāranayo – ‘‘imināhaṃ dānena sattānaṃ āyuvaṇṇasukhabalapaṭibhānādisampattiṃ ramaṇīyaṃ aggaphalasampattiṃ nipphādeyya’’nti annadānaṃ deti, tathā sattānaṃ kammakilesapipāsavūpasamāya pānaṃ deti, tathā suvaṇṇavaṇṇatāya, hirottappālaṅkārassa ca nipphattiyā vatthāni deti, tathā iddhividhassa ceva nibbānasukhassa ca nipphattiyā yānaṃ deti, tathā sīlagandhanipphattiyā gandhaṃ, buddhaguṇasobhānipphattiyā mālāvilepanaṃ, bodhimaṇḍāsananipphattiyā āsanaṃ , tathāgataseyyānipphattiyā seyyaṃ, saraṇabhāvanipphattiyā āvasathaṃ, pañcacakkhupaṭilābhāya padīpeyyaṃ deti. Byāmappabhānipphattiyā rūpadānaṃ, brahmassaranipphattiyā saddadānaṃ, sabbalokassa piyabhāvāya rasadānaṃ, buddhasukhumālabhāvāya phoṭṭhabbadānaṃ, ajarāmaraṇabhāvāya bhesajjadānaṃ, kilesadāsabyavimocanatthaṃ dāsānaṃ bhujissatādānaṃ, saddhammābhiratiyā anavajjakhiḍḍāratihetudānaṃ, sabbepi satte ariyāya jātiyā attano puttabhāvūpanayanāya puttadānaṃ, sakalassa lokassa patibhāvūpagamanāya dāradānaṃ, subhalakkhaṇasampattiyā suvaṇṇamaṇimuttāpavāḷādidānaṃ, anubyañjanasampattiyā nānāvidhavibhūsanadānaṃ, saddhammakosādhigamāya vittakosadānaṃ, dhammarājabhāvāya rajjadānaṃ, jhānādisampattiyā ārāmuyyānādivanadānaṃ, cakkaṅkitehi pādehi bodhimaṇḍūpasaṅkamanāya caraṇadānaṃ, caturoghanittharaṇāya sattānaṃ saddhammahatthadānatthaṃ hatthadānaṃ, saddhindriyādipaṭilābhāya kaṇṇanāsādidānaṃ, samantacakkhupaṭilābhāya cakkhudānaṃ, ‘‘dassanasavanānussaraṇapāricariyādīsu sabbakālaṃ sabbasattānaṃ hitasukhāvaho, sabbalokena ca upajīvitabbo me kāyo bhaveyyā’’ti maṃsalohitādidānaṃ, ‘‘sabbalokuttamo bhaveyya’’nti uttamaṅgadānaṃ deti.

144当他这样布施的时候，不以邪命的方式施，不通过恼害他人而施，不因恐惧而施，不因羞惭而施，不因对受施者恼怒而施，不在有胜妙之物时施予粗劣之物，不自我赞叹而施，不毁辱他人而施，不期望果报而施，不因厌恶乞者而施，不怀轻慢而施。而是恭敬地施，亲手施，适时而施，心存敬意而施，不分别而施，在施前、施时、施后的三个时段都心怀欢喜而施。布施之后也不追悔，不以受施者为对象而生起慢心或轻视，对受施者言语亲切，善于言辞，乐于与乞者结缘，与眷属一同施予。并且，他将那布施的殊胜成就，转而用于利益安乐一切世间，转而用于自身不动摇的解脱，转而用于不尽的意欲、不尽精进、不尽定、不尽智、不尽的正自觉。再者，修习此布施波罗蜜的大士，应当对自己的生命和财物作无常想，对众生应作大悲悯想。因为只有这样，在执取财物中应当执取的本质时，他才会像从着火的房屋中取出一切财产并将自己带出一样，不留下任何东西，完全彻底地舍弃。这就是布施波罗蜜行道的次第。

Evaṃ dadanto ca na anesanāya deti, na paropaghātena, na bhayena, na lajjāya, na dakkhiṇeyyarosanena, na paṇīte sati lūkhaṃ, na attukkaṃsanena, na paravambhanena, na phalābhikaṅkhāya, na yācakajigucchāya, na acittīkārena deti, atha kho sakkaccaṃ deti, sahatthena deti, kālena deti, cittiṃ katvā deti, avibhāgena deti, tīsu kālesu somanassito deti. Tatoyeva datvā na pacchānutāpī hoti, na paṭiggāhakavasena mānāvamānaṃ karoti, paṭiggāhakānaṃ piyasamudācāro hoti vadaññū yācayogo saparivāradāyī. Tañca dānasampattiṃ sakalalokahitasukhāya pariṇāmeti, attano ca akuppāya vimuttiyā, aparikkhayassa chandassa, aparikkhayassa vīriyassa, aparikkhayassa samādhānassa, aparikkhayassa ñāṇassa, aparikkhayāya sammāsambodhiyā pariṇāmeti. Imañca dānapāramiṃ paṭipajjantena mahāsattena jīvite, bhogesu ca aniccasaññā paccupaṭṭhapetabbā, sattesu ca mahākaruṇā. Evañhi bhoge gahetabbasāraṃ gaṇhanto ādittasmā viya agārasmā sabbaṃ sāpateyyaṃ, attānañca bahi nīharanto na kiñci seseti, niravasesato nissajjatiyeva. Ayaṃ tāva dānapāramiyā paṭipattikkamo.

145至于戒波罗蜜，因为想要以一切智的戒庄严来庄严有情的菩萨，首先必须净化自己的戒，所以他应当对有情怀着如此具足悲悯的心，以至于即使在梦中也不会生起嗔怒。由于恒常致力于饶益他人，他不应像抓取毒蛇那样去执取他人所有之物。他远离非梵行，远离七种淫欲的结合，就更不必说前往他人之妻了。他会说真实、有益、可爱、有节制，并且在适当的时候说与法相应的话。他无贪求、无恶意、无不颠倒见，对正自觉者决意深信，生起了深固的爱敬。就这样，他已经厌离了四恶趣轮回的苦道、不善业道和不善法，安住于趋向天趣与解脱的善业道中；由于他的意乐与加行都是清净的，他所期望的利益安乐有情的心愿，便能迅速成就。

Sīlapāramiyā pana yasmā sabbaññusīlālaṅkārehi satte alaṅkaritukāmena attanoyeva tāva sīlaṃ visodhetabbaṃ, tasmā sattesu tathā dayāpannacittena bhavitabbaṃ, yathā supinantenapi na āghāto uppajjeyya. Parūpakāraniratatāya parasantako alagaddo viya na parāmasitabbo. Abrahmacariyatopi ārācārī, sattavidhamethuna saṃyogavirato, pageva paradāragamanato. Saccaṃ hitaṃ piyaṃ parimitameva ca kālena dhammiṃ kathaṃ bhāsitā hoti, anabhijjhālu abyāpanno aviparītadassano sammāsambuddhe niviṭṭhasaddho niviṭṭhapemo. Iti caturāpāyavaṭṭadukkhapathehi akusalakammapathehi, akusaladhammehi ca oramitvā saggamokkhapathesu kusalakammapathesu patiṭṭhitassa suddhāsayapayogatāya yathābhipatthitā sattānaṃ hitasukhūpasañhitā manorathā sīghaṃ abhinipphajjanti.

146其中，由远离杀生，他便施予一切有情无畏施，能毫不费力地成就慈心修习，获得十一种慈心功德：少病、无病、长寿、多安乐，获得优异特相，并能彻底断除嗔的习气。同样地，由远离不与取，他获得盗贼等所不能夺的巨量财富，成为不可疑、可爱、可意、可信任的人，对财富等成就不执著其心，具有恒常舍离的习性，并能彻底断除贪的习气。由远离非梵行，他成为无贪者，身心轻安，成为有情喜爱、可意、不被怀疑的人，善好的名声远扬，对女人心无恋着，没有贪欲的意乐，多乐出离，获得优异特相，并能彻底断除贪的习气。

Tattha hiṃsānivattiyā sabbasattānaṃ abhayadānaṃ deti, appakasireneva mettābhāvanaṃ sampādeti, ekādasa mettānisaṃse adhigacchati, appābādho hoti appātaṅko dīghāyuko sukhabahulo, lakkhaṇavisese pāpuṇāti, dosavāsanañca samucchindati. Tathā adinnādānanivattiyā corādiasādhāraṇe uḷāre bhoge adhigacchati, anāsaṅkanīyo piyo manāpo vissasanīyo, vibhavasampattīsu alaggacitto pariccāgasīlo , lobhavāsanañca samucchindati. Abrahmacariyanivattiyā alobho hoti santakāyacitto, sattānaṃ piyo hoti manāpo aparisaṅkanīyo, kalyāṇo cassa kittisaddo abbhuggacchati, alaggacitto hoti mātugāmesu aluddhāsayo, nekkhammabahulo, lakkhaṇavisese adhigacchati, lobhavāsanañca samucchindati.

147由远离妄语，他成为衡量众生的尺度，是可信赖的、可靠的、言语值得采纳的人，为诸天所喜爱、可意，口中散发芬芳香气，身语行为受到守护，并获得优异特相，且能断除烦恼的习气。由远离离间语，他拥有不为敌人所破坏的身体和不被破坏的眷属，对正法具有不可破的信心，对于相识多生的众生也成为坚定之友，为一切众生所一向喜爱，少有染污。由远离粗恶语，他成为众生喜爱、可意、乐善、言语柔和、为人所敬重的人，他的音声具足八种支分。由远离杂秽语，他成为众生喜爱、可意、值得尊敬、言语可采纳且说话有节制的人，拥有大威势、大神力，藉由与生俱来的无碍辩才，善于解答问题，并且在诸佛的境界中，能以一言解答无数众生提出的无数问题。

Musāvādanivattiyā sattānaṃ pamāṇabhūto hoti paccayiko theto ādeyyavacano devatānaṃ piyo manāpo surabhigandhamukho ārakkhiyakāyavacīsamācāro , lakkhaṇavisese ca adhigacchati, kilesavāsanañca samucchindati. Pesuññanivattiyā parūpakkamehi abhejjakāyo hoti abhejjaparivāro, saddhamme ca abhijjanakasaddho, daḷhamitto bhavantaraparicitānampi sattānaṃ ekantapiyo, asaṃkilesabahulo. Pharusavācānivattiyā sattānaṃ piyo hoti manāpo sukhasīlo madhuravacano sambhāvanīyo, aṭṭhaṅgasamannāgato cassa saro (ma. ni. 2.387) nibbattati. Samphappalāpanivattiyā ca sattānaṃ piyo hoti manāpo garubhāvanīyo ca ādeyyavacano ca parimitālāpo, mahesakkho ca hoti mahānubhāvo, ṭhānuppattikena paṭibhānena pañhānaṃ byākaraṇakusalo, buddhabhūmiyañca ekāya eva vācāya anekabhāsānaṃ sattānaṃ anekesaṃ pañhānaṃ byākaraṇasamattho hoti.

148由不贪求，他成为所求皆得的人，对广大的财富能生起受用意愿，得到刹帝利巨富等人的认同，不被敌人所胜，不会遭遇诸根缺失，成为无敌者。由无瞋，他成为众生乐于见到的人，值得敬重，由于喜爱利他，能不费大力便令众生生起净信，本性温和，住于慈心，拥有大威势、大神力。由不存邪见，他获得善友，即使面临被砍头也不造恶业，由于彻见业的所有性而不生好奇与迷信，对正法的信心得以建立并生根，他相信如来的菩提，犹如在垃圾堆中也不会停留的白天鹅那样，不乐于异学，善于通晓三相，最后获得无碍智，在尚未证得菩提之前，在种种众生类别中皆为最上首者，获得种种崇高的成就。

Anabhijjhālutāya icchitalābhī hoti, uḷāresu ca bhogesu ruciṃ paṭilabhati, khattiyamahāsālādīnaṃ sammato hoti, paccatthikehi anabhibhavanīyo, indriyavekallaṃ na pāpuṇāti, appaṭipuggalo ca hoti. Abyāpādena piyadassano hoti sattānaṃ sambhāvanīyo, parahitābhinanditāya ca satte appakasireneva pasādeti, alūkhasabhāvo ca hoti mettāvihārī, mahesakkho ca hoti mahānubhāvo. Micchādassanābhāvena kalyāṇe sahāye paṭilabhati, sīsacchedampi pāpuṇanto pāpakammaṃ na karoti, kammassakatādassanato akotūhalamaṅgaliko ca hoti, saddhamme cassa saddhā patiṭṭhitā hoti mūlajātā, saddahati ca tathāgatānaṃ bodhiṃ , samayantaresu nābhiramati ukkāraṭṭhāne viya rājahaṃso, lakkhaṇattayaparijānanakusalo hoti, ante ca anāvaraṇañāṇalābhī, yāva bodhiṃ na pāpuṇāti, tāva tasmiṃ tasmiṃ sattanikāye ukkaṭṭhukkaṭṭho ca hoti, uḷāruḷārasampattiyo pāpuṇāti.

149如此，应生起极大的尊重：‘这所谓的“戒”，确实是一切成就的基础，是一切佛陀功德的出生地，是一切成佛之法的前导、行持、门面与首要。’之后，要以念与正知的力量，不放逸地，如同看待以朋友面貌出现的敌人一样去观察利养、恭敬、名声，并依照‘如同母鸡护卵’等（《清净道论》1.19; 《长部注》1.7）所述的方法，恭敬地圆满成就此戒。在这里，这只是简略地说，详细的内容则应当按照《清净道论》（《清净道论》1.6）所说的去了解。而且，他应当把此戒的功德回向，不是为了让自己从恶趣和烦恼中解脱，不是为了投生善趣，不是为了获得王位，不是为了转轮王、天王、帝释、魔罗、梵天的成就，也不是为了自己得到三明等，不是为了辟支菩提，而仅仅是为了以一切知智，为一切众生成就无上的戒庄严。

‘‘Iti hidaṃ sīlaṃ nāma sabbasampattīnaṃ adhiṭṭhānaṃ, sabbabuddhaguṇānaṃ pabhavabhūmi, sabbabuddhakaradhammānamādi caraṇaṃ mukhaṃ pamukha’’nti bahumānaṃ uppādetvā kāyavacīsaṃyame, indriyadamane, ājīvasampadāya, paccayaparibhoge ca satisampajaññabalena appamattena lābhasakkārasilokaṃ mittamukhapaccatthikaṃ viya sallakkhetvā ‘‘kikīva aṇḍa’’ntiādinā (visuddhi. 1.19; dī. ni. aṭṭha. 1.7) vuttanayena sakkaccaṃ sīlaṃ sampādetabbaṃ . Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana visuddhimagge (visuddhi. 1.6) vuttanayena veditabbo. Tañca panetaṃ sīlaṃ na attano duggatiparikilesavimuttiyā, sugatiyampi, na rajjasampattiyā, nacakkavatti-nadeva-nasakka-namāra-nabrahmasampattiyā, nāpi attano tevijjatādihetu, na paccekabodhiyā, atha kho sabbaññubhāvena sabbasattānaṃ anuttarasīlālaṅkārasampādanatthamevāti pariṇāmetabbaṃ.

150同样地，由于居家是整个杂染的藏身之处，因子女妻儿等而极其拥挤，因农耕、经商等种种事业场所而混乱不堪，以致没有机会获得出离乐等；对于诸欲，应观察其过患：‘如同沾在剑刃上的蜜滴，舔舐时只有微少的快乐，却会引来大祸’；‘如同闪电的光亮，只能短暂地存在’；‘如同狂人的装饰，是以颠倒的认知去受用’；‘如同覆盖粪便的乐处，实际上只是对治之物’；‘如同用手指沾水，然后舔舐上面的露水来喝，并不能解渴’；‘如同饥饿的人吃东西，会带来逼恼’；‘如同钩上的鱼饵，是灾祸聚集的原因’；‘如同烈火，在过去、现在、未来三时中都是产生苦的原因’；‘如同猿胶，会成为束缚的因’；‘如同杀手掩藏的虫蛆，掩盖了不利’；‘如同居住在敌对的村落中，是令人恐怖的地方’；‘如同养育敌人，会成为烦恼魔等的食饵’；‘如同节日的盛况，终究会归于变坏之苦’；‘如同空心树中的火，在内部燃烧’；‘如同古井中垂下的芦草蜜团，有着多重的过患’；‘如同喝盐水，反而成为渴求之因’；‘如同酒与麻醉品，为卑劣之人所亲近；因为快乐微少，所以被比喻为骨锁’等等。像这样观察过患之后，反过来应看到出离的功德，以倾向于出离、远离、寂静乐等的心，让内心趣向、倾向、朝向这些，修满出离波罗蜜。

Tathā sakalasaṃkilesanivāsaṭṭhānatāya, puttadārādīhi mahāsambādhatāya, kasivaṇijjādinānāvidhakammantādhiṭṭhānabyākulatāya ca gharāvāsassa nekkhammasukhādīnaṃ anokāsataṃ, kāmānañca ‘‘satthadhārālaggamadhubindu viya ca avaleyhamānā parittassādā vipulānatthānubandhā’’ti ca ‘‘vijjulatobhāsena gahetabbaṃ naccaṃ viya parittakālopalabbhā, ummattakālaṅkāro viya viparītasaññāya anubhavitabbā , karīsāvacchādanasukhaṃ viya paṭikārabhūtā, udakatemitaṅguliyā ussāvakodakapānaṃ viya atittikarā, chātajjhattabhojanaṃ viya sābādhā, balisāmisaṃ viya byasanasannipātakāraṇā, aggisantāpo viya kālattayepi dukkhuppattihetubhūtā, makkaṭālepo viya bandhanimittā ghātakāvacchādanakimilayo viya anatthacchādanā, sapattagāmavāso viya bhayaṭṭhānabhūtā, paccatthikaposako viya kilesamārādīnaṃ āmisabhūtā, chaṇasampattiyo viya vipariṇāmadukkhā, koṭaraggi viya antodāhakā, purāṇakūpāvalambabīraṇamadhupiṇḍaṃ viya anekādīnavā, loṇūdakapānaṃ viya pipāsahetubhūtā, surāmerayaṃ viya nīcajanasevitā, appassādatāya aṭṭhikaṅkalūpamā’’tiādinā ca nayena ādīnavaṃ sallakkhetvā tabbipariyāyena nekkhamme ānisaṃsaṃ passantena nekkhammapavivekaupasamasukhādīsu ninnapoṇapabbhāracittena nekkhammapāramī pūretabbā.

151同样地，正如光明不与黑暗共存，慧也不与痴共存。因此，菩萨首先应当远离导致痴的种种原因。在这里，这些是导致痴的原因：不喜、懈怠、伸懒腰、懒惰、喜欢成群结队、贪睡、没有决断、对智慧不好奇、邪慢、不遍问、不妥善养护身体、心不专注、亲近劣慧的人、不侍奉有慧的人、轻视自己、邪思维、颠倒执取、过于强化身体、不易受到警策、五盖。简而言之，凡是那些如果反复去做，就会使未生的慧不能生起，已生的慧也会退失的法，都应当远离；并且应当致力于多闻和禅那等的修习。

Tathā yasmā paññā āloko viya andhakārena, mohena saha na vattati, tasmā mohakāraṇāni tāva bodhisattena parivajjitabbāni. Tatthimāni mohakāraṇāni – arati tandī vijambhitā ālasiyaṃ gaṇasaṅgaṇikārāmatā niddāsīlatā anicchayasīlatā ñāṇasmiṃ akutūhalatā micchādhimāno aparipucchakatā kāyassa na sammāparihāro asamāhitacittatā duppaññānaṃ puggalānaṃ sevanā paññavantānaṃ apayirupāsanā attaparibhavo micchāvikappo viparītābhiniveso kāyadaḷhībahulatā asaṃvegasīlatā pañca nīvaraṇāni. Saṅkhepato ye vā pana dhamme āsevato anuppannā paññā na uppajjati, uppannā parihāyati, iti imāni sammohakāraṇāni parivajjantena bāhusacce jhānādīsu ca yogo karaṇīyo.

152在此，多闻的范围界限是：五蕴、十二处、十八界、四圣谛、二十二根、十二支的缘起，以及以念处为首的所有善与不善等法的分类差别；世间中所有无过失的知识领域，以及能为众生带来利益安乐的种种殊胜善巧。像这样，应当以方便善巧为先导的慧，以念与精进作为支撑因，通过良好的学习、听闻、忆持、熟习、遍问，深入这整个所闻的范围，并在其中安立他人，从而产生闻所成慧。同样地，以理思惟蕴等自性法的行相，让心审察、认可这些法，从而产生思所成慧。再通过把握这些蕴等本身的自相与共相，令生起世间遍知，修习前行修习慧。如此，他便究竟通达：‘这仅仅是名色，依适当的缘而生、而灭，在这里没有任何作者或令作者。以“有之后变成没有”这个含义，说是无常；以“被生灭所逼恼”这个含义，说是苦；以“不能自主”这个含义，说是无我。’这样对内、外的法无差别地遍知后，他舍弃对它们的执著，也令他人舍弃对它们的执著，纯粹出于悲悯，直到佛陀功德如同放在手掌上一样亲自得到之前，一直以令众生进入、令成熟、令安立于三乘之道的方法，并使自己在禅那、解脱、定、等至方面达到自在，从而在慧方面达到最顶峰。

Tatthāyaṃ bāhusaccassa visayavibhāgo – pañca khandhā dvādasāyatanāni, aṭṭhārasa dhātuyo cattāri saccāni bāvīsatindriyāni dvādasapadiko paṭiccasamuppādo, tathā satipaṭṭhānādayo kusalādidhammappakārabhedā ca. Yāni ca loke anavajjāni vijjaṭṭhānāni, ye ca sattānaṃ hitasukhavidhānayogyā byākaraṇavisesā. Iti evaṃ pakāraṃ sakalameva sutavisayaṃ upāyakosallapubbaṅgamāya paññāya sativīriyupatthambhakāraṇāya sādhukaṃ uggahaṇasavanadhāraṇaparicayaparipucchāhi ogāhetvā tattha ca paresaṃ patiṭṭhapanena sutamayā paññā nibbattetabbā, tathā khandhādīnaṃ sabhāvadhammānaṃ ākāraparivitakkanamukhena te nijjhānaṃ khamāpentena cintāmayā, khandhādīnaṃyeva pana salakkhaṇasāmaññalakkhaṇapariggahavasena lokiyaṃ pariññaṃ nibbattentena pubbabhāgabhāvanāpaññā sampādetabbā. Evañhi ‘‘nāmarūpamattamidaṃ yathārahaṃ paccayehi uppajjati ceva nirujjhati ca, na ettha koci kattā vā kāretā vā, hutvā abhāvaṭṭhena aniccaṃ, udayabbayapaṭipīḷanaṭṭhena dukkhaṃ, avasavattanaṭṭhena anattā’’ti ajjhattikabāhire dhamme nibbisesaṃ parijānanto tattha āsaṅgaṃ pajahitvā, pare ca tattha taṃ jahāpetvā kevalaṃ karuṇāvaseneva yāva na buddhaguṇā hatthatalaṃ āgacchanti, tāva yānattaye satte avatāraṇaparipācanehi patiṭṭhāpento, jhānavimokkhasamādhisamāpattiyo ca vasībhāvaṃ pāpento paññāya ativiya matthakaṃ pāpuṇātīti.

153同样地，已为圆满正觉而发愿的大士，应当每天这样省察：‘今天我积累了什么福德与智慧的资粮？我做了什么利益他人的事？’应当为众生的利益而精勤努力；为了饶益一切众生，应当舍弃自己的身体与生命；应当以无界限的慈与悲遍满一切众生；凡是众生所生起的任何痛苦，这一切都应当愿求在自己身上承受；应当随喜一切众生的功德；应当常常省察佛陀的伟大；无论以身或语做什么业，这一切都应当以趣向菩提的心为上首而作。因为通过这种方法，菩萨积聚了无量的福德分。再者，为了众生的受用和保护，他应舍弃自己的身体和生命，寻求对治饥渴、寒暑、风热等苦的方法。而由于上述对治痛苦所生的快乐，他自己所获得的快乐，以及在可爱的园林、苑囿、殿堂、楼台等处，以及在森林寂静处，由于没有身心的热恼而获得清凉的快乐，还有他所听闻的佛、随佛而行的弟子、辟支佛、菩萨们现法安乐住于禅那等至的快乐——所有这些快乐，他都应无界限地普施给众生。这是在未得定地时的修行法则。

Tathā sammāsambodhiyā katābhinīhārena mahāsattena ‘‘ko nu ajja puññañāṇasambhāro upacito, kiñca mayā kataṃ parahita’’nti divase divase paccavekkhantena sattahitatthaṃ ussāho karaṇīyo, sabbesampi sattānaṃ upakārāya attano kāyaṃ jīvitañca ossajjitabbaṃ, sabbepi sattā anodhiso mettāya karuṇāya ca pharitabbā, yā kāci sattānaṃ dukkhuppatti, sabbā sā attani pāṭikaṅkhitabbā, sabbesañca sattānaṃ puññaṃ abbhanumoditabbaṃ, buddhamahantatā abhiṇhaṃ paccavekkhitabbā, yañca kiñci kammaṃ karoti kāyena vācāya vā, taṃ sabbaṃ bodhininnacittapubbaṅgamaṃ kātabbaṃ. Iminā hi upāyena bodhisattānaṃ aparimeyyo puññabhāgo upacīyati. Apica sattānaṃ paribhogatthaṃ paripālanatthañca attano sarīraṃ jīvitañca pariccajitvā khuppipāsāsītuṇhavātātapādidukkhapaṭikāro pariyesitabbo. Yañca yathāvuttadukkhapaṭikārajaṃ sukhaṃ attanā paṭilabhati, tathā ramaṇīyesu ārāmuyyānapāsādatalādīsu, araññāyatanesu ca kāyacittasantāpābhāvena abhinibbutattā sukhaṃ vindati, yañca suṇāti buddhānubuddhapaccekabuddhabodhisattānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārabhūtaṃ jhānasamāpattisukhaṃ, taṃ sabbaṃ sattesu anodhiso upasaṃharati. Ayaṃ tāva asamāhitabhūmiyaṃ nayo.

154已经得定之后，他则将自己所体验到的、由于证得殊胜而生起的喜与轻安乐，普遍回向给一切众生。同样地，当他看到沉没于巨大的轮回之苦、以及作为其因的烦恼与行作之苦中的众生时：在地狱中，有情持续长久地感受着由于切割、裂开、劈砍、碾磨、灼烧等所产生的那种剧烈、粗涩、刺痛的感受；在畜生道，有情由于互相瞋恨、灼热、恼害、伤害、依赖他人等而受苦；在饿鬼道，有情身体被火光缭绕，高举手臂哭喊，在炽燃的熔炉口被饥渴等所燃烧，以呕吐物、痰唾等为食，感受极大的痛苦。他看到人类，由于以追求谋生为根本，而遭遇巨大的不幸与灾祸，因断手等刑罚的因缘而变得丑陋、难看、贫穷等，因饥渴等因缘而被强者欺凌，为他人负重，依赖他人，感受着近乎恶趣的痛苦，与地狱、饿鬼、畜生之苦几乎没有差别。他看到欲界天人，心散乱于享受如同毒物一样的感官对象，被贪等烦恼缠缚焚烧，如同被风吹起的熊熊大火堆一样，热恼未能止息，内心躁动，受着未被调伏的烦恼所制的苦。他看到色界与无色界天人，他们虽然付出巨大的努力，却如同飞入高空深处的鸟，又如被大力士射出的箭，寿命虽然久远却并非永恒，最终必定坠落，没有超越生、老、死。菩萨应以无界限的慈与悲遍满这些众生。如此，以身体、语言和心意，不间断地积累菩提资粮，应当持续精进努力。

Samāhito pana attanā yathānubhūtaṃ visesādhigamanibbattaṃ pītipassaddhisukhaṃ sabbasattesu adhimuccati, tathā mahati saṃsāradukkhe, tannimittabhūte ca kilesābhisaṅkhāradukkhe nimuggaṃ sattanikāyaṃ disvā tatthapi chedanabhedanaphālanapisanaggisantāpādijanitā dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā nirantaraṃ cirakālaṃ vediyante nārake, aññamaññaṃ kujjhanasantāpanaviheṭhanahiṃsanaparādhīnatādīhi dukkhaṃ anubhavante tiracchāne, jotimālā’kulasarīre uddhabāhuviravante ukkāmukhe khuppipāsādīhi ḍayhamāne ca vantakheḷādiāhāre ca mahādukkhaṃ vedayamāne pete ca pariyeṭṭhimūlakaṃ mahantaṃ anayabyasanaṃ pāpuṇante hatthacchedādikāraṇayogena dubbaṇṇaduddasikadaliddatādibhāvena khuppipāsādiyogena balavantehi abhibhavanīyato, paresaṃ vahanato, parādhīnato ca nārake pete tiracchāne ca atisayante apāyadukkhanibbisesaṃ dukkhaṃ anubhavante manusse ca tathā visayavisaparibhogavikkhittacittatāya rāgādipariyuṭṭhānena ḍayhamāne vāyuvegasamuṭṭhitajālāsamiddhasukkhakaṭṭhasannipāte aggikkhandhe viya anupasantapariḷāhavuttike anihataparādhīne kāmāvacaradeve ca mahatā vāyāmena vidūramākāsaṃ vigāhitasakuntā viya, balavantehi khittasarā viya ca ‘‘satipi cirappavattiyaṃ anaccantikatāya pātapariyosānā anatikkantajātijarāmaraṇā evā’’ti rūpāvacarārūpāvacaradeve ca passantena mettāya karuṇāya ca anodhiso sattā pharitabbā. Evaṃ kāyena vācāya manasā ca bodhisambhāre nirantaraṃ upacinantena ussāho pavattetabbo.

155再者，应当这样想：‘佛果的境界，它不可思议、无量、广大、纯净、无垢、无与伦比、远离一切烦恼，是功德宝库的根源；而要成就这样的佛果，所需的精进，其威德力同样也是不可思议的。这种精进，大多数人连听都承受不了，更不用说去实践了。’因为：三类大誓愿心的生起，四佛地，四摄事，大悲所缘的境地，对佛法的审察忍可，于一切法无有执著，视一切众生如自己的子女，对轮回之苦没有疲厌，舍弃一切应施之物并且对此没有后悔和傲慢，立于增上戒学等决意并且在其中毫不动摇，对一切善行生起欢喜和喜悦，心倾向于远离，修习禅那，听闻无过失的教法而没有满足，以利益他人的意愿来宣说所听闻的法，令众生安立于正道，发起的精进非常坚固，具足大智大雄之德，面对他人的毁骂、伤害而内心不起变异，立于真实的决意，于等至得自在，获得神通力，通达三相（诸行无常、有漏皆苦、诸法无我），以致力于念处等来积集出世间道的资粮，趋向九种出世间法。像这样的，从发下大愿直到大菩提，所有菩提资粮的修行，以上所说的这些，都唯有依靠精进的威德才能成就。因此，不应当舍弃，而应恭敬地、不间断地圆满修习精进。当精进成就的时候，忍辱等、布施等一切菩提资粮，也因为它们都是以精进为前导的，而都能得以成就。关于忍辱等其他波罗蜜的修习，也应当以这样的方式去理解。

Apica ‘‘acinteyyāparimitavipuloḷāravimalanirupamanirupakkilesaguṇanicayanidānabhūtassa buddhabhāvassa ussakkitvā sampahaṃsanayogyaṃ vīriyaṃ nāma acinteyyānubhāvameva. Yaṃ na pacurajanā sotumpi sakkuṇanti, pageva paṭipajjituṃ. Tathā hi tividhā abhinīhāracittuppatti, catasso buddhabhūmiyo, cattāri saṅgahavatthūni (dī. ni. 3.210, 313; a. ni. 4.32), karuṇokāsatā, buddhadhammesu nijjhānakkhanti, sabbadhammesu nirupalepo, sabbasattesu puttasaññā, saṃsāradukkhehi aparikhedo, sabbadeyyadhammapariccāgo, tena ca niratimānatā, adhisīlasikkhādiadhiṭṭhānaṃ, tattha ca acalatā, kusalakiriyāsu pītipāmojjaṃ, vivekaninnacittatā, jhānānuyogo, anavajjasutena atitti, yathāsutassa dhammassa paresaṃ hitajjhāsayena desanā, sattānaṃ ñāye nivesanaṃ, ārambhadaḷhatā, dhīravīrabhāvo, parāpavādaparāpakāresu vikārābhāvo, saccādhiṭṭhānaṃ, samāpattīsu vasībhāvo, abhiññāsu balappatti, lakkhaṇattayāvabodho, satipaṭṭhānādīsu abhiyogena lokuttaramaggasambhārasambharaṇaṃ, navalokuttarāvakkantī’’ti evamādikā sabbā bodhisambhārapaṭipatti vīriyānubhāveneva samijjhatīti abhinīhārato yāva mahābodhi anossajjantena sakkaccaṃ nirantaraṃ vīriyaṃ sampādetabbaṃ. Sampajjamāne ca vīriye khantiādayo dānādayo ca sabbepi bodhisambhārā tadadhīnavuttitāya sampannā eva hontīti. Khantiādīsupi iminā nayena paṭipatti veditabbā.

156如此，以布施对众生施与安乐之具，做各种方式的饶益，这是布施的修行；以戒，保护他们的生命、财产、妻子、令不分离、说爱语、说利益语、不伤害等，这是戒的修行；以出离，通过不接受他们的利养、以法布施等，对他们做各种利益行，这是出离的修行；以慧，善于了知利益他们的方法，这是慧的修行；以精进，在这些利益行上具有不懈的努力与推动，这是精进的修行；以忍辱，忍受他们带来的过失，这是忍辱的修行；以真实，不欺骗他们、立誓完成利益他们的行为、言无虚妄等，这是真实的修行；以决意，在利益他们的行为中，即使遭遇不幸也不动摇，这是决意的修行；以慈，在心意上常思惟他们的利益与安乐，这是慈的修行；以舍，无论他们是利益还是损害，内心都不起变异，这是舍的修行。像这样，应当知道，这就是怜悯一切众生的菩萨，缘于无量的众生，所积集的、不同于凡夫的、无量的福德与智慧资粮的修行。对于以上所说的这些资粮的因缘，应当恭敬地去圆满修习。

Iti sattānaṃ sukhūpakaraṇapariccāgena bahudhā anuggahakaraṇaṃ dānena paṭipatti, sīlena tesaṃ jīvitasāpateyyadārarakkhaabhedapiyahitavacanāvihiṃsādikaraṇāni, nekkhammena nesaṃ āmisapaṭiggahaṇadhammadānādinā anekadhā hitacariyā, paññāya tesaṃ hitakaraṇūpāyakosallaṃ, vīriyena tattha ussāhārambhaasaṃhīrāni, khantiyā tadaparādhasahanaṃ, saccena tesaṃ avañcanatadupakārakiriyāsamādānāvisaṃvādanādi, adhiṭṭhānena tadupakārakaraṇe anatthasampātepi acalanaṃ, mettāya tesaṃ hitasukhānucintanaṃ, upekkhāya tesaṃ upakārāpakāresu vikārānāpattīti evaṃ aparimāṇe satte ārabbha anukampitasabbasattassa bodhisattassa puthujjanehi asādhāraṇo aparimāṇo puññañāṇasambhārūpacayo ettha paṭipattīti veditabbaṃ. Yo cetāsaṃ paccayo vutto, tassa ca sakkaccaṃ sampādanaṃ.

157‘区分’是什么意思？就是指十种波罗蜜、十种近波罗蜜和十种最上波罗蜜，合起来一共三十种波罗蜜。对于这些区分，有些人说：已经发愿的菩萨，内心倾向和实际行动都以利益他人为主，他们那些夹杂着黑法的白法，就是波罗蜜；不被黑法夹杂的白法，就是近波罗蜜；既不黑也不白的，就是最上波罗蜜。还有些人说：在积累资粮阶段所修的，是波罗蜜；在菩萨阶段达到圆满的，是近波罗蜜；在佛陀阶段一切方面都圆满的，是最上波罗蜜。又或者在菩萨阶段，因为是为了利他，所以称为波罗蜜；因为是为了自利，所以称为近波罗蜜；在佛陀阶段，因为获得了力和无畏，自他二利都圆满，所以称为最上波罗蜜。就这样，在初、中、后三个阶段——也就是发愿、开始、完成的时候——形成了这些区分。另一些人说：对于以止息嗔害、以悲为性，已证得生存乐、解脱乐、最上乐者，根据福德积集的差别而有此区分。

Ko vibhāgoti dasa pāramiyo, dasa upapāramiyo, dasa paramatthapāramiyoti samattiṃsa pāramiyo. Tattha katābhinīhārassa bodhisattassa parahitakaraṇābhininnaāsayappayogassa kaṇhadhammavokiṇṇā sukkadhammā pāramiyo, tehi avokiṇṇā sukkā dhammā upapāramiyo, akaṇhā asukkā paramatthapāramiyoti keci. Samudāgamanakālesu pūriyamānā pāramiyo, bodhisattabhūmiyaṃ puṇṇā upapāramiyo, buddhabhūmiyaṃ sabbākāraparipuṇṇā paramatthapāramiyo. Bodhisattabhūmiyaṃ vā parahitakaraṇato pāramiyo, attahitakaraṇato upapāramiyo, buddhabhūmiyaṃ balavesārajjasamadhigamena ubhayahitaparipūraṇato paramatthapāramiyoti evaṃ ādimajjhapariyosānesu paṇidhānārambhapariniṭṭhānesu tesaṃ vibhāgoti apare. Dosupasamakaruṇāpakatikānaṃ bhavasukhavimuttisukhaparamasukhappattānaṃ puññūpacayabhedato tabbibhāgoti aññe.

158还有一些人说：那些以惭、愧、念为依止，尊崇出世间法，重视戒、定、慧的已经度脱、正在度脱、将要度脱的人——随觉者、辟支佛、正自觉者——他们的波罗蜜、近波罗蜜、最上波罗蜜，是根据证得三菩提而有了上述那样的差别。又有其他人说：从心里发愿直到用言语发愿期间所修的资粮，是波罗蜜；从言语发愿直到用身体发愿期间所修的，是近波罗蜜；从身体发愿开始，是最上波罗蜜。另外还有人这样说：‘以随喜他人福德的方式所修的资粮，是波罗蜜；以促使他人去做的方式所修的，是近波罗蜜；以亲自去做的方式所修的，是最上波罗蜜。’还有人说：带来生存快乐以及福德智资粮的，是波罗蜜；带来自己涅槃之乐的，是近波罗蜜；带来他人这两种快乐的，是最上波罗蜜。

Lajjāsatimānāpassayānaṃ lokuttaradhammādhipatīnaṃ sīlasamādhipaññāgarukānaṃ tāritataritatārayitūnaṃ anubuddhapaccekabuddhasammāsambuddhānaṃ pāramī, upapāramī, paramatthapāramīti bodhittayappattito yathāvuttavibhāgoti keci. Cittapaṇidhito yāva vacīpaṇidhi, tāva pavattā sambhārā pāramiyo, vacīpaṇidhito yāva kāyapaṇidhi, tāva pavattā upapāramiyo, kāyapaṇidhito pabhuti paramatthapāramiyoti apare. Aññe pana ‘‘parapuññānumodanavasena pavattā sambhārā pāramiyo, paresaṃ kārāpanavasena pavattā upapāramiyo, sayaṃ karaṇavasena pavattā paramatthapāramiyo’’ti vadanti. Tathā bhavasukhāvaho puññañāṇasambhāro pāramī, attano nibbānasukhāvaho upapāramī, paresaṃ tadubhayasukhāvaho paramatthapāramīti eke.

159另外，布施儿女、财产等资具，就是布施波罗蜜；布施自己的肢体，就是布施近波罗蜜；布施自己的生命，就是布施最上波罗蜜。同样，对于儿女、财产、生命这三种对象，以不违犯戒律的方式，就有三种戒波罗蜜；就在这三种对象上，以断除爱着而出离的方式，就有三种出离波罗蜜；为了断除对资具、肢体、生命的渴爱，并且为众生分辨什么是利、什么是害，就有三种智慧波罗蜜；为了成就上面所说的布施等而精勤，就有三种精进波罗蜜；忍耐那些对资具、肢体、生命造成障碍的人，就有三种忍辱波罗蜜；为了资具、肢体、生命而不放弃真实，就有三种真实波罗蜜；布施等波罗蜜只有靠不动摇的决心才能成就，因此在资具等毁坏时内心也不动摇的决心方式，就有三种决意波罗蜜；对于伤害资具等的众生也不舍弃慈爱，就有三种慈波罗蜜；对于前面说的资具、肢体、生命这三种事，无论是对自己有利的人还是损害者，都以平静、中立的态度对待，就有三种舍波罗蜜。像这样，应该了知这些波罗蜜的种种区分。

Puttadāradhanādiupakaraṇapariccāgo pana dānapāramī, attano aṅgapariccāgo dānaupapāramī, attano jīvitapariccāgo dānaparamatthapāramī. Tathā puttadārādikassa tividhassapi hetu avītikkamanavasena tisso sīlapāramiyo, tesu eva tividhesu vatthūsu ālayaṃ upacchinditvā nikkhamanavasena tisso nekkhammapāramiyo, upakaraṇaṅgajīvitataṇhaṃ samūhanitvā sattānaṃ hitāhitavinicchayakaraṇavasena tisso paññāpāramiyo, yathāvuttabhedānaṃ pariccāgādīnaṃ vāyamanavasena tisso vīriyapāramiyo, upakaraṇaṅgajīvitantarāyakarānaṃ khamanavasena tisso khantipāramiyo, upakaraṇaṅgajīvitahetu saccāpariccāgavasena tisso saccapāramiyo, dānādipāramiyo akuppādhiṭṭhānavaseneva samijjhantīti upakaraṇādivināsepi acalādhiṭṭhānavasena tisso adhiṭṭhānapāramiyo, upakaraṇādiupaghātakesupi sattesu mettāya avijahanavasena tisso mettāpāramiyo, yathāvuttavatthuttayassa upakārāpakāresu sattasaṅkhāresu majjhattatāpaṭilābhavasena tisso upekkhāpāramiyoti evamādinā etāsaṃ vibhāgo veditabbo.

160‘摄集’是什么意思？虽然这些波罗蜜从区分上说有三十种，而从布施波罗蜜等的性质来说有十种，但同样地，以布施、戒、忍辱、精进、禅那、智慧这六种自性，它们就可以归为六种。因为在这当中，出离波罗蜜被包含在戒波罗蜜中——当它体现为出家的时候；而当它体现为远离五盖的时候，则被包含在禅那波罗蜜中；在善法的性质中，它又被这六种波罗蜜共同包含。真实波罗蜜只是戒波罗蜜的一部分：在言语真实、远离不真实方面，属于戒；而在智慧真实方面，则被包含在慧波罗蜜中。慈波罗蜜只被包含在禅那波罗蜜中；舍波罗蜜被禅那和慧波罗蜜所包含；决意波罗蜜则被全部六种波罗蜜所包含。

Ko saṅgahoti ettha pana yathā etā vibhāgato tiṃsavidhāpi dānapāramīādibhāvato dasavidhā, evaṃ dānasīlakhantivīriyajhānapaññāsabhāvena chabbidhā. Etāsu hi nekkhammapāramī sīlapāramiyā saṅgahitā tassā pabbajjābhāve, nīvaraṇavivekabhāve pana jhānapāramiyā, kusaladhammabhāve chahipi saṅgahitā. Saccapāramī sīlapāramiyā ekadesoyeva vacīsaccaviratisaccapakkhe, ñāṇasaccapakkhe pana paññāpāramiyā saṅgahitā. Mettāpāramī jhānapāramiyā eva, upekkhāpāramī jhānapaññāpāramīhi, adhiṭṭhānapāramī sabbāhipi saṅgahitāti.

161而这布施等六种功德是相互关联的，它们有十五对等，能成就十五对等。具体是怎样的呢？由布施与戒这一对，成就做利益与不做不利这一对；由布施与忍辱这一对，成就无贪与无瞋这一对；由布施与精进这一对，成就舍与善巧这一对；由布施与禅那这一对，成就断除贪欲与断除瞋害这一对；由布施与慧这一对，成就圣道与职责这一对。由戒与忍辱这两种，成就修行清净与动机清净这两种；由戒与精进这两种，成就两种修习；由戒与禅那这两种，成就断除恶戒与断除烦恼缠缚这两种；由戒与慧这两种，成就两种布施。由忍辱与精进这一对，成就堪忍与勇猛这一对；由忍辱与禅那这一对，成就断除敌对与随顺这一对；由忍辱与慧这一对，成就通达空性与忍辱这两种；由精进与禅那这两种，成就策励与心不散乱这两种；由精进与慧这两种，成就两种依处；由禅那与慧这两种，成就两种乘。由布施、戒、忍辱这三支，成就断除贪、瞋、痴这三支；由布施、戒、精进这三支，成就获取财物、生命、身体坚实这三支；由布施、戒、禅那这三支，成就三种福德事；由布施、戒、慧这三支，成就财施、无畏施、法施这三种布施。像这样，其余的三支组合、四支组合等，也应当根据情况相应地配对理解。

Etesañca dānādīnaṃ channaṃ guṇānaṃ aññamaññaṃ sambandhānaṃ pañcadasayugaḷādīni pañcadasayugaḷādisādhakāni honti – seyyathidaṃ? Dānasīlayugaḷena parahitāhitānaṃ karaṇākaraṇayugaḷasiddhi, dānakhantiyugaḷena alobhādosayugaḷasiddhi, dānavīriyayugaḷena cāgasutayugaḷasiddhi, dānajhānayugaḷena kāmadosappahānayugaḷasiddhi, dānapaññāyugaḷena ariyayānadhurayugaḷasiddhi, sīlakhantidvayena payogāsayasuddhidvayasiddhi, sīlavīriyadvayena bhāvanādvayasiddhi, sīlajhānadvayena dussīlyapariyuṭṭhānappahānadvayasiddhi, sīlapaññādvayena dānadvayasiddhi, khantivīriyayugaḷena khamātejadvayasiddhi, khantijhānayugaḷena virodhānurodhappahānayugaḷasiddhi , khantipaññāyugaḷena suññatākhantipaṭivedhadukasiddhi, vīriyajhānadukena paggāhāvikkhepadukasiddhi, vīriyapaññādukena saraṇadukasiddhi, jhānapaññādukena yānadukasiddhi. Dānasīlakhantittikena lobhadosamohappahānattikasiddhi, dānasīlavīriyattikena bhogajīvitakāyasārādānattikasiddhi, dānasīlajhānattikena puññakiriyavatthuttikasiddhi, dānasīlapaññātikena āmisābhayadhammadānattikasiddhīti evaṃ itarehipi tikehi catukkādīhi ca yathāsambhavaṃ tikāni catukkādīni ca yojetabbāni.

162然而，这六种波罗蜜，应该知道是用四种决意来统摄的。从所有波罗蜜整体含摄的角度来说，就是四种决意，即：真实决意、舍弃决意、寂静决意、慧决意。这里，‘决意’是指：依此而安住，或者安住于此中，或者单单指决意本身，所以称为决意。而‘真实决意’，既是真实，又是决意；或者说真实的决意；或者说以真实为决意，所以称为真实决意。其他名词的道理也一样。总体而言：对于已经发愿成就出世间功德、怜悯一切众生的‘大人’，从遍知的角度，以摄持一切波罗蜜来说，就是真实决意；从舍弃其对立面来说，就是舍弃决意；从通过一切波罗蜜的功德而达到寂静来说，就是寂静决意；从善巧地运用这些功德利益众生来说，就是慧决意。具体分别来说：当大士承诺‘我不会欺骗有需求的人，一定会布施’时，因为不违背承诺而行布施，因为不违背布施而随喜，因为舍弃了悭吝等对立面，因为在布施物、接受者、布施行为、应施法穷尽时，止息了贪、瞋、痴和畏惧，因为适时、如法、如理地布施，并且以智慧为主导，所以布施成为四种决意的基础。同样，因为守护和受持戒律而不违犯，因为舍弃恶戒，因为止息恶行，并且以智慧为主导，所以戒是四种决意的基础。因为如所承诺的那样忍耐，因为舍弃对他人过错的分别计较，因为止息了忿恨烦恼，并且以智慧为主导，所以忍辱是四种决意的基础。因为如所承诺的那样行利他，因为舍弃懈怠，因为止息不善法，并且以智慧为主导，所以精进是四种决意的基础。因为如所承诺的那样思惟世间利益，因为舍弃诸盖，因为心得寂静，并且以智慧为主导，所以禅那是四种决意的基础。因为如所承诺的那样善巧利益众生，因为舍弃不正确的方法，因为止息了愚痴的热恼，因为获得了一切智，并且以智慧为主导，所以慧是四种决意的基础。

Evaṃ chabbidhānampi pana imāsaṃ pāramīnaṃ catūhi adhiṭṭhānehi saṅgaho veditabbo. Sabbapāramīnaṃ samūhasaṅgahato hi cattāri adhiṭṭhānāni. Seyyathidaṃ – saccādhiṭṭhānaṃ, cāgādhiṭṭhānaṃ, upasamādhiṭṭhānaṃ, paññādhiṭṭhānanti. Tattha adhitiṭṭhati etena, ettha vā adhitiṭṭhati, adhiṭṭhānamattameva vā tanti adhiṭṭhānaṃ. Saccañca taṃ adhiṭṭhānañca, saccassa vā adhiṭṭhānaṃ, saccaṃ adhiṭṭhānaṃ etassāti vā saccādhiṭṭhānaṃ. Evaṃ sesesupi. Tattha avisesato tāva lokuttaraguṇe katābhinīhārassa anukampitasabbasattassa mahāsattassa pariññānurūpaṃ sabbapāramipariggahato saccādhiṭṭhānaṃ, tesaṃ paṭipakkhapariccāgato cāgādhiṭṭhānaṃ, sabbapāramitāguṇehi upasamato upasamādhiṭṭhānaṃ , tehiyeva parahitopāyakosallato paññādhiṭṭhānaṃ. Visesato pana ‘‘atthikajanaṃ avisaṃvādetvā dassāmī’’ti paṭijānato, paṭiññaṃ avisaṃvādetvā dānato, dānaṃ avisaṃvādetvā anumodanato, macchariyādipaṭipakkhapariccāgato, deyyapaṭiggāhakadānadeyyadhammakkhayesu lobhadosamohabhayavūpasamato, yathārahaṃ yathākālaṃ yathāvidhānañca dānato, paññuttarato ca kusaladhammānaṃ caturadhiṭṭhānapadaṭṭhānaṃ dānaṃ. Tathā saṃvarasamādānassa avītikkamato, dussīlyapariccāgato, duccaritavūpasamato, paññuttarato ca caturadhiṭṭhānapadaṭṭhānaṃ sīlaṃ. Yathāpaṭiññaṃ khamanato, parāparādhavikappapariccāgato, kodhapariyuṭṭhānavūpasamato, paññuttarato ca caturadhiṭṭhānapadaṭṭhānā khanti. Paṭiññānurūpaṃ parahitakaraṇato, visādapariccāgato, akusaladhammānaṃ vūpasamato, paññuttarato ca caturadhiṭṭhānapadaṭṭhānaṃ vīriyaṃ. Paṭiññānurūpaṃ lokahitānucintanato, nīvaraṇapariccāgato, cittavūpasamato, paññuttarato ca caturadhiṭṭhānapadaṭṭhānaṃ jhānaṃ. Yathāpaṭiññaṃ parahitūpāyakosallato, anupāyakiriyāpariccāgato , mohajapariḷāhavūpasamato, sabbaññutāpaṭilābhato ca caturadhiṭṭhānapadaṭṭhānā paññā.

163这当中，随顺所了知和所承诺的，就是‘真实决意’；舍弃对事物的贪欲和烦恼欲的，就是‘舍弃决意’；止息瞋害和苦的，就是‘寂静决意’；随觉和通达的，就是‘慧决意’。含摄三种真实，并且与三种瞋心相对立的，是真实决意；含摄三种舍弃，与三种瞋心相对立的，是舍弃决意；含摄三种止息，与三种瞋心相对立的，是寂静决意；含摄三种智慧，与三种瞋心相对立的，是慧决意。被真实决意所包含的舍弃、寂静、慧决意，因为它们不欺骗、随顺承诺的缘故；被舍弃决意所包含的真实、寂静、慧决意，因为它们舍弃对立面，并且是一切舍弃之结果的缘故；被寂静决意所包含的真实、舍弃、慧决意，因为它们止息了烦恼的热恼、欲以及欲的热恼的缘故；被慧决意所包含的真实、舍弃、寂静决意，因为智慧在前面引导、智慧随转的缘故。这样，一切波罗蜜都是由真实所引发，由舍弃所显明，由寂静所增长，由智慧而变得清净。因为真实是它们生起的原因，舍弃是执取的原因，寂静是增长的原因，智慧是清净的原因。同样，在初始阶段，是真实决意，因为有真实的承诺；在中间阶段，是舍弃决意，因为已经发愿的人为了利他而舍弃自己；在最后阶段，是寂静决意，因为最终以一切止息为归宿；而在初、中、后所有阶段，都有慧决意，因为当智慧存在时，其他决意才存在，当智慧不存在时，其他决意就没有，而且智慧会如所承诺的那样一直起作用。

Tattha ñeyyapaṭiññānuvidhānehi saccādhiṭṭhānaṃ, vatthukāmakilesakāmapariccāgehi cāgādhiṭṭhānaṃ, dosadukkhavūpasamehi upasamādhiṭṭhānaṃ, anubodhapaṭivedhehi paññādhiṭṭhānaṃ. Tividhasaccapariggahitaṃ dosattayavirodhi saccādhiṭṭhānaṃ, tividhacāgapariggahitaṃ dosattayavirodhi cāgādhiṭṭhānaṃ, tividhavūpasamapariggahitaṃ dosattayavirodhi upasamādhiṭṭhānaṃ, tividhañāṇapariggahitaṃ dosattayavirodhi paññādhiṭṭhānaṃ. Saccādhiṭṭhānapariggahitāni cāgūpasamapaññādhiṭṭhānāni avisaṃvādanato , paṭiññānuvidhānato ca. Cāgādhiṭṭhānapariggahitāni saccūpasamapaññādhiṭṭhānāni paṭipakkhapariccāgato, sabbapariccāgaphalattā ca. Upasamādhiṭṭhānapariggahitāni saccacāgapaññādhiṭṭhānāni kilesapariḷāhūpasamato, kāmūpasamato, kāmapariḷāhūpasamato ca. Paññādhiṭṭhānapariggahitāni saccacāgūpasamādhiṭṭhānāni ñāṇapubbaṅgamato, ñāṇānuparivattanato cāti evaṃ sabbāpi pāramiyo saccappabhāvitā cāgaparibyañjitā upasamopabrūhitā paññāparisuddhā. Saccañhi etāsaṃ janakahetu, cāgo pariggāhakahetu, upasamo parivuḍḍhihetu, paññā pārisuddhihetu. Tathā ādimhi saccādhiṭṭhānaṃ saccapaṭiññattā, majjhe cāgādhiṭṭhānaṃ katapaṇidhānassa parahitāya attapariccāgato, ante upasamādhiṭṭhānaṃ sabbūpasamapariyosānattā, ādimajjhapariyosānesu paññādhiṭṭhānaṃ tasmiṃ sati sambhavato, asati abhāvato, yathāpaṭiññañca bhāvato.

164其中，大人们以自利利他、令人尊重敬爱的真实决意与舍弃决意，在在家时，通过财物布施来摄受他人。同样，以自利利他、令人尊重敬爱的寂静决意与慧决意，在出家后，通过法布施来摄受他人。

Tattha mahāpurisā attahitaparahitakarehi garupiyabhāvakarehi saccacāgādhiṭṭhānehi gihibhūtā āmisadānena pare anuggaṇhanti. Tathā attahitaparahitakarehi garupiyabhāvakarehi upasamapaññādhiṭṭhānehi ca pabbajitabhūtā dhammadānena pare anuggaṇhanti.

165其中，在最后一生，菩萨圆满了四种决意。因为有些人说：圆满四种决意者才会投生于最后一生。在此生中，入胎、住胎、出胎时，以慧决意的现行，他具念正知；以真实决意的圆满，他一出生便朝北迈出七步，环视所有方向，并以随顺真实的言语三度作狮子吼：“我是世间之最上者、最胜者……我是世间之最尊者”；以寂静决意的现行，他见到老人、病人、死人、出家人，作为通达四种法要者，对青春、健康、寿命、成就的骄慢便止息了；以舍弃决意的现行，他对庞大的亲属眷属和已到手的转轮王权毫无留恋地舍弃。

Tattha antimabhave bodhisattassa caturadhiṭṭhānaparipūraṇaṃ. Paripuṇṇacaturadhiṭṭhānassa hi carimakabhavūpapattīti eke. Tatra hi gabbhokkantiṭhitiabhinikkhamanesu paññādhiṭṭhānasamudāgamena sato sampajāno saccādhiṭṭhānapāripūriyā sampatijāto uttarābhimukho sattapadavītihārena gantvā sabbā disā oloketvā saccānuparivattinā vacasā ‘‘aggohamasmi lokassa, jeṭṭho…pe… seṭṭhohamasmi lokassā’’ti (dī. ni. 2.31; ma. ni. 3.207) tikkhattuṃ sīhanādaṃ nadi, upasamādhiṭṭhānasamudāgamena jiṇṇāturamatapabbajitadassāvino catudhammapadesakovidassa yobbanārogyajīvitasampattimadānaṃ upasamo, cāgādhiṭṭhānasamudāgamena mahato ñātiparivaṭṭassa hatthagatassa ca cakkavattirajjassa anapekkhapariccāgoti.

166有些人说：在第二处——正等觉时，四种决意才圆满。因为在那里，以依所承诺而生的真实决意之现行，证悟了四圣谛，由此真实决意圆满；以舍弃决意之现行，舍离了一切烦恼与随烦恼，由此舍弃决意圆满；以寂静决意之现行，获得了最上寂静的成就，由此寂静决意圆满；以慧决意之现行，获得了无碍智，由此慧决意圆满。但这种说法并不成立，因为即使在正等觉时，这些决意也具有究竟义。

Dutiye ṭhāne abhisambodhiyaṃ caturadhiṭṭhānaṃ paripuṇṇanti keci. Tattha hi yathāpaṭiññaṃ saccādhiṭṭhānasamudāgamena catunnaṃ ariyasaccānaṃ abhisamayo, tato hi saccādhiṭṭhānaṃ paripuṇṇaṃ. Cāgādhiṭṭhānasamudāgamena sabbakilesopakkilesapariccāgo, tato hi cāgādhiṭṭhānaṃ paripuṇṇaṃ. Upasamādhiṭṭhānasamudāgamena paramūpasamasampatti, tato hi upasamādhiṭṭhānaṃ paripuṇṇaṃ. Paññādhiṭṭhānasamudāgamena anāvaraṇañāṇapaṭilābho, tato hi paññādhiṭṭhānaṃ paripuṇṇanti, taṃ asiddhaṃ abhisambodhiyāpi paramatthabhāvato.

167还有人说：在第三处——转法轮时，四种决意才圆满。因为在那里，以真实决意之现行，以十二种方式开示圣谛，故真实决意圆满；以舍弃决意之现行，作正法大布施，故舍弃决意圆满；以寂静决意之现行，自身寂静且令他人寂静，故寂静决意圆满；以慧决意之现行，了知应调伏者之意乐等，故慧决意圆满。但这种说法也不成立，因为佛陀的事业尚未完成。

Tatiye ṭhāne dhammacakkappavattane (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 13; paṭi. ma. 2.30) caturadhiṭṭhānaṃ paripuṇṇanti aññe. Tattha hi saccādhiṭṭhānasamudāgatassa dvādasahi ākārehi ariyasaccadesanāya saccādhiṭṭhānaṃ paripuṇṇaṃ, cāgādhiṭṭhānasamudāgatassa saddhammamahāyāgakaraṇena cāgādhiṭṭhānaṃ paripuṇṇaṃ. Upasamādhiṭṭhānasamudāgatassa sayaṃ upasantassa paresaṃ upasamanena upasamādhiṭṭhānaṃ paripuṇṇaṃ, paññādhiṭṭhānasamudāgatassa vineyyānaṃ āsayādiparijānanena paññādhiṭṭhānaṃ paripuṇṇanti, tadapi asiddhaṃ apariyositattā buddhakiccassa.

168另一些人说：在第四处——般涅槃时，四种决意才圆满。因为在那里，由于般涅槃而成就了究竟真实，故真实决意圆满；由于舍弃了一切依着，故舍弃决意圆满；由于一切行止息，故寂静决意圆满；由于智慧的作用达至究竟，故慧决意圆满。

Catutthe ṭhāne parinibbāne caturadhiṭṭhānaparipuṇṇanti apare. Tatra hi parinibbutattā paramatthasaccasampattiyā saccādhiṭṭhānaparipūraṇaṃ, sabbūpadhipaṭinissaggena cāgādhiṭṭhānaparipūraṇaṃ, sabbasaṅkhārūpasamena upasamādhiṭṭhānaparipūraṇaṃ, paññāpayojanapariniṭṭhānena paññādhiṭṭhānaparipūraṇanti.

169其中，应当这样理解：对于大人，在特别属于慈的领域——出生时，以真实决意之现行，真实决意的圆满变得明显；在特别属于悲的领域——正等觉时，以慧决意之现行，慧决意的圆满变得明显；在特别属于喜的领域——转法轮时，以舍弃决意之现行，舍弃决意的圆满变得明显；在特别属于舍的领域——般涅槃时，以寂静决意之现行，寂静决意的圆满变得明显。

Tatra mahāpurisassa visesena mettākhette abhijātiyaṃ saccādhiṭṭhānasamudāgatassa saccādhiṭṭhānaparipūraṇamabhibyattaṃ, visesena karuṇākhette abhisambodhiyaṃ paññādhiṭṭhānasamudāgatassa paññādhiṭṭhānaparipūraṇamabhibyattaṃ, visesena muditākhette dhammacakkappavattane (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 13; paṭi. ma. 2.30) cāgādhiṭṭhānasamudāgatassa cāgādhiṭṭhānaparipūraṇamabhibyattaṃ, visesena upekkhākhette parinibbāne upasamādhiṭṭhānasamudāgatassa upasamādhiṭṭhānaparipūraṇamabhibyattanti daṭṭhabbaṃ.

170于此，由真实决意所生者，应藉由共住而知道他的戒；由舍弃决意所生者，应藉由交往而知道他的清净；由寂静决意所生者，应藉由危难而知道他的坚固；由慧决意所生者，应藉由讨论而知道他的智慧。如此，应知戒清净、活命清净、心清净、见清净。

Tatrapi saccādhiṭṭhānasamudāgatassa saṃvāsena sīlaṃ veditabbaṃ, cāgādhiṭṭhānasamudāgatassa saṃvohārena soceyyaṃ veditabbaṃ, upasamādhiṭṭhānasamudāgatassa āpadāsu thāmo veditabbo, paññādhiṭṭhānasamudāgatassa sākacchāya paññā veditabbā. Evaṃ sīlājīvacittadiṭṭhivisuddhiyo veditabbā.

171同样地，以真实决意之现行，他不因嗔而行非道，因为他不欺诳；以舍弃决意之现行，他不因贪而行非道，因为他无耽着；以寂静决意之现行，他不因怖而行非道，因为他无过咎；以慧决意之现行，他不因痴而行非道，因为他如实觉了。

Tathā saccādhiṭṭhānasamudāgamena dosā agatiṃ na gacchati avisaṃvādanato, cāgādhiṭṭhānasamudāgamena lobhā agatiṃ na gacchati anabhisaṅgato, upasamādhiṭṭhānasamudāgamena bhayā agatiṃ na gacchati anaparādhato, paññādhiṭṭhānasamudāgamena mohā agatiṃ na gacchati yathābhūtāvabodhato.

172同样地，依第一种决意，他无嗔而能忍耐；依第二种决意，他无贪而能受用；依第三种决意，他无怖而能回避；依第四种决意，他不痴而能断除。应知：由第一种决意，获得出离乐；由其余决意，获得远离乐、寂静乐、正觉乐。同样地，藉由这四种决意，依次获得远离生喜乐、定生喜乐、无喜身乐、念清净及舍乐。如此，应知：具有众多功德相随的这四种决意，摄受了一切波罗蜜的集合。又如同四种决意能摄受一切波罗蜜，同样，也应知由悲与慧而摄受。因为一切菩提资粮都由悲与慧所摄受。由悲与慧所护持的布施等功德，便成为大菩提资粮，最终以成就佛性为究竟。如此，应知它们的摄受。

Tathā paṭhamena aduṭṭho adhivāseti, dutiyena aluddho paṭisevati, tatiyena abhīto parivajjeti, catutthena asammūḷho vinodeti. Paṭhamena nekkhammasukhappatti, itarehi pavivekaupasamasambodhisukhappattiyo hontīti daṭṭhabbā. Tathā vivekajapītisukhasamādhijapītisukhaappītijakāyasukhasatipārisuddhijaupekkhāsukhappattiyo etehi catūhi yathākkamaṃ hontīti. Evamanekaguṇānubandhehi catūhi adhiṭṭhānehi sabbapāramisamūhasaṅgaho veditabbo. Yathā ca catūhi adhiṭṭhānehi sabbapāramisaṅgaho, evaṃ karuṇāpaññāhipīti daṭṭhabbaṃ. Sabbopi hi bodhisambhāro karuṇāpaññāhi saṅgahito. Karuṇāpaññāpariggahitā hi dānādiguṇā mahābodhisambhārā bhavanti buddhattasiddhipariyosānāti evametāsaṃ saṅgaho veditabbo.

173什么是成就的方法？对于全部福德等资粮，为了正自觉，以无余累积、无缺实践的方式，以恭敬、尊重的方式，以不间断精勤的方式，以及长期坚持、中间不半途而废——这四种支分的勤行，是这些资粮的成就方法。另外，简要地说，对于已发愿者，灭尽对自己的爱，并增长对他人的爱，是这些资粮的成就方法。因为，为了证得正自觉而发大誓愿的菩萨，由于如实了知一切法而不染着，对自己的爱便彻底灭尽、耗尽；而当他以大悲心相应，将一切众生视如爱子时，他对众生的慈爱便不断增长。由此，这位大人适时、恰当地去除他人相续中的贪、嗔、痴，使悭吝等与菩提资粮对立的敌法远远离去，并以布施、爱语、利行、同事这四种摄事，依随四种依止，通过彻底摄受众生，引导他们进入三乘，并使其成熟。因为，大士的大智慧和大悲心，由布施所庄严；布施由爱语所庄严；爱语由利行所庄严；利行由同事所庄严和摄受。因为菩萨在一切存在状态中、一切处所，都与一切众生同甘共苦，所以成就了同事。当他成为佛陀以后，也还是以这些摄事——它们由四种依止所圆满、所增进——通过对众生作最极的摄受，来进行教导。因为，正自觉者的布施，是由‘舍’的依止所圆满、增进的；爱语是由‘真谛’的依止所圆满、增进的；利行是由‘智慧’的依止所圆满、增进的；同事是由‘寂静’的依止所圆满、增进的。而且，如来的同事，与所有声闻、辟支佛在般涅槃上是共通的。因为在那种状态下，他们无差别地合一。因此说：‘在解脱上并没有差别。’

Ko sampādanūpāyoti sakalassāpi puññādisambhārassa sammāsambodhiṃ, uddissa anavasesasambharaṇaṃ avekallakāritāyogena, tattha ca sakkaccakāritā ādarabahumānayogena, sātaccakāritā nirantarapayogena, cirakālādiyogo ca antarā avosānāpajjanenāti caturaṅgayogo etāsaṃ sampādanūpāyo. Apica samāsato katābhinīhārassa attani sinehassa pariyādānaṃ, paresu ca sinehassa parivaḍḍhanaṃ etāsaṃ sampādanūpāyo. Sammāsambodhisamadhigamāya hi katamahāpaṇidhānassa mahāsattassa yāthāvato parijānanena sabbesu dhammesu anupalittassa attani sineho parikkhayaṃ pariyādānaṃ gacchati, mahākaruṇāsamāyogavasena pana piye putte viya sabbasatte sampassamānassa tesu mettāsineho parivaḍḍhati. Tato ca taṃtadāvatthānurūpamattaparasantānesu lobhadosamohavigamena vidūrīkatamacchariyādibodhisambhārapaṭipakkho mahāpuriso dānapiyavacanaatthacariyāsamānattatāsaṅkhātehi catūhi saṅgahavatthūhi (dī. ni. 3.210; a. ni. 4.32) caturadhiṭṭhānānugatehi accantaṃ janassa saṅgahakaraṇavasena upari yānattaye avatāraṇaṃ paripācanañca karoti. Mahāsattānañhi mahāpaññā mahākaruṇā ca dānena alaṅkatā; dānaṃ piyavacanena; piyavacanaṃ atthacariyāya; atthacariyā samānattatāya alaṅkatā saṅgahitā ca. Sabbabhūtattabhūtassa hi bodhisattassa sabbattha samānasukhadukkhatāya samānattatāsiddhi. Buddhabhūto pana teheva saṅgahavatthūhi caturadhiṭṭhānaparipūritābhibuddhehi janassa accantikasaṅgahakaraṇena abhivinayanaṃ karoti. Dānañhi sammāsambuddhānaṃ cāgādhiṭṭhānena paripūritābhibuddhaṃ ; piyavacanaṃ saccādhiṭṭhānena; atthacariyā paññādhiṭṭhānena; samānattatā upasamādhiṭṭhānena paripūritābhibuddhā. Tathāgatānañhi sabbasāvakapaccekabuddhehi samānattatā parinibbāne. Tatra hi tesaṃ avisesato ekībhāvo. Tenevāha ‘‘natthi vimuttiyā nānatta’’nti.

174在这里有偈颂说：

Honti cettha –

175真实者，乐舍者，寂静者，具慧者，悲悯者，

‘‘Sacco cāgī upasanto, paññavā anukampako,

176已经积聚了所有资粮的人，还有什么事不能成就呢？

Sambhatasabbasambhāro, kaṃ nāmatthaṃ na sādhaye.

177大悲的导师，利益寻求者，中舍者，

Mahākāruṇiko satthā, hitesī ca upekkhako,

178于一切处无所期待，啊，真是奇妙的胜者！

Nirapekkho ca sabbattha, aho acchariyo jino.

179于一切法离染，于众生中舍，

Viratto sabbadhammesu, sattesu ca upekkhako,

180恒时致力于众生利益，啊，真是奇妙的胜者！

Sadā sattahite yutto, aho acchariyo jino.

181在一切时中，为了所有众生的利益与安乐，

Sabbadā sabbasattānaṃ, hitāya ca sukhāya ca,

182精勤不懈，从不厌倦，啊，真是奇妙的胜者！——《行藏》注疏·杂说320

Uyyutto akilāsū ca, aho acchariyo jino’’ti. (cariyā. aṭṭha. 320 pakiṇṇakakathā);

183需要多长时间才能成就呢？按下等界限来说，是四不可数劫加上十万劫；按中等界限来说，是八不可数劫加上十万劫；按上等界限来说，是十六不可数劫加上十万劫。而这些差别，依次应理解为基于慧增上、信增上、精进增上的不同。因为对于慧增上的人来说，信力较弱而智慧锋利；对于信增上的人来说，智慧中等；对于精进增上的人来说，智慧较弱。注疏中说：'应以智慧之力去证得正自觉。'不过，他们说，由于令解脱成熟的诸法有锐利、中等、微弱的差别，这三种分法也是恰当的。因为在发愿的那一刹那，菩萨有三种类型，即略说即知者、广说方知者和可引导者。其中，略说即知者，在正自觉者面前听闻一首四句偈，当第三句还没结束时，就已经具有能够证得六神通与无碍解俱的阿罗汉果的亲依止缘；第二类，在导师面前听闻一首四句偈，当第四句还没结束时，就已具有能够证得六神通俱的阿罗汉果的亲依止缘；第三类，在世尊面前听闻一首四句偈，直到整首偈颂全部结束，方才具有能够证得六神通俱的阿罗汉果的亲依止缘。这三类菩萨，在已发愿、得到授记之后，按照如前所述的时间差别，依次圆满诸波罗蜜，证得正自觉。然而，如果在相应的时间差别尚未圆满的情况下，即使那些大士日复一日地行持如同韦桑答拉布施那样的布施，并且依此相应而累积戒等一切波罗蜜法，说他们会在中途就成佛，这是没有道理的。为什么呢？因为智慧还没有成熟。就像在固定时限里成熟的庄稼，只能在限定的时间收获那样，正自觉也是在限定的时间里成就的。而在那当中，纵然用尽一切精进去努力，也不可能证得。因此应当明白：诸波罗蜜的圆满，若离如上所述的时间差别，是不会成就的。

Kittakena kālena sampādananti heṭṭhimena tāva paricchedena cattāri asaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca, majjhimena aṭṭhāsaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca, uparimena soḷasāsaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca, ete ca bhedā yathākkamaṃ paññādhikasaddhādhikavīriyādhikavasena ñātabbā. Paññādhikānañhi saddhā mandā hoti, paññā tikkhā. Saddhādhikānaṃ paññā majjhimā hoti, vīriyādhikānaṃ paññā mandā. Paññānubhāvena ca sammāsambodhi abhigantabbāti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Avisesena pana vimuttiparipācanīyānaṃ dhammānaṃ tikkhamajjhimamudubhāvena tayopete bhedā yuttāti vadanti. Tividhā hi bodhisattā abhinīhārakkhaṇe bhavanti ugghaṭitaññūvipañcitaññūneyyabhedena. Tesu ugghaṭitaññū sammāsambuddhassa sammukhā catuppadikaṃ gāthaṃ suṇanto tatiyapade apariyositeyeva chaabhiññāhi saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pattuṃ samatthupanissayo hoti, dutiyo satthu sammukhā catuppadikaṃ gāthaṃ suṇanto apariyositeyeva catutthapade chahi abhiññāhi arahattaṃ pattuṃ samatthupanissayo hoti, itaro bhagavato sammukhā catuppadikaṃ gāthaṃ sutvā pariyositāya gāthāya chahi abhiññāhi arahattaṃ pattuṃ samatthupanissayo bhavati. Tayopete vinā kālabhedena katābhinīhāraladdhabyākaraṇā pāramiyo pūrentā yathākkamaṃ yathāvuttabhedena kālena sammāsambodhiṃ pāpuṇanti. Tesu tesu pana kālabhedesu aparipuṇṇesu te te mahāsattā divase divase vessantaradānasadisaṃ dānaṃ dentāpi tadanurūpe sīlādisabbapāramidhamme ācinantāpi antarā buddhā bhavissantīti akāraṇametaṃ. Kasmā? Ñāṇassa aparipaccanato. Paricchinnakālanipphāditaṃ viya hi sassaṃ paricchinnakāle parinipphāditā sammāsambodhi. Tadantarā pana sabbussāhena vāyamantenāpi na sakkā pāpuṇitunti pāramipāripūrī yathāvuttakālavisesaṃ vinā na sampajjatīti veditabbaṃ.

184什么是利益呢？就是那些已经发愿的菩萨们——

Ko ānisaṃsoti ye te katābhinīhārānaṃ bodhisattānaṃ –

185这样具足一切支分的人，已决定趋向菩提；

‘‘Evaṃ sabbaṅgasampannā, bodhiyā niyatā narā;

186即使于长时轮回中流转，历经百千亿劫，

Saṃsaraṃ dīghamaddhānaṃ, kappakoṭisatehipi;

187他们不生于无间地狱，也不生于世界中间地狱等所说的——

Avīcimhi nuppajjanti, tathā lokantaresu cā’’ti. ādinā (abhi. aṭṭha. 1.nidānakathā; apa. aṭṭha. 1.dūrenidānakathā; jā. aṭṭha. 1.dūrenidānakathā; bu. vaṃ. aṭṭha. 27.dūrenidānakathā; cariyā. aṭṭha. pakiṇṇakakathā) –

188已经阐述了十八种不入不应处之方式的功德。又，如‘阿难，菩萨正念正知地从兜率天身没而入母胎’（《中部·三·199》）等所说的十六种稀有未曾有法之类别；如‘寒冷消退，炎热止息’等（《佛种姓·83》）所说；以及如‘舍利弗，当菩萨诞生时，此十千世界界震动、极震动、遍震动’等所说的三十二种前兆之类别；或者，又如‘菩萨的意愿成就，于业等获得自在’等在《本生》《佛种姓》等各处所示功德之类别，这些全都应知为此等波罗蜜的功德；同样，如所示差别的无贪、无瞋等功德对偶等，也应了知。

Aṭṭhārasa abhabbaṭṭhānānupagamanappakārā ānisaṃsā saṃvaṇṇitā. Ye ca ‘‘sato sampajāno ānanda bodhisatto tusitākāyā cavitvā mātukucchiṃ okkamī’’tiādinā (ma. ni. 3.199) soḷasa acchariyabbhutadhammappakārā, ye ca ‘‘sītaṃ byapagataṃ hoti, uṇhañca upasammatī’’tiādinā (bu. vaṃ. 83), ‘‘jāyamāne kho sāriputta bodhisatte ayaṃ dasasahassilokadhātu saṅkampati sampakampati sampavedhatī’’tiādinā ca dvattiṃsa pubbanimittappakārā, ye vā panaññepi ‘‘bodhisattānaṃ adhippāyasamijjhanaṃ kammādīsu vasībhāvo’’ti evamādayo tattha tattha jātakabuddhavaṃsādīsu dassitappakārā ānisaṃsā, te sabbepi etāsaṃ ānisaṃsā, tathā yathānidassitabhedā alobhādosādiguṇayugaḷādayo cāti veditabbā.

189问‘什么果？’简而言之，这些波罗蜜的果就是正自觉者的状态；详细来说，则是由三十二大人相（《长部·二·24》等；《三·168》等；《中部·二·385》）、八十随形好、身光一寻等无量功德聚所庄严的色身成就为依止，以及十力、四无畏、六不共智、十八不共佛法（《长部注·三·305》；《根本疏·二·经分别注释》）等为首，由数百千无量功德集所辉耀的法身荣光。然而，凡是佛功德，即使正自觉者经过多劫用言语来宣说，也无法穷尽；这就是它们的果。这是略说，详解应依据《佛种姓》《行藏》《本生》《大譬喻经》等来了解。

Kiṃphalanti samāsato tāva sammāsambuddhabhāvo etāsaṃ phalaṃ, vitthārato pana dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇa- (dī. ni. 2.24 ādayo; 3.168 ādayo; ma. ni. 2.385) asītianubyañjanabyāmappabhādianekaguṇagaṇasamujjalarūpakāyasampattiadhiṭṭhānā dasabalacatuvesārajjachaasādhāraṇañāṇaaṭṭhārasāveṇikabuddhadhamma- (dī. ni. aṭṭha. 3.305; mūlaṭī. 2.suttantabhājanīyavaṇṇanā) -pabhutianekasatasahassaguṇasamudayopasobhinī dhammakāyasirī, yāvatā pana buddhaguṇā ye anekehipi kappehi sammāsambuddhenāpi vācāya pariyosāpetuṃ na sakkā, idaṃ etāsaṃ phalanti ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana buddhavaṃsacariyāpiṭakajātakamahāpadānasuttādīnaṃ vasena veditabbo.

190‘圆满三十波罗蜜’是针对前面所说的行道、前面所说的波罗蜜分类的圆满状态而说的。虽然有很多大舍离属于布施波罗蜜，但为了显示特别舍离的状态以及极难行的状态，别立‘五种大舍离’；并且，正因如此，在肢节等舍离之外，别取眼睛舍离；虽然与所执取之物的舍离总相相同，但在财富国位等舍离之外，也另取妻儿舍离。前分加行，即连同称为‘去还业处’的前行道，成就神通等至，这称为前行。在布施等中成就特别殊胜的行道，称为前业行，被收录于《行藏》。或者有说：发愿是前行，布施等行道是前业行，或者以身远离而住独处是前业行。为了显示布施等及少欲等，以及轮回和涅槃中的过患功德，令众生建立并成熟于三菩提，而说之法，就是说法。为了亲属的利益而行，是亲族利行，这也是基于悲悯而行。‘等’字摄世间利行等。依业自性智，依无过失业处明处等之熟悉，依蕴处界等之熟悉，依审察三相，这智行就是慧行，它的本质即是般若波罗蜜，但为了显示智资粮，而别立。‘Koṭi’指边际，意思是究竟、最上。修习、广修四念住等，是连结。其中，‘修习’指令生起，‘广修’指令增长。通过摄取念住等，显示令行道达到顶峰；或者，具随观的念住等应看作此处所说的。‘以此发愿’等显示行道的开端，‘布施波罗蜜’等显示中段，‘四念住’等显示结束。

Yathāvuttāya paṭipadāya yathāvuttavibhāgānaṃ pāramīnaṃ pūritabhāvaṃ sandhāyāha ‘‘samatiṃsa pāramiyo pūretvā’’ti. Satipi mahāpariccāgānaṃ dānapāramibhāve pariccāgavisesabhāvadassanatthañceva sudukkarabhāvadassanatthañca ‘‘pañca mahāpariccāge’’ti visuṃ gahaṇaṃ, tatoyeva ca aṅgapariccāgato visuṃ nayanapariccāgaggahaṇaṃ, pariggahapariccāgabhāvasāmaññepi dhanarajjapariccāgato puttadārapariccāgaggahaṇañca kataṃ. Gatapaccāgatikavattasaṅkhātāya pubbabhāgapaṭipadāya saddhiṃ abhiññāsamāpattinipphādanaṃ pubbayogo. Dānādīsuyeva sātisayapaṭipattinipphādanaṃ pubbacariyā, yā cariyāpiṭakasaṅgahitā. Abhinīhāro pubbayogo, dānādipaṭipatti, kāyavivekavasena ekacariyā vā pubbacariyāti keci. Dānādīnañceva appicchatādīnañca saṃsāranibbānesu ādīnavānisaṃsādīnañca vibhāvanavasena sattānaṃ bodhittaye patiṭṭhāpanaparipācanavasena pavattā kathā dhammakkhānaṃ. Ñātīnaṃ atthacariyā ñātatthacariyā, sāpi karuṇāyanavaseneva. Ādi-saddena lokatthacariyādayo saṅgaṇhāti. Kammassakatāñāṇavasena, anavajjakammāyatanavijjāṭṭhānaparicayavasena, khandhāyatanādiparicayavasena, lakkhaṇattayatīraṇavasena ca ñāṇacāro buddhicariyā, sā pana atthato paññāpāramīyeva, ñāṇasambhāradassanatthaṃ visuṃ gahaṇaṃ. Koṭinti pariyanto, ukkaṃsoti attho. Cattāro satipaṭṭhāne bhāvetvā brūhetvāti sambandho. Tattha bhāvetvāti uppādetvā. Brūhetvāti vaḍḍhetvā. Satipaṭṭhānādiggahaṇena āgamanapaṭipadaṃ matthakaṃ pāpetvā dasseti, vipassanāsahagatā eva vā satipaṭṭhānādayo daṭṭhabbā. Ettha ca ‘‘yena abhinīhārenā’’tiādinā āgamanapaṭipadāya ādiṃ dasseti, ‘‘dānapāramī’’tiādinā majjhaṃ, ‘‘cattāro satipaṭṭhāne’’tiādinā pariyosānanti veditabbaṃ.

191‘刚诞生’指从手中脱出、瞬间诞生，并不是刚从母胎出来。因为刚出母胎的大士，最初由梵天用金网承接；从他们手中，四大天王用羚羊皮席承接；从他们手中，人们用细布垫承接，再脱离人手立在地上，正如世尊在《大本经》开示中所说的那样。‘白伞’指天界的白伞盖。‘被持’指被擎举。这里要知道，只提到伞盖，也就说到了宝剑等五种王权器杖。因为那时，宝剑、羽扇、拂子、白伞盖、头巾同时与伞盖一起出现。当时只显现伞盖等物品，而不见持伞盖的人。‘一切方’指十方。这遍观一切方，并不是在踏行七步之后才发生的。因为大士从人们手中脱出后，先看东方，那里的天人们用香花等供养，说：‘大人，这里没有任何人与你相类，何况更殊胜的呢？’这样遍观了四方、四维、下方、上方等一切方，没有看到任何与自己相类的人，于是说‘这是北方’，便朝那里踏了七步。‘āsabha’意为最高。‘agga’意为最第一。‘jeṭṭho seṭṭho’也是它的同义词。他宣告：‘这是最后一生，再也不会有后有了。’也就是在此生应证的阿拉汉果。

Sampatijātoti hatthato muccitvā muhuttajāto, na mātukucchito nikkhantamatto. Nikkhantamattañhi mahāsattaṃ paṭhamaṃ brahmāno suvaṇṇajālena paṭiggaṇhiṃsu, tesaṃ hatthato cattāro mahārājāno ajinappaveṇiyā, tesaṃ hatthato manussā dukūlacumbaṭakena paṭiggaṇhiṃsu, manussānaṃ hatthato muñcitvā pathaviyaṃ patiṭṭhitoti yathāha bhagavā mahāpadānadesanāyaṃ. Setamhi chatteti dibbasetacchatte. Anuhīramāneti dhāriyamāne. Ettha ca chattaggahaṇeneva khaggādīni pañca kakudhabhaṇḍānipi (jā. 2.19.72) vuttānevāti veditabbaṃ. Khaggatālavaṇṭamorahatthakavāḷabījanīuṇhīsapaṭṭāpi hi chattena saha tadā upaṭṭhitā ahesuṃ. Chattādīniyeva ca tadā paññāyiṃsu, na chattādigāhakā. Sabbā ca disāti dasapi disā. Nayidaṃ sabbadisāvilokanaṃ sattapadavītihāruttarakālaṃ daṭṭhabbaṃ. Mahāsatto hi manussānaṃ hatthato muccitvā puratthimadisaṃ olokesi, tattha devamanussā gandhamālādīhi pūjayamānā ‘‘mahāpurisa idha tumhehi sadisopi natthi, kuto uttaritaro’’ti āhaṃsu. Evaṃ catasso disā, catasso anudisā, heṭṭhā, uparīti sabbā disā anuviloketvā sabbattha attanā sadisaṃ adisvā ‘‘ayaṃ uttarā disā’’ti tattha sattapadavītihārena agamāsi. Āsabhinti uttamaṃ. Aggoti sabbapaṭhamo. Jeṭṭho seṭṭhoti ca tasseva vevacanaṃ. Ayamantimā jāti, natthi dāni punabbhavoti imasmiṃ attabhāve pattabbaṃ arahattaṃ byākāsi.

192原本简略地说“作为许多殊胜证得的先行征兆”，现在通过“因为那种……”等经文来详细说明。这里，“这”是指——

‘‘Anekesaṃ visesādhigamānaṃ pubbanimittabhāvenā’’ti saṅkhittena vuttamatthaṃ ‘‘yañhī’’tiādinā vitthārato dasseti. Tattha etthāti –

193有无数枝条、具千辐轮相，

‘‘Anekasākhañca sahassamaṇḍalaṃ,

194众天神在虚空中执持伞盖；

Chattaṃ marū dhārayumantalikkhe;

195金柄的拂尘扬起闪动，

Suvaṇṇadaṇḍā vītipatanti cāmarā,

196“那些持拂尘和伞盖者却不可见”（《经集》693）。

Na dissare cāmarachattagāhakā’’ti. (su. ni. 693);

197对于这首偈颂。由于一切知智在任何地方都无碍地运转，所以被称为无障智，因此说“获得一切知无障智”。“同样，这位世尊也达到了……作为……的先行征兆”——通过这句话，说明在殊胜的降生中，依于法性而生起的殊胜特性，是一切菩萨所共通的。因为他们都是波罗蜜的流果。

Imissā gāthāya. Sabbaññutaññāṇameva sabbattha appaṭihatacāratāya anāvaraṇañāṇanti āha ‘‘sabbaññutānāvaraṇañāṇapaṭilābhassā’’ti. ‘‘Tathā ayaṃ bhagavāpi gato…pe… pubbanimittabhāvenā’’ti etena abhijātiyaṃ dhammatāvasena uppajjanavisesā sabbabodhisattānaṃ sādhāraṇāti dasseti. Pāramitānissandā hi teti.

198「Vikkamī」：指行进。「Marū」：指众天神。「Samā」：指因为遍观时的平等性而等同、相似。因为大人（mahāpurisa）在观察一个方向时，其余方向也同样遍观，在任何地方，他的观察都没有障碍。或者，「Samā」指适合观察。因为那时，菩萨在各个方向所看到的，并不是不适宜观察的丑陋、恐怖、不平等之相。

Vikkamīti agamāsi. Marūti devā. Samāti vilokanasamatāya samā sadisiyo. Mahāpuriso hi yathā ekaṃ disaṃ vilokesi, evaṃ sesā disāpi, na katthaci vilokane vibandho tassa ahosīti. Samāti vā viloketuṃ yuttāti attho. Na hi tadā bodhisattassa virūpabībhacchavisamarūpāni viloketuṃ ayuttāni disāsu upaṭṭhahantīti.

199“如此，如来”──先通过身体行走的意义，用「gata」这个词来说明「如来」一词；现在再用智慧行走的意义来显示它，因此说“或者”等。其中，“以出离”指以无贪为主的善心生起。在这里，善法本身就是出离，而非指出家之类，也有人说是“以初禅”。“舍断”即断除。“已达”指已经证得、已经向上修行达到更殊胜的境界。或者，“舍断”指以断除为原因，或具有断除的特征。因为「pahāya」这个词兼有原因和特征的含义。此处所说的“行”，也就是通达，或修行之道，是指“以舍断爱欲等为原因而到达”。同时，也以舍断爱欲等作为其标志。对于“破”等词，也应同样理解。“以无嗔”就是通过慈爱。“以光明想”指通过使对象鲜明的作意而现起的光明之想。“以无散乱”就是通过定。“以法决定”指通过对善等诸法的如实确定，或者说是“通过有因缘的名色的确定”。

‘‘Evaṃ tathāgato’’ti kāyagamanaṭṭhena gata-saddena tathāgata-saddaṃ niddisitvā idāni ñāṇagamanaṭṭhena taṃ dassetuṃ ‘‘atha vā’’tiādimāha. Tattha nekkhammenāti alobhappadhānena kusalacittuppādena. Kusalā hi dhammā idha nekkhammaṃ, na pabbajjādayo, ‘‘paṭhamajjhānenā’’ti ca vadanti. Pahāyāti pajahitvā. Gato adhigato, paṭipanno uttarivisesanti attho. Pahāyāti vā pahānahetu, pahānalakkhaṇaṃ vā. Hetulakkhaṇattho hi ayaṃ pahāya-saddo. ‘‘Kāmacchandādippahānahetukaṃ gato’’ti hettha vuttaṃ gamanaṃ avabodho, paṭipatti eva vā. Kāmacchandādippahānena ca taṃ lakkhīyati. Esa nayo ‘‘padāletvā’’tiādīsupi. Abyāpādenāti mettāya. Ālokasaññāyāti vibhūtaṃ katvā manasikaraṇena upaṭṭhitaālokasañjānanena . Avikkhepenāti samādhinā. Dhammavavatthānenāti kusalādidhammānaṃ yāthāvavinicchayena, ‘‘sappaccayanāmarūpavavatthānenā’’tipi vadanti.

200这样，通过断除爱欲等盖，就像《分别论》第508句所说的“在世中断除贪求”等那样，显示了世尊在初禅的前行道中的如来状态。现在，为了借助方便，进一步通过八等至和十八种大观来显示这种状态，所以说“以智”等。因为对于正确把握名色并超越了疑惑的人，由于去除了成为障碍的痴，从而安住在遍知智中，无常想等就能成就。同样，在禅那等至中，以欢喜为特征的喜悦，当其中对禅那的不喜被一一清除时，便证得禅那等——因此，对于等至和观来说，除去不喜、破除无明等是方便。但就解说次第而言，应理解为：为了显示与盖本质相同的无明，也被包含在下分的盖中。因为盖如同门扇，是进入等至住的障碍，所以说“打开了‘盖门闩’”。正如“夜里寻思伺察后，白天从事各种工作”这句话所说的那样，寻与伺就像冒烟，所以说「寻与伺之烟」。虽然在初禅的近行处才断除苦，在第四禅的近行处才断除乐，但为了说明殊胜的断除，所以说“以第四禅断除了苦和乐”。

Evaṃ kāmacchandādinīvaraṇappahānena ‘‘abhijjhaṃ loke pahāyā’’tiādinā (vibha. 508) vuttāya paṭhamajjhānassa pubbabhāgapaṭipadāya bhagavato tathāgatabhāvaṃ dassetvā idāni saha upāyena aṭṭhahi samāpattīhi, aṭṭhārasahi ca mahāvipassanāhi taṃ dassetuṃ ‘‘ñāṇenā’’tiādimāha. Nāmarūpapariggahakaṅkhāvitaraṇānañhi vibandhabhūtassa mohassa dūrīkaraṇena ñātapariññāyaṃ ṭhitassa aniccasaññādayo sijjhanti, tathā jhānasamāpattīsu abhiratinimittena pāmojjena, tattha anabhiratiyā vinoditāya jhānādi samadhigamoti samāpattivipassanānaṃ arativinodanaavijjāpadālanādi upāyo, uppaṭipāṭiniddeso pana nīvaraṇasabhāvāya avijjāya heṭṭhā nīvaraṇesupi saṅgahadassanatthanti daṭṭhabbaṃ. Samāpattivihārappavesavibandhanena nīvaraṇāni kavāṭasadisānīti āha ‘‘nīvaraṇakavāṭaṃ ugghāṭetvā’’ti. ‘‘Rattiṃ vitakketvā vicāretvā divā kammante payojetī’’ti vuttaṭṭhāne viya vitakkavicārā dhūmāyanāti adhippetāti āha ‘‘vitakkavicāradhūma’’nti. Kiñcāpi paṭhamajjhānūpacāreyeva ca dukkhaṃ, catutthajjhānūpacāreyeva sukhaṃ pahīyati, atisayappahānaṃ pana sandhāyāha ‘‘catutthajjhānena sukhadukkhaṃ pahāyā’’ti.

201「无常者」，即观无常就是「无常随观」，这是执取三界诸法无常性而生起的观的名字。「常想」，是指对于有为法，如此生起的邪想：“这些是常，是恒”。应当知道，这里以想为首，也包含了邪见和心。这个道理在后面诸门也同样适用。「厌离随观」，就是以对诸行产生厌离的方式而转起的随观。「喜」，是与喜悦相伴的渴爱。同样，「离贪随观」，就是以离染的方式转起的随观。「寂灭随观」，是对诸行寂灭的随观；或者这样随观：“那些诸行确实会灭尽，未来不会由于集起而再生”，这就是寂灭随观。因此说“以寂灭随观寂灭，而不集起”。因为此时想要解脱的意欲已达强力。「舍遣随观」，是以舍遣的方式转起的随观，因为这是依审察而安住。「执取」，是以常等想而执取。「密集之想」，是根据相续、聚集、作用和所缘的密集，而执取为单一整体的想。「积集」，就是造作。「变易」，是殊胜分位差别的转起。「恒常想」，是执取为坚实、牢固的想。「相」，是指依聚集等密集，以及依作用的界限，而将诸行执取为有形相。「依止」，是贪等依止，而其本质是依于渴爱，从而倾向于诸行。

Aniccassa, aniccanti anupassanā aniccānupassanā, tebhūmakadhammānaṃ aniccataṃ gahetvā pavattāya vipassanāyetaṃ nāmaṃ. Niccasaññanti saṅkhatadhamme ‘‘niccā, sassatā’’ti evaṃ pavattamicchāsaññaṃ , saññāsīsena diṭṭhicittānampi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Esa nayo ito paresupi. Nibbidānupassanāyāti saṅkhāresu nibbijjanākārena pavattāya anupassanāya. Nandinti sappītikataṇhaṃ. Tathā virāgānupassanāyāti virajjanākārena pavattāya anupassanāya. Nirodhānupassanāyāti saṅkhārānaṃ nirodhassa anupassanāya. ‘‘Te saṅkhārā nirujjhantiyeva, āyatiṃ samudayavasena na uppajjantī’’ti evaṃ vā anupassanā nirodhānupassanā. Tenevāha ‘‘nirodhānupassanāya nirodheti, no samudetī’’ti. Muñcitukamyatā hi ayaṃ balappattāti. Paṭinissajjanākārena pavattā anupassanā paṭinissaggānupassanā. Paṭisaṅkhā santiṭṭhanā hi ayaṃ. Ādānanti niccādivasena gahaṇaṃ. Santatisamūhakiccārammaṇānaṃ vasena ekattaggahaṇaṃ ghanasaññā. Āyūhanaṃ abhisaṅkharaṇaṃ. Avatthāvisesāpatti vipariṇāmo. Dhuvasaññanti thirabhāvaggahaṇaṃ. Nimittanti samūhādighanavasena, sakiccaparicchedatāya ca saṅkhārānaṃ saviggahaggahaṇaṃ. Paṇidhinti rāgādipaṇidhiṃ, sā panatthato taṇhānaṃ vasena saṅkhāresu ninnatā.

202「执取」，即执取我见。以无常、苦等简择一切法，为「增上慧法观」。「执取坚实之执取」，是在非坚实中执取坚实的颠倒。「认为世界由自在天所造等而生起」的执取，是「痴迷执取」。然而，有些人说：「例如‘过去世我是否存在’等这般生起的疑惑，就是痴迷执取」。在诸行中执取它们为避难所、救护所，是「阿赖耶执取」。依据「乐于阿赖耶，欣求阿赖耶」这样的说法，阿赖耶即是渴爱，而正是那个渴爱，以对眼等、色等执取的方式转起，所以有些人称之为「阿赖耶执取」。「审察随观」，是像「这样的诸行被舍遣」这样转起的智慧。「还灭随观」，因为舍离了流转，还灭即是涅槃，而在那里以作所缘的方式转起随观，它是种姓地的还灭随观。「系缚执取」，是以结缚的方式对诸行进行执取。「与见俱」，即与见同生、同存，同断、同一处。说「粗」，是相对于上分道所断的烦恼而言；否则，相对于第二道所断的来说，那些可见而应断的也可称为粗。「与细俱行」，即是微细，这是相对于下分道所断而言。「一切烦恼」，指剩余的一切烦恼，因为初道等已经断除的烦恼，不会再被断除。

Abhinivesanti attānudiṭṭhiṃ. Aniccadukkhādivasena sabbadhammatīraṇaṃ adhipaññādhammavipassanā. Sārādānābhinivesanti asāre sāraggahaṇavipallāsaṃ. ‘‘Issarakuttādivasena loko samuppanno’’ti abhiniveso sammohābhiniveso. Keci pana ‘‘ahosiṃ nu kho ahamatītamaddhānantiādinā pavattasaṃsayāpatti sammohābhiniveso’’ti vadanti. Saṅkhāresu leṇatāṇabhāvaggahaṇaṃ ālayābhiniveso. ‘‘Ālayaratā ālayasamuditā’’ti vacanato ālayo taṇhā, sāyeva cakkhādīsu rūpādīsu ca abhinivisanavasena pavattiyā ālayābhinivesoti keci. ‘‘Evaṃvidhā saṅkhārā paṭinissajjīyantī’’ti pavattaṃ ñāṇaṃ paṭisaṅkhānupassanā. Vaṭṭato vigatattā vivaṭṭaṃ nibbānaṃ, tattha ārammaṇakaraṇasaṅkhātena anupassanena pavattiyā vivaṭṭānupassanā gotrabhu. Saṃyogābhinivesanti saṃyujjanavasena saṅkhāresu abhinivisanaṃ. Diṭṭhekaṭṭheti diṭṭhiyā sahajātekaṭṭhe, pahānekaṭṭhe ca. ‘‘Oḷārike’’ti uparimaggavajjhe kilese apekkhitvā vuttaṃ, aññathā dassanapahātabbāpi dutiyamaggavajjhehi oḷārikāti. Aṇusahagateti aṇubhūte, idaṃ heṭṭhimamaggavajjhe apekkhitvā vuttaṃ. Sabbakileseti avasiṭṭhasabbakilese. Na hi paṭhamādimaggehi pahīnā kilesā puna pahīyantīti.

203「硬性」，是坚硬的状态。「流溢」，是流动的状态。「支持」，就像用世间风让气囊膨胀那样，某一聚中的各个聚因此而膨胀，或者因此得以站立的状态就是支持。在虽然存在不同的聚，而此聚与彼聚彼此不相接触的情况下，各个聚彼此别异，色的边际便是虚空。对于成为它们界限的那个虚空，它与它们确实不相接触。如果不是这样的话，诸大种的界限自性就无法成立，因为会变成周遍。不周遍就是不相接触。在一个聚中，诸大种的界限，与它们自己也不相接触，这就叫「不相触之相」。因此，世尊在界差别的解说中说：「为四大种所不触」（《法集论》637）。

Kakkhaḷattaṃ kaṭhinabhāvo. Paggharaṇaṃ dravabhāvo. Lokiyavāyunā bhastassa viya yena taṃtaṃkalāpassa uddhumāyanaṃ, thambhabhāvo vā, taṃ vitthambhanaṃ. Vijjamānepi kalāpantarabhūtānaṃ kalāpantarabhūtehi asamphuṭṭhabhāve, taṃtaṃbhūtavivittatā rūpapariyanto ākāsoti yesaṃ yo paricchedo, tehi so asamphuṭṭhova, aññathā bhūtānaṃ paricchedasabhāvo na siyā byāpībhāvāpattito . Abyāpitā hi asamphuṭṭhatāti. Yasmiṃ kalāpe bhūtānaṃ paricchedo, tehi asamphuṭṭhabhāvo asamphuṭṭhalakkhaṇaṃ. Tenāha bhagavā ākāsadhātuniddese ‘‘asamphuṭṭhaṃ catūhi mahābhūtehī’’ti (dha. sa. 637).

204「坏灭」，就是当违逆的因缘会集时，生起不同的结果。由于思为主导，所以对于行蕴诸法，以思为代表而说：「诸行的「造作之相」」。实际上，在经教的行蕴分别中，如「眼触所生思」等（《分别论》92），只对思进行了分别，而具有造作相的正是思。正如所说的：「在那里，什么是福行？即属于欲界的善思」（《分别论》226）等。「遍满」，是令其广大的状态。「于不信」，是由不信之因而说的，这里处格表示原因。这个道理对于「懈怠」等也适用。「寂止之相」，是身和心热恼止息的相。当安住在远离昏沉和掉举的增上心时，在策励、抑制和令心喜悦的修习过程中，能够保持平等中捨，因为断除了偏执。

Virodhipaccayasannipāte visadisuppatti ruppanaṃ. Cetanāpadhānattā saṅkhārakkhandhadhammānaṃ cetanāvasenetaṃ vuttaṃ ‘‘saṅkhārānaṃ abhisaṅkharaṇalakkhaṇa’’nti. Tathā hi suttantabhājanīye saṅkhārakkhandhavibhaṅge ‘‘cakkhusamphassajā cetanā’’tiādinā (vibha. 92) cetanāva vibhattā, abhisaṅkharaṇalakkhaṇā ca cetanā. Yathāha ‘‘tattha katamo puññābhisaṅkhāro? Kusalā cetanā kāmāvacarā’’tiādi (vibha. 226). Pharaṇaṃ savipphārikatā. Assaddhiyeti assaddhiyahetu, nimittatthe bhummaṃ. Esa nayo ‘‘kosajje’’tiādīsu. Vūpasamalakkhaṇanti kāyacittapariḷāhūpasamalakkhaṇaṃ. Līnuddhaccarahite adhicitte pavattamāne paggahaniggahasampahaṃsanesu abyāvaṭatāya ajjhupekkhanaṃ paṭisaṅkhānaṃ pakkhapātupacchedato.

205妄语等的作用是欺诳等，它们是粗恶、不摄受的。与此相反，正语能够摄受，因为它润滑，能摄受相应的法，也能摄受听闻正语所生善说的人，所以正语有「摄受之相」。身业能发起身体应当做的事情；而自己发动并策励，就是「策励」。因此，名为正业的离，应当视为有「策励之相」；或者说，在相应法中，如同提起负担一般，提起身体的行为就是策励。对于活命的有情，或者说对于相应法的命根延续，或者单就活命而言，清净就是澄净。对于自己相应的心，不让它落入染污的部分，而正确地策励它，这就是「策励」。

Musāvādādīnaṃ visaṃvādanādikiccatāya lūkhānaṃ apariggāhakānaṃ paṭipakkhabhāvato pariggāhikā sammāvācā siniddhabhāvato sampayuttadhamme, sammāvācāpaccayasubhāsitānaṃ sotārañca puggalaṃ pariggaṇhātīti sā pariggahalakkhaṇā sammāvācā. Kāyikakiriyā kiñci kattabbaṃ samuṭṭhāpeti. Sayañca samuṭṭhahanaṃ ghaṭanaṃ hotīti sammākammantasaṅkhātā virati samuṭṭhānalakkhaṇā daṭṭhabbā, sampayuttadhammānaṃ vā ukkhipanaṃ samuṭṭhāpanaṃ kāyikakiriyāya bhārukkhipanaṃ viya. Jīvamānassa sattassa, sampayuttadhammānaṃ vā jīvitindriyavuttiyā, ājīvasseva vā suddhi vodānaṃ. Sasampayuttadhammassa cittassa saṃkilesapakkhe patituṃ adatvā sammadeva paggaṇhanaṃ paggaho.

206在这里，「诸行」是指「思」，所以说「诸行的「思相」」。「弯曲」，是朝向所缘的状态。「处转起」，是指依于诸处，而有被称为「寿」的心和心所的转起。所谓「以渴爱为因相」，是指成为轮回的能生因；而道的因相则是能够到达涅槃，这就是它们之间的差别。

‘‘Saṅkhārā’’ti idha cetanā adhippetāti vuttaṃ ‘‘saṅkhārānaṃ cetanālakkhaṇa’’nti. Namanaṃ ārammaṇābhimukhabhāvo. Āyatanaṃpavattanaṃ. Āyatanānaṃ vasena hi āyasaṅkhātānaṃ cittacetasikānaṃ pavatti. Taṇhāya hetulakkhaṇanti vaṭṭassa janakahetubhāvo, maggassa pana nibbānasampāpakattanti ayameva tesaṃ viseso.

207「如性相」：即不颠倒的自性。「一味」：即不相逾越、无增无减的状态。「双运」：即止与观，也有人说为「信与慧、策励与安住」。

Tathalakkhaṇaṃ aviparītasabhāvo. Ekaraso aññamaññānativattanaṃ anūnādhikabhāvo. Yuganaddhā samathavipassanāva, ‘‘saddhāpaññā paggahāvikkhepā’’tipi vadanti.

208「尽」：因为它灭尽烦恼，故称为尽，即道。「不生」：因为它以不再生起为终极，故称为不生，即果。「轻安」：即烦恼的止息。

Khiṇoti kileseti khayo, maggo. Anuppādapariyosānatāya anuppādo, phalaṃ. Passaddhi kilesavūpasamo.

209「欲的」：指想要作的欲。「根相」：是作为根本的特相。「生起相」：由于令所缘呈现，而成为相应法生起之因。「和合」：由境等的聚集而应被了知的形态，也就是所谓的「集会」；或者说，与相应法一起被等同地放置于此，故为「和合」，即触。「集起」：因为它们一起流入、聚集于此，故为集起。这是这样说的：离开受就不能转起的相应法，好像以体验受为因由而集入一般。「首领相」：如同椽之聚集于栋，在相应法中成为首领的状态。「从此更上」：指从那个之后，或者是那些相应法中更上的殊胜者，因为善法是以慧为最上的。「解脱的」：指果的。因为那个果在戒等功德精髓中，以最为殊胜的状态而为精髓。应知此相的分别，是依六界、五禅支等，随顺诸经句，以及依古注疏中所传的方法而作的。同样地，有些法虽已说过，为了显示另一方面的含义而再次指出；也正是因此，随顺「善法以欲为根，以作意为生起，以触为和合，以受为集起」、「善法以慧为最上」、「此梵行以解脱为精髓」、「贤友，梵行是以涅槃为深入、以涅槃为究竟」等经句，而说了「欲的根相」等等。

Chandassāti kattukamyatāchandassa. Mūlalakkhaṇaṃ patiṭṭhābhāvo. Samuṭṭhāpanalakkhaṇaṃ ārammaṇapaṭipādakatāya sampayuttadhammānaṃ uppattihetutā. Samodhānaṃ visayādisannipātena gahetabbākāro, yā ‘‘saṅgatī’’ti vuccati. Samaṃ saha odahanti anena sampayuttadhammāti vā samodhānaṃ, phasso. Samosaranti sannipatanti etthāti samosaraṇaṃ. Vedanāya vinā appavattamānā sampayuttadhammā vedanānubhavananimittaṃ samosaṭā viya hontīti evaṃ vuttaṃ. Gopānasīnaṃ kūṭaṃ viya sampayuttānaṃ pāmokkhabhāvo pamukhalakkhaṇaṃ. Tato, tesaṃ vā sampayuttadhammānaṃ uttari padhānanti taduttari. Paññuttarā hi kusalā dhammā. Vimuttiyāti phalassa. Tañhi sīlādiguṇasārassa paramukkaṃsabhāvena sāraṃ. Ayañca lakkhaṇavibhāgo chadhātupañcajhānaṅgādivasena taṃtaṃsuttapadānusārena, porāṇaṭṭhakathāya āgatanayena ca katoti daṭṭhabbaṃ. Tathā hi vuttopi koci dhammo pariyāyantarappakāsanatthaṃ puna dassito, tato eva ca ‘‘chandamūlakā kusalā dhammā manasikārasamuṭṭhānā, phassasamodhānā, vedanāsamosaraṇā’’ti, ‘‘paññuttarā kusalā dhammā’’ti, ‘‘vimuttisāramidaṃ brahmacariya’’nti, ‘‘nibbānogadhañhi āvuso brahmacariyaṃ nibbānapariyosāna’’nti ca suttapadānaṃ vasena ‘‘chandassa mūlalakkhaṇa’’ntiādi vuttaṃ.

210「如法」：名为四圣谛，因为它们是不颠倒的自性。「如」：因为它们具有彼自性。「不虚妄」：因为它们没有虚诳的自性。「不异」：因为它们没有其他的状态。

Tathadhammānāma cattāri ariyasaccāni aviparītasabhāvattā. Tathāni taṃsabhāvattā. Avitathāni amusāsabhāvattā. Anaññathāni aññākārarahitattā.

211「生缘所生、所集起之义」：即由生为缘而生起后，与相应之缘相符而次第生起的状态，也就是随转之义。或者，「所生义」与「所集起义」合为「所生所集起义」。老死并非没有生而能生起，也不是离开生而从其他生起，这就是「生缘所生义」。在此，这样那样地从生而集起，这就是「生缘所集起义」。意思是，怎样的生、怎样做缘，便会有与之相应的显现。「无明对诸行的缘义」：在此，无明确实是诸行的缘，离开了无明，诸行也不会生起。怎样的无明、对怎样的诸行、怎样成为缘，这就是无明对诸行的缘义，也就是缘的状态。

Jātipaccayasambhūtasamudāgataṭṭhoti jātipaccayā sambhūtaṃ hutvā sahitassa attano paccayānurūpassa uddhaṃ uddhaṃ āgatabhāvo, anupavattatthoti attho. Atha vā sambhūtaṭṭho ca samudāgataṭṭho ca sambhūtasamudāgataṭṭho, na jātito jarāmaraṇaṃ na hoti, na ca jātiṃ vinā aññato hotīti jātipaccayasambhūtaṭṭho. Itthañca jātito samudāgacchatīti jātipaccayasamudāgataṭṭho. Yā yā jāti yathā yathā paccayo hoti, tadanurūpaṃ pātubhāvoti attho. Avijjāya saṅkhārānaṃ paccayaṭṭhoti etthāpi na avijjā saṅkhārānaṃ paccayo na hoti, na ca avijjaṃ vinā saṅkhārā uppajjanti. Yā yā avijjā yesaṃ yesaṃ saṅkhārānaṃ yathā yathā paccayo hoti, ayaṃ avijjāya saṅkhārānaṃ paccayaṭṭho, paccayabhāvoti attho.

212上下文联系是：「世尊知见彼」。应连接为「由彼世尊所分别解说的那个」。「那个」指色处。「可爱、不可意等」的「等」字包含了中等，以及过去、未来、现在、小、内、外、彼二者等类别。通过可得的词句：如说「色处为所见，声处为所闻，香处、味处、触处为所觉，一切色为意所识」，因此「所见」与「所识」这两个词在色所缘中可得。即如「色所缘为可爱、不可意、中等的、小的、过去的、未来的、现在的、内的、外的、所见的、所识的、色、色处、色界、颜色、有对、有见、青、黄」等众多名称。「以十三种转起」是指《色品》中出现的十三个解说转起，而在每一个转起中，依四类四类的安立方式，故说「以五十二种方式」。「如实」是由于不颠倒地见，以及宣说不退转的法。「知」、「遍知」是通过显示现在与过去时的智生起，也应知未来时的智生起已被说示。「了知」一词应知是不涉及时间的特殊用法，如同「所见、所闻、所觉」等中的用法。「不现起」是不以自我、我所的方式去执取。「如来」一词的构词应如此了知：对于色所缘等诸法，它们有怎样的自性，是怎样的种类，他便那样地去见、去知、去行，故为如来。然而有些人这样解释：「依据语法规则，或如『毕宿腹』等词的增减方式，将『见』字去掉，『来』字加上，成为如来。」

Bhagavā taṃ jānāti passatīti sambandho. Tenāti bhagavatā. Taṃ vibhajjamānanti yojetabbaṃ. Tanti rūpāyatanaṃ. Iṭṭhāniṭṭhādīti ādi-saddena majjhattaṃ saṅgaṇhāti, tathā atītānāgatapaccuppannaparittaajjhattabahiddhātadubhayādibhedaṃ. Labbhamānakapadavasenāti ‘‘rūpāyatanaṃ diṭṭhaṃ saddāyatanaṃ sutaṃ gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ mutaṃ, sabbaṃ rūpaṃ manasā viññāta’’nti (dha. sa. 966) vacanato diṭṭhapadañca viññātapadañca rūpārammaṇe labbhati. ‘‘Rūpārammaṇaṃ iṭṭhaṃ aniṭṭhaṃ majjhattaṃ parittaṃ atītaṃ anāgataṃ paccuppannaṃ ajjhattaṃ bahiddhā diṭṭhaṃ viññātaṃ rūpaṃ rūpāyatanaṃ rūpadhātu vaṇṇanibhā sanidassanaṃ sappaṭighaṃ nīlaṃ pītaka’’nti evamādīhi anekehi nāmehi. ‘‘Terasahi vārehī’’ti rūpakaṇḍe (dha. sa. 614 ādayo) āgate terasa niddesavāre sandhāyāha. Ekekasmiñca vāre catunnaṃ catunnaṃ vavatthāpananayānaṃ vasena ‘‘dvipaññāsāyanayehī’’ti āha. Tathameva aviparītadassitāya, appaṭivattiyadesanatāya ca. Jānāmi abbhaññāsinti vattamānātītakālesu ñāṇappavattidassanena anāgatepi ñāṇappavatti vuttāyevāti daṭṭhabbā. Vidita-saddo anāmaṭṭhakālaviseso veditabbo, ‘‘diṭṭhaṃ sutaṃ muta’’ntiādīsu (dha. sa. 966) viya. Na upaṭṭhāsīti attattaniyavasena na upagacchi. Yathā rūpārammaṇādayo dhammā yaṃsabhāvā yaṃpakārā ca, tathā ne passati jānāti gacchatīti tathāgatoti evaṃ padasambhavo veditabbo. Keci pana ‘‘niruttinayena pisodarādipakkhepena vā dassī-saddassa lopaṃ, āgata-saddassa cāgamaṃ katvā tathāgato’’ti vaṇṇenti.

213由于没有任何过失，所以就称为「无可呵责」。因为没有需要添加的东西，就称为「无不足」。因为没有需要去掉的东西，就称为「无多余」。由于在义理、文句等方面都成就圆满，所以是「一切行相完全圆满」。「非其他」是通过排除的方式，来成立「正是那样」这句话所要表达的道理。由此就显示出：如来为了某个目的而宣说，就必定能够成就那个目的；这样，如来完全按照所说的那样去实行，正是如此，这就表明了如来的教法是不颠倒的。「说义」：由这个词可以显示，因为如实而说，所以称为如来，这里按照语法规则把字母‘达’变成了‘塔’（tathā + gata→tathāgata）。

Niddosatāya anupavajjaṃ. Pakkhipitabbābhāvena anūnaṃ. Apanetabbābhāvena anadhikaṃ. Atthabyañjanādisampattiyā sabbākāraparipuṇṇaṃ. No aññathāti ‘‘tathevā’’ti vuttamevatthaṃ byatirekena sampādeti. Tena yadatthaṃ bhāsitaṃ, ekantena tadatthanipphādanato yathā bhāsitaṃ bhagavatā, tathevāti aviparītadesanataṃ dasseti. ‘‘Gadattho’’ti etena tathaṃ gadatīti tathāgatoti da-kārassa ta-kāro kato niruttinayenāti dasseti.

214「他已如此去」故为如来，而「去」意指身体或语言的活动。当说「如此」时，由于「那」、「此」等词之间具有不离的关联性，「如同」这个意思便自然成立。而身语行为相互随顺，当有说话意愿时，身体与语言即以相关联的方式呈现。为了显示此义，故说「因为世尊」等。然而，在此义中，「因如实说而为如来」这一含义也已成立。但此义前已以另一种方式显示，故说「如是，因如此行而为如来」。

Tathā gatamassāti tathāgato, gatanti ca kāyassa vācāya vā pavattīti attho. Tathāti ca vutte yaṃtaṃ-saddānaṃ abyabhicārisambandhitāya ‘‘yathā’’ti ayamattho upaṭṭhitoyeva hoti. Kāyavacīkiriyānañca aññamaññānulomena vacanicchāyaṃ, kāyassa vācā, vācāya ca kāyo sambandhībhāvena upatiṭṭhatīti imamatthaṃ dassento āha ‘‘bhagavato hī’’tiādi. Imasmiṃ pana atthe tathāvāditāya tathāgatoti ayampi attho siddho hoti. So pana pubbe pakārantarena dassitoti āha ‘‘evaṃ tathākāritāya tathāgato’’ti.

215「在横向无量的世界界域中」——以此遮破某些人所说的「如同横向一样，上下也存在世界界域」之论。说法之庄严即是说法庄严时，如「福德所成、布施所成」等语。

‘‘Tiriyaṃaparimāṇāsu lokadhātūsū’’ti etena yadeke ‘‘tiriyaṃ viya upari adho ca santi lokadhātuyo’’ti vadanti, taṃ paṭisedheti. Desanāvilāsoyeva desanāvilāsamayo yathā ‘‘puññamayaṃ, dānamaya’’ntiādīsu.

216由于前缀和不变化词在与表义词共置时，以阐明其义的方式转起，故「去」一词本身即说「已了知」义与「已过去」义，因此说：「『去』是已了知、已过去」。或者，从发愿开始直至正觉之间，于大菩提乘的修行中，无退转、住着、杂染之过失，故如其誓愿而行，即随顺发愿而行道，故为如来。或者，由于具大神力，以无碍解的最胜证得及无障故，于任何处皆无阻碍，故其身、语、意之去、行、转起皆如其意欲而行，故为如来。又因世间中「种类」、「相应」、「去」、「行相」等词被视为同义，故如毗婆尸等世尊为如是种类，此世尊亦为如是种类，故为如来。如彼等世尊为如是相应，此世尊亦为如是相应，故为如来。或者，因「谛」、「真实」、「如」是智的同义语，故以如智而来，故为如来。应如此了知「如来」一词之义——

Upasagganipātānaṃ vācakasaddasannidhāne tadatthajotanabhāvena pavattanato gata-saddoyeva avagatatthaṃ atītatthañca vadatīti āha ‘‘gatoti avagato atīto’’ti. Atha vā abhinīhārato paṭṭhāya yāva sambodhi, etthantare mahābodhiyānapaṭipattiyā hānaṭhānasaṃkilesanivattīnaṃ abhāvato yathā paṇidhānaṃ, tathā gato abhinīhārānurūpaṃ paṭipannoti tathāgato. Atha vā mahiddhikatāya, paṭisambhidānaṃ ukkaṃsādhigamena anāvaraṇatāya ca katthaci paṭighātābhāvato yathā ruci, tathā kāyavacīcittānaṃ gatāni gamanāni pavattiyo etassāti tathāgato. Yasmā ca loke vidhayuttagatapakāra-saddā samānatthā dissanti, tasmā yathā vidhā vipassīādayo bhagavanto, ayampi bhagavā tathā vidhoti tathāgato. Yathā yuttā ca te bhagavanto ayampi bhagavā tathā yuttoti tathāgato. Atha vā yasmā saccaṃ tacchaṃ tathanti ñāṇassetaṃ adhivacanaṃ, tasmā tathena ñāṇena āgatoti tathāgatoti. Evampi tathāgata-saddassa attho veditabbo –

217舍弃了贪欲等种种垢秽，如实地到达；

‘‘Pahāya kāmādimale yathā gatā,

218以定与智，毗婆尸等诸佛如是去；

Samādhiñāṇehi vipassiādayo;

219这位大仙、释迦牟尼、光辉的持有者，

Mahesino sakyamunī jutindharo,

220是如来，因此被尊为如来。

Tathāgato tena tathāgato mato.

221且如实了知界、处等之相，

Tathañca dhātāyatanādilakkhaṇaṃ,

222从自性、共相、区分与差别而了知；

Sabhāvasāmaññavibhāgabhedato;

223胜者以自生智通达，

Sayambhuñāṇena jino samāgato,

224所以，这位「释迦族牛王」被称为「如来」。

Tathāgato vuccati sakyapuṅgavo.

225「如」即诸谛，以周遍眼——一切知眼，如实见；

Tathāni saccāni samantacakkhunā,

226及此缘性，于一切处如实见；

Tathā idappaccayatā ca sabbaso;

227由于以无需他引之智，如实地阐明，

Anaññaneyyena yato vibhāvitā,

228因此，彼如实者、胜者被称为如来。

Yāthāvato tena jino tathāgato.

229即使处在种种不同的世间界中，

Anekabhedāsupi lokadhātusu,

230胜者于色处等行境中，

Jinassa rūpāyatanādigocare;

231其如实见有种种差别，

Vicittabhedaṃ tathameva dassanaṃ,

232因此，如来是普眼者。

Tathāgato tena samantalocano.

233而且因为他如实地宣说法，

Yato ca dhammaṃ tathameva bhāsati,

234且其语业与自身相符顺，

Karoti vācāyanuloma mattano;

235以功德胜伏世间而行，

Guṇehi lokaṃ abhibhuyya iriyati,

236因此，如来也是「世间导师」。

Tathāgato tenapi lokanāyako.

237随其发愿，随其意欲，

Yathābhinīhāramato yathāruci,

238随其语、身、心之转起；

Pavattavācātanucittabhāvato;

239如过去大仙们为如是种类、以如是方式，

Yathāvidhā yena purā mahesino,

240胜者如来亦为如是种类、以如是方式。

Tathāvidho tena jino tathāgato’’ti. (itivu. aṭṭha. 38);

241此摄颂仅为纲要。何以故？如「不放逸」句，因其总摄一切法之修行与一切佛陀功德。故说「以一切行相」等。

Saṅgahagāthā mukhamattameva. Kasmā? Appamādapadaṃ viya sakaladhammapaṭipattiyā sabbabuddhaguṇānaṃ saṅgāhakattā. Tenevāha ‘‘sabbākārenā’’tiādi.

242「他问『那是哪个？』」——以此显示「比丘们，哪个是彼……」等语并非一般性的提问。为显明其特殊提问性，故以引义方式开示《大义释》中所有提问，如「其中，何为提问……」等。其中之「其中」，即指「他问『那是哪个？』」中此一般性提问语所在之处。

‘‘Taṃkatamanti pucchatī’’ti etena ‘‘katamañca taṃ bhikkhave’’tiādivacanassa sāmaññato pucchābhāvo dassito avisesato hi tassa pucchāvisesabhāvañāpanatthaṃ mahāniddese āgatā sabbāva pucchā atthuddhāranayena dasseti ‘‘tattha pucchā nāmā’’tiādinā. Tattha tatthāti ‘‘taṃ katamanti pucchatī’’ti ettha yadetaṃ sāmaññato pucchāvacanaṃ, tasmiṃ.

243「相」：指任何想要了知的某种自性。「未被知」：指以任何智都未曾知的状态。「未被见」：以作为见的智，如现量般未被见的状态。「未被衡量」：以「此有几何」等作为衡量之智而未被衡量的状态。「未被审察」：以审察之智未完成智行之终结的状态。「未彰显」：于智不显现的状态。「未令彰显」：未被智所彰显的状态。能令未见者得照了，故为「未见之照明」。能令已见者得合会，故为「已见之合会」，即依论议而作决断。能令疑得断，故为「疑之断除」。征求同意而问，故为「同意问」。如「比丘们，汝等于此作何想？」等问，即是问「汝等之同意为何？」，故为同意问。「欲说」：指因欲说故。

Lakkhaṇanti ñātuṃ icchito yo koci sabhāvo. ‘‘Aññāta’’nti yena kenaci ñāṇena aññātabhāvamāha, ‘‘adiṭṭha’’nti dassanabhūtena ñāṇena paccakkhaṃ viya adiṭṭhataṃ. ‘‘Atulita’’nti ‘‘ettakameta’’nti tulanabhūtena atūlitataṃ, ‘‘atīrita’’nti tīraṇabhūtena akatañāṇakiriyāsamāpanataṃ, ‘‘avibhūta’’nti ñāṇassa apākaṭabhāvaṃ, ‘‘avibhāvita’’nti ñāṇena apākaṭīkatabhāvaṃ. Adiṭṭhaṃ jotīyati etāyāti adiṭṭhajotanā. Diṭṭhaṃ saṃsandīyati etāyāti diṭṭhasaṃsandanā, sākacchāvasena vinicchayakaraṇaṃ. Vimati chijjati etāyāti vimaticchedanā. Anumatiyā pucchā anumatipucchā. ‘‘Taṃ kiṃ maññatha bhikkhave’’tiādi pucchāya hi ‘‘kā tumhākaṃ anumatī’’ti anumati pucchitā hoti. Kathetukamyatāti kathetukamyatāya.

8「过坠」：对于具有自然坠落性质者，在中间就极度地使其坠落，也就是不允许它缓慢地坠落，而使它快速地坠落，这就是“过坠”的意思。或者，超越、以刀杖等征服后再使其坠落，也称为过坠。「有情」：指五蕴的相续，因为在那里安立了“有情”的施设。「命根」：指色命根和非色命根。当色命根被破坏时，其余的非色命根也因为与它相关联而灭坏。那么为什么这里以单数来说明“杀生”：即“对命根的过坠，这里按世俗说是有情”？难道这里想要表达的不是远离对一切无余有情的杀害吗？因为后面确实以复数来说明：“悲悯一切众生有情”等。这是事实。然而，这里依于有情这一共通性而作了单数说明，并且由于“一切”这个词的靠近，其中的复数意义其实已经很明显了。因此，这里没有作共通性的说明，而是按照想表达差别的意图，作了复数说明。而且应当知道：大多数情况下，抑制的受持是从共通性来说的，而在这共通性之中，特殊的抑制又是有差别的，为了显示这个差别，所以作了这样言辞上的差别。怎样的思是杀生呢？当命根还持续时，对那些作为命根所依的大种施加方法为因，从此大种为缘将生起的大种便不会生起，能发动这种加行方法的思，就是杀生。因为那些受到加行方法的大种，不像其他大种那样清净，所以不能成为同类大种的生起之因。“由身、语二门”这句话，是用来否定在意门中生起的杀害思是杀生。

8. Saraseneva patanasabhāvassa antarā eva atīva pātanaṃ atipāto, saṇikaṃ patituṃ adatvā sīghaṃ pātananti attho. Atikkamma vā satthādīhi abhibhavitvā pātanaṃ atipāto. Sattoti khandhasantāno. Tattha hi sattapaññatti. Jīvitindriyanti rūpārūpajīvitindriyaṃ. Rūpajīvitindriye hi vikopite itarampi taṃsambandhatāya vinassati. Kasmā panettha ‘‘pāṇassa atipāto, pāṇoti cettha vohārato satto’’ti ca ekavacananiddeso kato, nanu niravasesānaṃ pāṇānaṃ atipātato virati idha adhippetā. Tathā hi vakkhati ‘‘sabbapāṇabhūtahitānukampīti sabbe pāṇabhūte’’tiādinā (dī. ni. aṭṭha. 1.cūḷasīlavaṇṇanā) bahuvacananiddesanti? Saccametaṃ, pāṇabhāvasāmaññavasena panettha ekavacananiddeso kato, sabbasaddasannidhānena tattha puthuttaṃ viññāyamānamevāti sāmaññaniddesaṃ akatvā bhedavacanicchāvasena bahuvacananiddeso katoti . Kiñca bhiyyosāmaññato saṃvarasamādānaṃ, tabbisesato saṃvarabhedoti imassa visesassa ñāpanatthaṃ ayaṃ vacanabhedo katoti veditabbo. Yāya cetanāya vattamānassa jīvitindriyassa nissayabhūtesu mahābhūtesu upakkamakaraṇahetu taṃ mahābhūtappaccayā uppajjanakamahābhūtā nuppajjissanti, sā tādisappayogasamuṭṭhāpikā cetanā pāṇātipāto. Laddhupakkamāni hi bhūtāni itarabhūtāni viya na visadānīti samānajātiyānaṃ kāraṇaṃ na hontīti. ‘‘Kāyavacīdvārāna’’nti etena manodvāre pavattāya vadhakacetanāya pāṇātipātabhāvaṃ paṭikkhipati.

245「重罪性」：由「加行」和「对象」等条件的「重大性」等因缘，罪业就变得特别重。应当知道，这是从这些条件生起的「思」力量特别强来理解的。所谓「加行重大」，是指对于想要达成的加行，通过突然成就的方式，使得完成任务的思多次生起速行、经过反复练习而成为惯习，再依靠决意思的力量，这样的加行就被称为重大。所谓「对象重大」，是指即使有时对微小和巨大的有情，加行的程度相同，但杀害巨大有情时，生起的思会更加猛利，这就是对象的重大性。因此，这两者都是由于思的力量强而成立的。再者，由于所杀害的对象具有巨大的功德，针对它生起的加害思，就像在肥沃土地上生长的作物一样，会变得强大，并且更猛烈地生起，因此它的重罪性应当如此看待。所以，即使加行和对象等条件并不重大，只要由于功德大等因缘，导致思的力量增强，重罪性也应当这样来理解。

Payogavatthumahantatādīhi mahāsāvajjatā tehi paccayehi uppajjamānāya cetanāya balavabhāvato veditabbā. Yathādhippetassa hi payogassa sahasā nipphādanavasena kiccasādhikāya bahukkhattuṃ pavattajavanehi laddhāsevanāya ca sanniṭṭhāpakacetanāya vasena payogassa mahantabhāvo. Satipi kadāci khuddake ceva mahante ca pāṇe payogassa samabhāve mahantaṃ hanantassa cetanā tibbatarā uppajjatīti vatthussa mahantabhāvo. Iti ubhayaṃ petaṃ cetanāya balavabhāveneva hoti. Tathā hi hantabbassa mahāguṇabhāvena tattha pavattaupakāracetanā viya khettavisesanibbattiyā apakāracetanāpi balavatī, tibbatarā ca uppajjatīti tassā mahāsāvajjatā daṭṭhabbā. Tasmā payogavatthuādipaccayānaṃ amahattepi mahāguṇatādipaccayehi cetanāya balavabhāvādivaseneva mahāsāvajjabhāvo veditabbo.

246「资粮」：因为它们是用来积聚的，所以称为「资粮」，也就是构成要素、支分。在这些支分中，认定有情的杀害心，有些属于前分（预备阶段）。「加行」则是由杀害思所引起的。所以说，具足五支的杀生思，就应当看作是由这五支所构成的。杀生的方式：一种是基于明咒的念诵加行，就像阿闼婆吠陀师们所做的；另一种是基于神通的，即由业异熟所生的神通力，例如毒牙之类。这被称为「极其广衍」，意思是极为庞杂、种类繁多。

Sambharīyanti etehīti sambhārā, aṅgāni. Tesu pāṇasaññitāvadhakacittāni pubbabhāgiyānipi honti. Upakkamo vadhakacetanāsamuṭṭhāpito. Pañcasambhāravatī pāṇātipātacetanāti sā pañcasambhāravinimuttā daṭṭhabbā. Vijjāmayo mantaparijappanapayogo āthabbaṇikādīnaṃ viya. Iddhimayo kammavipākajiddhimayo dāṭhākoṭakādīnaṃ viya. Ativiya papañcoti atimahāvitthāro.

247有人提出疑问：「在每一刹那都在坏灭、自性即坏灭的诸行中，谁在杀？谁又被杀？如果说杀的是心与心所法组成的相续，因为它无色，无法用截断、破坏等方式去破坏，也不可被破坏；如果说杀的是色法相续，因为它没有心，如同木柴一样，对它不能像对死尸那样用截断等方法来成立杀生。而且，杀生的加行，比如击打等行为，若针对过去的诸行、未来的诸行，或现在的诸行，又是怎样呢？过去和未来的诸行根本不存在，所以不可能。而对于现在的诸行，由于诸行是刹那性的，自性就是坏灭，对着本来就趋向坏灭的东西，加行就成了无用；又因为坏灭没有原因，死亡并不是以击打等加行为因的；而且诸行是无主动造作的，那个加行是谁的呢？再者，由于刹那性，杀心生起的同时就灭去，在其作用结束的刹那不住，那么谁又是被杀生业所系缚的呢？」回答：具有杀心的一堆诸行，被假名为「有情」，这就是杀者。由这个杀者所发动的杀生加行为缘——原本如果不作那杀生加行就会生起的名色法聚，现在因为那种加行而使先前的识和命根离去，从而安立起「死亡」的称谓——这个名色法聚就是被杀者；或者说，纯粹就是心与心所相续。尽管杀生加行并不能直接作用于这些法，但在五蕴有中，心与心所相续依于色相续而转起，所以当他人通过断绝命根的加行，在色相续中生起阻碍其继续产生的同类之色时，这种中断就发生了。因此，杀生并非不成立；杀生也不是没有原因的；并且，对现在诸行所作的加行也并非没有意义，因为正是由于那种加行，本应随后生起的诸行聚就不再那样生起了。这里并不把刹那的生灭称为「死」，所谓的「死亡」是指相续的中断，而这种相续死亡依照以上讲述的方式是有原因的，所以死亡不是无因的。杀生的加行也不是没有作者，因为即使在诸行没有主动造作的情况下，当它们作为近缘助成、必定能产生与自己相应的果时，就可以安立「作者」这个名称，就像说「灯照亮了」、「月亮是夜之主」那样。而且，我们并不认可仅仅那个与杀心同时生起的心与心所聚就是杀生，因为杀生是就相续安住来说的；正如依相续转起的灯等也能完成义利，同样，杀生确实是由业来系缚的。这个道理，在不与取等其他戒条中，也应该按照可能的情况来阐明。

Etthāha – khaṇe khaṇe nirujjhanasabhāvesu saṅkhāresu ko hanti, ko vā haññati, yadi cittacetasikasantāno, so arūpatāya na chedanabhedanādivasena vikopanasamattho, nāpi vikopanīyo, atha rūpasantāno, so acetanatāya kaṭṭhakaliṅgarūpamoti na tattha chedanādinā pāṇātipāto labbhati yathā matasarīre, payogopi pāṇātipātassa paharaṇappakārādi atītesu vā saṅkhāresu bhaveyya anāgatesu vā paccuppannesu vā, tattha na tāva atītānāgatesu sambhavati tesaṃ abhāvato, paccuppannesu ca saṅkhārānaṃ khaṇikattā saraseneva nirujjhanasabhāvatāya vināsābhimukhesu nippayojano payogo siyā, vināsassa ca kāraṇarahitattā na paharaṇappakārādipayogahetukaṃ maraṇaṃ, nirīhakatāya ca saṅkhārānaṃ kassa so payogo, khaṇikattā vadhādhippāyasamakālabhijjanakassa kiriyāpariyosānakālānavaṭṭhānato kassa vā pāṇātipātakammabaddhoti.

248“被说为”——与如前所述的杀生思俱行的诸行之聚，名为“有情”的杀害者；由彼所发动的杀生加行之相，在已离去的心识与命根灭后，成为“死”之称呼所依的那个如前所述的杀生加行未作时本应生起的色法、非色法之聚被杀害，或者纯粹的心、心所相续被杀害。即使在杀生加行所不及的状态中，由于在五蕴有中，彼（心、心所相续）依于色相续而转起，当他人对色相续施加断除命根的加行时，通过生起与彼（命根）生起相障碍的相似色法，色相续被破坏，便有中断，因此杀生并非不可能，杀生也非无因，且加行并非无果，因为对于现前的诸行，依所作的加行，其后本应生起的诸行之聚便如此不生起；由于这里并不把刹那诸行的刹那灭视为“死”，而相续之死又如前所述是有因的，故死非无因；又，杀生加行并非没有作者，因为即使在无主动者的诸行中，仅凭作为助缘而存在、能决定产生与自己相符之果的诸因，也可成立“作者”的称呼，如说“灯照亮，月是夜之主”；再者，并非纯粹与杀意共存的、心与心所之聚被称为杀生，因为（杀生）是依相续而安立的，而依相续转起的灯等也被看到能成就其作用，因此，杀生确实能结缚业。这一考察，在不与取等中，也应随其所应地加以阐明。

Vuccate – yathāvuttavadhakacetanāsahito saṅkhārānaṃ puñjo sattasaṅkhāto hantā, tena pavattitavadhakapayoganimittaṃ apagatusmāviññāṇajīvitindriyo matavohārappavattinibandho yathāvuttavadhappayogākaraṇe uppajjanāraho rūpārūpadhammasamūho haññati, kevalo vā cittacetasikasantāno. Vadhappayogāvisayabhāvepi tassa pañcavokārabhave rūpasantānādhīnavuttitāya rūpasantāne parena payojitajīvitindriyupacchedakapayogavasena tannibbattivibandhakavisadisarūpuppattiyā vihate vicchedo hotīti na pāṇātipātassa asambhavo, nāpi ahetuko pāṇātipāto, na ca payogo nippayojano paccuppannesu saṅkhāresu katapayogavasena tadanantaraṃ uppajjanārahassa saṅkhārakalāpassa tathā anuppattito, khaṇikānaṃ saṅkhārānaṃ khaṇikamaraṇassa idha maraṇabhāvena anadhippetattā, santatimaraṇassa ca yathāvuttanayena sahetukabhāvato na ahetukaṃ maraṇaṃ, na ca katturahito pāṇātipātappayogo nirīhakesupi saṅkhāresu sannihitatāmattena upakārakesu attano anurūpaphaluppādananiyatesu kāraṇesu kattuvohārasiddhito yathā ‘‘padīpo pakāseti nisākaro candimā’’ti ca, na ca kevalassa vadhādhippāyasahabhuno cittacetasikakalāpassa pāṇātipāto icchito santānavasena avaṭṭhitasseva paṭijānanato, santānavasena pavattamānānañca padīpādīnaṃ atthakiriyāsiddhi dissatīti attheva pāṇātipātena kammabaddho. Ayañca vicāro adinnādānādīsupi yathāsambhavaṃ vibhāvetabbo.

249“从断除时起即已离”——以此指出，这里所指的断除离是以断除为因的。因为世尊以业尽智断除了杀生的恶戒，故说世尊从此彻底远离，这是就断除与离的断除方式而言的。虽然断除与离并没有前后时间之别，但当考虑到道支中的正见等与正语等是缘与缘所生的关系时，即使是同时生起的，以缘与缘所生的方式来把握，也就是以前后的方式来把握。依把握的转起行相，对于作为缘的、能断的正见等法，其断除作用被安立为“前时”；对于作为缘所生的离，其远离作用被安立为“后时”。应如此看待此处的含义。或者，“断”应以断除的方式来理解，“离”应以止息的方式来理解。又或者，如此解释：“以此而有杀生”即“杀生”，是指作为杀生之因的法聚。那是什么？就是无惭、无愧、痴、害等烦恼。因为世尊以圣道断除并根绝了这些烦恼，故说世尊从杀生恶戒中彻底远离，因为烦恼已断，依烦恼为相之业便不再生起。“断除不与取”等也依同样的道理。 “即已离”中的“即”字，是表示那种离在时间等方面是没有任何限制的。也就是说，其他受持离的人可能因为心不稳定，为了利养、活命等原因而破坏所受持的戒；但世尊不是这样，世尊因为完全断除了杀生，所以是究竟彻底远离的。 “我将违犯”：这是指夹杂在无过失法之间，偶尔生起的微弱不善。然而，因为智者见到身语的行为后，就能了知“这个人内心生起了烦恼”，所以用这种方式来说“为眼耳所识”，应如此看待。 “身行的”：这是针对导致杀生成就的强盛不善而说的。

‘‘Pahīnakālatopaṭṭhāya viratovā’’ti etena pahānahetukā idhādhippetā samucchedaviratīti dasseti. Kammakkhayañāṇena hi pāṇātipātadussīlyassa pahīnattā bhagavā accantameva tato paṭiviratoti vuccati samucchedavasena pahānaviratīnaṃ adhippetattā. Kiñcāpi pahānaviramaṇānaṃ purimapacchimakālatā natthi, maggadhammānaṃ pana sammādiṭṭhiādīnaṃ sammāvācādīnañca paccayapaccayuppannabhāve apekkhite sahajātānampi paccayapaccayuppannabhāvena gahaṇaṃ purimapacchimabhāveneva hotīti gahaṇappavattiākāravasena paccayabhūtesu sammādiṭṭhiādīsu pahāyakadhammesu pahānakiriyāya purimakālavohāro, paccayuppannāsu ca viratīsu viramaṇakiriyāya aparakālavohāro ca hotīti evamettha attho daṭṭhabbo. Pahānaṃ vā samucchedavasena, virati paṭippassaddhivasena yojetabbā. Atha vā pāṇo atipātīyati etenāti pāṇātipāto, pāṇaghātahetubhūto dhammasamūho. Ko paneso? Ahirikānottappadosamohavihiṃsādayo kilesā. Te hi bhagavā ariyamaggena pahāya samugghāṭetvā pāṇātipātadussīlyato accantameva paṭiviratoti vuccati kilesesu pahīnesu kilesanimittassa kammassa anuppajjanato. ‘‘Adinnādānaṃ pahāyā’’tiādīsupi eseva nayo. Viratovāti avadhāraṇena tassā viratiyā kālādivasena apariyantataṃ dasseti. Yathā hi aññe samādinnaviratikāpi anavaṭṭhitacittatāya lābhajīvitādihetu samādānaṃ bhindanti, na evaṃ bhagavā. Bhagavā pana sabbaso pahīnapāṇātipātattā accantavirato evāti. Vītikkamissāmīti anavajjadhammehi vokiṇṇā antarantarā uppajjanakā dubbalākusalā. Yasmā pana kāyavacīpayogaṃ upalabhitvā ‘‘imassa kilesā uppannā’’ti viññunā sakkā ñātuṃ, tasmā te iminā pariyāyena ‘‘cakkhusotaviññeyyā’’ti vuttāti daṭṭhabbā. Kāyikāti pāṇātipātādinipphādake balavākusale sandhāyāha.

250“以种姓而得名称”——这是句义关联。为了阐明梵授王所赞美的那些功德，本经通过显示连结而开始说法。这里的阐明是这样的：“比丘僧团舍断了杀生，远离杀生，沙门乔达摩的声闻僧团放下刀杖，放下刀杖”——应这样广说。或许有人问：梵授王难道没有称赞法吗？确实也称赞了，但因为法是源于正自觉者、由圣僧众所摄持，而且法的成就来自法本身的威力，所以当赞颂这两者时，法也就被一同阐明了，因此没有单独举出。事实上，正是因为正法的威力，世尊和比丘僧团才有能力断除杀生等，只不过教法从一开始就是如此传承下来的。

Gottavasena laddhavohāroti sambandho. Dīpetuṃ vaṭṭati brahmadattena bhāsitavaṇṇassa anusandhidassanavasena imissā desanāya āraddhattā. Tatthāyaṃ dīpanā – ‘‘pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭivirato samaṇassa gotamassa sāvakasaṅgho nihitadaṇḍo nihitasattho’’ti vitthāretabbaṃ. Nanu ca dhammassāpi vaṇṇo brahmadattena bhāsito? Saccaṃ bhāsito, so pana sammāsambuddhapabhavattā, ariyasaṅghādhārattā ca dhammassa dhammānubhāvasiddhattā ca tesaṃ tadubhayadīpaneneva dīpito hotīti visuṃ na uddhaṭo. Saddhammānubhāveneva hi bhagavā bhikkhusaṅgho ca pāṇātipātādippahānasamattho ahosi, desanā pana ādito paṭṭhāya evaṃ āgatāti.

251此处意趣如下：世尊欲以“比丘们，还有其他法”等语，就诸佛不共的功德，进一步展开后面的教说，因此从一开始便以“若欲赞叹如来之德”等，纯粹依佛功德而开始教说，并非依比丘僧团。因为世尊教说的常法即是：即使可以一味地显示教说，有时也不取某些内容。例如在色蕴的二法等的解说中，并未取心所依处。由于与其他所依处行相不同，教说便会有分类。正如眼识等必定依于眼等，而意识并非必定依于心所依处；而依于所依的所依二法等教说，是以“有色是眼识的所依，有色非眼识的所依”等方式展开。即使对于必定依于心所依处的部分，若在二法等中以“有色是意识的所依”等方式宣说，也不会有与之相应的所缘二法等。因为不能说“有色是意识的所缘，有色非意识的所缘”，这样所依、所缘的二法便会行相不同，教说也就不能一味了。同样，在安立品中，由于不以心生起分别来宣说，在无寻无伺句的解答中便不能说“有伺”，因此在无寻唯伺句的解答中，虽然可得寻，也不举出；否则就应说“有寻”了。

Etthāyaṃ adhippāyo – ‘‘atthi bhikkhave aññe ca dhammā’’tiādinā anaññasādhāraṇe buddhaguṇe ārabbha upari desanaṃ vaḍḍhetukāmo bhagavā ādito paṭṭhāya ‘‘tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyyā’’tiādinā buddhaguṇavaseneva desanaṃ ārabhi, na bhikkhusaṅghavasenāti. Esā hi bhagavato desanāya pakati, yaṃ ekaraseneva desanaṃ dassetuṃ labbhamānassāpi kassaci aggahaṇaṃ. Tathā hi rūpakaṇḍe dukādīsu tanniddesesu ca hadayavatthu na gahitaṃ. Itaravatthūhi asamānagatikattā desanābhedo hotīti. Yathā hi cakkhuviññāṇādīni ekantato cakkhādinissayāni, na evaṃ manoviññāṇaṃ ekantena hadayavatthunissayaṃ, nissitavasena ca vatthudukādidesanā pavattā ‘‘atthi rūpaṃ cakkhuviññāṇassa vatthu, atthi rūpaṃ na cakkhuviññāṇassa vatthū’’tiādinā. Yampi ekantato hadayavatthunissayaṃ, tassa vasena ‘‘atthi rūpaṃ manoviññāṇassa vatthū’’tiādinā dukādīsu vuccamānesupi na tadanurūpā ārammaṇadukādayo sambhavanti. Na hi ‘‘atthi rūpaṃ manoviññāṇassa ārammaṇaṃ, atthi rūpaṃ na manoviññāṇassa ārammaṇa’’nti sakkā vattunti vatthārammaṇadukā bhinnagatikā siyunti na ekarasā desanā bhaveyyāti. Tathā nikkhepakaṇḍe cittuppādavibhāgena avuccamānattā avitakkaavicārapadavissajjane ‘‘vicāro cā’’ti vattuṃ na sakkāti avitakkavicāramattapadavissajjane labbhamānopi vitakko na uddhaṭo, aññathā ‘‘vitakko cā’’ti vattabbaṃ siyā.

252为了表明远离被称为‘杖’的恼害他人之‘杖’的意义，而说‘放下刀杖’，因此说‘为了害他’等。‘从害的性行’：即从恼害的性行来说。由于前面已说‘也可以依比丘僧团来阐明’，因此顺便略说其义，而说到‘但凡比丘’等等。

Daṇḍanasaṅkhātassa daṇḍassa paraviheṭhanassa vivajjitabhāvadīpanatthaṃ daṇḍasatthānaṃ nikkhepavacananti āha ‘‘parūpaghātatthāyā’’tiādi. Viheṭhanabhāvatoti vihiṃsanabhāvato. ‘‘Bhikkhusaṅghavasenāpi dīpetuṃ vaṭṭatī’’ti vuttattā tampi ekadesena dīpento ‘‘yaṃ pana bhikkhū’’tiādimāha.

253「有惭者」：这里所说的「惭」中，应当知道也包含了「愧」。因为厌离恶行不可能没有惭愧，而对恶行的怖畏也不可能没有惭。另外，佛陀与法是以自重为原则，所以将「惭」安立为「自增上」，但没有说到世间增上的「愧」。「具足悲愍、慈心」：为什么这样说呢？「dayā」这个词，在「有悲愍」等用法中，不是指悲悯吗？确实如此，但这里的「dayā」一词含有守护的意义，在转起时可以通于「慈」与「悲」。此处是说它以慈的方式转起。「慈」：柔软、滋润；具有慈的称为「有慈」；有这种心的称为「慈心」；它的性质是「慈心性」，意思就是慈。「利益悲悯一切有情众生」：以此显示那种远离是以众生为对象而没有局限。「有情众生」，即所有出生的有情。「悲悯者」，即具有悲愍的人。然而，因为慈是悲的特殊缘，所以说「即由那种悲愍性」。这样，就具足了远离杀生的诸法，也就是具有惭、慈和悲。「住」：成为这样的状态后，在一种威仪中生起的苦，用另一种威仪来断除而转起，或者令有身延续，意思是「行动、存续、运作、保护」。因此说「行、存续、运作、保护」。

Lajjīti ettha vuttalajjāya ottappampi vuttamevāti daṭṭhabbaṃ. Na hi pāpajigucchanaṃ pāputtāsanarahitaṃ, pāpabhayaṃ vā alajjanaṃ atthīti. Dhammagarutāya vā buddhānaṃ, dhammassa ca attādhīnattā attādhipatibhūtā lajjāva vuttā, na pana lokādhipati ottappaṃ. ‘‘Dayaṃ mettacittataṃ āpanno’’ti kasmā vuttaṃ, nanu dayā-saddo ‘‘dayāpanno’’tiādīsu karuṇāya pavattatīti? Saccametaṃ , ayaṃ pana dayā-saddo anurakkhaṇamatthaṃ antonītaṃ katvā pavattamāno mettāya karuṇāya ca pavattatīti idha mettāya pavattamāno vutto. Midati siniyhatīti mettā, mettā etassa atthīti mettaṃ, mettaṃ cittaṃ etassāti mettacitto, tassa bhāvo mettacittatā, mettā icceva attho. ‘‘Sabbapāṇabhūtahitānukampī’’ti etena tassā viratiyā sattavasena apariyantataṃ dasseti. Pāṇabhūteti pāṇajāte. Anukampakoti karuṇāyanako. Yasmā pana mettā karuṇāya visesapaccayo hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘tāya eva dayāpannatāyā’’ti. Evaṃ yehi dhammehi pāṇātipātā virati sampajjati, tehi lajjāmettākaruṇāhi samaṅgībhāvo dassito. Viharatīti evaṃbhūto hutvā ekasmiṃ iriyāpathe uppannaṃ dukkhaṃ aññena iriyāpathena vicchinditvā harati pavatteti, attabhāvaṃ vā yāpetīti attho. Tenevāha ‘‘iriyati yapeti yāpeti pāletī’’ti.

254「仅行仪戒」：仅仅是善士的行为规范戒。以此表示，世间凡夫即使具备根律仪等功德，也无法以这些来赞叹如来。同样，在这里的「戒论」中，并没有分析依于根律仪的资具受用戒等。

Ācārasīlamattakanti sādhujanācārasīlamattakaṃ, tena indriyasaṃvarādiguṇehipi lokiyaputhujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vattuṃ na sakkotīti dasseti. Tathā hi indriyasaṃvarapaccayaparibhogasīlāni idha sīlakathāyaṃ na vibhattāni.

255「取他人之物」：即取走属于他人的物品。「贼」被称为盗，它的性质就是「盗性」。在此，对于微小的他人财物，罪过小；对于大的财物，罪过大。为什么呢？因为加行的程度重；此外，在物品性质相同的情况下，如果烦恼和举动柔和，罪过就小；如果强烈，罪过就大——这个道理也应配合来理解。

Parasaṃharaṇanti parassa santakaharaṇaṃ. Theno vuccati coro, tassa bhāvo theyyaṃ. Idhāpi khuddake parasantake appasāvajjaṃ, mahante mahāsāvajjaṃ. Kasmā? Payogamahantatāya, vatthuguṇānaṃ pana samabhāve sati kilesānaṃ upakkamānañca mudutāya appasāvajjaṃ, tibbatāya mahāsāvajjanti ayampi nayo yojetabbo.

256‘亲手等’：其中，以念咒谋取他人之物，称为‘明所作’；不依靠咒语，而通过身体或语言的加行夺取他人之物，或者以那样的神通威力来夺取，称为‘神变加行’。

Sāhatthikādayoti ettha mantaparijappanena parasantakaharaṇaṃ vijjāmayo, vinā mantena kāyavacīpayogena parasantakassa ākaḍḍhanaṃ tādisaiddhānubhāvena iddhimayo payogo.

257「其余」，是指“已舍断而戒绝”等语句，因为那只是先前已经说过的方式。虽然在这里没有用“学处”这个词来表述远离，然而在其他经文处，以及律和论中，以转起的方式，远离和思是增上戒学等的立足处，并且也是其中的一部分，所以称之为“于第一«学处»”。虽然在这里没有直接说“具惭者、具悲悯者”，但根据所讨论的内容，其义已被说出，应该这样理解。因为惭等不仅是断除杀生的殊胜条件，也同样是不与取等的殊胜条件，因此也应引来那段经文加以说明。这个方法对后续各处也一样适用。或者，通过“成为清净者”这个词，已经表达了具足惭与愧等，并断除了无惭无愧等，所以不必再说“具惭者”等，应这样看待。

Sesanti ‘‘pahāya paṭivirato’’ti evamādikaṃ. Tañhi pubbe vuttanayaṃ. Kiñcāpi nayidha sikkhāpadavohārena virati vuttā, ito aññesu pana suttapadesesu vinayābhidhammesu ca pavattavohārena viratiyo cetanā ca adhisīlasikkhādīnaṃ adhiṭṭhānabhāvato, tesu aññatarakoṭṭhāsabhāvato ca sikkhāpadanti āha ‘‘paṭhamasikkhāpade’’ti. Kāmañcettha ‘‘lajjī dayāpanno’’ti na vuttaṃ, adhikāravasena pana atthato vā vuttamevāti veditabbaṃ. Yathā hi lajjādayo pāṇātipātappahānassa visesappaccayo, evaṃ adinnādānappahānassāpīti, tasmā sāpi pāḷi ānetvā vattabbā. Eseva nayo ito paresupi. Atha vā ‘‘sucibhūtenā’’ti etena hirottappādīhi samannāgamo, ahirikādīnañca pahānaṃ vuttamevāti ‘‘lajjī’’tiādi na vuttanti daṭṭhabbaṃ.

258「非胜行」：指非胜者、劣者，或者非胜的、低劣、卑下的行为，意思就是淫欲。「梵行是最胜行」这句，表示远离淫欲。通过「远避淫欲者」等经文，应当知道这也显示了远离七种淫欲系缚，正如《增支部》7.50中所说：「在此，某婆罗门……绝不以女人行两两会合，然而却接受女人涂油、按摩、沐浴、推拿，他乐于此、希求于此，并以此得满足……」在这里，以身门转起、以行非法为目的而引生非道行道的思，就是「非梵行」；而「邪淫」则是违越不应行处之思，应该这样结合来理解。其中，对男子而言，不应行处指二十种女人：母亲守护等十种、买得等十种。对女人而言，指十二种其他男子：十种买得等，以及有守护者与惩罚者等。对没有功德的人违犯，罪过小；对大功德的人违犯，罪过大。即使对没有功德的人，如果以强力压制而犯，则罪过大；双方同意时，随烦恼与努力的强弱而有罪过小大，应该知道。构成「非梵行」的有两个条件：想要从事的心，以及非道行道。而邪淫则有四个条件：存在不应行处、从事之心、非道行道，以及领受。有人说：「在被侵凌而违犯时，即使有非道行道，但由于之前没有生起从事的意图与加行，被侵凌者便没有邪淫。」对此，有从事之心时，加行的缺失并不决定，因为女人大多没有从事的加行。如果这样，即使女人先前已有从事之心，也会因为没有加行而变成没有邪淫。因此，就男子而言，最多说有四支。也有人认为，在女人执行男人之事时，男子也因为无从事加行而无邪淫。然而，这里的最终定论是：依自己喜好而行者，有三支；以强力而行者，有三支；但以无余执取而言，有四支。这其中一种加行，仅仅是亲手。

Aseṭṭhacariyanti aseṭṭhānaṃ hīnānaṃ, aseṭṭhaṃ vā lāmakaṃ nihīnaṃ vuttiṃ, methunanti attho. ‘‘Brahmaṃ seṭṭhaṃ ācāra’’nti methunaviratimāha. ‘‘Ārācārī methunā’’ti etena ‘‘idha brāhmaṇa ekacco…pe… na heva kho mātugāmena saddhiṃ dvayaṃdvayasamāpattiṃ samāpajjati, apica kho mātugāmassa ucchādanaparimaddananhāpanasambāhanaṃ sādiyati, so taṃ assādeti, taṃ nikāmeti, tena ca vittiṃ āpajjatī’’tiādinā (a. ni. 7.50) vuttā sattavidhamethunasaṃyogāpi paṭivirati dassitāti daṭṭhabbā. Idhāpi asaddhammasevanādhippāyena kāyadvārappavattā maggenamaggapaṭipattisamuṭṭhāpikā cetanā abrahmacariyaṃ, micchācāre pana agamanīyaṭṭhānavītikkamacetanāti yojetabbaṃ. Tattha agamanīyaṭṭhānaṃ nāma purisānaṃ māturakkhitādayo dasa, dhanakkītādayo dasāti vīsati itthiyo. Itthīsu pana dasannaṃ dhanakkitādīnaṃ sārakkhasaparidaṇḍānañca vasena dvādasannaṃ aññe purisā. Guṇavirahite vippaṭipatti appasāvajjā, mahāguṇe mahāsāvajjā. Guṇarahitepi ca abhibhavitvā pavatti mahāsāvajjā, ubhinnaṃ samānacchandabhāvepi kilesānaṃ upakkamānañca mudutāya appasāvajjā, tibbatāya mahāsāvajjāti veditabbā. Tassa dve sambhārā sevetukāmatācittaṃ, maggenamaggapaṭipattīti. Micchācāre pana agamanīyaṭṭhānatā, sevanācittaṃ maggenamaggapaṭipatti, sādiyanañcāti cattāro. ‘‘Abhibhavitvā vītikkamane maggenamaggapaṭipattiadhivāsane satipi purimuppannasevanābhisandhipayogābhāvato abhibhuyyamānassa micchācāro na hotī’’ti vadanti. Sevanācitte sati payogābhāvo na pamāṇaṃ itthiyā sevanāpayogassa yebhuyyena abhāvato, itthiyā puretaraṃ upaṭṭhāpitasevanācittāyapi micchācāro na siyāti āpajjati payogābhāvato. Tasmā purisassa vasena ukkaṃsato cattāro vuttāti daṭṭhabbaṃ, aññathā itthiyā purisakiccakaraṇakāle purisassapi sevanāpayogābhāvato micchācāro na siyāti eke. Idaṃ panettha sanniṭṭhānaṃ – attano ruciyā pavattitassa tayo, balakkārena pavattitassa tayo, anavasesaggahaṇena pana cattāroti. Eko payogo sāhatthikova.

9为了显示达到业道的状态，所以说「破坏利益者」。语加行或身加行，表示「妄语」这个词以行为要义。想要欺诳的意图，存在于前分刹那和那个刹那。正如所说：「事先他心里这样想：『我将说妄语』，正在说时他心里这样想：『我正在说妄语』」（《波逸提》205）。这两项是支分，其他有或没有都不是关键。「他的」指欺诳者的。如同所说明的，以加行的方式——通过它而说妄语、令知、令生起——这个「思」就是妄语。

9. Kammapathappattaṃ dassetuṃ ‘‘atthabhañjanako’’ti vuttaṃ. Vacīpayogo kāyapayogo vāti musā-saddassa kiriyāpadhānataṃ dasseti. Visaṃvādanādhippāyo pubbabhāgakkhaṇe taṅkhaṇe ca. Vuttañhi ‘‘pubbevassa hoti ‘musā bhaṇissa’nti, bhaṇantassa hoti ‘musā bhaṇāmī’ti’’ (pārā. 205). Etañhi dvayaṃ aṅgabhūtaṃ, itaraṃ pana hotu vā mā vā, akāraṇametaṃ. Assāti visaṃvādakassa . Yathāvuttaṃ payogabhūtaṃ musā vadati viññāpeti, samuṭṭhāpeti vā etāyāti cetanā musāvādo.

260在前一种解释中，由于相不周遍，而且「妄语」这个词也可能解释为表示欺诳之义，因此为了完整显示妄语相，而开始第二种解释：「妄语」就是虚假、不实的事物等。在这种解释里，通过它而说、而被称为妄语，这个「思」就是妄语。所谓「破坏其利益」，是从事物的角度说明妄语的罪过小大。被破坏利益的对象如果没有功德，罪过就小；如果有大功德，罪过就大。如同「不与取」那样，也应该随功德大小来理解。同时，也随烦恼的强弱而有罪过小大。

Purimanaye lakkhaṇassa abyāpitatāya, musā-saddassa ca visaṃvaditabbatthavācakattasambhavato paripuṇṇaṃ katvā musāvādalakkhaṇaṃ dassetuṃ ‘‘musāti abhūtaṃ atacchaṃ vatthū’’tiādinā dutiyanayo āraddho. Imasmiñca naye musā vadīyati vuccati etāyāti cetanā musāvādo. ‘‘Yamatthaṃ bhañjatī’’ti vatthuvasena musāvādassa appasāvajjamahāsāvajjatamāha. Yassa atthaṃ bhañjati, tassa appaguṇatāya appasāvajjo, mahāguṇatāya mahāsāvajjoti adinnādāne viya guṇavasenāpi yojetabbaṃ. Kilesānaṃ mudutibbatāvasenāpi appasāvajjamahāsāvajjatā labbhatiyeva.

261因为不想把自己的东西给别人，以及以「补足之说」的方式，这种情况下只有以欺诳为先行才构成妄语。但是在那里，思不强，所以说罪过小。为了补足未得到的不足利益而说的话语，就称为补足之说。

Attano santakaṃ adātukāmatāya, pūraṇakathānayena ca visaṃvādanapurekkhārasseva musāvādo. Tattha pana cetanā balavatī na hotīti appasāvajjatā vuttā. Appatāya ūnassa atthassa pūraṇavasena pavattā kathā pūraṇakathā.

262「适合的」意思是适合那个，即随顺欺诳的意思。「努力」这个词是以努力为代表而说加行。即使以欺诳的意图作出了加行，如果对方没有理解那件事，欺诳就不成就，因此对方理解那件事是一个条件。有些人说：「不实语、欺诳心、对方理解该事，是三个条件。」在发动行动的思的刹那，就被妄语业所系缚，因为决断思已经生起；即便由于对方迟钝，需要稍作思虑后才能理解那件事，意图也是这样。

Tajjoti tassāruppo, visaṃvādanānurūpoti attho. ‘‘Vāyāmo’’ti vāyāmasīsena payogamāha. Visaṃvādanādhippāyena payoge katepi parena tasmiṃ atthe aviññāte visaṃvādanassa asijjhanato parassa tadatthavijānanaṃ eko sambhāro vutto. Keci pana ‘‘abhūtavacanaṃ visaṃvādanacittaṃ parassa tadatthavijānananti tayo sambhārā’’ti vadanti. Kiriyāsamuṭṭhāpakacetanākkhaṇeyeva musāvādakakammunā bajjhati sanniṭṭhāpakacetanāya nibbattattā, sacepi dandhatāya vicāretvā paro tamatthaṃ jānātīti adhippāyo.

263正如在「以真实、以坚固」等经文（《中部》1.19）中，「theta」这个词是坚固的同义词，而坚固性是因为具足真实语而超胜，所以从言说的角度应该理解为：「坚固说者」就是这个意思。「非坚固说者」是指，就像姜黄的颜色等由于不坚住性而不坚固一样，凡是言语不坚固的人，就称为非坚固说者。应该这样将姜黄之色等作为言语的譬喻。这个方法同样适用于「如石刻」等比喻。

‘‘Saccato thetato’’tiādīsu (ma. ni. 1.19) viya theta-saddo thirapariyāyo, thirabhāvo ca saccavāditāya adhikatattā kathāvasena veditabboti āha ‘‘thirakathoti attho’’ti. Nathirakathoti yathā haliddirāgādayo anavaṭṭhitasabhāvatāya na thirā, evaṃ na thirā kathā yassa so na thirakathoti haliddirāgādayo yathā kathāya upamā honti, evaṃ yojetabbaṃ. Esa nayo ‘‘pāsāṇalekhā viyā’’tiādīsupi.

264「信」在那里流布、转起，所以称为「信所」，信所就是可信的，如同说「可引导的」那样（《增支部》8.11；《波逸提》8）。或者，「应被信所寻求」，就是可信的，意思是应该被相信。因为能欺诳，所以成为应该受谴责的状态——这是它的意趣。

Saddhā ayati pavattati etthāti saddhāyo, saddhāyo eva saddhāyiko yathā ‘‘venayiko’’ti (a. ni. 8.11; pārā. 8). Saddhāya vā ayitabbo saddhāyiko, saddheyyoti attho. Vattabbataṃ āpajjati visaṃvādanatoti adhippāyo.

265「空无性」是指由于缺乏喜而成为空虚的状态。那个离间语：如同前面所说，具有声音自性的言语，因为导致可爱之空无，所以称为离间语，这是通过词源学方式说明它的意义。或者，「pisati」意为破坏，离间语就是使和合的众生，变成部分，使他们分裂、破坏。

Suññabhāvanti pītivirahitatāya rittataṃ. Sā pisuṇavācāti yāyaṃ yathāvuttā saddasabhāvā vācā, sā piyasuññakaraṇato pisuṇavācāti niruttinayena atthamāha. Pisatīti vā pisuṇā, samagge satte avayavabhūte vagge bhinne karotīti attho.

266「粗恶语」指因缺乏柔和而粗糙。它本身也是粗恶的，因为它是由忧俱生起的，本性上也是粗暴的。在这里，“做粗恶”是从果的增语来说的；或者“它说粗恶”，应理解为言语中“粗恶”这个声音的生起。至于“它本身也是粗恶的”，则是由于它伤害他人要害而转起，因其绝对残酷的本性而言的；又或者，依据因的假名，应知是言语中“粗恶”这个声音的生起。正因如此，它既不悦耳，由于义理败坏，也不称心。

Pharusanti sinehābhāvena lūkhaṃ. Sayampi pharusāti domanassasamuṭṭhitattā sabhāvenapi kakkasā. Ettha ca pharusaṃ karotīti phalūpacārena, pharusayatīti vā vācāya pharusa-saddappavatti veditabbā. Sayampi pharusāti paresaṃ mammacchedavasena pavattiyā ekantaniṭṭhuratāya sabhāvena, kāraṇavohārena ca vācāya pharusa-saddappavatti daṭṭhabbā. Tatoyeva ca neva kaṇṇasukhā. Atthavipannatāya na hadayaṅgamā.

267由此而说「杂秽语」：用那种被称为无用（palāpa）的无义之语，破坏、撕裂、毁坏安乐与利益，因此得到“杂秽”（sampha）之名——对自己和他人无所助益的任何话，这样去闲谈。

Yena samphaṃ palapatīti yena palāpasaṅkhātena niratthakavacanena sukhaṃ hitañca phalati vidarati vināsetīti ‘‘sampha’’nti laddhanāmaṃ attano paresañca anupakārakaṃ yaṃ kiñci palapati.

268「染污心者」：即被贪或瞋所逼迫的心、被烧恼的心，或被污染的心，这是它的含义。由此（心）的思即是「离间语」，以此而说离间语。若在未和合者中制造分裂，过患较轻；在已和合者中，则过患重大。同样，依烦恼的软、强等差别也是如此。

Saṃkiliṭṭhacittassāti lobhena dosena vā vibādhitacittassa, upatāpitacittassa vā, dūsitacittassāti attho. Cetanā pisuṇavācā pisuṇaṃ vadanti etāyāti. Yassa yato bhedaṃ karoti, tesu abhinnesu appasāvajjaṃ, bhinnesu mahāsāvajjaṃ, tathā kilesānaṃ mudutibbatāvisesesu.

269「对他施离间」：不论对方是否因此分裂，只要让他了知离间的意思即为有效，所以说「令知彼义」；然而，离间语的业道成就，只有在对方确实分裂之时。

Yassa pesuññaṃ upasaṃharati, so bhijjatu vā mā vā, tassa atthassa viññāpanameva pamāṇanti āha ‘‘tadatthavijānana’’nti, kammapathappatti pana bhinne eva.

270「随与者」（Anuppadātā）：指随力给予者，或者以随顺的方式给予者。那么，随顺和给予是对谁呢？因为经中说「对和合者」（Sahitānaṃ），所以知道是对「连结者」（sandhānassa）。因此称为「连结之随与者」（sandhānānuppadātā）。由于以随顺的方式对连结进行给予，就是对连结的安立、守护或加固，所以说「意思就是做加固者」。「在此中喜乐」即乐园，指应喜乐之处。因为即使不从词形分析，也能得到这个意义，所以说「经文中也读作“喜和合者”（samaggarāmo），这里的意思正是这个」。

Anuppadātāti anubalappadātā, anuvattanavasena vā padātā. Kassa pana anuvattanaṃ padānañca? ‘‘Sahitāna’’nti vuttattā ‘‘sandhānassā’’ti viññāyati. Tenevāha ‘‘sandhānānuppadātā’’ti. Yasmā pana anuvattanavasena sandhānassa padānaṃ ādhānaṃ, rakkhaṇaṃ vā daḷhīkaraṇaṃ hoti, tena vuttaṃ ‘‘daḷhīkammaṃ kattāti attho’’ti. Āramanti etthāti ārāmo, ramitabbaṭṭhānaṃ . Yasmā pana ākārena vināpi ayamevattho labbhati, tasmā vuttaṃ ‘‘samaggarāmotipi pāḷi, ayamevettha attho’’ti.

271「如疮口般的疮口」：意思是如同恶疮一样，只要被粗恶语稍微触及，或者像被击打似的，心就会极度痛苦。哪些是这些疮口呢？就是出身等被用来辱骂的题材。通过身业、语业的造作而使那些疮口裂开或破裂，这种人就是「破疮口者」。纯粹粗恶的思就是粗恶语，藉由这种思而说出粗恶语。那么，纯粹粗恶的思是怎样产生的呢？是由于心中有瞋。这里，「对这个」是指依于纯粹粗恶的思而有粗恶语的状态。其用意是：破疮口也就是语音的粗恶。如果心柔和，粗恶语就不会达到业道的程度；然而心粗暴时，成为业的状态是不可阻止的。这样，以随顺的方式，用思的粗暴来成立粗恶语之后，现在再以对立的方式来成立，所以说「由言语柔和」等。那种粗恶语，「对此人」就是对某一个人。这里也一样：没有达到业道程度的，过失较小；已经达到的，过失重大。同样，根据烦恼的轻微或猛烈，也有过失轻重的差别。又有一些论师说：「对谁发出粗恶语，只有当面朝向他的时候才成立」；另一些论师说：「即使背地里说，粗恶语也成立。」对此，合理的理解可能是：当面造作时，由于不尊重者的心力比较强盛，所以思可能更有力，而且对方也能了知所说的意思；不在当面时则不然。不过，就像对一个已经死去的人辱骂，之后在火葬场进行忏悔，可以止息责难的障碍一样，应当可以这样理解：「即使背地里发出的粗恶语也是成立的。」「心愤恨者」：指的是只以辱骂为目的的愤恨心，而不是以杀人为目的。因为如果是以杀人为目的而心愤怒，那就纯粹是瞋恚了。在这里——

Mammāni viya mammāni, yesu pharusavācāya chupitamattesu duṭṭhārūsu viya ghaṭṭitesu cittaṃ adhimattaṃ dukkhappattaṃ hoti. Kāni pana tāni? Jātiādīni akkosavatthūni. Tāni chijjanti, bhijjanti vā yena kāyavacīpayogena, so mammacchedako. Ekantena pharusacetanā pharusavācā pharusaṃ vadati etāyāti. Kathaṃ pana ekantapharusacetanā hoti? Duṭṭhacittatāya. Tassāti ekantapharusacetanāya eva pharusavācābhāvassa. Mammacchedako savanapharusatāyāti adhippāyo. Cittasaṇhatāya pharusavācā na hoti kammapatha’ppattattā, kammabhāvaṃ pana na sakkā vāretunti. Evaṃ anvayavasena cetanāpharusatāya pharusavācaṃ sādhetvā idāni tameva paṭipakkhanayena sādhetuṃ ‘‘vacanasaṇhatāyā’’tiādi vuttaṃ. Sā pharusavācā . Yanti yaṃ puggalaṃ. Etthāpi kammapathabhāvaṃ appattā appasāvajjā, itarā mahāsāvajjā, tathā kilesānaṃ mudutibbatābhāve. Keci pana ‘‘yaṃ uddissa pharusavācā payujjanti, tassa sammukhāva sīsaṃ etī’’ti, eke ‘‘parammukhāpi pharusavācā hotiyevā’’ti vadanti. Tatthāyamadhippāyo yutto siyā – sammukhā payoge agāravādīnaṃ balavabhāvato siyā cetanā balavatī, parassa ca tadatthajānanaṃ, na tathā asammukhāti. Yathā pana akkosite mate āḷahane katā khamanā upavādantarāyaṃ nivatteti, evaṃ ‘‘parammukhā payuttāpi pharusavācā hotiyevā’’ti sakkā viññātunti. Kupitacittanti akkosādhippāyeneva kupitacittaṃ, na maraṇādhippāyena. Maraṇādhippāyena hi cittakope sati byāpādoyeva hotīti. Etthāti –

272「诸肢无过、白净覆盖，独一辐毂运行的马车；

‘‘Nelaṅgo setapacchādo, ekāro vattatī ratho;

273看那无恼者前来，已断除诸流、无系缚。」（《相应部》4.347；《优陀那》65）

Anīghaṃ passa āyantaṃ, chinnasotaṃ abandhana’’nti. (saṃ. ni. 4.347; udā. 65);

274在这首偈颂中，这里的「诸肢无过」（nelaṅga）就是指戒。因此，居士质多（citto gahapati）说：「大德！‘诸肢无过’是戒的别名。」「柔软」（Sukumārāti）：因为不粗暴，所以柔和。「对于城人」（Purassāti）：这里「城」（pura）一词应理解为指住在那里的人，就像「村子来了」等说法一样。因此说「城市居民」。「令意满足、增长，即称心」（manāpā）：所以解释为「令心增长者」。习行、修习、多作。如果是为了让别人持守而说的教法，在别人还没接受时，过失较小；一旦接受了，过失就重大。这里也是根据烦恼的轻微或猛烈，而有较小过患与重大过患的差别。

Imissā gāthāya. Sīlañhettha ‘‘nelaṅga’’nti vuttaṃ. Tenevāha citto gahapati ‘‘nelaṅganti kho bhante sīlānametaṃ adhivacana’’nti (saṃ. ni. 4.347). Sukumārāti apharusatāya mudukā. Purassāti ettha pura-saddo tannivāsīvācako daṭṭhabbo ‘‘gāmo āgato’’tiādīsu viya. Tenevāha ‘‘nagaravāsīna’’nti. Manaṃ appāyati vaḍḍhetīti manāpā. Tena vuttaṃ ‘‘cittavuḍḍhikarā’’ti. Āsevanaṃ bhāvanaṃ bahulīkaraṇaṃ. Yaṃ gāhayituṃ pavattito, tena aggahite appasāvajjo gahite mahāsāvajjoti, idhāpi kilesānaṃ mudutibbatāvasenāpi appasāvajjamahāsāvajjatā labbhatiyeva.

275「说时语者」等，是显示远离杂秽语者的行道。正如「远离杀生」等，是显示断除杀生的行道。因为当说「舍断杀生而住」时，如何是杀生的舍断呢？由于有期待，故说「远离杀生」。然而，那远离是怎样的呢？故说「放下棍棒，放下刀杖」。而那放下棍棒与刀杖又是怎样的呢？故说「有惭」等。如此，后后是对前前的方便指示。同样，对于不与取等，也应随其所应地加以连结。因此说：「说时语者等，是显示远离杂秽语者的行道。」因为即使是有利益的语言，若以不适当的时机而运用，也可能不带来利益，从而随顺于表达无义之语，所以为了舍断杂秽语，应当避免非时语，故说「说时语者」。即使适时而说，由于不真实能成就两种无利益，故应避免不实之语，因而说「说实语者」。为了显示即使说真实语，也只应说能成就此世与他世利益之语，故说「说义语者」。为了显示即使说利益语，也不应只说依止于世间法者，而应说依止于出世间法者，故说「说法语者」。为了显示利益如何是依止于出世间法，故说「说律语者」。因为，依于五种律仪——巴帝摩卡律仪、念律仪、智律仪、忍律仪、精进律仪，以及五种律——彼分断律、镇伏断律、正断律、安息律、出离律而所说的义理，由于是证得涅槃之因，故成为依止于出世间法。

‘‘Kālavādī’’tiādi samphappalāpā paṭiviratassa paṭipattidassanaṃ. Yathā hi ‘‘pāṇātipātā paṭivirato’’tiādi pāṇātipātappahānapaṭipattidassanaṃ. ‘‘Pāṇātipātaṃ pahāya viharatī’’ti hi vutte kathaṃ pāṇātipātappahānaṃ hotīti? Apekkhāsabbhāvato ‘‘pāṇātipātā paṭivirato hotī’’ti vuttaṃ, sā pana virati kathanti āha ‘‘nihitadaṇḍo nihitasattho’’ti, tañca daṇḍasatthanidhānaṃ kathanti vuttaṃ ‘‘lajjī’’tiādi, evaṃ uttaruttaraṃ purimassa purimassa upāyasandassanaṃ, tathā adinnādānādīsu yathāsambhavaṃ yojetabbaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘kālavādītiādi samphappalāpā paṭiviratassa paṭipattidassana’’nti. Atthasañhitāpi hi vācā ayuttakālappayogena atthāvahā na siyāti anatthaviññāpanavācaṃ anulometi, tasmā samphappalāpaṃ pajahantena akālavāditā parivajjetabbāti vuttaṃ ‘‘kālavādī’’ti. Kālena vadantenāpi ubhayānatthasādhanato abhūtaṃ parivajjetabbanti āha ‘‘bhūtavādī’’ti. Bhūtañca vadantena yaṃ idhalokaparalokahitasampādakaṃ, tadeva vattabbanti dassetuṃ ‘‘atthavādī’’ti vuttaṃ. Atthaṃ vadantenāpi na lokiyadhammasannissitameva vattabbaṃ, atha kho lokuttaradhammasannissitaṃ pīti dassetuṃ ‘‘dhammavādī’’ti vuttaṃ. Yathā ca attho lokuttaradhammasannissito hoti, taṃ dassanatthaṃ ‘‘vinayavādī’’ti vuttaṃ. Pātimokkhasaṃvaro satisaṃvaro ñāṇasaṃvaro khantisaṃvaro vīriyasaṃvaroti hi pañcannaṃ saṃvarānaṃ, tadaṅgavinayo vikkhambhanavinayo samucchedavinayo paṭippassaddhivinayo nissaraṇavinayoti pañcannaṃ vinayānañca vasena vuccamāno attho nibbānādhigamahetubhāvato lokuttaradhammasannissito hotīti.

276这是为了显示：如此具足功德殊胜的义理，在宣说时，若有教说善巧，则能闪耀光辉并起到作用，否则不然，故说「说含藏之语」。现在，为了阐明那教说善巧，而说「应时」等。对于依于听众的意乐、事由及提问而进入教说范围的内容，在善加观察一向记、分别记等记说方式的区分之后，以安置、理由、引证、连结，随应各各时机而阐明。这种教说，虽具有有限、有界限的外相，却能含摄极为广博、甚深、崇高、众多义理的广说。能如此随他人之意乐，将其安立于究竟义成就中者，即称为「教说善巧者」——此处应如此了知义理的连结。

Evaṃ guṇavisesayutto ca attho vuccamāno desanākosalle sati sobhati, kiccakaro ca hoti, nāññathāti dassetuṃ ‘‘nidhānavatiṃ vācaṃ bhāsitā’’ti vuttaṃ. Idāni taṃ desanākosallaṃ vibhāvetuṃ ‘‘kālenā’’tiādimāha. Ajjhāsayaṭṭhuppattīnaṃ pucchāya ca vasena otiṇṇe desanāvisaye ekaṃsādibyākaraṇavibhāgaṃ sallakkhetvā ṭhapanāhetudāharaṇasaṃsandanāni taṃtaṃkālānurūpaṃ vibhāventiyā parimitaparicchinnarūpāya vipulataragambhīrudārapahūtatthavitthārasaṅgāhakāya desanāya pare yathājjhāsayaṃ paramatthasiddhiyaṃ patiṭṭhāpento ‘‘desanākusalo’’ti vuccatīti evamettha atthayojanā veditabbā.

10如此按次第分别了七条根本学处之后，虽然舍断贪欲等也包含在律仪戒修学的范畴内，但由于它属于更高的功德所摄，且非世间凡夫之境，因此世尊为了以更上的教法来统摄，便将其搁置，转而分别一般大众所熟知的威仪戒，故说「伤害种子与植物之行」等。在此，「gāma」是集合之意。难道树木等由于无心故非众生吗？应知无心是由于无挣扎、被砍后再生、种类相异、不属四生等。然而，珊瑚、石、盐等亦有增长，故增长并非它们有生命的理由；而感知对象与分别构想，如梦境般仅是心的想象等，同样，受孕等也是如此。那么，为何期望远离伤害种子与植物之行呢？因为符合沙门身份，以及为了保护依止的众生。因此世尊说：「愚人于树木有命想……」等（《波逸提》89）。「Nīlatiṇarukkhādikassā」是指青草等，即生草及生树木等。以「等」字应知还包括药草、灌木、藤蔓等。

10. Evaṃ paṭipāṭiyā satta mūlasikkhāpadāni vibhajitvā satipi abhijjhādippahānassa saṃvarasīlasikkhāsaṅgahe upariguṇasaṅgahato, lokiyaputhujjanāvisayato ca uttaradesanāya saṅgaṇhituṃ taṃ pariharitvā pacurajanapākaṭaṃ ācārasīlameva vibhajanto bhagavā ‘‘bījagāmabhūtagāmasamārambhā’’tiādimāha. Tattha gāmoti samūho. Nanu ca rukkhādayo cittarahitatāya na jīvā, cittarahitatā ca paripphandābhāvato , chinne viruhanato, visadisajātikabhāvato, catuyoniappariyāpannato ca veditabbā, vuḍḍhi pana pavāḷasilālavaṇānampi vijjatīti na tesaṃ jīvabhāve kāraṇaṃ, visayaggahaṇañca parikappanāmattaṃ supanaṃ viya ciñcādīnaṃ, tathā dohaḷādayo, tattha kasmā bījagāmabhūtagāmasamārambhā paṭivirati icchitāti? Samaṇasāruppato, sannissitasattānurakkhaṇato ca. Tenevāha ‘‘jīvasaññino hi moghapurisā manussā rukkhasmi’’ntiādi (pāci. 89). Nīlatiṇarukkhādikassāti allatiṇassa ceva allarukkhādikassa ca. Ādi-saddena osadhigacchalatādayo veditabbā.

278「一食」即一餐，有此习惯者为「一食者」，即一日中仅进食一次者。然而，这也可能是夜食，为遮止此，故说「离非时食」。即便如此，仍可能有午后进食的一食者，为消除此疑虑，故说「远离非时食」。从曙光出现开始，直至日中，这是诸佛所常行、常习的进食时间，此外即为非时。而在注疏中，由于第二句已禁止了夜食，故将午后称为「非时」。

Ekaṃ bhattaṃ ekabhattaṃ, taṃ assa atthīti ekabhattiko, ekasmiṃ divase ekavārameva bhuñjanako. Tayidaṃ rattibhojanopi siyāti tannivattanatthamāha ‘‘rattūparato’’ti. Evampi aparaṇhabhojīpi siyā ekabhattikoti tadāsaṅkānivattanatthaṃ ‘‘virato vikālabhojanā’’ti vuttaṃ. Aruṇuggamanato paṭṭhāya yāva majjhanhikā, ayaṃ buddhānaṃ āciṇṇasamāciṇṇo bhojanassa kālo nāma, tadañño vikālo. Aṭṭhakathāyaṃ pana dutiyapadena rattibhojanassa paṭikkhittattā aparaṇho ‘‘vikālo’’ti vutto.

279简略地说，世尊的教法就是依着‘诸恶莫作……’（《长部》2.90；《法句》183；《导论》30,50,116,124）这样的理则而运作，它并不随顺以极度欲贪为起因的观听舞蹈等行为，所以称为「与教法不随顺」（sāsanassa ananulomattā）。无论是自己表演舞蹈，还是让别人表演舞蹈，在律藏当中，由于舞蹈形态的共通性，仅以一个‘舞’（nacca）字来涵盖；歌唱、演奏也一样。因此说「以自舞、令舞等方式」（naccananaccāpanādivasena），这里的‘等’（ādi）字就包括了自歌、令歌、自奏、令奏。在这里，‘观看’（dassana）通过‘以部分代表其余’的方式，也把‘听’包含在内了。或者说，因为前五识以‘见’为自性，在听的活动中也存在着‘见’的简略共通特性，所以只说「观看」（dassanā）。对于偶尔听到不属于戏耍性质的歌声，这是可以的，所以说「娱乐性质的观看除外」（visūkabhūtā dassanā）。就如《胜义灯》（Paramatthajotikā）中《小诵经注》所说：‘在这里，与法相应的歌咏是允许的，但与歌咏相应的法是不允许的。’

Saṅkhepato ‘‘sabbapāpassa akaraṇa’’ntiādi (dī. ni. 2.90; dha. pa. 183; netti. 30, 50, 116, 124) nayappavattaṃ bhagavato sāsanaṃ accantachandarāgappavattito naccādīnaṃ dassanaṃ na anulometīti āha ‘‘sāsanassa ananulomattā’’ti. Attanā payojiyamānaṃ, parehi payojāpiyamānañca naccaṃ naccabhāvasāmaññato pāḷiyaṃ ekeneva nacca-saddena gahitaṃ, tathā gītavādita-saddena cāti āha ‘‘naccananaccāpanādivasenā’’ti. Ādi-saddena gāyanagāyāpanavādanavādāpanāni saṅgaṇhāti. Dassanena cettha savanampi saṅgahitaṃ virūpekasesanayena. Ālocanasabhāvatāya vā pañcannaṃ viññāṇānaṃ savanakiriyāyapi dassanasaṅkhepasabbhāvato ‘‘dassanā’’ icceva vuttaṃ. Avisūkabhūtassa gītassa savanaṃ kadāci vaṭṭatīti āha ‘‘visūkabhūtā dassanā’’ti. Tathā hi vuttaṃ paramatthajotikāya khuddakapāṭhaṭṭhakathāya (khu. pā. aṭṭha. pacchimapañcasikkhāpadavaṇṇanā) ‘‘dhammūpasaṃhitampi cettha gītaṃ vaṭṭati, gītūpasaṃhito dhammo na vaṭṭatī’’ti.

280「Uccā」是‘高’的意思，跟“高的”（uccasaddena）同义，是一个词缀；「卧于此中，所以称为卧具」（seti etthāti sayanaṃ）。「高广大床」（uccāsayanamahāsayanā）是指不适合沙门身份的、尺寸过大的、不合规制的铺设，因此说是「过量、不合规的铺设」（pamāṇātikkantaṃ, akappiyattharaṇa）。应当知道，这里像狮子座之类的坐具也被‘床’这个字涵盖了。然而，一旦所依止的器具被禁止，依托于该器具的行为也就自然被禁止了，所以只说「高广大床」；但从义理上看，这其实是显示了要远离以享用为目的的坐、卧。或者在这种意义下，是以‘一体残留’的方式做了这个表述，也就是指‘高床、广大床的坐和卧’，就像‘以名色为缘而有六处’（nāmarūpapaccayā saḷāyatana）（《中部》3.126；《相应部》2.1；《优陀那》1）的表达方式一样。由于‘坐’的行为在顺序上先于‘卧’，所以应该理解：用‘卧’这一个词就已经把‘坐’也包括进去了。

Uccāti uccasaddena samānatthaṃ ekaṃ saddantaraṃ, seti etthāti sayanaṃ. Uccāsayanaṃ mahāsayanañca samaṇasārupparahitaṃ adhippetanti āha ‘‘pamāṇātikkantaṃ, akappiyattharaṇa’’nti . Āsandādiāsanañcettha sayanena saṅgahitanti daṭṭhabbaṃ. Yasmā pana ādhāre paṭikkhitte tadādhārakiriyā paṭikkhittāva hoti, tasmā ‘‘uccāsayanamahāsayanā’’ icceva vuttaṃ, atthato pana tadupabhogabhūta nisajjānipajjanehi virati dassitāti daṭṭhabbā. Uccāsayanasayanamahāsayanasayanāti vā etasmiṃ atthe ekasesanayena ayaṃ niddeso kato yathā ‘‘nāmarūpapaccayā saḷāyatana’’nti (ma. ni. 3.126; saṃ. ni. 2.1; udā. 1). Āsanakiriyāpubbakattā sayanakiriyāya sayanaggahaṇeneva āsanaṃ gahitanti veditabbaṃ.

281透过让他人执取，或对别人寄存的东西表示同意，也能够得到‘受持’的意思，所以说「不令执取，也不对寄存物表示同意」（na uggaṇhāpeti, na upanikkhittaṃ sādīyatī）。又或者说，受持有三种：以身受持、以语受持、以意受持。其中，以身受持就是‘执取’（uggaṇhana），以语受持就是‘令执取’（uggahāpana），以意受持就是‘同意’（sādiyana）。就这样，用总括的方式，或者以一体残留的方式，把这三种受持总称为「受持」（paṭiggahaṇā），所以说「他不执取……」（neva naṃ uggaṇhātī）等等。这个道理也同样适用于「生谷的受持」等处。之所以只说‘七种’（sattavidha）谷物，是因为泥婆罗谷之类的副粮已经被包含在稻米之类的根本粮当中了。世尊曾开许：‘诸比丘，我允许五种兽脂作为药：熊脂、鱼脂、鳄脂、猪脂、驴脂。’（《大品》262）因此，这是属于特定开许的；而对于这些，律中说‘于时受持’（《大品》262），所以持受是允许的，因此说「除了特定开许的之外」（aññatra odissa anuññātā）。

Aññehi gāhāpane upanikkhittasādiyane ca paṭiggahaṇattho labbhatīti āha ‘‘na uggaṇhāpeti, na upanikkhittaṃ sādīyatī’’ti. Atha vā tividhaṃ paṭiggahaṇaṃ kāyena vācāya manasā. Tattha kāyena paṭiggahaṇaṃ uggaṇhanaṃ, vācāya paṭiggahaṇaṃ uggahāpanaṃ, manasā paṭiggahaṇaṃ sādiyananti tividhampi paṭiggahaṇaṃ sāmaññaniddesena, ekasesanayena vā gahetvā ‘‘paṭiggahaṇā’’ti vuttanti āha ‘‘neva naṃ uggaṇhātī’’tiādi. Esa nayo ‘‘āmakadhaññapaṭiggahaṇā’’tiādīsupi. Nīvārādiupadhaññassa sāliyādimūladhaññantogadhattā vuttaṃ ‘‘sattavidhassā’’ti. ‘‘Anujānāmi bhikkhave pañca vasāni bhesajjāni acchavasaṃ macchavasaṃ susukāvasaṃ sūkaravasaṃ gadrabhavasa’’nti (mahāva. 262) vuttattā idaṃ odissa anuññātaṃ nāma, tassa pana ‘‘kāle paṭiggahita’’nti (mahāva. 262) vuttattā paṭiggahaṇaṃ vaṭṭatīti āha ‘‘aññatra odissa anuññātā’’ti.

282「Akkamatī」（压）就是压挤。根据上下文，这是指在预备阶段进行压挤。「Hadaya」（心）是指量筒、管筒等器具的内部。在用管筒等量取芝麻等东西的时候，只有被堆起来的顶部尖端才称为「尖顶」（sikhā），对它造成损坏就是「削刮」（hāpana）。这是一些简摄句注师（sārasamāsācariyā，精髓纲要师）和北寺住众（uttaravihāravāsino）的观点。

Akkamatīti nippīḷeti. Pubbabhāge akkamatīti sambandho. Hadayanti nāḷiādimānabhājanānaṃ abbhantaraṃ. Tilādīnaṃ nāḷiādīhi minanakāle ussāpitasikhāyeva sikhā, tassā bhedo hāpanaṃ. Kecīti sārasamāsācariyā, uttaravihāravāsino ca.

283「Vadho」（杀）是指用拳头打、用刀砍等方式进行伤害，也就是‘恼害’（viheṭhana）的意思。实际上，‘杀’（vadha）这个词本身就有恼害的意思，这可以从‘一一恼害自己’（attānaṃ vadhitvā vadhitvā）等语句（《波逸提》880）中看出来。就如同虽然同样都是‘不可捉持’的性质，但为了显示那些出家人不可捉持的特殊对象的类别，还是把女人、少女、女仆、女奴等一一分开来说；同理，虽然从把别人的东西拿走这一点来说，都属于「不与取」的共性，但为了显示像偷斤减两等不与取的特殊形态，才分开叙述，并不是对于杀生同义词‘杀’（vadha）的再次提及有什么特别的必要。也不能说‘在那里是自作，在这里是令他作’，因为文中已经说了‘以身、语的努力为等起的思，有六种努力’。因此，前面讲述的义理是比较恰当的。而在注疏当中虽然说‘vadhoti māraṇaṃ’（杀就是夺命），那也正是针对‘打击’（pothana）而说的，因为‘夺命’这个词也可以用在‘恼害’的意义上。

Vadhoti muṭṭhippahārakasātāḷanādīhi hiṃsanaṃ, viheṭhananti attho. Viheṭhanatthopi hi vadhasaddo dissati ‘‘attānaṃ vadhitvā vadhitvā’’tiādīsu (pāci. 880). Yathā hi appaṭiggahabhāvasāmaññe satipi pabbajitehi appaṭiggahitabbavatthuvisesabhāvasandassanatthaṃ itthikumāridāsidāsādayo vibhāgena vuttā , evaṃ parassaharaṇabhāvato adinnādānabhāvasāmaññe satipi tulākūṭādayo adinnādānavisesabhāvadassanatthaṃ vibhāgena vuttā, na evaṃ pāṇātipātapariyāyassa vadhassa punaggahaṇe payojanaṃ atthi. ‘‘Tattha sayaṅkāro, idha paraṃkāro’’ti ca na sakkā vattuṃ ‘‘kāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā cetanā chappayogā’’ti ca vuttattā. Tasmā yathāvuttoyeva attho sundarataro. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘vadhoti māraṇa’’nti vuttaṃ, tampi pothanameva sandhāyāti ca sakkā viññātuṃ māraṇa-saddassa vihiṃsanepi dissanato.

284「Ettāvatā」（至此）是指从‘离杀生……’开始，一直到‘远离割截……粗暴行为等’（chedana…pe… sahasākārā paṭivirato）为止的这段经文分量。由于没有插入中间的分段，且依巴利圣典所呈现的方式包含了二十六条学处，而大部分学处并未细分，故称为「小戒」（cūḷasīla）。在这里，所谓的小、中、大的划分，是依于开示的方式而说的，并非依于法本身的性质。实际上，在这部书中，正是对那些以简略方式列举、尚未细分的学处，用分别解说的方式展开了‘中戒’的教示。因此才说「在详细开演中戒的时候」（majjhimasīlaṃ vitthārento）。

Ettāvatāti ‘‘pāṇātipātaṃ pahāyā’’tiādinā ‘‘chedana…pe… sahasākārā paṭivirato’’ti etaparimāṇena pāṭhena. Antarābhedaṃ aggahetvā pāḷiyaṃ āgatanayena chabbīsatisikkhāpadasaṅgahaṃ yebhuyyena sikkhāpadānaṃ avibhattattā cūḷasīlaṃ nāma. Desanāvasena hi idha cūḷamajjhimādibhāvo adhippeto, na dhammavasena. Tathā hi idha saṅkhittena uddiṭṭhānaṃ sikkhāpadānaṃ avibhattānaṃ vibhajanavasena majjhimasīladesanā pavattā. Tenevāha ‘‘majjhimasīlaṃ vitthārento’’ti.

289关于「小戒」的注释到这里就结束了。

Cūḷasīlavaṇṇanā niṭṭhitā.

290「中戒」的注释。

Majjhimasīlavaṇṇanā

11在这里，「如同」(yathā)是一个表示比喻的虚词。「或」(vā)是表示选择的词。「而」(pana)是用于庄严言辞的词。「一些人」(eke)指的是其他人。「贤者」(bhonto)是对善士们的亲切称呼。因为善士们称呼别人时，会用“贤者”、“诸天所爱者”或“尊者”。凡是出家的都叫沙门；单凭出身就称为婆罗门。这是说：即使是一个凡夫，努力地称赞我，也会说“他已断除杀生，远离杀生”等等，用指称他人的方式来说明；或者像有些自称是沙门、婆罗门的人，别人也这么认为他们，但因为不知道、也没有能力去实践相应的修行，所以做不到圆满；而这位乔达摩沙门却完全不是这样，他在一切方面都圆满成就了符合沙门的修行。就这样，无论是用指称他人的方式，还是用指称自己的方式，都只会说到戒行本身，而不会超过这个范围。

11. Tattha yathāti opammatthe nipāto. Vāti vikappanatthe. Panāti vacanālaṅkāre. Eketi aññe. Bhontoti sādhūnaṃ piyasamudāhāro. Sādhavo hi pare ‘‘bhonto’’ti vā, ‘‘devānaṃ piyā’’ti vā ‘‘āyasmanto’’ti vā samālapanti. Yaṃ kiñci pabbajjaṃ upagatā samaṇā. Jātimattena brāhmaṇā. Idaṃ vuttaṃ hoti – ussāhaṃ katvā mama vaṇṇaṃ vadamānopi puthujjano ‘‘pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭivirato’’tiādinā parānuddesikanayena vā yathā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇabhāvaṃ paṭijānamānā, parehi ca tathāsambhāviyamānā tadanurūpapaṭipattiṃ ajānanato, asamatthato ca na abhisambhuṇanti, na evamayaṃ, ayaṃ pana samaṇo gotamo sabbathāpi samaṇasāruppapaṭipadaṃ pūresiyevāti evaṃ aññuddesikanayena vā sabbathāpi ācārasīlamattameva vadeyyuṃ, na taduttarinti.

286在「伤害种子与植物之行」这个表述中，按照词序，「种子与植物」虽然本来不是主要成分，但因为需要被特别指出，而取得了主要地位。词序是一回事，义序是另一回事，所以才问：“什么是种子与植物？”因为在分别它的时候，伤害行为也就依据它的对象而被分别开来了。因此世尊说了“根种子”等。「根种子」(mūlabīja)的意思是：根本身就是种子，所以叫根种子；或者说以根为种子的，也叫根种子。其余各类也用同样的方法理解。「节种子」(phaḷubīja)指的是节茎的种子。种子这个词，本来专指能生出同类果实的因，在其他因缘的配合下，它有特别的因缘能产生类似的果，因此在具有发芽能力的实在果实上，确立为种子。而依于这种意义，种子这个词也可以用在某些根等事物上，所以为了从根等当中把它区分出来，就特别用一个“种子”词来指明，称为「种种子」(bījabīja)，就像“色色”(rūparūpa)、“苦苦”(dukkhadukkha)的语例那样。那么，为什么在这里问了种子和植物之后，只分别了种子呢？不应当这样看。难道我们没有说过“根就是种子，称为根种子；或者以根为种子，也称为根种子”吗？其中，前一种解释指出了种子，后一种解释指出了植物，这两种解释是以总说的方式。而在巴利文中，“根种子”(mūlabīja)等是以省略一分的语法方式被指示的，应当这样理解。正因如此，才说“一切情况”等。

Bījagāmabhūtagāmasamārambhapade saddakkamena appadhānabhūtopi bījagāmabhūtagāmo niddisitabbatāya padhānabhāvaṃ paṭilabhati. Añño hi saddakkamo añño atthakkamoti āha ‘‘katamo so bījagāmabhūtagāmo’’ti. Tasmiñhi vibhatte tabbisayatāya samārambhopi vibhattova hotīti . Tenevāha bhagavā ‘‘mūlabīja’’ntiādi. Mūlameva bījaṃ mūlabījaṃ, mūlaṃ bījaṃ etassātipi mūlabījaṃ. Sesesupi eseva nayo. Phaḷubījanti pabbabījaṃ. Paccayantarasamavāye sadisaphaluppattiyā visesakāraṇabhāvato viruhaṇasamatthe sāraphale niruḷho bīja-saddo tadatthasaṃsiddhiyā mūlādīsupi kesuci pavattatīti mūlādito nivattanatthaṃ ekena bīja-saddena visesetvā vuttaṃ ‘‘bījabīja’’nti. ‘‘Rūparūpaṃ , dukkhadukkha’’nti (saṃ. ni. 4.327) ca yathā. Kasmā panettha bījagāmabhūtagāmaṃ pucchitvā bījagāmo eva vibhattoti? Na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ. Nanu avocumha ‘‘mūlameva bījaṃ mūlabījaṃ, mūlaṃ bījaṃ etassātipi mūlabījanti’’. Tattha purimena bījagāmo niddiṭṭho, dutiyena bhūtagāmo, duvidhopesa sāmaññaniddesena, mūlabījañca mūlabījañca mūlabījanti ekasesanayena vā pāḷiyaṃ niddiṭṭhoti veditabbo. Tenevāha ‘‘sabbañheta’’ntiādi.

12「已作储存者」(sannidhikatassa)这一句，显示在「储存后受用」(sannidhikāraparibhoga)这个表达中，“行为”(kāra)一词具有动作对象的意义。又或者，就像应当说“ācayaṃgamino”时，以省略鼻音的方式说成“ācayagāmino”那样，在这里应当说“sannidhikāraṃ paribhoga”，也以省略鼻音的方式说成了“sannidhikāraparibhoga”，它的意思是：储存以后才受用。

12.‘‘Sannidhikatassā’’ti etena ‘‘sannidhikāraparibhoga’’nti ettha kāra-saddassa kammatthataṃ dasseti. Yathā vā ‘‘ācayaṃgamino’’ti vattabbe anunāsikalopena ‘‘ācayagāmino’’ti (dha. sa. 10) niddeso kato, evaṃ ‘‘sannidhikāraṃ paribhoga’’nti vattabbe anunāsikalopena ‘‘sannidhikāraparibhoga’’nti vuttaṃ, sannidhiṃ katvā paribhoganti attho.

288正当地削除烦恼，所以称为「削除」(sallekha)，这是指依据经教的修行方式。「随方」(pariyāyo)的意思是随顺适宜而做，也就是遵循可用的言辞而修行。会被烦恼接触，所以称为「物质」(āmisa)，指任何可以享用的事物。因此说“物质是指其余已说过的那些东西”。这其实只是对储存物品的一个举例示范而已。“水中与泥中”(udakakaddame)：指的是在水里和泥里。“请坐”(acchatha)：就是请你们坐下。“伸展脖子”(gīvāyāmakaṃ)：意思是伸长脖子；就像因为吃得太饱，脖子不得不伸得直直的那样，是这个意思。“四分之一量”(catubhāgamattaṃ)：相当于一个kuḍuba的量。“可用的房屋”等，是依据律藏来说的。

Sammā kilese likhatīti sallekho, suttantanayena paṭipatti. Pariyāyati kappīyatīti pariyāyo, kappiyavācānusārena paṭipatti. Kilesehi āmasitabbato āmisaṃ, yaṃ kiñci upabhogārahaṃ vatthu. Tenevāha ‘‘āmisanti vuttāvasesa’’nti. Nayadassanañhetaṃ sannidhivatthūnaṃ. Udakakaddameti udake ca kaddame ca. Acchathāti nisīdatha. Gīvāyāmakanti gīvaṃ āyamitvā, yathā ca bhutte atibhuttatāya gīvā āyamitabbāva hoti, evanti attho. Catubhāgamattanti kuḍubamattaṃ. ‘‘Kappiyakuṭiya’’ntiādi vinayavasena vuttaṃ.

13「仅此些许」(ettakampi)也是关于判决与审察所依之处的陈述。「仅为词义连接」(payojanamattameva)：仅仅是为了把词义连接起来。不过，对于有些词，如果不详细解说就无法理解它的意义，那么详细的解说也还是属于词义摄集的范围。因为出于好奇而值得观看，所以称为「表演」(pekkhā)，也就是按照戏剧家的规则，由演员进行的演出。由于演员团体对大众所做的活动，所以说为「舞会」(naṭasamajja)，在《精要摄集》中称为“表演盛会”(pekkhā maha)。「杖鼓」(ghanatāḷa)是指木制的，或石条、石片制的击打乐器。“一些人”(eke)是指《精要摄集》的老师们和北方寺的住众。如同这里的情况，以后出现“一些人”的地方也这样理解。「方形鼓」(caturassaambaṇakatāḷa)是指用树心木等，或者任何木材，做成方形，在四面蒙上皮革而制成的乐器。“撒散”(abbhokkiraṇa)是指用色彩做装饰，也就是所谓的“欢喜”(nandī)。“作美观者”(sobhanakaranti)是为了美观而做的，在《精要摄集》中称为“美观屋”。旃陀罗的(caṇḍālānamidaṃ)指的就是旃陀罗。“洗麻”(sāṇadhovana)是把麻布浸湿后，互相捶打的一种游戏。“以因陀罗术”(indajālena)是指通过念诵洗骨咒语，以幻术让旁人只看见骨头，而隐藏皮肤等。“车阵等”(sakaṭabyūhādi)中的“等”字，包括了轮阵、莲花阵、嫩芽阵等。

13.Ettakampīti vinicchayavicāraṇāvatthukittanampi . Payojanamattamevāti padatthayojanamattameva. Yassa pana padassa vitthārakathaṃ vinā na sakkā attho viññātuṃ, tattha vitthārakathāpi padatthasaṅgahameva gacchati. Kutūhalavasena pekkhitabbato pekkhā, naṭasatthavidhinā naṭānañca payogo. Naṭasamūhena pana janasamūhe karaṇavasena ‘‘naṭasamajja’’nti vuttaṃ, sārasamāse ‘‘pekkhā maha’’nti vuttaṃ. Ghanatāḷaṃ nāma daṇḍamayatāḷaṃ, silāsalākatāḷaṃ vā. Eketi sārasamāsācariyā, uttaravihāravāsino ca. Yathā cettha, evaṃ ito paresupi ‘‘eke’’ti āgataṭṭhānesu. Caturassaambaṇakatāḷaṃ nāma rukkhasāradaṇḍādīsu yena kenaci caturassaambaṇakaṃ katvā catūsu passesu cammena onandhitvā katavāditaṃ. Abbhokkiraṇaṃ raṅgabalīkaraṇaṃ, yā ‘‘nandī’’ti vuccati. Sobhanakaranti sobhanakaraṇaṃ, ‘‘sobhanagharaka’’nti sārasamāse vuttaṃ. Caṇḍālānamidanti caṇḍālaṃ. Sāṇe udakena temetvā aññamaññaṃ ākoṭanakīḷā sāṇadhovanaṃ. Indajālenāti aṭṭhidhovanamantaṃ parijappitvā yathā pare aṭṭhīniyeva passanti, evaṃ tacādīnaṃ antaradhāpanamāyāya. Sakaṭabyūhādīti ādi-saddena cakkapadumakaḷīrabyūhādiṃ saṅgaṇhāti.

14「格子」(padāni)是棋子安放的位置。所谓「十格戏」(dasapada)是用两排共二十个格子进行的赌博游戏。骰子(pāsaka)是在六个面上分别显示一到六点的玩具，把它投掷以后，根据所得的点数，按照相应的规则移动或移除棋子来进行游戏。有人认为壶戏(ghaṭikā)是用罐子来玩的游戏。在众多签条里取出一根没有特别记号的签，投入以后又把它抽出来，这被一些人称为「签手」(salākahattha)。用叶子做成管状的乐器叫作「管」(nāḷikā)，因此说“吹奏它”。也有人说：「字戏」(akkharikā)是取问者口中所出的字来占卜得失等的游戏。还有人说：「如法」(yathāvajja)就是随着音乐跳舞或唱歌。如果这样做就会获胜，否则就会失败——以胜败为主导而进行活动，由此可知，越轨等行为也都属于赌博放逸的场合。应当了解，用竹木等做成的玩具，其成功与否会带来胜败，这样的玩法也被包含在所说之中。而“如法”一词，是依照盲人等相似的外表展示胜败，从赌博游戏的性质来说的。

14.Padānīti sārīnaṃ patiṭṭhānaṭṭhānāni. Dasapadaṃ nāma dvīhi pantīhi vīsatiyā padehi kīḷanajūtaṃ. Pāsakaṃ vuccati chasu passesu ekekaṃ yāva chakkaṃ dassetvā katakīḷanakaṃ, taṃ vaḍḍhetvā yathāladdhaṃ ekakādivasena sāriyo apanentā upanentā ca kīḷanti. Ghaṭena kīḷā ghaṭikāti eke. Bahūsu salākāsu visesarahitaṃ ekaṃ salākaṃ gahetvā tāsu pakkhipitvā puna tasseva uddharaṇaṃ salākahatthanti eke. Paṇṇena vaṃsākārena katā nāḷikā. Tenevāha ‘‘taṃ dhamantā’’ti. ‘‘Pucchantassa mukhāgataṃ akkharaṃ gahetvā naṭṭhamutti lābhālābhādijānanakīḷā akkharikā’’tipi vadanti. ‘‘Vāditānurūpaṃ naccanaṃ gāyanaṃ vā yathāvajjaṃ’’ tipi vadanti. ‘‘Evaṃ kate jayo bhavissati, aññathā parājayo’’ti jayaparājaye purakkhatvā payogakaraṇavasena parihārapathādīnampi jūtapamādaṭṭhānabhāvo veditabbo. Paṅgacīrādīhipi vaṃsādīhi kātabbakiccasiddhiasiddhijayaparājayāvaho payogo vuttoti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Yathāvajja’’nti ca kāṇādīhi sadisatākāradassanehi jayaparājayavasena jūtakīḷitabhāvena vuttaṃ.

15「兽形」(vāḷarūpāni)就是指这些带有猛兽形状的床脚。「不可用的床或榻」出自《摄义》。「彩绘」(vānavicitta)指在墙壁、顶棚等上面作画而变得华丽。「木棉、藤棉、草棉」即依木棉、藤棉、草棉这三种棉。「上等毛布」是一些论师、《摄义》的老师以及北方住处比丘们的主张。同样，「单面毛布」也一样。「丝毛混织」指用丝和毛混合织成的织物。「纯丝」指没有用宝物装饰的丝布。「除棉」这句话显示，即使没有宝物装饰，棉垫也是不合适的。「以宝物装饰」这句话则显示：那些用宝物装饰的，用作铺地物，或者按适宜情况铺在床、椅上使用，是允许的。「以羚羊皮」指用羚羊的皮。据说那些皮很薄，因此要把它做成双层、三层再缝合起来。所以才说「羚羊缝」。「依所说之方式」就是依律藏中所说的方式。

15.Vāḷarūpānīti āharimāni vāḷarūpāni. ‘‘Akappiyamañcova pallaṅko’’ti sārasamāse. Vānavicittanti bhitticchadādivasena vānena vicitraṃ. Rukkhatūlalatātūlapoṭakītūlānaṃ vasena tiṇṇaṃ tūlānaṃ. Uddalomiyaṃ kecīti sārasamāsācariyā, uttaravihāravāsino ca. Tathā ekantalomiyaṃ. Koseyyakaṭṭissamayanti koseyyakassaṭamayaṃ. Suddhakoseyyanti ratanaparisibbanarahitaṃ. ‘‘Ṭhapetvā tūlika’’nti etena ratanaparisibbanarahitāpi tūlikā na vaṭṭatīti dīpeti. ‘‘Ratanaparisibbitānī’’ti iminā yāni ratanaparisibbitāni, tāni bhūmattharaṇavasena, yathānurūpaṃ mañcapīṭhādīsu ca upanetuṃ vaṭṭatīti dīpitaṃ hoti. Ajinacammehīti ajinamigacammehi. Tāni kira cammāni sukhumāni, tasmā dupaṭṭatipaṭṭāni katvā sibbanti. Tena vuttaṃ ‘‘ajinappaveṇī’’ti. Vuttanayenāti vinaye vuttanayena.

16「装饰润饰」只是装饰，并不是药，因为追求的只是打扮装饰的快乐。「花」这个词在佛教的教法里也可以用来指纯花，所以经文说「结成的花或是散花」。「土陶泥」指用药调配而成的瑜伽用的泥块。「扰动」指激扰的时候。「血沉滞」指坏血耗尽的时候。

16.Alaṅkārañjanameva na bhesajjaṃ maṇḍanānuyogassa adhippetattā. Mālā-saddo sāsane suddhapupphesupi niruḷhoti āha ‘‘baddhamālā vā’’ti. Mattikakakkanti osadhehi abhisaṅkhataṃ yogamattikakakkaṃ. Caliteti kupite. Lohite sannisinneti duṭṭhalohite khīṇe.

17「出离」：因为能从恶趣和轮回中出去，所以称为出离，也就是天道和解脱道。这个出离是应得的，或者与出离相应，或者以出离为果，所以称为「导出的」；另一种解释是，从语恶行的染污中出离，所以把长音ī变成短音，并把ya变成ka，就成了niyyānikā，指连同思心所的离杂秽语。它的对立面就是「非导出的」，那个状态就是「非导出性」，所以说「由于是非导出的」。「畜生性」指障碍性。「在业处修习中」指结合无常观修习四谛业处。「有义」就是与利益相关。「街巷」指房屋聚落；用街巷代指住在里面的人，就像说「村子来了」一样。因此才说「勇敢、有能力」以及「有信仰、清净的信心」。用盛水的瓮处来指称瓮婢女，所以说「或者谈论瓮婢女的故事」。「世间论」就是以生、住、资具等方面来讲述世间。

17. Duggatito saṃsārato ca niyyāti etenāti niyyānaṃ, saggamaggo mokkhamaggo ca. Taṃ niyyānaṃ arahati, niyyāne vā niyuttā, niyyānaṃ vā phalabhūtaṃ etissā atthīti niyyānikā, vacīduccaritasaṃkilesato niyyātīti vā ī-kārassa rassattaṃ, ya-kārassa ca ka-kāraṃ katvā niyyānikā, cetanāya saddhiṃ samphappalāpā veramaṇi. Tappaṭipakkhato aniyyānikā, tassā bhāvo aniyyānikattaṃ, tasmā aniyyānikattā. Tiracchānabhūtāti tirokaraṇabhūtā. Kammaṭṭhānabhāveti aniccatāpaṭisaṃyuttacatusaccakammaṭṭhānabhāve. Saha atthenāti sātthakaṃ, hitapaṭisaṃyuttanti attho. Visikhāti gharasanniveso, visikhāgahaṇena ca tannivāsino gahitā ‘‘gāmo āgato’’tiādīsu viya. Tenevāha ‘‘sūrā samatthā’’ti, ‘‘saddhā pasannā’’ti ca. Kumbhaṭṭhānāpadesena kumbhadāsiyo vuttāti āha ‘‘kumbhadāsīkathā vā’’ti. Uppattiṭhitisambhārādivasena lokaṃ akkhāyatīti lokakkhāyikā.

18「相违」指前后矛盾。

18.Sahitanti pubbāparāviruddhaṃ.

19信使的工作就是信使的事务，关于这件事的谈论，就是信使事务的谈话。

19. Dūtassa kammaṃ dūteyyaṃ, tassa kathā dūteyyakathā.

20「三种」：指依近处低语、依威仪、依资具受用而分的三种方式。「令惊奇」：指让别人对自己生起「啊，真是奇特的人」这样的惊奇感。「吹嘘」：指抬高自己或施主，为了让对方给予某物而这样夸大地说话。「依相而行或制造相的人」：称为占相者；而「相」是指能引发他人施舍想的身业和语业。「压榨」：即压榨，压榨本身即是压榨者；所谓压榨，就像狡猾的人为了获得利养恭敬而进行的辱骂、讥嫌、嘲讽、背后中伤等行为。

20.Tividhenāti sāmantajappanairiyāpathasannissitapaccayapaṭisevanabhedato tippakārena. Vimhāpayantīti ‘‘aho acchariyapuriso’’ti attani paresaṃ vimhayaṃ uppādenti. Lapantīti attānaṃ, dāyakaṃ vā ukkhipitvā yathā so kiñci dadāti, evaṃ ukkācetvā kathenti. Nimittena caranti, nimittaṃ vā karontīti nemittikā nimittanti ca paresaṃ paccaya dānasaññuppādakaṃ kāyavacīkammaṃ vuccati. Nippiṃsantīti nippesā, nippesāyeva nippesikā, nippesoti ca saṭhapuriso viya lābhasakkāratthaṃ akkosakhuṃsanuppaṇḍanaparapiṭṭhimaṃsikatādi.

303中戒的注释结束。

Majjhimasīlavaṇṇanā niṭṭhitā.

304大戒注释

Mahāsīlavaṇṇanā

21「肢」：由于是以肢体为对象而说，因此与肢体相伴随的学问，就称为「肢」。这里「相」也可以用同样的道理来理解。然而有人说：「肢」是指肢体的变化，即通过观察他人肢体的变化，来知道会得到利益还是损失等。般度王是南摩腊婆的统治者。用「大的」这个词，表示有小的征兆、大的征兆以及灾难异象等。看见这样那样：如果一个人在梦中看见自己骑在公牛、大象、楼阁或高山上，就会有这样那样的结果。所谓梦书，就是关于梦的学问。仅以显示肢体的成就与失败而说「肢」，通过「相」则是显示能成就大神力的特殊肢体特征，这就是二者的差别。「新的」指未用过的。从这部分开始：涉及天、罗刹、人等种种类别的事物，如果从这里或那里截断，就会有这样那样的受用等。达毗火供等，是依据火供的器具等的差别，来显示果报差别而施设的。火供是依据其余成就方式而进行的火供。肢骨就是身体。云学，是由云守护者所造的论书，称为云守护者论。地学即增长庄稼的学问，在《精要略集》中这样说。有翅者……乃至……四足者：即苍蝇等有翅的、壁虎等无翅的、天与人、鹭等两足的、豺狼等四足的。

21. Aṅgāni ārabbha pavattattā aṅgasahacaritaṃ satthaṃ ‘‘aṅga’’nti vuttaṃ. Nimittanti etthāpi eseva nayo. Keci pana ‘‘aṅganti aṅgavikāra’’nti vadanti, paresaṃ aṅgavikāradassanenāpi lābhālābhādivijjāti. Paṇḍurājāti dakkhiṇāmadhurādhipati. ‘‘Mahantāna’’nti etena appakaṃ nimittaṃ, mahantaṃ nimittaṃ uppātoti dasseti. Idaṃ nāma passatīti yo vasabhaṃ kuñjaraṃ pāsādaṃ pabbataṃ vā āruḷhaṃ supine attānaṃ passati, tassa idaṃ nāma phalaṃ hotīti. Supinakanti supinasatthaṃ. Aṅgasampattivipattidassanamattena ādisanaṃ vuttaṃ ‘‘aṅga’’nti iminā, ‘‘lakkhaṇa’’nti iminā pana mahānubhāvatānipphādakaaṅgalakkhaṇavisesadassanenāti ayametesaṃ visesoti. Ahateti nave. Ito paṭṭhāyāti devarakkhasamanussādibhedena vividhavatthabhāge ito vā etto vā sañchinne idaṃ nāma bhogādi hotīti. Dabbihomadīni homassupakaraṇādivisesehi phalavisesadassanavasena pavattāni. Aggihomaṃ vuttāvasesasādhanavasena pavattaṃ homaṃ. Aṅgalaṭṭhinti sarīraṃ. Abbhino satthaṃ abbheyyaṃ, māsurakkhena kato gantho māsurakkho. Bhūrivijjā sassabuddhikaraṇavijjāti sārasamāse. Sapakkhaka…pe… catuppadānanti piṅgalamakkhikādisapakkhaka gharagolikādiapakkhakadevamanussakoñcādidvipadakakaṇṭakajambukādicatuppadānaṃ.

23「某日」是根据半月中的第二日、第三日等日期来说的。「由某星宿」是指与昴宿等星宿会合的情况。

23.‘‘Asukadivase’’ti ‘‘pakkhassa dutiye tatiye’’tiādi tithivasena vuttaṃ. Asukanakkhattenāti rohiṇīādinakkhattayogavasena.

24「陨星坠落」：指光芒坠落。当风力团块猛烈地互相撞击时，会产生如同灯光的光辉，从天空落下，这就叫陨星坠落。「不净」是因为云、雾等。

24.Ukkānaṃ patananti ukkobhāsānaṃ patanaṃ. Vātasaṅghātesu hi vegena aññamaññaṃ saṅghaṭṭentesu dīpakobhāso viya obhāso uppajjitvā ākāsato patati, tatthāyaṃ ukkāpātavohāro. Avisuddhatā abbhamahikādīhi.

25「倾泻」：即下雨。「手印」：指用手来示意传达，实际只是通过弯曲手指来计算。就像波斯、蔑戾车等人那样，以布丸计数的无孔计数而已。「六十产生等」：『等』字包括了脱落、份额、夺取等。以思维的方式：应该了解，思维诗人是自己长时间思考事物和连结后创作；闻诗人是听到一些，然后连结未听到的而创作；义诗人是了解某个义理后，通过略说、广释等方式创作；辩才诗人是看到别人创作的诗歌或戏剧后，凭自己适时的辩才创作出类似的其他作品。

25.Dhārānupavecchanaṃ vassanaṃ. Hatthena adhippetaviññāpanaṃ hatthamuddā, taṃ pana aṅgulisaṅkocanena gaṇanāyeva. Pārasika milakkhakādayo viya navantavasena gaṇanā acchiddakagaṇanā. Saṭuppādanādīti ādi-saddena vokalanabhāgahārādike saṅgaṇhāti. Cintāvasenāti vatthuṃ anusandhiñca sayameva cirena cintetvā karaṇavasena cintākavi veditabbo, kiñci sutvā sutena assutaṃ anusandhetvā karaṇavasena sutakavi, kañci atthaṃ upadhāretvā tassa saṅkhipanavitthāraṇādivasena atthakavi, yaṃ kiñci parena kataṃ kabbaṃ nāṭakaṃ vā disvā taṃ sadisameva aññaṃ attano ṭhānuppattikapaṭibhānena karaṇavasena paṭibhānakavi veditabbo.

26以执取的方式把女孩接来，称为「迎娶」；同样，让女孩被给出去，称为「嫁出」。以在异地获取双倍、三倍等的方式利用物品，称为「投资」；在那里或其他地方，按时间限制获取增值的利用，称为「回收」。也有人说：「让没有本金的人经商，然后说『连同本金和这么多利润归还』，这样给钱是投资；只是暂时给钱，是回收。」关于「以三种原因」：这里说，当风、虫等毁坏胎儿时，是因为过去的业没有给予机会，因此业报就成熟了。但是，当业自身给予了机会时，就不一定非要观待风、虫等，所以业被单独说为原因。「熄灭」：即使其止息。「对治」：即为了使其不咬啮而作的对治。「翻转」：是为了与武器等一起举手后又举起的翻转。「耳语」：是把愿望在天神耳边诉说的祈请。「侍奉日神」：是用夹竹桃花鬘供养后，整天对着太阳站立来侍奉日神。有人读作「以头呼唤」，意思是诵咒后，用头来呼唤所愿之事。

26. Pariggahabhāvena dārikāya gaṇhāpanaṃ āvāhanaṃ. Tathā dāpanaṃ vivāhanaṃ. Desantare diguṇatiguṇādigahaṇavasena bhaṇḍappayojanaṃ payogo. Tattha vā aññattha vā yathākālaparicchedaṃ vaḍḍhigahaṇavasena payojanaṃ uddhāro. ‘‘Bhaṇḍamūlarahitānaṃ vāṇijjaṃ katvā ettakenudayena saha mūlaṃ dethāti dhanadānaṃ payogo, tāvakālikadānaṃ uddhāro’’ti ca vadanti. Tīhi kāraṇehīti ettha vātena, pāṇakehi vā gabbhe vinassante na purimakammunā okāso kato, tappaccayā kammaṃ vipaccati. Sayameva pana kammunā okāse kate na ekantena vāto pāṇakā vā apekkhitabbāti kammassa visuṃ kāraṇabhāvo vuttoti daṭṭhabbaṃ. Nibbāpanīyanti upasamakaraṃ. Paṭikammanti yathā te na khādanti, tathā paṭikaraṇaṃ. Parivattanatthanti āvudhādinā saha ukkhittahatthassa ukkhipanavasena parivattanatthaṃ. Icchitatthassa devatāya kaṇṇe kathanavasena jappanaṃ kaṇṇajappananti. Ādiccapāricariyāti karavīramālāhi pūjaṃ katvā sakaladivasaṃ ādiccābhimukhāvaṭṭhānena ādiccassa paricaraṇaṃ. ‘‘Siravhāyana’’nti keci paṭhanti, tassatthomantaṃ parijappitvā sirasā icchitassa atthassa avhāyananti.

27「成就时」是指所祈愿之事成就之时。「寂止许诺业」是指：为了对天神的祈请，应当进行回报的寂止，作出这种许诺的行为，也就是寂止的祈请之用。在这种许诺的果报——即如所愿的业中，所谓“如果我的这件事能成就”。对于它，即寂止许诺，也称为「誓愿」。因为按照许诺进行供奉时，誓愿和祈请就已经交付了。仅是令妇女无欲的状态。「相」即男相。举行祭祀，既为了挡灾，也为了招福。「过失」指胆汁等过患。这里，下泻指往下排泄。上泻是呕吐，因为说“向上排除诸过失”。同样，泻药即下泻；而下泻也包括净瓶、灌肠等事，因为说“向下排除诸过失”。头部泻泄是为了排除痰等。「膜」即眼膜。外科医疗即眼科手术，这是为了包含所说的其余外科医疗而说，应该这样理解。因为滋补等措施也属于外科。「根本药」：能够有力平息主要疾病的药物，就叫根本药；或者，能对治诸病中根本之病的药物，叫根本药。依随根本而有，疾病有两种：根本疾病一旦被治疗，其余的大多会随之平息。显示身体医疗：这是因为儿科医、外科、眼科等分别作为医典已在各处说过，而以剩余的方式陈述，因此应该知道这里也包含了其余医典。所有这些都以邪命为原因，因为说“以邪命谋活命”。而经中到处说的“或如此等”，其中 iti 是表示方式的不变化词，vā 是抉择词。意思是：通过这种方式，或不以此外的其他方式。由此可知，凡是外道出家人所依凭的技艺、场所、学问等，作为活命手段的，都被归入邪命。

27.Samiddhikāleti āyācitassa atthassa siddhikāle. Santipaṭissavakammanti devatāyācanāya yā santi paṭikattabbā, tassā paṭiññāpaṭissavakammakaraṇaṃ, santiyā āyācanappayogoti attho. Tasminti paṭissavaphalabhūte yathābhipatthitakammasmiṃ, yaṃ ‘‘sace me idaṃ nāma samijjhissatī’’ti vuttaṃ. Tassāti santipaṭissavassa, yo ‘‘paṇidhī’’ti ca vutto. Yathāpaṭissavañhi upahāre kate paṇidhi āyācanā katā niyyātitā hotīti. Acchandikabhāvamattanti itthiyā akāmakabhāvamattaṃ. Liṅganti purisaliṅgaṃ. Balikammakaraṇaṃ upaddavapaṭibāhanatthañceva vaḍḍhiāvahanatthañca. Dosānanti pittādidosānaṃ. Ettha ca vamananti pacchaṭṭanaṃ adhippetaṃ. Uddhaṃvirecananti vamanaṃ ‘‘uddhaṃ dosānaṃ nīharaṇa’’nti vuttattā. Tathā virecananti virecanameva. Adhovirecananti pana suddhivatthikasāvatthiādi vatthikiriyāpi adhippetā ‘‘adho dosānaṃ nīharaṇa’’nti vuttattā. Sīsavirecanaṃ semhanīharaṇādi. Paṭalānīti akkhipaṭalāni. Salākavejjakammanti akkhivejjakammaṃ, idaṃ vuttāvasesasālākiyasaṅgahaṇatthaṃ vuttanti daṭṭhabbanti. Tappanādayopi hi sālākiyānevāti. Mūlāni padhānāni rogūpasame samatthāni bhesajjāni mūlabhesajjāni, mūlānaṃ vā byādhīnaṃ bhesajjāni mūlabhesajjāni. Mūlānubandhavasena hi duvidho byādhi. Mūlaroge ca tikicchite yebhuyyena itaraṃ vūpasamatīti. ‘‘Kāyatikicchanaṃdassetī’’ti idaṃ komārabhaccasallakattasālākiyādikaraṇavisesabhūtatantīnaṃ tattha tattha vuttattā pārisesavasena vuttaṃ, tasmā tadavasesāya tantiyāpi idha saṅgaho daṭṭhabbo. Sabbāni cetāni ājīvahetukāniyeva idhādhippetāni ‘‘micchājīvena jīvikaṃ kappentī’’ti vuttattā . Yaṃ pana tattha tattha pāḷiyaṃ ‘‘iti vā’’ti vuttaṃ, tattha itīti pakāratthe nipāto, vā-iti vikappanatthe. Idaṃ vuttaṃ hoti iminā pakārena, ito aññe na vāti. Tena yāni ito bāhirakapabbajitā sippāyatanavijjāṭṭhānādīni jīvikopāyabhūtāni ājīvapakatā upajīvanti, tesaṃ pariggaho katoti veditabbo.

311大戒的解释到此结束。

Mahāsīlavaṇṇanā niṭṭhitā.

312前际论者常住论的解释。

Pubbantakappikasassatavādavaṇṇanā

28所谓「比丘僧团所说的解释」，就是指从“乃至世尊……”等开头的解释。这里的关联是这样的——“诸比丘，并非只有这些佛陀的功德对你们是明显的，更有不显明的‘诸比丘，还有其他法……’”这样的广说。在其中，通过“这些见处如此被执取”等说明，显示了常见等见处被执取的方式其实是空无自性的；通过“他了知彼而不执取”这一句，显示了戒等不执取的、能导向出离的性质，进而指出它们缺乏恒常的实核等。此外，那些未离贪染的外道对于诸受生起了这些见的纷扰，教说通过显示这些纷扰的缘——如痴等——以及感受者、作者的自性并不存在，从而彰显了一切法无我、无我所的特性；又通过显示无执取的般涅槃，说明这一教说是以彰显空性为要旨的，所以说“开始揭示空性”。所谓「教典」，就是指分为律藏等不同部类的经论。所谓「教说」，就是对那条教典以心意作出确定而进行的阐明，或者是根据法义如理地宣说而成为言说，或者是以随顺等方式进行的解说。教典与教说的差别，在前面已经界定了，因此说“于教说中，于教典中”。“如此等等”，这里的「等」字包含了真理、自性、定、慧、本性、福、罪（即过失）、所知等含义。正如「法」这个词，在“诸比丘，对四法不随觉”等语句中，指的是真理；在“善法、不善法”等语句中，指的是自性；在“那些世尊具有如是法”等语句中，指的是定；在“真实、法、忍、施，此人死后不忧”等语句中，指的是慧；在“诸比丘，有生法的众生产生这样的欲求”等语句中，指的是本性；在“法若被善行，则带来快乐”等语句中，指的是福；在“四波罗夷法”等语句中，指的是罪（过失）；在“一切法以一切相现于佛陀世尊的智门前”等语句中，指的是所知（即可被认识的对象）。所谓的「诸法存在」，意思是指那些空无自性、仅仅是法的现象存在，这就是它的含义。

28.Bhikkhusaṅghena vuttavaṇṇo nāma ‘‘yāvañcidaṃ tena bhagavatā’’tiādinā vuttavaṇṇo. Etthāyaṃ sambandho – na bhikkhave ettakā eva buddhaguṇā, ye tumhākaṃ pākaṭā, apākaṭā pana ‘‘atthi bhikkhave aññe dhammā’’ti vitthāro. Tattha ‘‘ime diṭṭhiṭṭhānā evaṃ gahitā’’tiādinā sassatādidiṭṭhiṭṭhānānaṃ yathāgahitākārasuññatabhāvappakāsanato, ‘‘tañca pajānanaṃ na parāmasatī’’ti sīlādīnañca aparāmāsaniyyānikabhāvadīpanena niccasārādivirahappakāsanato, yāsu vedanāsu avītarāgatāya bāhirakānaṃ etāni diṭṭhivipphanditāni sambhavanti, tesaṃ paccayabhūtānañca sammohādīnaṃ vedakakārakasabhāvābhāvadassanamukhena sabbadhammānaṃ attattaniyatāvirahadīpanato, anupādāparinibbānadīpanato ca ayaṃ desanā suññatāvibhāvanappadhānāti āha ‘‘suññatāpakāsanaṃ ārabhī’’ti. Pariyattīti vinayādibhedabhinnā tanti. Desanāti tassā tantiyā manasāvavatthāpitāya vibhāvanā, yathādhammaṃ dhammābhilāpabhūtā vā paññāpanā, anulomādivasena vā kathananti pariyattidesanānaṃ viseso pubbeyeva vavatthāpitoti āha ‘‘desanāyaṃ pariyattiya’’nti. Evaṃ ādīsūti ettha ādi-saddena saccasabhāvasamādhipaññāpakatipuññaāpattiñeyyādayo saṅgayhanti. Tathā hi ayaṃ dhamma-saddo ‘‘catunnaṃ bhikkhave dhammānaṃ ananubodhā’’tiādīsu (dī. ni. 2.186; a. ni. 4.1) sacce vattati, ‘‘kusalā dhammā akusalā dhammā’’tiādīsu (dha. sa. 1) sabhāve, ‘‘evaṃdhammā te bhagavanto ahesu’’ntiādīsu (saṃ. ni. 5.378) samādhimhi, ‘‘saccaṃ dhammo dhiti cāgo, sa ve pecca na socatī’’tiādīsu (su. ni. 190) paññāya, ‘‘jātidhammānaṃ bhikkhave sattānaṃ evaṃ icchā uppajjatī’’tiādīsu (ma. ni. 3.373; paṭi. ma. 1.33) pakatiyaṃ, ‘‘dhammo suciṇṇo sukhamāvahātī’’tiādīsu (su. ni. 184; theragā. 303; jā. 1.10.102) puññe, ‘‘cattāro pārājikā dhammā’’tiādīsu (pārā. 233) āpattiyaṃ, ‘‘sabbe dhammā sabbākārena buddhassa bhagavato ñāṇamukhe āpāthaṃ āgacchantī’’tiādīsu (mahāni. 156; cūḷani. 85; paṭi. ma. 3.6) ñeyye vattati (ma. ni. aṭṭha. 1.suttanikkhepavaṇṇanā; abhi. aṭṭha. 1.tikamātikāpadavaṇṇanā; bu. vaṃ. aṭṭha. ratanacaṅkamanakaṇḍavaṇṇanā). Dhammā hontīti suññā dhammamattā hontīti attho.

304以「难见」这个词，就已经显示了这些法是难以深入契入的。然而，如果有人不自量力，想用自己的智慧去深入这些法，他的智慧将找不到任何立足之处，就像蚊子的嘴喙试图插入大海一样，所以说「不可得立足处」。在这里，应该知道「不可得立足处」这个词的分解是：立足之处在这里是不可得的。正因为立足之处不可得，无法深入其中去观察并说出“这些只有这么多，这些就是如此”，所以说「唯因甚深，所以难见」。既然连看都看不到，那么想要深入其中去觉知，就更无从谈起了，所以说「唯因难见，所以更难觉」。因为这些法是在一切热恼止息的顶峰生起的，也因为它们与熄灭了一切热恼的等至境界相融合，所以它们是「熄灭一切热恼的」。说它们是「平静的所缘」，是因为那些自性不寂静的烦恼和诸行都不存在了。或者，应当理解为：由于作意恒时处于定中、散乱已被消除，依此而缘取的诸法便呈现出寂静的状态，就像在破除遍相之后，空无边处识所展现的无边界性一样。如同射手不失准地击中靶心，能不失准地如实了知诸法的自性，这是甘美且殊胜的，所以说「以不会令人厌倦的含义」。因为这是已经获得通达的人，并且唯独佛陀才能以一切方式完全缘取其境界，而不是凡夫靠逻辑推理就能达到的领域，所以说「因为是最高智慧的行境」等等。所谓「微妙」，是指在所知的对象上，智慧展现出锐利而明净的运作，非常善巧。然而，由于这种善巧性体现在面对所缘时没有滞碍，能够把握住极为微细的所知对象，并使其变得明显清晰，所以又说「因为具有纤细微妙的本质」。

‘‘Duddasā’’ti eteneva tesaṃ dhammānaṃ dukkhogāhatā pakāsitā hoti. Sace pana koci attano pamāṇaṃ ajānanto ñāṇena te dhamme ogāhituṃ ussāhaṃ kareyya, tassa taṃ ñāṇaṃ appatiṭṭhameva makasatuṇḍasūci viya mahāsamuddeti āha ‘‘alabbhaneyyapatiṭṭhā’’ti. Alabbhaneyyā patiṭṭhā etthāti alabbhaneyyapatiṭṭhāti padaviggaho veditabbo. Alabbhaneyyapatiṭṭhānaṃ ogāhituṃ asakkuṇeyyatāya ‘‘ettakā ete īdisā cā’’ti passituṃ na sakkāti vuttaṃ ‘‘gambhīrattā eva duddasā’’ti. Ye pana daṭṭhumeva na sakkā, tesaṃ ogāhitvā anubujjhane kathā eva natthīti āha ‘‘duddasattā eva duranubodhā’’ti. Sabbapariḷāhapaṭippassaddhimatthake samuppannattā, nibbutasabbapariḷāhasamāpattisamokiṇṇattā ca nibbutasabbapariḷāhā. Santārammaṇāni maggaphalanibbānāni anupasantasabhāvānaṃ kilesānaṃ saṅkhārānañca abhāvato. Atha vā samūhatavikkhepatāya niccasamāhitassa manasikārassa vasena tadārammaṇadhammānaṃ santabhāvo veditabbo kasiṇugghāṭimākāsatabbisayaviññāṇānaṃ anantabhāvo viya. Avirajjhitvā nimittapaṭivedho viya issāsānaṃ avirajjhitvā dhammānaṃ yathābhūtasabhāvabodho sāduraso mahāraso ca hotīti āha atittikaraṇaṭṭhenāti. Paṭivedhappattānaṃ, tesu ca buddhānaṃyeva sabbākārena visayabhāvūpagamanato na takkabuddhiyā gocarāti āha ‘‘uttamañāṇavisayattā’’tiādi. ‘‘Nipuṇā’’ti ñeyyesu tikkhavisadavuttiyā chekā. Yasmā pana so chekabhāvo ārammaṇe appaṭihatavuttitāya sukhumañeyyagahaṇasamatthatāya supākaṭo hoti, tena vuttaṃ ‘‘saṇhasukhumasabhāvattā’’ti.

305另一种解释方法：因为清晰地阐明了如律的制定等甚深而应被引导的意义，所以称为「甚深」。有时即使经过了无量无数的大劫，也很难有机会得见，所以称为「难见」。这里的“见”，应当知道是专指以慧眼来见。由于名为“法随觉”的那种随顺觉知，只有极个别人能够生起，所以称为「更难觉」。因为它拥有寂静的体性，并且是对那些可被教化的众生而言，其功德圆满的终极目标，所以称为「寂静」。因为被自身的种种缘牵引到了一种极为殊胜的状态，所以称为「殊胜」。因为已经证得了真实谛的相状，所以不能被逻辑推理的智慧所行历，或者因为不能被非逻辑推理的智慧所行历，所以称为「非寻思所行」。它本身微细，或者是在微细的意义上，依照真实、缘起等方式来进行阐明，所以称为「微妙」。这些法，唯有被世间最顶尖的智者——正自觉者——所亲身体验和明明白白地开示出来，所以称为「唯智者能知」。因为世尊获得了无碍智，所以他才会宣说：“我是一切知者……诸比丘，如来成就了十力……”等等，以此来彰显他自己的一切知性等功德。因此，注释说：“自己证知、作证后开示”。

Aparo nayo – vinayapaṇṇattiādigambhīraneyyavibhāvanato gambhīrā. Kadāci asaṅkhyeyyamahākappe atikkamitvāpi dullabhadassanatāya duddasā. Dassanañcettha paññācakkhuvaseneva veditabbaṃ. Dhammanvayasaṅkhātassa anubodhassa kassacideva sambhavato duranubodhā. Santasabhāvato, veneyyānañca guṇasampadānaṃ pariyosānattā santā. Attano ca paccayehi padhānabhāvaṃ nītatāya paṇītā. Samadhigatasaccalakkhaṇatāya atakkehi, atakkena vā ñāṇena avacaritabbatāya atakkāvacarā. Nipuṇaṃ, nipuṇe vā atthe saccappaccayākārādivasena vibhāvanato nipuṇā. Loke aggapaṇḍitena sammāsambuddhena vedīyanti pakāsīyantīti paṇḍitavedanīyā. Anāvaraṇañāṇapaṭilābhato hi bhagavā ‘‘sabbavidū haṃ asmi, (dha. pa. 353; mahāva. 11; kathā. 405) dasabalasamannāgato bhikkhave tathāgato’’tiādinā (saṃ. ni. 2.21) attano sabbaññutādiguṇe pakāseti. Tenevāha ‘‘sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedetī’’ti.

306在此，虽然一切知智并不像果与涅槃那样具有应被亲证的自性，但当漏尽智被证得时，它也就被证得了，因此，将那现前成就称为‘作证’，故说‘以殊胜的智现前作证后’。而‘以殊胜的智’是表原因义的工具格，意思是‘由于殊胜智的证得’。或者，如果‘殊胜智’是指省察智，工具格的表达也同样适用。而这里的‘宣说’，应知是由于能成就对属于智所行境的诸谛等的说法作用，以及由于‘我是正自觉者’等的宣称。‘正在说者’中，māna一词是‘意欲’之义，意思是‘正努力想说者’。而处于这种状态的人，正是想要说的人，故说‘想要说功德的人’。即使有所保留地说，也如同颠倒地说，不能称为‘正确地宣说’，故说‘无遗漏地’，由此显示此处的‘正’字具有无余之义。以‘能说’来显示‘说’这个词具有表示自身意义的作用。而在此，虽然世尊的十力等智也是不与其他人共通的，但由于那些智的所缘范围是局部的，因此以它们并未能无遗漏地把握佛陀的功德；然而，由于一切知智的所缘范围是无余的，当它被把握时，一切佛陀功德也就确实被把握了。为了显示这个意义，故说‘若有人……能说……’。此智有众多的所缘，故为‘众所缘’，意指它缘取一切所缘。或者，由于它以众多的所缘为所缘，在此义上而说‘从众所缘’，省略了一个‘所缘’词，如同‘唇口为欲界’等例子，由此显示它能成就多种智的作用。因为此智确实能随其所应地成就诸如：于三时无碍的智、能判别四生的智、能判别五趣的智、六不共智中其余的不共智、能辨明七种圣者的智、于八种众中不动摇的智、遍知九种众生居的智、十力智等，如是数百千种差别的智的作用。以‘依一再生起’来说明一切知智的次第运作性。因为此智即使是次第地，也是于诸所缘中运转，而非如外道所说‘一切知者仅一次即知一切，非次第地’那样仅一次。

Tattha kiñcāpi sabbaññutaññāṇaṃ phalanibbānāni viya sacchikātabbasabhāvaṃ na hoti, āsavakkhayañāṇe pana adhigate adhigatameva hotīti tassa paccakkhakaraṇaṃ sacchikiriyāti āha ‘‘abhivisiṭṭhena ñāṇena paccakkhaṃ katvā’’ti. Abhivisiṭṭhena ñāṇenāti ca hetuatthe karaṇavacanaṃ, abhivisiṭṭhañāṇādhigamahetūti attho. Abhivisiṭṭhañāṇanti vā paccavekkhaṇañāṇe adhippete karaṇavacanampi yujjatiyeva. Pavedanañcettha aññāvisayānaṃ saccādīnaṃ desanākiccasādhanato, ‘‘ekomhi sammāsambuddho’’tiādinā (mahāva. 11; kathā. 405) paṭijānanato ca veditabbaṃ. Vadamānāti ettha sattiattho māna-saddo, vattuṃ ussāhaṃ karontoti attho. Evaṃbhūtā ca vattukāmā nāma hontīti āha ‘‘vaṇṇaṃ vattukāmā’’ti. Sāvasesaṃ vadantopi viparītaṃ vadanto viya ‘‘sammā vadatī’’ti na vattabboti āha ‘‘ahāpetvā’’ti, tena anavasesattho idha sammā-saddoti dasseti. ‘‘Vattuṃ sakkuṇeyyu’’nti iminā ‘‘vadeyyu’’nti sakatthadīpanabhāvamāha. Ettha ca kiñcāpi bhagavato dasabalādiñāṇānipi anaññasādhāraṇāni, sappadesavisayattā pana tesaṃ ñāṇānaṃ na tehi buddhaguṇā ahāpetvā gahitā nāma honti, nippadesavisayattā pana sabbaññutaññāṇassa tasmiṃ gahite sabbepi buddhaguṇā gahitā eva nāma hontīti imamatthaṃ dasseti ‘‘yehi…pe… vadeyyu’’nti. Puthūni ārammaṇāni etassāti puthuārammaṇaṃ, sabbārammaṇattāti adhippāyo. Atha vā puthuārammaṇārammaṇatoti etasmiṃ atthe ‘‘puthuārammaṇato’’ti vuttaṃ, ekassa ārammaṇa-saddassa lopaṃ katvā ‘‘oṭṭhamukho kāmāvacara’’nti ādīsu viya, tenassa puthuñāṇakiccasādhakataṃ dasseti. Tathā hetaṃ tīsu kālesu appaṭihatañāṇaṃ, catuyoniparicchedakañāṇaṃ, pañcagatiparicchedakañāṇaṃ, chasu asādhāraṇañāṇesu sesāsādhāraṇañāṇāni, sattaariyapuggalavibhāvakañāṇaṃ, aṭṭhasupi parisāsu akampanañāṇaṃ, navasattāvāsaparijānanañāṇaṃ, dasabalañāṇanti evamādīnaṃ anekasatasahassabhedānaṃ ñāṇānaṃ yathāsambhavaṃ kiccaṃ sādhetīti. ‘‘Punappunaṃ uppattivasenā’’ti etena sabbaññutaññāṇassa kamavuttitaṃ dasseti. Kamenāpi hi taṃ visayesu pavattati, na sakiṃyeva yathā bāhirakā vadanti ‘‘sakiṃyeva sabbaññū sabbaṃ jānāti, na kamenā’’ti.

307如果这样，对于具有不可思维、不可计量差别的所知，如何能以有分齐的单一智无余通达呢？或者，谁曾这样说‘佛陀的智是有分齐的’呢？因为佛智如同所知一样，是无量的。诚然，经中说过：‘所知有多少，智就有多少；智有多少，所知就有多少。’即便如此，当所知依生类、地、自性等以及依方所、时间等而分为众多差别，并被次第把握时，无余通达确实不可能实现吧？并非如此。为什么？因为凡是世尊想要了知的，无论是全部或一部分，于此，智都以无滞碍的方式现前运转；又由于无散乱，世尊一切时皆入定，对于想要了知的对象，其现前性不可阻挡，如经说‘佛陀世尊的智是系于愿望的’等。而且，在此不应理解为：世尊的智在通达众多法时，是以不取具体形相的方式运转，如同远观布画者，或如同观‘一切法无我’者那样。应知这是由于佛智具有不可思议的威神力。因此，经中说‘佛的境界是不可思议的’。而在此，定论是：世尊由于获得了能依一切方式通达一切法、系于愿望而运转的无障碍智，且由于断除了一切所知障，其相续能够通达一切法，因此是‘一切知者’，并非仅一次即通达一切法，而是如同火由于相续能烧一切燃料而被称为‘一切烧者’那样。

Yadi evaṃ acinteyyāparimeyyabhedassa ñeyyassa paricchedavatā ekena ñāṇena niravasesato kathaṃ paṭivedhoti, ko vā evamāha ‘‘paricchedavantaṃ buddhañāṇa’’nti. Anantañhi taṃ ñāṇaṃ ñeyyaṃ viya. Vuttañhetaṃ ‘‘yāvatakaṃ ñeyyaṃ tāvatakaṃ ñāṇaṃ. Yāvatakaṃ ñāṇaṃ, tāvatakaṃ ñeyya’’nti (mahāni. 156; cūḷani. 85; paṭi. ma. 3.5). Evampi jātibhūmisabhāvādivasena disādesakālādivasena ca anekabhedabhinne ñeyye kamena gayhamāne anavasesapaṭivedho na sambhavati yevāti, nayidamevaṃ. Kasmā? Yaṃ kiñci bhagavatā ñātuṃ icchitaṃ sakalaṃ ekadeso vā. Tattha appaṭihatacāratāya paccakkhato ñāṇaṃ pavattati, vikkhepābhāvato ca bhagavā sabbakālaṃ samāhitova ñātuṃ, icchitassa paccakkhabhāvo na sakkā nivāretuṃ ‘‘ākaṅkhāpaṭibaddhaṃ buddhassa bhagavato ñāṇa’’ntiādi (mahāni. 156; cūḷani. 85; paṭi. ma. 3.5) vacanato, na cettha dūrato cittapaṭaṃ passantānaṃ viya, ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti vipassantānaṃ viya ca anekadhammāvabodhakāle anirūpitarūpena bhagavato ñāṇaṃ pavattatīti gahetabbaṃ acinteyyānubhāvatāya buddhañāṇassa. Tenevāha ‘‘buddhavisayo acinteyyo’’ti (a. ni. 4.77). Idaṃ panettha sanniṭṭhānaṃsabbākārena sabbadhammāvabodhanasamatthassa ākaṅkhāpaṭibaddhavuttino anāvaraṇañāṇassa paṭilābhena bhagavā santānena sabbadhammapaṭivedhasamattho ahosi sabbaneyyāvaraṇassa pahānato, tasmā sabbaññū, na sakiṃyeva sabbadhammāvabodhato , yathā santānena sabbaindhanassa dahanasamatthatāya pāvako ‘‘sabbabhū’’ti vuccatīti.

308「决定说」即结论性的表达，意为确定不移的说法。在此，通过确定不移的表达，显示了被排除的内容，即“不是离杀生等戒律”。而这个“唯”字，如同“亦”字一样，因其并非固定于一处，所以即使是在它被说出的地方之外，也会根据表达的需要而现起，因此注释说“或者是甚深……”等。「以一切句」，是指一直到“唯智者能知”这一句为止，以所有前面的句子。「声闻波罗蜜智」，是指声闻们通过布施等波罗蜜的圆满修行所成就的智慧，它分为三明、六神通、四无碍解等类别。「由此」，即从声闻波罗蜜智。「于此」，即在声闻波罗蜜智上。「乃至更由此」，是指从紧接着被指出的辟支佛智之后，言下之意是：连比它高的辟支佛智都尚且如此，更何况声闻波罗蜜智呢？这里的义理连接是这样的：虽然声闻波罗蜜智相较于低下的有学智和凡夫智是甚深的，但相较于辟支佛智，则并非如此甚深，因此不能绝对地说“唯是甚深”。同样地，辟支佛智相较于一切知智，也无法确立这种决定性。然而，对于一切知智所领悟的法来说，它不像声闻波罗蜜智等那样，需要依靠对比某个对象才显示出不深，因为它本身根本就没有不深的情况，所以才能说它是“甚深”。正如在此展示了对“甚深”一词的决定说，同样的道理，声闻波罗蜜智是难见的，而辟支佛智比它更难见，在此也没有决定说，依此类推，应当了知对于其他形容词也是如此，没有决定说的存在。所以注释说：“同样的，唯难见……应当如此理解。”

Vavatthāpanavacananti sanniṭṭhāpanavacanaṃ, avadhāraṇavacananti attho. Aññe vāti ettha avadhāraṇena nivattitaṃ dasseti ‘‘na pāṇātipātā veramaṇiādayo’’ti, ayañca eva-saddo aniyatadesatāya ca-saddo viya yattha vutto, tato aññatthāpi vacanicchāvasena upatiṭṭhatīti āha ‘‘gambhīrā vā’’tiādi. Sabbapadehīti yāva ‘‘paṇḍitavedanīyā’’ti idaṃ padaṃ, tāva sabbapadehi. Sāvakapāramiñāṇanti sāvakānaṃ dānādipāripūriyā nipphannaṃ vijjattayachaḷabhiññācatuppaṭisambhidādibhedaṃ ñāṇaṃ. Tatoti sāvakapāramiñāṇato. Tatthāti sāvakapāramiñāṇe. Tatopīti anantaraniddiṭṭhato paccekabuddhañāṇatopi, ko pana vādo sāvakapāramiñāṇatoti adhippāyo. Etthāyaṃ atthayojanā – kiñcāpi sāvakapāramiñāṇaṃ heṭṭhimasekkhañāṇaṃ puthujjanañāṇañca upādāya gambhīraṃ, paccekabuddhañāṇaṃ upādāya na tathā gambhīranti ‘‘gambhīramevā’’ti na sakkā vattuṃ. Tathā paccekabuddhañāṇampi sabbaññutaññāṇaṃ upādāyāti tattha vavatthānaṃ na labbhati, sabbaññutaññāṇadhammā pana sāvakapāramiñāṇādīnaṃ viya kiñci upādāya agambhīrabhāvābhāvato gambhīrā vāti. Yathā cettha vavatthānaṃ dassitaṃ, evaṃ sāvakapāramiñāṇaṃ duddasaṃ, paccekabuddhañāṇaṃ pana tato duddasataranti tattha vavatthānaṃ natthītiādinā vavatthānasabbhāvo netabbo. Tenevāha ‘‘tathā duddasāva…pe… veditabba’’nti.

309为什么这样开始呢？这里的意图是：姑且先不论，由于一切知智是无余彰显佛功德的方法，所以即使它只是一个，也通过“诸比丘，还有其他法”等复数的语句来总摄，以此成就其具备众多所依、多种所缘和多种智的作用。问题是，接下来的详细解答，为什么不采用依照真实、缘起等特有的、不共的方式来分别解说，反而选择了以分析各种「见」的方式来开始呢？为了说明：正如对真实、缘起等的分别是不共的、唯属一切知智的行境一样，这种对恶见的无余分别也同样是不共的、唯属一切知智的行境，所以才开始了“因为佛陀……”等解释。在这里，「处」就是指原因。「吼声是巨大的」，意思是因为所要教导的义理种类繁多、难以理解，所以在以各种理路展开教学时，这种教说的狮子吼是广大的、广博的，也是有多重分类的。「智随入」：正是因此，那能教导的智慧在将所教导的法进行区分解析的时候，便随之进入了法的内部，就好像住立于其中一样，这就是它的意思。

Kasmā panetaṃ evaṃ āraddhaṃti etthāyaṃ adhippāyo – bhavatu tāva niravasesabuddhaguṇavibhāvanūpāyabhāvato sabbaññutaññāṇaṃ ekampi puthunissayārammaṇañākiccasiddhiyā ‘‘atthi bhikkhave aññeva dhammā’’tiādinā bahuvacanena uddiṭṭhaṃ, tassa pana vissajjanaṃ saccapaccayākārādivisesavasena anaññasādhāraṇena vibhajananayena anārabhitvā sanissayānaṃ diṭṭhīnaṃ vibhajanavasena kasmā āraddhanti. Tattha yathā saccapaccayākārādīnaṃ vibhajanaṃ anaññasādhāraṇaṃ, sabbaññutaññāṇasseva visayo, evaṃ niravasesena diṭṭhigatavibhajanampīti dassetuṃ ‘‘buddhānañhī’’tiādi āraddhaṃ. Tattha ṭhānānīti kāraṇāni. Gajjitaṃ mahantaṃ hotīti desetabbassa atthassa anekavidhatāya, duviññeyyatāya ca nānānayehi pavattamānaṃ desanāgajjitaṃ mahantaṃ vipulaṃ, bahubhedañca hoti. Ñāṇaṃ anupavisatīti tato eva ca desanāñāṇaṃ desetabbadhamme vibhāgaso kurumānaṃ anupavisati, te anupavissa ṭhitaṃ viya hotīti attho.

310「佛陀之智的广大性被彰显」，意思是：能教导并通达如此深妙之法的老师——佛陀，他的教说智和通达智的崇高、伟大变得十分明显。在这里，虽然根据“佛陀世尊的一切语业，都是以智为先导、以智为随转的”这样的说法，世尊的所有言说没有一刻是脱离智慧的，并且由于世尊在任何场合说法都如同狮子般，表现出完全一致的、毫无畏缩的精进力；但是，应当看到：随着所要教导的法的不同，教说在特别的情况下，会展现出智慧更深层的契入，并且其法义也显得更为甚深。那么，当涉及到律的制定时，教说又是如何触及无常、苦、无我这三相，并与空性相应的呢？因为在此场合，为了契合在场大众的意乐而展开的教说，同样是在显示诸行的无常等性质，并彰显一切法无我、无我所的本质。所以经中说：“以多种方式说法后……”等等。

Buddhañāṇassa mahantabhāvo paññāyatīti evaṃvidhassa nāma dhammassa desakaṃ paṭivedhakañcāti buddhānaṃ desanāñāṇassa paṭivedhañāṇassa ca uḷārabhāvo pākaṭo hoti. Ettha ca kiñcāpi ‘‘sabbaṃ vacīkammaṃ buddhassa bhagavato ñāṇapubbaṅgamaṃ ñāṇānuparivattī’’ti (mahāni. 69; cūḷani. 85; paṭi. ma. 3.5; netti. 14) vacanato sabbāpi bhagavato desanā ñāṇarahitā natthi, sīhasamānavuttitāya ca sabbattha samānussāhappavatti desetabbadhammavasena pana desanā visesato ñāṇena anupaviṭṭhā gambhīratarā ca hotīti daṭṭhabbaṃ. Kathaṃ pana vinayapaṇṇattiṃ patvā desanā tilakkhaṇāhatā suññatāpaṭisaṃyuttā hotīti? Tatthāpi ca sannisinnaparisāya ajjhāsayānurūpaṃ pavattamānā desanā saṅkhārānaṃ aniccatādivibhāvanī, sabbadhammānaṃ attattaniyatābhāvappakāsanī ca hoti. Tenevāha ‘‘anekapariyāyena dhammiṃ kathaṃ katvā’’tiādi.

311「地差别」指诸法的状态差别与位置差别。其中，状态差别是指念处、根、力、觉支、道支等分类；位置差别是指欲界等分类。缘起句的意义已如前说。「时差别」指见的差别，即种种不同的见；或者指其他时。当按照这样，根据轻、重等情况，出现相应的事时，便据此制定学处。

Bhūmantaranti dhammānaṃ avatthāvisesañca ṭhānavisesañca. Tattha avatthāvisesosatiādidhammānaṃ satipaṭṭhānindriyabalabojjhaṅgamaggaṅgādibhedo. Ṭhānaviseso kāmāvacarādibhedo. Paccayākārapadassa attho heṭṭhā vuttoyeva. Samayantaranti diṭṭhivisesā, nānāvihitā diṭṭhiyoti attho, aññasamayaṃ vā. Evaṃ otiṇṇe vatthusminti evaṃ lahukagarukādivasena tadanurūpe otiṇṇe vatthusmiṃ sikkhāpadapaññāpanaṃ.

312虽然通过身随观等方式，念处等也在经藏中被分别，但是通过“经分别”等方式，它们却在阿毗达摩中才被特别详细地分别，因此他说：“此四念处……（中略）……分别阿毗达摩藏”。其中，“七触”是就与七识界相应而说的。同样，“七受”等也是如此。在“出世间法”一词中，“iti”字是开始的意思，或者是行相的意思，由此它包含了阿毗达摩中所述余下的、诸法应被分别的方式。这里有二十四种周围缘摄，所以称为“二十四周围缘摄”，也就是阿毗达摩藏。这里不取缘的关系，只就法本身而说周围缘摄的二十四种分类。正如所说：

Yadipi kāyānupassanādivasena satipaṭṭhānādayo suttantapiṭakepi (dī. ni. 2.374; ma. ni. 1.107) vibhattā, suttantabhājanīyādivasena pana abhidhammeyeva te savisesaṃ vibhattāti āha ‘‘ime cattāro satipaṭṭhānā…pe… abhidhammapiṭakaṃ vibhajitvā’’ti. Tattha ‘‘satta phassā’’ti sattaviññāṇadhātusampayogavasena vuttaṃ. Tathā ‘‘satta vedanā’’tiādīsupi. Lokuttarā dhammā nāmāti ettha iti-saddo ādiattho, pakārattho vā, tena vuttāvasesaṃ abhidhamme āgataṃ dhammānaṃ vibhajitabbākāraṃ saṅgaṇhāti. Catuvīsati samantapaṭṭhānāni etthāti catuvīsatisamantapaṭṭhānaṃ, abhidhammapiṭakaṃ. Ettha paccayanayaṃ aggahetvā dhammavaseneva samantapaṭṭhānassa catuvīsatividhatā vuttā. Yathāha –

313“三法、上首发趣、无上二法，

‘‘Tikañca paṭṭhānavaraṃ dukuttamaṃ,

314以及二法三法与三法二法；

Dukatikañceva tikadukañca;

315三法三法与二法二法，

Tikatikañceva dukadukañca,

316在顺法中有六种甚深理趣。”

Cha anulomamhi nayā sugambhīrā. (paṭṭhā. 1.paccayaniddesa 41, 44, 48, 52);

317同样地——

Tathā –

318三法……乃至……在逆的方面，有六种甚深理趣。

Tikañca…pe… cha paccanīyamhi nayā sugambhīrā;

319三法……乃至……在顺逆的方面，有六种甚深理趣。

Tikañca…pe… cha anulomapaccanīyamhi nayā sugambhīrā;

320三法……乃至……在逆顺的方面，理趣甚深。

Tikañca…pe… paccanīyānulomamhi nayā sugambhīrā’’ti. (paṭṭhā. 1.paccayaniddesa 44, 52);

321如此，依据法而分为二十四种，在三法发趣等之中，每一种以缘理及随顺等方式而有四种，因此共有九十六种周遍发趣。其中，在法随顺的三法发趣中，关于善三法，在缘起分、缘随顺、因根中，依因缘而有四十九种问的方式、七种答的方式等，所展示的方式有无量的差别，因此称为「无边理」。在此还有：

Evaṃ dhammavasena catuvīsatibhedesu tikapaṭṭhānādīsu ekekaṃ paccayanayena anulomādivasena catubbidhaṃ hotīti channavuti samantapaṭṭhānāni. Tattha pana dhammānulome tikapaṭṭhāne kusalattike paṭiccavāre paccayānulome hetumūlake hetupaccayavasena ekūnapaññāsa pucchānayā satta vissajjananayāti ādinā dassiyamānā anantabhedā nayāti āha ‘‘anantanaya’’nti. Hoti cettha –

322所谓「发趣」，是指对于一一法，在随顺等中，于三法、二法等中，以缘根为殊胜的四种理，而展现为七种趣向。

‘‘Paṭṭhānaṃ nāma paccekaṃ dhammānaṃ anulomādimhi tikadukādīsu yā paccayamūlavisiṭṭhā catunayato sattadhā gatī’’ti.

323「以九种行相」：指以「生」等九种缘的行相。其中，「生」：因为果从此而生起，所以称为「生」，即生起的原因性。当无明存在时，诸行便生起；若无明不存在，则不会生起。因此，无明作为诸行的「生」而成为缘。同样，当无明存在时，诸行转起、持续、住立；当无明存在时，它们将果投掷于‘有’等之中；它们造作累积，为了生果而努力；与自己的果结合；在自己的相续中，它们自己生起后，便系缚那个相续；在其他缘会聚时，它们兴起、生起；并且，无明成就了对于诸行的因性；即‘缘于无明，诸行便来’而转起。像这样，无明在成就诸行因性上的种种差别，也就是「生」等[九相]，应当了知。同样，对于行等缘于识等，也是如此。

Navahākārehīti uppādādīhi navahi paccayākārehi. Tattha uppajjati etasmā phalanti uppādo, uppattiyā kāraṇabhāvo. Sati ca avijjāya saṅkhārā uppajjanti, na asati, tasmā avijjā saṅkhārānaṃ uppādo hutvā paccayo hoti. Tathā avijjāya sati saṅkhārā pavattanti dharanti, nivisanti ca, te avijjāya sati phalaṃ bhavādīsu khipanti, āyūhanti phaluppattiyā ghaṭanti, saṃyujjanti attano phalena, yasmiṃ santāne sayañca uppannā, taṃ palibundhanti, paccayantarasamavāye udayanti uppajjanti, hinoti ca saṅkhārānaṃ kāraṇabhāvaṃ gacchati, paṭicca avijjaṃ saṅkhārā ayanti pavattantīti evaṃ avijjāya saṅkhārānaṃ kāraṇabhāvūpagamanavisesā uppādādayo veditabbā. Tathā saṅkhārādīnaṃ viññāṇādīsu.

324在「生、住」等之中，「住」：是‘依此而住’的意思，所以‘住’就是因。‘生’本身就是‘住’，因此称为「生住」。这一道理在其他（行相）中也同样适用。因为不如理作意，并且根据‘由漏的集起而有无明的集起’的说法，诸漏也是无明的缘，所以说‘这两种法都是缘所生的’。所谓「缘摄受慧」：即对于诸行与无明，能够辨别把握生等缘相而生起的慧。「法住智」：即对于缘所生的诸法，以缘性而了知法住，也就是关于缘起的智。为什么？因为缘起中的缘法，依据‘十二缘起’的说法，所以有十二支缘。而这个道理不仅适用于现在，也通于过去和未来；并且不只无明对行，对于行等缘于识等，也是如此。为了圆满显示缘相的各种类别，所以开始了‘过去时’等经文。在《发趣》中所显示的因等诸缘，在这里是以生等缘相来理解的，因此应该按照适当的对应来结合说明，但恐怕太过冗长，所以不作结合。

Uppādaṭṭhitītiādīsu ca tiṭṭhati etenāti ṭhiti, kāraṇaṃ. Uppādo eva ṭhiti uppādaṭṭhiti. Esa nayo sesesupi. Yasmā ayonisomanasikāro, ‘‘āsavasamudayā avijjāsamudayo’’ti (ma. ni. 1.103) vacanato āsavā ca avijjāya paccayo, tasmā vuttaṃ ‘‘ubhopete dhammā paccayasamuppannā’’ti. Paccayapariggahe paññāti saṅkhārānaṃ avijjāya ca uppādādike paccayākāre paricchinditvā gahaṇavasena pavattā paññā. Dhammaṭṭhitiñāṇanti dhammānaṃ paccayuppannānaṃ paccayabhāvato dhammaṭṭhitisaṅkhāte paṭiccasamuppāde ñāṇaṃ. Paccayadhammā hi paṭiccasamuppāde ‘‘dvādasa paṭiccasamuppādā’’ti vacanato dvādasa paccayā. Ayañca nayo na paccuppanne eva, atha kho atītānāgatakālepi, na ca avijjāya eva saṅkhāresu, atha kho saṅkhārādīnampi viññāṇādīsu labbhatīti paripuṇṇaṃ katvā paccayākārassa vibhattabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘atītampi addhāna’’ntiādi pāḷiṃ ārabhi. Paṭṭhāne (paṭṭhā. 1.paccayaniddesa 1) dassitā hetādipaccayā evettha uppādādipaccayākārehi gahitāti te yathāsambhavaṃ nīharitvā yojetabbā, ativitthārabhayena pana na yojayimha.

325「彼彼法」：指各个由缘所生的法，比如行等。「如如缘性」：即以如如的缘性，也就是以生等、因等的缘性。由过去、现在、未来三时而成为「三时」。由因-果、果-因、因-果三种连结而称为「三连结」。「摄」：此处是指将无明等与识等概括起来，即业与异熟。或者说，‘摄’就是部分的意思。过去由于业摄等而有四种摄，所以称为「四种摄」。「行相」：虽然它们没有以自身的特性直接说出，但在每一摄里面，通过无明、行等项目的把握而得以显明，所以称为「行相」；或者说，过去因等的类别就是「行相」。这些行相在每一摄中各有五种，因此总共有二十种行相，所以称为「二十行相」。

Tassa tassa dhammassāti tassa tassa saṅkhārādipaccayuppannadhammassa. Tathā tathā paccayabhāvenāti uppādādihetādipaccayabhāvena. Atītapaccuppannānāgatavasena tayo addhā kālā etassāti tiyaddhaṃ. Hetuphalaphalahetuhetuphalavasena tayo sandhī etassāti tisandhiṃ. Saṅkhippanti ettha avijjādayo viññāṇādayo cāti saṅkhepo, kammaṃ vipāko ca. Saṅkhippanti etthāti vā saṅkhepo, avijjādayo viññāṇādayo ca. Koṭṭhāsapariyāyo vā saṅkhepa-saddo. Atīte kammasaṅkhepādivasena cattāro saṅkhepā etassāti catusaṅkhepaṃ. Sarūpato avuttāpi tasmiṃ tasmiṃ saṅkhepe ākirīyanti avijjāsaṅkhārādiggahaṇehi pakāsīyantīti ākārā, atīte hetuādīnaṃ vā pakārā ākārā, te saṅkhepe pañca pañca katvā vīsatiākārā etassāti vīsatākāraṃ.

326虽然常住论者由于刹帝利等差别而有各种不同，但因为忆念百千生等倾向之因，实际上只有四种，不多不少。为了显示常住论等数量限定且不共的境界，所以说了「四种人」等。其中，「四种人」指四种人群。「依此」指对此「此缘性」的正确把握；虽然从因果性的相续来看紧密无间，没有区分，在究竟意义上存在差别，却因为没有考量差别之理，而执取了单一性。「执此」指执取这个常住之见而转起；按照这个道理，一分常住论等也可相应地结合说明。「分解」：即由「依勤精进」等进行分析，并以「诸比丘，如来了知此」等加以破斥，使其解开结缚、显露丛聚，也就是解开见结和显露见丛。

Khattiyādibhedena anekabhedabhinnāpi sassatavādino jātisatasahassānussaraṇādino abhinivesahetuno vasena cattārova honti , na tato uddhaṃ adhoti sassatavādādīnaṃ parimāṇaparicchedassa anaññavisayataṃ dassetuṃ ‘‘cattāro janā’’tiādimāha. Tattha cattāro janāti cattāro janasamūhā. Idaṃ nissāyāti idaṃ idappaccayatāya sammā aggahaṇaṃ, tatthāpi ca hetuphalabhāvena sambandhānaṃ santatighanassa abheditattā paramatthato vijjamānampi bhedanibandhanaṃ nānattanayaṃ anupadhāretvā gahitaṃ ekattaggahaṇaṃ nissāya. Idaṃ gaṇhantīti idaṃ sassataggahaṇaṃ abhinivissa voharanti, iminā nayena ekaccasassatavādādayopettha yathāsambhavaṃ yojetvā vattabbā. Bhinditvāti ‘‘ātappamanvāyā’’tiādinā vibhajitvā ‘‘tayidaṃ bhikkhave tathāgato pajānātī’’tiādinā vimadditvā nijjaṭaṃ nigumbaṃ katvā diṭṭhijaṭāvijaṭanena diṭṭhigumbavivaraṇena ca.

327「故」等：由于开示是依于佛陀功德而生起，所以表明：在指出一切知智之后，善于说法的世尊，通过把握其他宗派的方式，来解答一切知智。用「存在」一词，显示了那些持邪见者的存在没有间断，同时也表明，通过对他们邪执的松弛和分别，法王的教法已经该做的都做了，并且真实不虚。

‘‘Tasmā’’tiādinā buddhaguṇe ārabbha desanāya samuṭṭhitattā sabbaññutaññāṇaṃ uddisitvā desanākusalo bhagavā samayantaraviggāhaṇavasena sabbaññutaññāṇameva vissajjetīti dasseti. ‘‘Santī’’ti iminā tesaṃ diṭṭhigatikānaṃ vijjamānatāya avicchinnataṃ, tato ca nesaṃ micchāgāhato sithilakaraṇavivecanehi attano desanāya kiccakāritaṃ, avitathatañca dīpeti dhammarājā.

29“有”：与“存在”同义，是一个适用于复数范围的独立小品词，如“于此身中有头发”等（《长部》2.377；《中部》1.110；《中部》3.154；《相应部》4.127；《小诵》3.1）所示。以常见等分别前际者，称为前际分别论者。然而，因为他们先以先前成立的贪与见之分别来分别那前际，由于反复修习而强有力，且以种种方式演绎，然后以之后成立的、以执著为自性的贪与见之执取，来执取、执著、执持，因此说“分别、演绎前际而后执取”。或者，应知分别与执取是由爱执取的缘故。因为爱是取的缘。在“于部分”中，此处应理解为“部分之类”的意义。因为“边”一词也见于填词、邻近、邪道等场合。例如：“来，你受持经或偈或阿毗达摩”（《波逸提》442）、“在经中求得开许后”（《波逸提》1221）等句中，“边”字用于填词；“靠近村边”（《波罗夷》409；《小品》343）、“村边坐卧处”等，用于邻近；“沉溺欲乐是一边，迦旃延，说‘有’是一边”（《相应部》2.15；3.90）等，用于邪道。

29.Atthīti ‘‘saṃvijjantī’’ti iminā samānattho puthuvacanavisayo eko nipāto ‘‘atthi imasmiṃ kāye kesā’’tiādīsu (dī. ni. 2.377; ma. ni. 1.110; ma. ni. 3.154; saṃ. ni. 4.127; khu. pā. 3.1) viya. Sassatādivasena pubbantaṃ kappentīti pubbantakappikā. Yasmā pana te taṃ pubbantaṃ purimasiddhehi taṇhādiṭṭhikappehi kappetvā, āsevanabalavatāya vicittavuttitāya ca vikappetvā aparabhāgasiddhehi abhinivesabhūtehi taṇhādiṭṭhiggāhehi gaṇhanti abhinivisanti parāmasanti, tasmā vuttaṃ ‘‘pubbantaṃkappetvā vikappetvā gaṇhantī’’ti. Taṇhupādānavasena vā kappanaggahaṇāni veditabbāni. Taṇhāpaccayā hi upādānaṃ. Koṭṭhāsesūti ettha koṭṭhāsādīsūti attho veditabbo. Padapūraṇasamīpaummaggādīsupi hi anta-saddo dissati. Tathā hi ‘‘iṅgha tvaṃ suttante vā gāthāyo vā abhidhammaṃ vā pariyāpuṇassu (pāci. 442), suttante okāsaṃ kārāpetvā’’ti (pāci. 1221) ca ādīsu padapūraṇe anta-saddo vattati, gāmantaṃ osareyya, (pārā. 409; cūḷava. 343) gāmantasenāsana’’ntiādīsu samīpe , ‘‘kāmasukhallikānuyogo eko anto, atthīti kho kaccāna ayameko anto’’tiādīsu (saṃ. ni. 2.15; 3.90) ummaggeti.

329“劫”这个词用于大劫、全分、烦恼欲、寻、时间、施设、相似状态等多种意义，所以说“用于众多含义”。例如，在“诸比丘，此等是劫之不可数”等（《增支部》4.156）中，“劫”指大劫；在“唯以一劫光照竹林”等（《相应部》1.94）中，指全分；在“意图是欲，贪是欲，意图贪是欲”等（《大义释》1；《小义释》8）中，指烦恼欲；在“思、寻、意图”等（《法集论》7）中，指寻；在“我常恒如此而住”等（《中部》1.387）中，指时间；在“如是尊者劫”等（《经集》1090；《小义释》113）中，指施设；在“我们与如同导师一般的弟子共论而不知”等（《中部》1.260）中，指相似状态。这里所说的依据是《大义释》（《大义释》28）。 “以爱见之力”：指以作为见的亲依止、与之俱生、并以随喜为性的爱，以及以常见等相而执著者的邪执之力。 “前”一词，因为这里意指对前所住处法的分别，所以是表示过去时的用语；“边”一词，则因离开色等蕴以外没有分别的基础，所以是部分的意思，因此说“过去蕴之部分”。 “分别”：指对于那前际，使爱着与执著的成就、决定。 “住立”：即不舍弃那种见解。 “缘”：即依靠。因为前际是那种见解的境界，以境界故，它是见解所来的地方，也是所缘缘，所以说“依止、缘”。

Kappa-saddo mahākappasamantabhāvakilesakāmavitakkakālapaññattisadisabhāvādīsu vattatīti āha ‘‘sambahulesu atthesu vattatī’’ti. Tathā hesa ‘‘cattārimāni bhikkhave kappassa asaṅkhyeyyānī’’tiādīsu (a. ni. 4.156) mahākappe vattati, ‘‘kevalakappaṃ veḷuvanaṃ obhāsetvā’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.94) samantabhāve, ‘‘saṅkappo kāmo, rāgo kāmo, saṅkapparāgo kāmo’’tiādīsu (mahāni. 1; cūḷani. 8) kilesakāme, ‘‘takko vitakko saṅkappo’’tiādīsu (dha. sa. 7) vitakke, ‘‘yena sudaṃ niccakappaṃ viharāmī’’tiādīsu (ma. ni. 1.387) kāle, ‘‘iccāyasmā kappo’’tiādīsu (su. ni. 1090; cūḷani. 113) paññattiyaṃ, ‘‘satthukappena vata kira bho sāvakena saddhiṃ mantayamānā na jānimhā’’tiādīsu (ma. ni. 1.260) sadisabhāve vattatīti. Vuttampi cetanti mahāniddesaṃ (mahāni. 28) sandhāyāha. Taṇhādiṭṭhivasenāti diṭṭhiyā upanissayabhūtāya sahajātāya abhinandanabhūtāya ca taṇhāya, sassatādiākārena abhinivisantassa micchāgāhassa ca vasena. Pubbenivutthadhammavisayāya kappanāya adhippetattā atītakālavācako idha pubba-saddo, rūpādikhandhavinimuttassa kappanāvatthuno abhāvā anta-saddo ca bhāgavācakoti āha ‘‘atītaṃ khandhakoṭṭhāsa’’nti. ‘‘Kappetvā’’ti ca tasmiṃ pubbante taṇhāyanābhinivesānaṃ samatthanaṃ pariniṭṭhāpanamāha. Ṭhitāti tassā laddhiyā avijahanaṃ. Ārabbhāti ālambitvā. Visayo hi tassā diṭṭhiyā pubbanto. Visayabhāvato eva hi so tassā āgamanaṭṭhānaṃ, ārammaṇapaccayo cāti vuttaṃ ‘‘āgamma paṭiccā’’ti.

330“增语词”即是施设词。如同在“奴仆”等中的“西利瓦达”等称呼，仅仅是言语，以之为所依而转起，故称为增语，即施设。或者，“adhi”前缀表示上方，“vuccati”是说，上方之说即是增语，对于被造色等之上所施设的，是“取施设”的意思。因此应知这是表达施设的词。因为“我”、“世间”等只是施设，并非像色、受等那样是究竟义。或者，由于具有增说的性质，诸见也被称为“增说”。因为诸见在自性法上，增益了常住、本性、实体、命者、身等不真实的意义而转起。

Adhivacanapadānīti paññattipadāni. Dāsādīsu sirivaḍḍhakādi-saddā viya vacanamattameva adhikāraṃ katvā pavattiyā adhivacanaṃ paññatti. Atha vā adhi-saddo uparibhāve, vuccatīti vacanaṃ, upari vacanaṃ adhivacanaṃ, upādābhūtarūpādīnaṃ upari paññāpiyamānā upādāpaññattīti attho , tasmā paññattidīpakapadānīti attho daṭṭhabbo. Paññattimattañhetaṃ vuccati, yadidaṃ ‘‘attā, loko’’ti ca, na rūpavedanādayo viya paramattho. Adhikavuttitāya vā adhivuttiyoti diṭṭhiyo vuccanti. Adhikañhi sabhāvadhammesu sassatādiṃ pakatiādidabbādiṃ jīvādiṃ kāyādiñca abhūtamatthaṃ ajjhāropetvā diṭṭhiyo pavattantīti.

3030.「宣称者」(abhivadanti) 是指那些固持着「只有这是真实的，其余都是虚妄的」这样的见解，然后去宣称「这是法，这不是法」，进而与他人争论。为了显示这种宣称的行为至今都还没有中断、仍在持续，所以经文使用了现在时的动词。所谓的「见所至」(diṭṭhigata)，就是把见本身称为见所至，就像「漏所至」、「行所至」等的用法一样。或者，因为这种见并没有什么实际的去处可抵达，它仅仅是见的「所到之处」，意思是那只是见的抓取而已。又或者，「见所至」是指见的种种形态。世间的语法学家们就是把「种类」、「所到之处」、「形态」这些词视为同义词的。再者，针对每一个「我」和「世间」，都会因为那特殊的抓取，而有所安立，所以注释说「他们在色等诸蕴中，抓住其中某一个，把它当作是『我』和『世间』」。「不死的」、「常的」、「恒久的」，都是「常住」的同义词。「不死」是因为没有死亡；「常」是因为没有生起，在任何情况下都存在着；「恒久」则是以坚固义而说，因为它不会变异。从「正如…」开始，通过释义与无碍解的方式，阐明了如上所说的意义。前面所说的这些意思，是依于五种「有身见」而说的，也就是「观色是我，观受、想、行、识是我」。然而，如果依于十五种有身见，像是「我拥有色」等等，那么，执取四个蕴为「我」，而把那之外的施设为「世间」，这样的意思也可以获得。同样地，如果抓住一个蕴当作「我」，把其他那些成为「我」受用依处的蕴当作「世间」；或者，抓住仍有依止的诸蕴为「我」，而把那些之外的施设为「世间」：这些理趣，在此也应当如此看待。在这里有人会问：「为什么说他们持有『常住论』？难道他们所希求的不是『我』和『世间』是常住的，而不是那个『论』本身吗？」确实是这样，但由于常住的见解是伴随其论说而存在的，所以就用了「论是常住的」这种表达方式，这就像说「矛在挥舞」一样。或者，应该把它看作省略了「这是」(iti) 这个词，原意是「他们的论说是常住的」。又或者，「常住论者」是指那些宣称常住，固持「只有这是真实的」这种想法，然后如此宣说的人；也就是持常住见者。这层意思也应如此看待。

30.Abhivadantīti ‘‘idameva saccaṃ, moghamañña’’nti (ma. ni. 2.187, 203, 427; ma. ni. 3.27, 29) abhinivisitvā vadanti ‘‘ayaṃ dhammo, nāyaṃ dhammo’’tiādinā vivadanti. Abhivadanakiriyāya ajjāpi avicchedabhāvadassanatthaṃ vattamānakālavacanaṃ. Diṭṭhi eva diṭṭhigataṃ ‘‘muttagataṃ, (ma. ni. 2.119; a. ni. 9.11) saṅkhāragata’’ntiādīsu (mahāni. 41) viya. Gantabbābhāvato vā diṭṭhiyā gatamattaṃ, diṭṭhiyā gahaṇamattanti attho. Diṭṭhippakāro vā diṭṭhigataṃ. Lokiyā hi vidhayuttagatapakāra-sadde samānatthe icchanti. Ekekasmiñca ‘‘attā’’ti, ‘‘loko’’ti ca gahaṇavisesaṃ upādāya paññāpanaṃ hotīti āha ‘‘rūpādīsu aññataraṃ attā ca loko cāti gahetvā’’ti. Amaraṃ niccaṃ dhuvanti sassatavevacanāni. Maraṇābhāvena vā amaraṃ, uppādābhāvena sabbathāpi atthitāya niccaṃ, thiraṭṭhena vikārābhāvena dhuvaṃ. ‘‘Yathāhā’’tiādinā yathāvuttamatthaṃ niddesapaṭisambhidāpāḷīhi vibhāveti. Ayañca attho ‘‘rūpaṃ attato samanupassati, vedanaṃ, saññaṃ, saṅkhāre, viññāṇaṃ attato samanupassatī’’ti imissā pañcavidhāya sakkāyadiṭṭhiyā vasena vutto. ‘‘Rūpavantaṃ attāna’’ntiādikāya pana pañcadasavidhāya sakkāyadiṭṭhiyā vasena cattāro cattāro khandhe ‘‘attā’’ti gahetvā tadaññaṃ ‘‘loko’’ti paññapentīti ayampi attho labbhati. Tathā ekaṃ khandhaṃ ’’attā’’ti gahetvā tadaññe attano upabhogabhūto lokoti, sasantatipatite vā khandhe ‘‘attā’’ti gahetvā tadaññe ‘‘loko’’ti paññapentīti evampettha attho daṭṭhabbo. Etthāha – sassato vādo etesanti kasmā vuttaṃ, nanu tesaṃ attā loko ca sassatoti adhippeto, na vādo ti? Saccametaṃ, sassatasahacaritatāya pana ‘‘vādo sassato’’ti vuttaṃ yathā ‘‘kuntā pacarantī’’ti. Sassato iti vādo etesanti vā iti-saddalopo daṭṭhabbo. Atha vā sassataṃ vadanti ‘‘idameva sacca’’nti abhinivissa voharantīti sassatavādā, sassatadiṭṭhinoti evampettha attho daṭṭhabbo.

3131.「热烈」(ātāpa) 是指恼害烦恼、摧毁烦恼、断除烦恼。「勤」(padahana) 是指不让心堕入懈怠之类的状态，而不断地策励心。「精勤」(anuyogo) 是指为了达到定的殊胜分位，而多次修习精进。由于此处在经文里，意指能带来近行定与安止定、令心调柔的精进，因此说它是「三种精进」。「不放逸」(appamādo) 是指依此而不放逸，也就是心不忘失。「如理作意」(sammāmanasikāro) 是指依于此，以正确的方法将业处运用于心，这就是智。所以注释说：「精进、念与智」。在此处，也就是经文「…依于热烈…乃至…作意」这一段。与戒清净一并，证得四种色界禅那的修行之道，本应详细说明，但它在《清净道论》里已经详细说过了，所以这里只讲「简要的意义」。而「彼类那样的」(tathārūpa)，是指依于十四种调心的方法，而将第四色界禅那完全调伏的状态。

31.Ātāpanaṃ kilesānaṃ vibādhanaṃ pahānaṃ. Padahanaṃ kosajjapakkhe patituṃ adatvā cittassa ussahanaṃ. Anuyogo yathā samādhi visesabhāgiyataṃ pāpuṇāti, evaṃ vīriyassa bahulīkaraṇaṃ. Idha upacārappanācittaparidamanavīriyānaṃ adhippetattā āha ‘‘tippabhedaṃ vīriya’’nti . Nappamajjati etenāti appamādo, asammoso. Sammā upāyena manasi karoti kammaṭṭhānaṃ etenāti sammāmanasikāro ñāṇanti āha ‘‘vīriyañca satiñca ñāṇañcā’’ti. Etthāti ‘‘ātappa…pe… manasikāraṃ anvāyā’’ti imasmiṃ pāṭhe. Sīlavisuddhiyā saddhiṃ catunnaṃ rūpāvacarajjhānānaṃ adhigamanapaṭipadā vattabbā, sā pana visuddhimagge vitthārato vuttāti āha ‘‘saṅkhepattho’’ti. ‘‘Tathārūpa’’nti cuddasavidhehi cittadamanehi rūpāvacaracatutthajjhānassa damitataṃ vadati.

333对于具足了等引等八支、证得第四色界禅那的瑜伽行者来说，那是他禅定威力的展现，是属于世间的神通。对于经文提到的「禅那等」，这里是为了表明这样一个意思：对获得禅那的人而言，特别是在禅那的诸法变得清晰之后，以此为门，其余的诸法也会随之变得清晰。以此来否定那种「能生」的特性。因为，如果真有一个「能生」的主体特性，那么禅那等事物就会像色法、乐受等法一样，因依赖于缘而起作用，从而应被理解成有生起之事。一旦有了生起，那么灭去就必然存在，如此一来，「常」的特性是根本不可能存在的。应当明白，「如山般稳固」(kūṭaṭṭho) 这个词，在世间就是用来表示绝对恒常、永恒不变的意思。而说到「如柱坚立」(esikaṭṭhāyiṭṭhito)，则是为了说明它就像城门柱不会被风吹动一样，也不会因为任何事物而产生变异，以此来说明它的「无有变异性」。接着，又以「如山般稳固」来说明它的「无有无常性」。因为变异本身也就是毁灭，所以注释说：「两者都在阐明世间没有毁灭」。而说到「本来就存在着的」(vijjamānameva)，这是通过显示果在因中本来就存在，来阐明「显了论」的学说。「出现」的意思就是变得明显、显了。那么问：一个先前不明显的、但确实存在的东西，是如何变得明显的呢？回答：就像被黑暗遮蔽的瓶子，由于光明的照亮而变得明显一样。

Samādhānādiaṭṭhaṅgasamannāgatarūpāvacaracatutthajjhānassa yogino samādhivijambhanabhūtā lokiyābhiññā jhānānubhāvo. ‘‘Jhānādīna’’nti idaṃ jhānalābhissa visesena jhānadhammā āpāthaṃ āgacchanti, taṃmukhena sesadhammāti imamatthaṃ sandhāya vuttaṃ. Janakabhāvaṃ paṭikkhipati. Sati hi janakabhāve rūpādidhammānaṃ viya sukhādidhammānaṃ viya, ca paccayāyattavuttitāya uppādavantatā viññāyati, uppāde ca sati avassambhāvī nirodhoti anavakāsāva niccatā siyāti. Kūṭaṭṭha-saddo vā loke accantanicce niruḷho daṭṭhabbo. ‘‘Esikaṭṭhāyiṭṭhito’’ti etena yathā esikā vātappahārādīhi na calati, evaṃ na kenaci vikāraṃ āpajjatīti vikārābhāvamāha, ‘‘kūṭaṭṭho’’ti iminā pana aniccatābhāvaṃ. Vikāropi vināsoyevāti āha, ‘‘ubhayenapi lokassa vināsābhāvaṃ dīpetī’’ti. ‘‘Vijjamānamevā’’ti etena kāraṇe phalassa atthibhāvadassanena abhibyattivādaṃ dīpeti. Nikkhamatīti ca abhibyattiṃ gacchatīti attho. Kathaṃ pana vijjamānoyeva pubbe anabhibyatto abhibyattiṃ gacchatīti? Yathā andhakārena paṭicchanno ghaṭo ālokena abhibyattiṃ gacchati.

334对此，应当这样审察：光明做了什么，才被说成是「照亮了瓶子」？如果说是它产生了以瓶子为对象的认知，那么由于它说明了未生的认知的生起，「显了论」便退失了。如果说是它驱散了作为瓶子认知之障碍的黑暗，那么「显了论」同样也退失了。因为，既然瓶子认知存在，黑暗又怎么会成为它的障碍呢？正如瓶子的显了不合理一样，对认知自身也是如此。因为在那里，如果由于根、境等和合，使得未生的认知得以生起，那么仅仅凭借「生起」这个说辞，「显了论」就退失了，与此同理，常住论也会退失。如果认为，是驱散了安住于黑暗处的愚痴，即认知生起的障碍，那么当认知存在时，愚痴又怎么是障碍呢？因为确实存在着某种差异的可能。实际上，能显了的日月、摩尼宝珠、灯火等的差异，并不会造成所显了的瓶子等的差异；但境色的不同，却会造成认知的不同。因此，「显了」的说法就更加不合理了。而且，在此用言说来安立它的学说也是不合理的，因为言说与所言说的对象，二者不能是异质的。而所谓的「那些众生在流转」，意思是：那些在此地以人的状态存在的众生，正是他们自己，由于获得了天神等形态的生命，才从此处去往他处。因为如果情况不是这样，就会导致「已作的业毁灭，未作的业却会产生」的过失。这是本句的要旨。

Idamettha vicāretabbaṃ – kiṃ karonto āloko ghaṭaṃ pakāsetīti vuccati, yadi ghaṭavisayaṃ buddhiṃ karonto, buddhiyā anuppannāya uppattidīpanato abhibyattivādo hāyati. Atha ghaṭabuddhiyā āvaraṇabhūtaṃ andhakāraṃ vidhamanto, evampi abhibyattivādo hāyatiyeva. Sati hi ghaṭabuddhiyā andhakāro kathaṃ tassā āvaraṇaṃ hotīti, yathā ghaṭassa abhibyatti na yujjati, evaṃ attanopi. Tatthāpi hi yadi indriyavisayādisannipātena anuppannāya buddhiyā uppatti, uppattivacaneneva abhibyattivādo hāyati, tathā sassatavādo. Atha buddhippavattiyā āvaraṇabhūtassa andhakāraṭṭhāniyassa mohassa vidhamanena. Sati buddhiyā kathaṃ moho āvaraṇanti, kiñci bhedasambhavato. Na hi abhibyañjanakānaṃ candasūriyamaṇipadīpādīnaṃ bhedena abhibyañjitabbānaṃ ghaṭādīnaṃ bhedo hoti, hoti ca visayabhedena buddhibhedoti bhiyyopi abhibyatti na yujjatiyeva, na cettha vuttikappanā yuttā vuttiyā vuttimato ca anaññathānujānanatoti . Teca sattā sandhāvantīti ye idha manussabhāvena avaṭṭhitā, teyeva devabhāvādiupagamanena ito aññattha gacchanti, aññathā katassa kammassa vināso, akatassa ca abbhāgamo āpajjeyyāti adhippāyo.

335「展转」是指从此生到另一生。「这样入于数说」：由于执持我本身是恒常的本质，所以既不是死生轮回的事，也不是因为遍满一切才流转轮回；其实只是诸法转起的种种差别，才被这样称呼、这样言说，这是它的意旨。以此来显示那种认为存在固定本质的我，以及依法而有、有情只是单纯生起与灭去的变异论。至于此处还需说明的内容，将在后文再讲。破其我论：以流转等言词所成立的无常性，破除了他先前所承认的常住论，也就是破坏了、摧毁了的意思。或者应当这样理解，他所谓的「常恒」，意义就是常、坚固、永远恒久。

Aparāparanti aparasmā bhavā aparaṃ bhavaṃ. Evaṃ saṅkhyaṃ gacchantīti attano niccasabhāvattā na cutūpapattiyo, sabbabyāpitāya nāpi sandhāvanasaṃsaraṇāni, dhammānaṃyeva pana pavattivisesena evaṃ saṅkhyaṃ gacchanti, evaṃ voharīyantīti adhippāyo. Etena avaṭṭhitasabhāvassa attano, dhammino ca dhammamattaṃ uppajjati ceva vinassati cāti imaṃ vipariṇāmavādaṃ dasseti. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ parato vakkhāma. Attano vādaṃ bhindatīti sandhāvanādivacanasiddhāya aniccatāya pubbe paṭiññātaṃ sassatavādaṃ bhindati, viddhaṃsetīti attho. Sassatisamanti vā etassa sassataṃ thāvaraṃ niccakālanti attho daṭṭhabbo.

336「显示因」是指：对于那些将我与世间施设为「常住」的见行者，显示他们之所以这么说的因。实际上，他并不是用自己现量亲见的意义来直接成立自己的主张，而是用自己现量亲见的意义，去成立自己并未现量亲见的道理。因为他把自己已经决定认定的东西，用来让其他人产生信解，而不是把尚未决定的东西拿来显示。「显示因」在这里的例示是这样的：在这些许多的十万生中，我的这个我与世间是同一个，因为有随念的可能。凡是经历某个境的人，他就能随念那个境，而不是另一个人可以随念。因为别人所经历的境，另一个人是无法随念的，就好像佛授所经历的，法授不能随念一样。就这样，在这一生如此，在更早更早的许多生中也是如此。问：那为什么说我的我与世间是常住呢？而且，像我的这种情况，其他众生的我与世间也是常住的吗？抱持常见而跳入见林的见行者，也让别人安立在这样的见解中。不过，在经典中说：「他们宣说多种的言词。他这样说……」由此可见，这里是从推度他人、以类比的方式来显示因的。「因」有三种：能达因、能生因和能知因。其中，圣道是涅槃的能达因；种子是芽的能生因；缘起等所表明的情况，则是了知无常等的能知因。这里专指能知因。能知者作为对于所应知境之智的因，所以称为「因」。因为依赖于它才存在，那种智慧才安立于那里，所以称为「处」；在那里转起、运作，所以称为「事」。正是如此，世尊先用‘事’这个词来指出来，然后又用‘处’这个词来加以说明。

Hetuṃ dassentoti yesaṃ ‘‘sassato’’ti attānañca lokañca paññapeti ayaṃ diṭṭhigatiko, tesaṃ hetuṃ dassentoti attho. Na hi attano diṭṭhiyā paccakkhakatamatthaṃ attanoyeva sādheti, attano pana paccakkhakatena atthena attano appaccakkhabhūtampi atthaṃ sādheti. Attanā hi yathānicchitaṃ parehi viññāpeti, na anicchitaṃ. ‘‘Hetuṃ dassento’’ti ettha idaṃ hetudassanaṃ – etesu anekesu jātisatasahassesu ekovāyaṃ me attā, loko ca anussaraṇasabbhāvato. Yo hi yamatthaṃ anubhavati, so eva taṃ anussarati, na añño. Na hi aññena anubhūtamatthaṃ añño anussarituṃ sakkoti yathā taṃ buddharakkhitena anubhūtaṃ dhammarakkhito. Yathā cetāsu, evaṃ ito purimatarāsupi jātīsūti. Kasmā sassato me attā ca loko ca. Yathā ca me, evaṃ aññesampi sattānaṃ sassato attā ca loko cāti? Sassatavasena diṭṭhigahanaṃ pakkhando diṭṭhigatiko parepi tattha patiṭṭhapeti, pāḷiyaṃ pana ‘‘anekavihitāni adhivuttipadāni abhivadanti. So evaṃ āhā’’ti ca vacanato parānumānavasena idha hetudassanaṃ adhippetanti viññāyati. Kāraṇanti tividhaṃ kāraṇaṃ sampāpakaṃ nibbattakaṃ ñāpakanti. Tattha ariyamaggo nibbānassa sampāpakaṃ kāraṇaṃ, bījaṃ aṅkurassa nibbattakaṃ kāraṇaṃ, paccayuppannatādayo aniccatādīnaṃ ñāpakaṃ kāraṇaṃ, idhāpi ñāpakakāraṇameva adhippetaṃ. Ñāpako hi ñāpetabbatthavisayassa ñāṇassa hetubhāvato kāraṇanti. Tadāyattavuttitāya taṃ ñāṇaṃ tiṭṭhati tatthāti ‘‘ṭhāna’’nti, vasati tattha pavattatīti ‘‘vatthū’’ti ca vuccati. Tathā hi bhagavatā vatthu-saddena uddisitvāpi ṭhānasaddena niddiṭṭhanti.

32-3332-33. 第二和第三种论，与第一种论相比，除了时间上有差别之外，没有其他不同，所以说「在后两种论中，道理也是一样的」。如果真是这样，那为什么常住论被分成了四种呢？难道不应该像无因生论那样，只分成两种就可以了吗？对此的回答是：「因为外道是钝慧的人」等等。

32-33. Dutiyatatiyavādānaṃ paṭhamavādato natthi viseso ṭhapetvā kālavisesanti āha ‘‘upari vādadvayepi eseva nayo’’ti. Yadi evaṃ kasmā sassatavādo catudhā vibhatto, nanu adhiccasamuppannikavādo viya duvidheneva vibhajitabbo siyāti āha ‘‘mandapañño hi titthiyo’’tiādi.

34「寻思」（Takkayatīti）即思量、衡量，意思是以常见等行相，将心投向种种所缘。「寻」（Takko）是具有撞击特征或决断特征的、成为诸见立足处的思惟。「伺察」（Vīmaṃsā）即审察，但在这里，从义理上说，它是相似于慧的、与贪俱行的心生起，或者是邪执着的非理作意，又或者是在前分阶段见的躁动，应当这样来理解。所以他说「衡量、喜好、容忍」。「遍击」即是寻对所缘的拿起，所以他说「以种种方式寻思之后」。「随伺察」即依于伺察而随之转起，或者以随伺察而行的审察而研磨。「各各照耀」即「辩才」（paṭibhāna），指能彰显如所确立之行相差别的心生起。从辩才而生起的称为辩才所得，自己就是自己的辩才，所以称为「自辩才」。因此他说「仅由自己辩才所生」。以「仅」字遮遣殊胜证得等。

34.Takkayatīti ūhayati, sassatādiākārena tasmiṃ tasmiṃ ārammaṇe cittaṃ abhiniropetīti attho. Takkoti ākoṭanalakkhaṇo vinicchayalakkhaṇo vā diṭṭhiṭṭhānabhūto vitakko. Vīmaṃsā nāma vicāraṇā, sā panettha atthato paññāpatirūpako lobhasahagatacittuppādo, micchābhiniveso vā ayonisomanasikāro, pubbabhāge vā diṭṭhivipphanditanti daṭṭhabbā. Tenevāha ‘‘tulanā ruccanā khamanā’’ti. Pariyāhananaṃ vitakkassa ārammaṇaūhanaṃ evāti āha ‘‘tena tena pakārena takketvā’’ti. Anuvicaritanti vīmaṃsāya anupavattitaṃ, vīmaṃsānugatena vā vicārena anumajjitaṃ. Paṭi paṭi bhātīti paṭibhānaṃ, yathāsamihitākāravisesavibhāvako cittuppādo. Paṭibhānato jātaṃ paṭibhānaṃ, sayaṃ attano paṭibhānaṃ sayaṃ paṭibhānaṃ. Tenevāha ‘‘attano paṭibhānamattasañjāta’’nti. Matta-saddena visesādhigamādayo nivatteti.

339「未来也将如此存在」这句话，不应视为仅就这里所指的寻思者而说，应当理解为是为了显示获得殊胜的寻思者也有这种可能性而说的。无论自己得到什么样的色等或乐等，在这里得到，就叫「得」，而不是指禅那等殊胜。「如是存有，此则形成」——在无常的诸有中，就会产生「作者是另一人，而感受者又是另一人」的过失，那样的话，就会导致所作的断灭，以及未作的到来。然而在常住的诸有中，作者即是感受者，就不会有此过失——这是显示寻思者寻求合理性的推导方式。

‘‘Anāgatepievaṃ bhavissatī’’ti idaṃ na idhādhippetatakkīvaseneva vuttaṃ, lābhītakkino evampi sambhavatīti sambhavadassanavasena vuttanti daṭṭhabbaṃ. Yaṃ kiñci attanā paṭiladdhaṃ rūpādi sukhādi ca idha labbhatīti lābho, na jhānādiviseso. ‘‘Evaṃ sati idaṃ hotī’’ti aniccesu bhāvesu añño karoti, añño paṭisaṃvedetīti āpajjati, tathā ca sati katassa vināso, akatassa ca abbhāgamo siyā. Niccesu pana bhāvesu yo karoti, so paṭisaṃvedetīti na doso āpajjatīti takkikassa yuttigavesanākāraṃ dasseti.

340「仅凭寻思」：由于没有圣教、证得以及传闻等，纯粹只凭寻思。难道不是这样吗？即使那些获得殊胜的常住论者，也因自己殊胜证得之因，在许多百千生中、在十劫的坏灭与成立中、在四十劫的坏灭与成立中，随念自己随经历的相续以及与之关联的对象为「我、世间」，并藉由推想在那更早更早的诸生中也是如此存在，进而推想一切众生也同样如此存在，由此才执著常住的。如果是这样，那么所有的常住论者，都像那位随念宿生、忆持生世的寻思者一样，由于依凭自己所得的经验事实而生起寻思来安立其论，从而都应属于寻思者这一类。而且，必然应当认可这样一类寻思，否则，获得殊胜的常住论者岂不是会归入一分常论或者无因生论那一类了吗？然而，不应当这样看。因为对于获得殊胜者来说，对蕴相续极其长久、更为长久、最为长久时间的随念，才是执著常住的、不共的因。正如经中所显示：「我随念多种宿住。以此，我知道此」，可见正是以随念作为主要的因。至于他基于此而产生的「以此，我知道此」的寻思，在这里并不是主要的，因为它相对于随念来说处于非主要的地位。如果这样，那么藉由传闻等为主要因的方式不也成过失了吗？不会，因为他们没有亲证，所以以寻思为主要；而依据主要因来建立名称，在佛教和世间里都是通行的惯例，就像说「眼识」、「麦芽」一样。

Takkamattenevāti āgamādhigamādīnaṃ anussavādīnañca abhāvā suddhatakkeneva. Nanu ca visesalābhinopi sassatavādino attano visesādhigamahetu anekesu jātisatasahassesu dasasu saṃvaṭṭavivaṭṭesu cattālīsāya saṃvaṭṭavivaṭṭesu yathānubhūtaṃ attano santānaṃ tappaṭibaddhañca ‘‘attā, loko’’ti ca anussaritvā tato purimapurimatarāsupi jātīsu tathābhūtassa atthitānuvitakkanamukhena sabbesampi sattānaṃ tathābhāvānuvitakkanavaseneva sassatābhinivesino jātā, evañca sati sabbopi sassatavādī anussutijātissaratakkikā viya attano upaladdhavatthunibandhanena takkanena pavattavādattā takkīpakkheyeva tiṭṭheyya, avassañca vuttappakāraṃ takkanamicchitabbaṃ , aññathā visesalābhī sassatavādī ekaccasassatikapakkhaṃ, adhiccasamuppannikapakkhaṃ vā bhajeyyāti ? Na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ, yasmā visesalābhīnaṃ khandhasantānassa dīghadīghataradīghatamakālānussaraṇaṃ sassataggāhassa asādhāraṇakāraṇaṃ. Tathā hi ‘‘anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarāmi. Imināmahametaṃ jānāmī’’ti anussaraṇameva padhānakāraṇabhāvena dassitaṃ. Yaṃ pana tassa ‘‘imināmahametaṃ jānāmī’’ti pavattaṃ takkanaṃ, na taṃ idha padhānaṃ anussaraṇaṃ pati tassa appadhānabhūtattā. Yadi evaṃ anussavādīnampi padhānabhāvo āpajjatīti ce? Na, tesaṃ sacchikiriyāya abhāvena takkapadhānattā, padhānakāraṇena ca niddeso niruḷho sāsane loke ca yathā ‘‘cakkhuviññāṇaṃ, yavaṅkuro’’ti ca.

341又或者，为了显示没有殊胜证得作为依据的寻思，在单独执取「常」时如何成为原因，应当把殊胜证得单独作为一种执取常的原因来加以说明。而那种殊胜证得，依钝慧、中慧、利慧的不同而有三种。世尊把一切纯粹只是寻思的人，以「都是寻思者」这个共性归纳为一类，从而将常住论确定为四种。即使像仅凭传闻的人那样，钝慧者等也如同寻思者一样，因为低劣等差别而有许多分类，获得殊胜的人同样可以有许多分类；但是，将一切获得殊胜的人依钝慧、中慧、利慧归纳为三类之后，在其中以最上等者为代表，通过随念多生、十万生、十劫坏成、四十劫坏成，而作了这种区分。在那三类中，那些钝慧和中慧的人，恰恰只能随念少于所述界限的内容。而那些属于利慧的人，则不会随念超越所述界限的内容，这里正是这样说的。因此，正是通过收摄于某一种差别分类的方式，世尊才分别了四种依据，确立了常住论者的四种类型。因为在这里，法王世尊所宣说的是没有余留的法。

Atha vā visesādhigamanibandhanarahitassa takkanassa visuṃ sassataggāhe kāraṇabhāvadassanatthaṃ visesādhigamo visuṃ sassataggāhakāraṇaṃ vattabbo , so ca mandamajjhatikkhapaññāvasena tividhoti bhagavatā sabbatakkino takkībhāvasāmaññena ekajjhaṃ gahetvā catudhā vavatthāpito sassatavādo. Yadipi anussavādivasena takkikānaṃ viya mandapaññādīnampi hīnādivasena anekabhedasabbhāvato visesalābhīnampi bahudhā bhedo sambhavati, sabbe pana visesalābhino mandapaññādivasena tayo rāsī katvā tattha ukkaṭṭhavasena anekajātisatasahassadasasaṃvaṭṭavivaṭṭacattārīsasaṃvaṭṭavivaṭṭānussaraṇena ayaṃ vibhāgo vutto. Tīsupi rāsīsu ye hīnamajjhapaññā, te vuttaparicchedato ūnakameva anussaranti. Ye pana tattha ukkaṭṭhapaññā, te vuttaparicchedaṃ atikkamitvā nānussarantīti evaṃ panāyaṃ desanā. Tasmā aññatarabhedasaṅgahavaseneva bhagavatā cattāriṭṭhānāni vibhattānīti vavatthitā sassatavādīnaṃ catubbidhatā. Na hi idha sāvasesaṃ dhammaṃ deseti dhammarājā.

35为了说明「以某一种」（aññatarena）的含义，所以说「以一种」（ekena）。而为了显示「或」（vā）字的不确定意义，所以说「以两种或三种」。由此表明，在四种情况中，随其所宜，某一种对于某一种人的安立是辅助因。那么，这些事到底是执取（abhinivesa）的因，还是成立主张（patiṭṭhāpana）的因呢？对此，如果首先说是执取的因，那为什么只举出了随念和推论，而没有举出想颠倒等呢？要知道，颠倒想、不如理作意、亲近恶人、听闻非正法等，都是邪见生起的所依。如果说是成立主张的因，那么如同证得之理的理证一样，教证也应当作为事由被提及。在两种情况下，「除此之外没有」这句话都不合理吗？不是的。为什么呢？在执取的立场上，这位见行者由亲近恶人、听闻非正法而不如理地沉溺其中，成为颠倒想者，由于不能了知色等诸法刹那刹那坏灭的本质，过度追逐法理，以‘一性之理’错误执取之后，通过上面所说的随念和推论，在诸蕴上产生了「我与世间是常」的执取。因此，由于随念和推论是近因、是主要因，而且仅通过举出它们也就包含了其他诸因，所以这里只举出了随念和推论。而在成立主张的立场上，教证也仅仅处于理证的范畴内，特别是因为外道们是执取推论的人，所以只把随念和推论作为见的依据举出来。而且更进一步，应知诸究竟法的相有两种：自性相和共相。其中，对自性相的觉了是现量智，对共相的觉了是比量智。而教证，由于是以闻所成慧为成办方便，同样也只带来比量智。然而，通过以行相遍寻所听闻的法，安住于审察忍可之中，生起思所成慧之后，次第通过修习而证得现量智。如此，教证也没有超出推论的范围，因此应知，通过举出推论也就包含了它。这在注疏中，由举出随闻与推论而得到了阐明。所以说「除此之外没有」这句话是合理的。再者，依据「他们宣说种种胜论言词，安立常住的我和世间」（《长部》1.30）这句话，应当看到，这里所指的乃是‘成立主张’的依据。

35.‘‘Aññatarenā’’ti etassa atthaṃ dassetuṃ ‘‘ekenā’’ti vuttaṃ. Vā-saddassa pana aniyamatthataṃ dassetuṃ ‘‘dvīhi vā tīhi vā’’ti vuttaṃ. Tena catūsu ṭhānesu yathārahaṃ ekaccaṃ ekaccassa paññāpane sahakārīkāraṇanti dasseti. Kiṃ panetāni vatthūni abhinivesassa hetu, udāhu patiṭṭhāpanassa. Kiñcettha yadi tāva abhinivesassa, kasmā anussaraṇatakkanāniyeva gahitāni, na saññāvipallāsādayo. Tathāhi viparītasaññā ayonisomanasikāraasappurisūpanissayaasaddhammassavanādīni micchādiṭṭhiyā pavattanaṭṭhānāni. Atha patiṭṭhāpanassa adhigamayuttiyo viya āgamopi vatthubhāvena vattabbo, ubhayatthāpi ‘‘natthi ito bahiddhā’’ti vacanaṃ na yujjatīti? Na. Kasmā? Abhinivesapakkhe tāva ayaṃ diṭṭhigatiko asappurisūpanissayaasaddhammassavanehi ayoniso ummujjitvā vipallāsasañño rūpādidhammānaṃ khaṇe khaṇe bhijjanasabhāvassa anavabodhato dhammayuttiṃ atidhāvanto ekattanayaṃ micchā gahetvā yathāvuttānussaraṇatakkehi khandhesu ‘‘sassato attā ca loko cā’’ti (dī. ni. 1.31) abhinivesaṃ janesi. Iti āsannakāraṇattā, padhānakāraṇattā, taggahaṇeneva ca itaresampi gahitattā anussaraṇatakkanāniyeva idha gahitāni. Patiṭṭhāpanapakkhe pana āgamopi yuttipakkheyeva ṭhito visesato bāhirakānaṃ takkagāhibhāvatoti anussaraṇatakkanāniyeva diṭṭhiyā vatthubhāvena gahitāni. Kiñca bhiyyo duvidhaṃ lakkhaṇaṃ paramatthadhammānaṃ sabhāvalakkhaṇaṃ sāmaññalakkhaṇañcāti. Tattha sabhāvalakkhaṇāvabodho paccakkhañāṇaṃ, sāmaññalakkhaṇāvabodho anumānañāṇaṃ, āgamo ca sutamayāya paññāya sādhanato anumānañāṇameva āvahati, sutānaṃ pana dhammānaṃ ākāraparivitakkanena nijjhānakkhantiyaṃ ṭhito cintāmayaṃ paññaṃ nibbattetvā anukkamena bhāvanāya paccakkhañāṇaṃ adhigacchatīti evaṃ āgamopi takkavisayaṃ nātikkamatīti taggahaṇena gahitovāti veditabbo. So aṭṭhakathāyaṃ anussutitakkaggahaṇena vibhāvitoti yuttaṃ evidaṃ ‘‘natthi ito bahiddhā’’ti. ‘‘Anekavihitāni adhivuttipadāni abhivadanti, sassataṃ attānañca lokañca paññapentī’’ti (dī. ni. 1.30) ca vacanato patiṭṭhāpanavatthūni idhādhippetānīti daṭṭhabbaṃ.

36见本身就是见的据点，因为它是各种祸害之因中最严重的罪过。正如所说：「比丘们，我说邪见是最严重的罪过。」（《增支部》1.310）通过「正如所说」等语句，引用《无碍解道》（《无碍解道》1.124）的圣典，显示了见的据点分类。在这里，诸蕴也是见的据点，从所缘的意义上说，如「把色看作我」等（《相应部》3.81, 345）经文所说。无明也是见的据点，因为它以亲依止等方式而转起。如经中所说：「比丘们，未闻的凡夫，不见圣者，不精通圣法」等（《中部》1.2；《无碍解道》1.130）。触也是见的据点。又如经中所说：「那也是以触为缘」（《长部》1.118等），「触到种种触后，便领受」等（《长部》1.144）。想也是见的据点。这也被说过：「想确实是戏论之因」（《经集》880；《大义释》109），「从地想为地」等（《中部》1.2）。寻也是见的据点。这也被说过：「在诸见中建构了推论后，他们说有二法：真实与虚妄」（《经集》892），「他是推论者、审察者」（《长部》1.34）等。不如理作意也是见的据点。因此世尊说：「当他这样不如理作意时，六种见中的某一种见就会生起。他会生起『我有我』这样真实、坚固的见」等（《中部》1.19）。「生起因」（samuṭṭhāna）意思是：由此而生起，即生起的状态、生起的作用。「令转起」（pavattitā）指在其他相续中令其生起。「令究竟达成」（pariniṭṭhāpitā）意思是：将执取推至终极、顶点。提到「以所缘为方式」时，是针对八种见的据点中的「蕴」而说的。「以转起为方式」是指无明等。「以习行为方式」，则是包含了亲近恶友、随闻外道言论等。或者，所谓「趣向如此者」（evaṃgatikā），意指「这样走去的」、「这样终结的」。总结来说就是：这些被称为见的见的据点，就这样，把从究竟义上看根本不存在的我及其常住性强加、执取、把握。它们如同愚者的呓语，只要智者不去追问，就能一直流传、转起。然而，一旦受到智者追问，它们就会根基不稳、不堪一击，像太阳出来时的露珠，又像萤火虫一样，纷纷破灭、消失。

36.Diṭṭhiyeva diṭṭhiṭṭhānaṃ paramavajjatāya anekavihitānaṃ anatthānaṃ hetubhāvato. Yathāha ‘‘micchādiṭṭhiparamāhaṃ bhikkhave vajjaṃ vadāmī’’ti (a. ni. 1.310) ‘‘yathāhā’’tiādinā paṭisambhidāpāḷiyā (paṭi. ma. 1.124) diṭṭhiyā ṭhānavibhāgaṃ dasseti. Tattha khandhāpi diṭṭhiṭṭhānaṃ ārammaṇaṭṭhena ‘‘rūpaṃ attato samanupassatī’’tiādi (saṃ. ni. 3.81, 345) vacanato. Avijjāpi diṭṭhiṭṭhānaṃ upanissayādibhāvena pavattanato. Yathāha ‘‘assutavā bhikkhave puthujjano ariyānaṃ adassāvī ariyadhammassa akovido’’tiādi (ma. ni. 1.2; paṭi. ma. 1.130). Phassopi diṭṭhiṭṭhānaṃ. Yathā cāha ‘‘tadapi phassapaccayā, (dī. ni. 1.118 ādayo) phussa phussa paṭisaṃvedentī’’ti (dī. ni. 1.144) ca . Saññāpi diṭṭhiṭṭhānaṃ. Vuttañcetaṃ ‘‘saññānidānā hi papañcasaṅkhā, (su. ni. 880; mahāni. 109) pathavito saññatvā’’ti (ma. ni. 1.2) ca ādi. Vitakkopi diṭṭhiṭṭhānaṃ. Vuttampi cetaṃ ‘‘takkañca diṭṭhīsu pakappayitvā, saccaṃ musāti dvayadhammamāhū’’ti (su. ni. 892) ‘‘takkī hoti vīmaṃsī’’ti (dī. ni. 1.34) ca ādi. Ayonisomanasikāropi diṭṭhiṭṭhānaṃ. Tenāha bhagavā ‘‘tassa evaṃ ayoniso manasi karoto channaṃ diṭṭhīnaṃ aññatarā diṭṭhi uppajjati. ‘Atthi me attā’ti vā assa saccato thetato diṭṭhi uppajjatī’’tiādi (ma. ni. 1.19). Samuṭṭhāti etenāti samuṭṭhānaṃ samuṭṭhānabhāvo samuṭṭhānaṭṭho. Pavattitāti parasantānesu uppāditā. Pariniṭṭhāpitāti abhinivesassa pariyosānaṃ matthakaṃ pāpitāti attho. ‘‘Ārammaṇavasenā’’ti aṭṭhasu diṭṭhiṭṭhānesu khandhe sandhāyāha. Pavattanavasenāti avijjādayo. Āsevanavasenāti pāpamittaparatoghosādīnampi sevanaṃ labbhatiyeva. Atha vā evaṃgatikāti evaṃgamanā, evaṃniṭṭhāti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – ime diṭṭhisaṅkhātā diṭṭhiṭṭhānā evaṃ paramatthato asantaṃ attānaṃ sassatabhāvañcassa ajjhāropetvā gahitā, parāmaṭṭhā ca bālalapanā yāva paṇḍitā na samanuyuñjanti, tāva gacchanti pavattanti. Paṇḍitehi samanuyuñjiyamānā pana anavaṭṭhitavatthukā avimaddakkhamā sūriyuggamane ussāvabindū viya khajjopanakā viya ca bhijjanti vinassanti cāti.

344于此，对此审问的略说如下：如果由他人所构想出的我或世间是常住的，那么由于它的不变异性，即不舍弃先前的形态，从而无法赋予任何人任何殊胜之处，因此，为了从不利中回转，以及为了实践有利之事，对于常住论者而言，教导便全然无用了。再者，由于没有变异，那种教导又如何能运作呢？而且，这样一来，这个常住的我就如同虚空一般，不可能有布施等善行，也不可能有杀生等恶行。同样地，由于没有被业束缚，常住论者经历乐与苦的关联根本不合理；又由于没有生等，哪里还会有解脱呢？然而，如果他辩解说：‘对于那个常住的我，只是有一些法会生起又消灭，借着这些法，才有了行为等假名。’即便如此，对于一个不舍弃先前形态、恒常安住的‘我’，你无法合理地认定它‘只是法’。再者，那些属于它的法，是作为它的状态而存在（不异），还是与它相异呢？如果是相异的，那么即使那些法生起了，对那个‘我’而言也没有任何差别。而他却希望那个‘我’是借着那些法来造作、感受、死亡和投生的，因此，那个‘我’就处于如前所述的有过失的状态。而且，这种对法的施设也可能是毫无意义的。如果那些法是不异的，那么，由于那个‘我’与那些有生灭的状态是不异的，它也就如同那些状态一样有生有灭，哪里还有‘常’的容身之处呢？或者，如果那些状态也如同那个‘我’一样是常住的，那么束缚与解脱就根本不可能存在。因此，常住论是彻底不合理的。在此，没有任何论师能够对‘诸法是常’给出一个纯粹合理的论证，而不合理的言论，是无法让智者的心信服的。因此，才说：‘只要智者不去刨根问底地盘问，它们就能一直流传、继续活动。’所谓‘他世’，是指由于业力而趋向、并落入其中的那一世，也就是来世。

Tatthāyaṃ anuyuñjane saṅkhepakathā – yadi hi parena parikappito attā loko vā sassato siyā, tassa nibbikāratāya purimarūpāvijahanato kassaci visesādhānassa kātuṃ asakkuṇeyyatāya ahitato nivattanatthaṃ, hite ca paṭipattiatthaṃ upadeso eva nippayojano siyā sassatavādino, kathaṃ vā so upadeso pavattīyati vikārābhāvato, evañca attano ajaṭākāsassa viya dānādikiriyā hiṃsādikiriyā ca na sambhavati. Tathā sukhassa dukkhassa anubhavananibandho eva sassatavādino na yujjati kammabaddhābhāvato, jātiādīnañca asambhavato kuto vimokkho, atha pana dhammamattaṃ tassa uppajjati ceva vinassati ca, yassa vasenāyaṃ kiriyādivohāroti vadeyya, evampi purimarūpāvijahanena avaṭṭhitassa attano dhammamattanti na sakkā sambhāvetuṃ, te vā panassa dhammā avatthābhūtā aññe vā siyuṃ anaññe vā. Yadi aññe, na tāhi tassa uppannāhipi koci viseso atthi. Yāhi karoti paṭisaṃvedeti cavati upapajjati cāti icchitaṃ, tasmā tadavattho eva yathāvuttadoso. Kiñca dhammakappanāpi niratthikā siyā, athānaññe uppādavināsavantīhi avatthāhi anaññassa attano tāsaṃ viya uppādavināsasabbhāvato kuto niccatāvakāso, tāsampi vā attano viya niccatāti bandhavimokkhānaṃ asambhavo evāti na yujjatiyeva sassatavādo. Na cettha koci vādī dhammānaṃ sassatabhāve parisuddhaṃ yuttiṃ vattuṃ samattho, yuttirahitañca vacanaṃ na paṇḍitānaṃ cittaṃ ārādhetīti. Tena vuttaṃ ‘‘yāva paṇḍitā na samanuyuñjanti, tāva gacchanti pavattantī’’ti. Kammavasena abhimukho sampareti etthāti abhisamparāyo, paroloko.

345这里之所以提到‘以及一切知智’，是因为在此要对一切知智加以分别；或者说，当提到一切知智时，由于它是一切智的基础，漏尽智也就被包含在内了；又或者，由于它与一切知智不相离，世尊所拥有的十力等一切智也就都被一并纳入了，所以才这样说。‘虽了知’中的‘虽’字有推想之意，借此表达了‘以及彼’中‘而’字的意思。这里的意思是：就连那些比恶见更殊胜、堪称心髓的戒等功德殊胜，如来也不去执着，更何况是对轮回中的那些诱饵呢？‘我’这个词，是基于‘见’而指出了一种执取的方式。在‘我了知’中，‘iti’是表示方式的词，借此显示了基于‘爱’而执取为‘我的’这种方式。所谓‘执取’，就是超越了法的真实本性，而在别处去抓取。实际上，在诸蕴中，根本没有任何东西可以被执取为‘我’或‘我的’。然而，那种执取，无非就是贪爱等烦恼。而世尊在菩提树下就已经将它们彻底断除了，所以才说‘对于所执取的烦恼’等。‘因无所执取故’是‘寂灭了感受者’的原因说明；或者，这是呼应‘已了知’一词，使用了在主语位置上的属格；又或者，此处的意思应这样理解：由于无所执取，世尊就是通过这种远离执着的实践方式，亲自证悟了无为界。

‘‘Sabbaññutaññāṇañcā’’ti idaṃ idha sabbaññutaññāṇassa vibhajiyamānattā vuttaṃ, tasmiṃ vā vutte tadadhiṭṭhānato āsavakkhayañāṇaṃ, tadavinābhāvato sabbampi vā bhagavato dasabalādiñāṇaṃ gahitameva hotīti katvā. Pajānantopīti pi-saddo sambhāvane, tena ‘‘tañcā’’ti ettha vuttaṃ ca-saddatthamāha. Idaṃ vuttaṃ hoti – taṃ diṭṭhigatato uttaritaraṃ sārabhūtaṃ sīlādiguṇavisesampi tathāgato nābhinivisati, ko pana vādo vaṭṭāmiseti. ‘‘Aha’’nti diṭṭhivasena vā taṃ parāmasanākāramāha. Pajānāmīti ettha iti-saddo pakārattho, tena ‘‘mama’’nti taṇhāvasena parāmasanākāraṃ dasseti. Dhammasabhāvaṃ atikkamitvā parato āmasanaṃ parāmāso. Na hi taṃ atthi, khandhesu yaṃ ‘‘aha’’nti vā, ‘‘mama’’nti vā gahetabbaṃ siyā. Yo pana parāmāso taṇhādayova, te ca bhagavato bodhimūleyeva pahīnāti āha ‘‘parāmāsakilesāna’’ntiādi. Aparāmāsatoti vā nibbutivedanassa hetuvacanaṃ, ‘‘viditā’’ti idaṃ padaṃ apekkhitvā kattari sāmivacanaṃ, aparāmasanahetu parāmāsarahitāya paṭipattiyā tathāgatena sayameva asaṅkhatadhātu adhigatāti evaṃ vā ettha attho daṭṭhabbo.

346通过‘在哪些感受中…’等语句，显示了世尊说法的善巧。确实，尽管在依蕴、处等分类的多种四圣谛教法中都有可能，但这也是诸佛在教导中的一个惯例：为了显示那些怀有恶见的人，如何因错误的实践而跳入见的丛林，同时也为了显示，要达到遍知，其基础所在，所以单单把‘受’提出来讲解。这里的‘业处’指四谛业处。‘如实了知后’的意思是：以观慧，通过所缘通达的方式，了知受的集起等；以道慧，通过无痴通达的方式，彻底了知、完全通达。‘以缘集之义’，是依据‘此有故彼有，此生故彼生’所描述的法则，指由于无明等缘的生起，以及由于道还没有将它们彻底断除。‘生起的特征’指的是‘生起’这个特征，也就是‘生’的意思。在提到的‘五种特征’中，要知道这是把前四种缘的‘生起特征’都算作一类来说的，因为‘缘的特征’也是可以得到的，注释书上也是这样解释的。至于‘以缘灭之义’一句，其含义也应按照前面说明的方式来理解。‘凡’这个字，意思是‘因为’，或者指那种乐、喜悦。‘缘于’是指获得了作为所缘缘等的感受之后。‘此’是指成为乐与喜悦的缘，或者就是指乐与喜悦本身，这是为了搭配‘味著’这个词而使用阳性的指代。这里简要的意思就是：对于先前生起的感受，当喜悦产生时，在前一感受中那种值得去味著、去享受的样貌，就是喜的味著样貌，这就是‘味著’。那么，为何缘于感受，乐会生起呢？因为这里指的是心所乐，所以没有这个过失。在这里，‘喜悦’是作为‘乐’的修饰、限定词，就像说‘树，具体指紫檀树’一样。

‘‘Yāsu vedanāsū’’tiādinā bhagavato desanāvilāsaṃ dasseti. Tathā hi khandhāyatanādivasena anekavidhāsu catusaccadesanāsu sambhavantīsupi ayaṃ tathāgatānaṃ desanāsu paṭipatti, yaṃ diṭṭhigatikā micchāpaṭipattiyā diṭṭhigahanaṃ pakkhandāti dassanatthaṃ vedanāyeva pariññāya bhūmidassanatthaṃ uddhaṭā. Kammaṭṭhānanti catusaccakammaṭṭhānaṃ. Yathābhūtaṃ viditvāti vipassanāpaññāya vedanāya samudayādīni ārammaṇapaṭivedhavasena maggapaññāya asammohapaṭivedhavasena jānitvā, paṭivijjhitvāti attho. Paccayasamudayaṭṭhenāti ‘‘imasmiṃ sati idaṃ hoti, imassuppādā idaṃ uppajjatī’’ti (ma. ni. 1.404; saṃ. ni. 2.21; udā. 1) vuttalakkhaṇena avijjādīnaṃ paccayānaṃ uppādena ceva maggena asamugghātena ca. Nibbattilakkhaṇanti uppādalakkhaṇaṃ, jātinti attho. Pañcannaṃ lakkhaṇānanti ettha catunnaṃ paccayānampi uppādalakkhaṇameva gahetvā vuttanti gahetabbaṃ, yasmā paccayalakkhaṇampi labbhatiyeva, tathā ceva saṃvaṇṇitaṃ. Paccayanirodhaṭṭhenāti etthāpi vuttanayānusārena attho veditabbo. Yanti yasmā, yaṃ vā sukhaṃ somanassaṃ. Paṭiccāti ārammaṇapaccayādibhūtaṃ vedanaṃ labhitvā. Ayanti sukhasomanassānaṃ paccayabhāvo, sukhasomanassameva vā, ‘‘assādo’’ti padaṃ pana apekkhitvā pulliṅganiddeso. Ayañhettha saṅkhepattho – purimuppannaṃ vedanaṃ ārabbha somanassuppattiyaṃ yo purimavedanāya assādetabbākāro somanassassādanākāro, ayaṃ assādoti. Kathaṃ pana vedanaṃ ārabbha sukhaṃ uppajjatīti? Cetasikasukhassa adhippetattā nāyaṃ doso. Visesanaṃ hettha somanassaggahaṇaṃ sukhaṃ somanassanti ‘‘rukkho siṃsapā’’ti yathā.

347通过“无常”这个词，依据行苦的道理，指出了舍受的过患，或者，也可以说是指出了一切受的过患；通过其余（“苦”和“变易”）两个词，则分别依着苦苦和坏苦的道理，依次对应地指出了苦受和乐受的过患；或者，这三个词也可以不加分别地适用于一切受。这里的“此”是指：感受那种“有了又消失”意义上的无常性，那种“被生灭不断逼迫”意义上的苦性，以及那种“会被衰老和死亡”这两种方式所变易的性质，这些就是受的过患；或者说，正因这个过患，才会有衰败和极度的悲悯产生。在“从受中出离”这个表述里，“受”是“从格”的用法。只要一个人还没有舍弃对受的、那种紧紧相连的欲贪，这个人就还是黏着于受的。然而，当他舍断了那种欲贪，这个人就从受中脱离出来、摆脱了束缚。因此，欲贪的舍断被称为“从受中出离”。在这里，通过点出“受”，那些与受一同生起的、作为受之依止的、成为受之所缘的色法与非色法，也就都被包含在内了。所以，应该理解为这是提起了全部的五取蕴。不过，教导是主要以“受”为纲领先进行的，其中原因，前面已经说过了。或者，这个道理也应该通过“特征统摄”的方式来阐明。在这里，通过提出“受”而囊括的五取蕴，就是苦谛；通过提出“受的集”而囊括的无明等，就是集谛；通过“灭”、“出离”等同义语，揭示了灭谛；通过“如实了知后”，揭示了道谛。这样，我们应该知道，此处完整地包含了四圣谛。因为其他的取，都是以欲取为根本的，当欲取被断除后，其余的取也就不存在了，所以说“因已远离欲贪的状态，而无执取”。而“无取而解脱”，是世尊在显示自己证得道果的境界。的确，法王（世尊）以“对于诸受…”等语句，展示了他是因为彻底通达了哪一法界，才有能力把这种有原因、有特定趣向的恶见详细地分类解说；同时，也展示了那一切知智，连同其前行之道，所生起的根源所在。

‘‘Aniccā’’ti iminā saṅkhāradukkhatāvasena upekkhāvedanāya, sabbavedanāsuyeva vā ādīnavamāha, itarehi itaradukkhatāvasena yathākkamaṃ dukkhasukhavedanānaṃ, avisesena vā tīṇipi padāni sabbāsampi vedanānaṃ vasena yojetabbāni. Ayanti yo vedanāya hutvā abhāvaṭṭhena aniccabhāvo, udayabbayapaṭipīḷanaṭṭhena dukkhabhāvo, jarāya maraṇena cāti dvedhā vipariṇāmetabbabhāvo ca, ayaṃ vedanāya ādīnavo, yato vā ādīnaṃ paramakāruññaṃ vāti pavattatīti. Vedanāya nissaraṇanti ettha vedanāyāti nissakkavacanaṃ, yāva vedanāpaṭibaddhaṃ chandarāgaṃ na pajahati, tāvāyaṃ puriso vedanaṃ allīnoyeva hoti. Yadā pana taṃ chandarāgaṃ pajahati, tadāyaṃ puriso vedanāya nissaṭo visaṃyutto hotīti chandarāgappahānaṃ vedanāya nissaraṇaṃ vuttaṃ. Ettha ca vedanāggahaṇena vedanāya sahajātanissayārammaṇabhūtā ca rūpārūpadhammā gahitā eva hontīti pañcannampi upādānakkhandhānaṃ gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Vedanāsīsena pana desanā āgatā, tattha kāraṇaṃ vuttameva, lakkhaṇahāranayena vā ayamattho vibhāvetabbo. Tattha vedanāggahaṇena gahitā pañcupādānakkhandhā dukkhasaccaṃ, vedanānaṃ samudayaggahaṇena gahitā avijjādayo samudayasaccaṃ, atthaṅgamanissaraṇapariyāyehi nirodhasaccaṃ, ‘‘yathābhūtaṃ viditvā’’ti etena maggasaccanti evamettha cattāri saccāni veditabbāni. Kāmupādānamūlakattā sesupādānānaṃ, pahīne ca kāmupādāne upādānasesābhāvato ‘‘vigatachandarāgatāya anupādāno’’ti vuttaṃ. Anupādāvimuttoti attano maggaphalappattiṃ bhagavā dasseti. ‘‘Vedanāna’’ntiādinā hi yassā dhammadhātuyā suppaṭividdhattā imaṃ diṭṭhigataṃ sakāraṇaṃ sagatikaṃ pabhedato vibhajituṃ samattho ahosi , tassa sabbaññutaññāṇassa saddhiṃ pubbabhāgapaṭipadāya uppattibhūmiṃ dasseti dhammarājā.

358第一诵分的注释结束。

Paṭhamabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

359一分常住论的注释

Ekaccasassatavādavaṇṇanā

38在众生和诸行之中，认为有一部分是常住的，持有这种见解就是“一分常住”，而主张这种观点的理论，就是“一分常住论”。由于这些人持有这种理论，所以被称为“一分常住论者”。正是因为他们把“一分常住论”当作自己的见解，才获得了“一分常住论者”这个名称。为了说明这层意思，才说“那些一分常住论者”。依照这个方式，对于“一分无常论者”这个词的意思，也应该这样去理解。有人会问：当说“一分常住论者”时，那另外的一部分是无常的这个结论，难道不是自然而然就成立了吗？回答是：确实，从逻辑义理上说，这个结论是自然成立的，但从字面言辞上，并没有直接说出来。因此，为了把这个意思表达得更清楚明白，就明确说出了“一分无常论者”。因为，法主（世尊）在这里说法，是绝不会留下半截话、让人去猜的。这里的“在这里”可以指在“一分常住论者”这个词句中，就是这样取义、这样说，如此显示出其意义。或者，“在这里”也可以指在这整个教导中。确实如此，因为前面的三种论，是基于“众生”来分别的，而这第四种论，则是基于“行”来分别的。所谓“一分行常住论者”，这是根据那些被他们执着为常住的诸法，其实际上的真实状态而说的，并不是凭着一分常住论者自己不这么看而说的。因为，根据他们的理论见解，被他们认为“常”的，恰恰是无为法。正因如此，他才说“或是心……将会永远安住”等。的确，对于一个你承认其存在状态是由各种条件所造作、组合而成的东西，即使是再怎么愚昧无知的人，也不可能再去主张它是恒常、坚固的吧。通过这个道理，也一并揭示了那些持“七支论”者的逻辑是多么荒谬，他们在那振振有词地推论：“由于与生灭、坚固性相应，某物或是常，或是无常，或是不可说”等等。

38. Sattesu saṅkhāresu ca ekaccaṃ sassataṃ etassāti ekaccasassato, ekaccasassatavādo. So etesaṃ atthīti ekaccasassatikā. Te pana yasmā ekaccasassato vādo diṭṭhi etesanti ekaccasassatavādā nāma honti, tasmā tamatthaṃ dassento āha ‘‘ekaccasassatavādā’’ti. Iminā nayena ekaccaasassatikā dipadassapi attho veditabbo. Nanu ca ‘‘ekaccasassatikā’’ti vutte tadaññassa ekaccassa asassatatāsanniṭṭhānaṃ siddhameva hotīti? Saccaṃ siddhameva hoti atthato, na pana saddato. Tasmā supākaṭaṃ katvā dassetuṃ ‘‘ekaccaasassatikā’’ti vuttaṃ. Na hi idha sāvasesaṃ katvā dhammaṃ deseti dhammassāmī. Idhāti ‘‘ekaccasassatikā’’ti imasmiṃ pade. Gahitāti vuttā, tathā ceva attho dassito. Idhāti vā imissā desanāya. Tathā hi purimakā tayo vādā sattavasena, catuttho saṅkhāravasena vibhatto. ‘‘Saṅkhārekaccasassatikā’’ti idaṃ tehi sassatabhāvena gayhamānānaṃ dhammānaṃ yāthāvasabhāvadassanavasena vuttaṃ, na panekaccasassatikamatadassanavasena. Tassa hi sassatābhimataṃ asaṅkhatamevāti laddhi. Tenevāha ‘‘cittanti vā…pe… ṭhassatī’’ti. Na hi yassa bhāvassa paccayehi abhisaṅkhatabhāvaṃ paṭijānāti, tasseva niccadhuvādibhāvo anummattakena sakkā paṭiññātuṃ. Etena ‘‘uppādavayadhuvatāyuttabhāvā siyā niccā, siyā aniccā siyā na vattabbā’’tiādinā pavattassa sattabhaṅgavādassa ayuttatā vibhāvitā hoti.

349在此，这是说明其不合理之处：如果有人说“任何法以某种自性存在，就以那种自性不存在”等等，那就会成为不定论。如果以另一种方式说，就不会成为不定论。而且在这里，由于那个法是一切世间所公认的，没有争议，所以也不适合说它与方位差别等有什么关联。然而，有些人这样说：“如同用金瓶做成王冠时，瓶性消失，冠性生起，而金性却一直存在；同样地，在一切存在中，有些法灭去，有些法生起，而自性却一直存在。”这些人应当被这样反问：“那个在瓶和冠中一直存在的‘金’到底是什么？如果说是色等，那它就像声音一样是无常的。如果说是色等的集合，所谓集合只是假名，在它里面根本找不到‘存在’‘不存在’或者‘常’这些性质。”这样就不会成为不定论了。而且，在法以及具有法的那些事物上，由于种种变化而产生的过失，在审视常见论的地方已经说过了。因此，在那里所说的道理，在这里也应当依之了知。再者，由于在究竟义上承认有‘我’和‘世间’的存在，它们就不能被说成是常、无常等形态，就像常等中的某一种形态，或者像灯焰等一样。因为灯焰等这些有生灭自性的东西，你不可能了知它们具有‘不可说常或无常’的自性，就像‘命者’在常等中有某一种形态那样。因此，就像七分论不可能成立一样，其余的那些分论也同样不可能成立。应当了知七分论者的主张是不合理的。

Tatthāyaṃ ayuttatāvibhāvanā – yadi ‘‘yena sabhāvena yo dhammo atthīti vuccati, teneva sabhāvena so dhammo natthī’’tiādinā vucceyya, siyā anekantavādo. Atha aññena, siyā na anekantavādo. Na cettha desantarādisambandhabhāvo yutto vattuṃ tassa sabbalokasiddhattā, vivādābhāvato . Ye pana vadanti ‘‘yathā suvaṇṇaghaṭena makuṭe kate ghaṭabhāvo nassati, makuṭabhāvo uppajjati, suvaṇṇabhāvo tiṭṭhatiyeva, evaṃ sabbabhāvānaṃ koci dhammo nassati, koci dhammo uppajjati, sabhāvo pana tiṭṭhatī’’ti. Te vattabbā ‘‘kiṃ taṃ suvaṇṇaṃ, yaṃ ghaṭe makuṭe ca avaṭṭhitaṃ, yadi rūpādi, so saddo viya anicco. Atha rūpādi samūho, samūho nāma sammutimattaṃ. Na tassa atthitā natthitā niccatā vā labbhatī’’ti anekantavādo na siyā. Dhammānañca dhammino aññathānaññathāsu doso vuttoyeva sassatavādavicāraṇāyaṃ. Tasmā so tattha vuttanayeneva veditabbo. Apica niccāniccanavattabbarūpo attā loko ca paramatthato vijjamānatāpaṭijānanato yathā niccādīnaṃ aññataraṃ rūpaṃ, yathā vā dīpādayo. Na hi dīpādīnaṃ udayabbayasabhāvānaṃ niccāniccanavattabbasabhāvatā sakkā viññātuṃ, jīvassa niccādīsu aññataraṃ rūpaṃ viyāti evaṃ sattabhaṅgassa viya sesabhaṅgānampi asambhavoyevāti sattabhaṅgavādassa ayuttatā veditabbā.

350在此，“自在天是常，其他有情是无常”——像这样生起的论说，就属于“一分有情为常”的观点，比如那些主张自在天的论师。“极微是常、坚固，由极微所成等是无常”——像这样生起的论说，则属于“一分行为常”的观点，比如那些迦那陀论师。难道在“某些法是常，某些法是无常”这个论里，确定了眼等是无常，不正是随顺它们的自性而了知吗？这怎么会是邪见呢？又有谁这样说过“确定眼等是无常是邪见”呢？实际上，正是在这些无常法当中，对其中一些法产生了“常住”的执取，这才是这里的邪见。然而，当这个邪见一生起，对眼等无常性的了知就被它污染了，因为和它混杂在一起，就像掺了毒的醍醐精华，没法再发挥它的作用，所以不能把它放在正见的范围里。或者，即使以无常性而被确定的眼等，因为被见行者们加上了“命者”的自性，那么去了解它们的无常性，这种了解本身就无法避免成为邪见。所以他才说：“眼……乃至……身，这就是我的我”等等。如果这样看的话，依无为界和有为界，依次这样说：“某些法是常，某些法是无常”——这么说的分论者，也就变成了某一分常住论者。这种指责是完全没有机会成立的，因为这是对不颠倒的法自性的如实通达。

Ettha ca ‘‘issaro nicco, aññe sattā aniccā’’ti evaṃ pavattavādā sattekaccasassatikā seyyathāpi issaravādā. ‘‘Paramāṇavo niccā dhuvā, aṇukādayo aniccā’’ti evaṃ pavattavādā saṅkhārekaccasassatikā seyyathāpi kāṇādā. Nanu ‘‘ekacce dhammā sassatā, ekacce asassatā’’ti etasmiṃ vāde cakkhādīnaṃ asassatatāsanniṭṭhānaṃ yathāsabhāvāvabodho eva, tayidaṃ kathaṃ micchādassananti, ko vā evamāha ‘‘cakkhādīnaṃ asassatabhāvasanniṭṭhānaṃ micchādassana’’nti? Asassatesuyeva pana kesañci dhammānaṃ sassatabhāvābhiniveso idha micchādassanaṃ. Tena pana ekavāre pavattamānena cakkhādīnaṃ asassatabhāvāvabodho vidūsito saṃsaṭṭhabhāvato visasaṃsaṭṭho viya sappimaṇḍo sakiccakaraṇāsamatthatāya sammādassanapakkhe ṭhapetabbataṃ nārahatīti. Asassatabhāvena nicchitāpi vā cakkhuādayo samāropitajīvasabhāvā eva diṭṭhigatikehi gayhantīti tadavabodhassa micchādassanabhāvo na sakkā nivāretuṃ. Tenevāha ‘‘cakkhuṃ itipi…pe… kāyo itipi ayaṃ me attā’’tiādi. Evañca katvā asaṅkhatāya saṅkhatāya ca dhātuyā vasena yathākkamaṃ ‘‘ekacce dhammā sassatā, ekacce asassatā’’ti evaṃ pavatto vibhajjavādopi ekaccasassatavādo āpajjatīti evaṃpakārā codanā anavakāsā hoti aviparītadhammasabhāvasampaṭipattibhāvato.

351诚然，在这里，即使在前面的论点当中，把无常法执取为“常”，这尤其是一种邪见；但是把常法执取为“常”，却不是邪见，因为那是如实地执取。不过，正是因为在这些无常法当中，对于应该被执取为“某些法是常，某些法是无常”的法，做出了区分，这样的论才被说成不同于其他的论。在这里，不能这样说：“因为部分包含在整体里，所以对一部分有保留的常执，就归并到无保留的常执里去了。”因为论主是依他所取对象的差别而有这两种论的生起。实际上，有一类见行者倾向“一切法都是常”，另一类倾向“一部分是常”。对诸行毫无保留地全部执取，与只执取一部分，正是这两种论的区别所在。更进一步说，这是因为他们倾向的对象，有的是多种类聚集的蕴相续，有的是单一种类聚集的蕴相续。因为四种常住论者，由于种类差别的不同，都只是在对种种色身所依的聚集，或者对无色法的聚集，生起常住的倾向；他们或是依神通智，或是依随念，执取了色身的坏灭。就像经里也这么说：“从那里死，在这里生”（《长部》1.32），以及“他们死，他们生”等等。获得更殊胜境界的一分常住论者，则是在没有察觉到坏灭的聚集——也就是法的相续——当中，以执取常相的方式生起倾向，因为他的倾向只是以一生所包含的蕴相续为对象。同样地，在这三种论当中，都只是说：“他随念过去的宿住，从此以后就不能再随念了。”至于那些推理者中的常住论者和一分常住论者，他们的常住倾向的差别，因为对象是色法或无色法，就非常明显了。

Kāmañcettha purimavādepi asassatānaṃ dhammānaṃ ‘‘sassatā’’ti gahaṇaṃ visesato micchādassanaṃ, sassatānaṃ pana ‘‘sassatā’’ti gāho na micchādassanaṃ yathāsabhāvaggahaṇabhāvato. Asassatesuyeva pana ‘‘kecideva dhammā sassatā, keci asassatā’’ti gahetabbadhammesu vibhāgappavattiyā imassa vādassa vādantaratā vuttā, na cettha ‘‘samudāyantogadhattā ekadesassa sappadesasassataggāho nippadesasassataggāhe samodhānaṃ gacchatī’’ti sakkā vattuṃ vādī tabbisayavisesavasena vādadvayassa pavattattā. Aññe eva hi diṭṭhigatikā ‘‘sabbe dhammā sassatā’’ti abhiniviṭṭhā, aññe ‘‘ekaccasassatā’’ti. Saṅkhārānaṃ anavasesapariyādānaṃ, ekadesapariggaho ca vādadvayassa paribyattoyeva. Kiñca bhiyyo anekavidhasamussaye ekavidhasamussaye ca khandhapabandhe abhinivesabhāvato. Catubbidhopi hi sassatavādī jātivisesavasena nānāvidharūpakāyasannissaye eva arūpadhammapuñje sassatābhinivesī jāto abhiññāṇena anussavādīhi ca rūpakāyabhedaggahaṇato. Tathā ca vuttaṃ ‘‘tato cuto amutra udapādi’’nti (dī. ni. 1.32) ‘‘cavanti upapajjantī’’ti ca ādi. Visesalābhī ekaccasassatiko anupadhāritabhedasamussayeva dhammapabandhe sassatākāraggahaṇena abhinivisanaṃ janesi ekabhavapariyāpannakhandhasantānavisayattā tadabhinivesassa. Tathā ca tīsupi vādesu ‘‘taṃ pubbenivāsaṃ anussarati, tato paraṃ nānussaratī’’ti ettakameva vuttaṃ, takkīnaṃ pana sassatekaccasassatavādīnaṃ sassatābhinivesaviseso rūpārūpadhammavisayatāya supākaṭoyevāti.

3939.‘经过极长时间的超越’：即离开了坏劫与坏劫住。由于‘界’有多种意义，‘vaṭṭa’（转起）一词加上接头词‘saṃ’（共同）后，是表示坏灭的，所以说‘灭尽’，意思是依灭尽而转起。因为从导致破坏的大雨云生起开始，一直到连微尘大小的行也不存在，这时就说世间在坏灭。这里的‘世间’，是指地等器世间。‘在上层的梵天世间中’：即在少净天等色界梵天世间中。因为这里所说的劫坏，主要是指以火来坏灭，由于它较常发生。因此世尊说：‘他们成为转生光音天者。’‘或在无色界中’：这里的‘或’字，应理解为是在坏灭的世间界与其他世间界之间作抉择。因为不能认为‘所有恶趣众生那时都生于色界、无色界’，原因是恶趣中寿命极长者不可能生于人界。虽然一切众生都是依造作之心而结生，但由于没有外在的因缘，唯由心而生，所以色界有情被称为‘意所成’。如果这样，那欲界的化生有情是否也成了意所成呢？不会，为了说明‘意所成’这一称呼是用于由作为增上心的殊胜之心所生的有情，他说：‘由于是由禅那心所生，所以是意所成。’那么，无色界有情是否也成了意所成呢？不是，因为在那里根本不存在需要依外在因缘而生的疑虑，所以不可能有‘唯由心所生’这样的限定。或者说，世间上‘意所成’这一称呼是约定俗成地用于色界有情的。正如那些吠陀论者所说的五种自我：‘食所成、饮所成、意所成、喜所成、识所成。’在断灭论中也将说：‘天界的、有色的、意所成的’（《长部》1.86）。‘他们具有美妙的光明，所以称为净光天。’‘以最上而言’：这是针对光音天说的，而少光天和无量光天则住世二劫和四劫。‘八劫’：即八个大劫。

39.Dīghassakālassa atikkamenāti vivaṭṭavivaṭṭaṭṭhāyīnaṃ apagamena. Anekatthattā dhātūnaṃ saṃ-saddena yutto vaṭṭa-saddo vināsavācīti āha ‘‘vinassatī’’ti, saṅkhayavasena vattatīti attho. Vipattikaramahāmeghasamuppattito paṭṭhāya hi yāva aṇusahagatopi saṅkhāro na hoti, tāva loko saṃvaṭṭatīti vuccati. Lokoti cettha pathavīādibhājanaloko adhippeto. Uparibrahmalokesūti parittasubhādīsu rūpībrahmalokesu. Agginā hi kappavuṭṭhānaṃ idhādhippetaṃ bahulaṃ pavattanato. Tenevāha bhagavā ‘‘ābhassarasaṃvattanikā hontī’’ti. Arūpesuvāti vā-saddena saṃvaṭṭamānalokadhātūhi aññalokadhātūsu vāti vikappanaṃ veditabbaṃ. Na hi ‘‘sabbe apāyasattā tadā rūpārūpabhavesu uppajjantī’’ti sakkā viññātuṃ apāyesu dīghatamāyukānaṃ manussalokūpattiyā asambhavato. Satipi sabbasattānaṃ abhisaṅkhāramanasā nibbattabhāve bāhirapaccayehi vinā manasāva nibbattattā ‘‘manomayā’’ti vuccanti rūpāvacarasattā. Yadi evaṃ kāmabhave opapātikasattānampi manomayabhāvo āpajjatīti? Nāpajjati adhicittabhūtena atisayamanasā nibbattasattesu manomayavohāratoti dassanto āha ‘‘jhānamanena nibbattattā manomayā’’ti. Evaṃ arūpāvacarasattānampi manomayabhāvo āpajjatīti ce? Na, tattha bāhirapaccayehi nibbattetabbatāsaṅkāya eva abhāvato, ‘‘manasāva nibbattā’’ti avadhāraṇāsambhavato. Niruḷho vāyaṃ loke manomayavohāro rūpāvacarasattesu. Tathā hi ‘‘annamayo pānamayo manomayo ānandamayo viññāṇamayo’’ti pañcadhā attānaṃ vedavādino vadanti. Ucchedavādepi vakkhati ‘‘dibbo rūpī manomayo’’ti (dī. ni. 1.86). Sobhanā pabhā etesu santīti subhā. ‘‘Ukkaṃsenā’’ti ābhassaradeve sandhāyāha, parittābhā appamāṇābhā pana dve cattāro ca kappe tiṭṭhanti. Aṭṭhakappeti aṭṭha mahākappe.

4040.‘住立’：即从能带来成就的大雨云生起开始，依地持水、水持风、风持大地等的生起而安住；或者由于‘界’有多种意义，其意思就是‘生起’。‘自然’：即依自性，它与‘空’这个词有关联。对此，说出原因：‘因为没有已生起的众生’，意思是尚未生起。这就表示：有些天宫因为里面已生起的有情死了而变得空无，但这里的情况不是这样。梵众天、梵辅天和大梵天是梵身天，他们所住的地也叫做‘梵身天’。‘以业为缘’：业是这一地的亲依止缘，所以叫‘以业为缘’。或者，因为那里所生有情的受报业具有俱行缘的性质；或者说‘业的缘’，所以叫‘以业为缘’。‘以时节为生源’：即‘以时节为生源’。或者读作‘以业为缘、以时节为生源’：业是资助的缘，或者作为业的资助缘就是‘业缘’；那个本身就是时节，所以是‘业缘时节’；它就是这一地的生源——应这样来连接解释。‘在这里’：即在称为‘梵宫’的梵身地。怎么在殊胜的第二禅那地里住立，还会生到比较低劣的初禅那地里去呢？为了解释这个，说了‘那时那些有情……’这一段。‘降下’：即以受生的方式，往下面那一地去。

40.Saṇṭhātīti sampattikaramahāmeghasamuppattito paṭṭhāya pathavīsandhārakudakataṃsandhārakavāyumahāpathavīādīnaṃ samuppattivasena ṭhāti, ‘‘sambhavati’’ icceva vā attho anekatthattā dhātūnaṃ. Pakatiyāti sabhāvena, tassa ‘‘suñña’’nti iminā sambandho. Tattha kāraṇamāha ‘‘nibbattasattānaṃ natthitāyā’’ti, anuppannattāti attho, tena yathā ekaccāni vimānāni tattha nibbattasattānaṃ cutattā suññāni honti, na evamidanti dasseti. Brahmapārisajjabrahmapurohitamahābrahmāno brahmakāyikā, tesaṃ nivāso bhūmipi ‘‘brahmakāyikā’’ti vuttā. Kammaṃ upanissayavasena paccayo etissāti kammapaccayā. Atha vā tattha nibbattasattānaṃ vipaccanakakammassa sahakārīpaccayabhāvato, kammassa paccayāti kammapaccayā. Utu samuṭṭhānaṃ etissāti utusamuṭṭhānā. ‘‘Kammapaccayautusamuṭṭhānā’’ti vā pāṭho, kammasahāyo paccayo, kammassa vā sahāyabhūto paccayo kammapaccayo , sova utu kammapaccayautu, so samuṭṭhānaṃ etissāti yojetabbaṃ. Etthāti ‘‘brahmavimāna’’nti vuttāya brahmakāyikabhūmiyā. Kathaṃ paṇītāya dutiyajjhānabhūmiyaṃ ṭhitānaṃ hīnāya paṭhamajjhānabhūmiyā upapatti hotīti āha ‘‘atha sattāna’’ntiādi. Otarantīti upapajjanavasena heṭṭhābhūmiṃ gacchanti.

354「寿量微小的」：是指他所造的大福业，其应生的果报相续在寿量上极为有限。「唯依寿量」：就是只依他们最大的寿量。那么，到底什么是「最大寿」？它又是如何被确定为有分量的呢？答案是：如同在各个趣、各个部类中，依过去世已成就的有愿和亲依止缘的力量，有情的身体、肢节、颜色、形态、大小等各有差别一样，对于胎生者、欲界天、色界有情而言，由精血、时节、食物等为缘而生，并得到诸缘支持的果报相续，其安住的时间大部分是有限制的。这些色法、无色法的命根，对于它们自己那些同生的、只住一刹那的相应法，虽然也表现出令它们安住的形态，但它们的作用不仅仅是作为这些法刹那安住的原因来守护它们，而且一直到有分心断绝为止，它们也作为相续不断的因来守护。因此，由于以命为因，在原因上假立名称，就叫做「寿」；又依最高限制，而称为「最大寿」。这个寿量，诸天、地狱有情和郁单越人都有确定的限量；其中郁单越人更是唯一确定的。其余的人、饿鬼、畜生，在能招感长时安住的业力强盛的时候，依赖与那种业俱生的相续所产生的精血等缘，以及以此为根本、由日月等均匀或不均匀运转所产生的时节、食物等均匀或不均匀的缘，他们的寿命长短就不固定，有时长有时短。如同依过去世已成就的有愿，在各个趣、部类中，颜色、形态等的差别是确定的一样——这是依所见和传承而确认的；同样，寿量在一开始也是依执取而成就这样的确定。如此，在各个再生处所生起的有情，大多数借着所见和传承而知道他们有相等的安住时间；在执取那个最高量之后，依他们所生起的有愿的力量，从一开始，这种分限的确定就形成了。然而，因为在各个再生处，业虽然能让该再生处决定的颜色等生起，但在分限已经决定的再生处，业却没有办法超越那个分限去让果报生起，所以就说：「他们只依寿量而死。」再者，因为得到支持助成、守护之缘的被执取诸蕴的运转方式，在意义上就是「最大寿」，而它不能超越上面所说的分限，即使还有剩余的业力，也不可能再继续安住。所以又说：「不能只依靠自己的福力而安住。」「或者一劫」：就是一不可数劫，或者半劫，或者比半劫少一点、多一点——这里的「或」字是表示选择的意思。

Appāyuketi yaṃ uḷāraṃ puññakammaṃ kataṃ, tassa uppajjanārahavipākapabandhato appaparimāṇāyuke. Āyuppamāṇenevāti paramāyuppamāṇeneva. Kiṃ panetaṃ paramāyu nāma, kathaṃ vā taṃ paricchinnapamāṇanti? Vuccate – yo tesaṃ tesaṃ sattānaṃ tasmiṃ tasmiṃ bhavavisese purimasiddhabhavapatthanūpanissayavasena sarīrāvayavavaṇṇasaṇṭhānapamāṇādivisesā viya taṃtaṃgatinikāyādīsu yebhuyyena niyataparicchedo gabbhaseyyakakāmāvacaradevarūpāvacarasattānaṃ sukkasoṇitautubhojanādi utuādipaccayuppannapaccayūpatthambhito vipākapabandhassa ṭhitikālaniyamo, so yathāsakaṃ khaṇamattāvaṭṭhāyīnampi attano sahajātānaṃ rūpārūpadhammānaṃ ṭhapanākāravuttitāya pavattakāni rūpārūpajīvitindriyāni yasmā na kevalaṃ nesaṃ khaṇaṭhitiyā eva kāraṇabhāvena anupālakāni, atha kho yāva bhavaṅgupacchedā anupabandhassa avicchedahetubhāvenāpi, tasmā āyuhetukattā kāraṇūpacārena āyu, ukkaṃsaparicchedavasena paramāyūti ca vuccati. Taṃ pana devānaṃ nerayikānaṃ uttarakurukānañca niyataparicchedaṃ, uttarakurukānaṃ pana ekantaniyataparicchedameva, avasiṭṭhamanussapetatiracchānānaṃ pana ciraṭṭhitisaṃvattanikakammabahule kāle taṃkammasahitasantānajanitasukkasoṇitappaccayānaṃ taṃmūlakānañca candasūriyasamavisamaparivattanādijanitautuāhārādisamavisama paccayānaṃ vasena cirācirakālato aniyataparicchedaṃ, tassa ca yathā purimasiddhabhavapatthanāvasena taṃtaṃgatinikāyādīsu vaṇṇasaṇṭhānādivisesaniyamo siddho dassanānussavādīhi, tathā ādito gahaṇasiddhiyā. Evaṃ tāsu tāsu upapattīsu nibbattasattānaṃ yebhuyyena samappamāṇaṭṭhitikālaṃ dassanānussavehi labhitvā taṃ paramataṃ ajjhosāya pavattitabhavapatthanāvasena ādito paricchedaniyamo veditabbo. Yasmā pana kammaṃ tāsu tāsu upapattīsu yathā taṃtaṃupapattiniyatavaṇṇādinibbattane samatthaṃ, evaṃ niyatāyuparicchedāsu upapattīsu paricchedātikkamena vipākanibbattane samatthaṃ na hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘āyuppamāṇeneva cavantī’’ti. Yasmā pana upatthambhakasahāyehi anupālakappaccayehi upādinnakakkhandhānaṃ pavattetabbākāro atthato paramāyu, tassa yathāvuttaparicchedānatikkamanato satipi kammāvasese ṭhānaṃ na sambhavati, tena vuttaṃ ‘‘attano puññabaleneva ṭhātuṃ na sakkotī’’ti. Kappaṃ vāti asaṅkhyeyyakappaṃ vā tassa upaḍḍhaṃ vā upaḍḍhakappato ūnamadhikaṃ vāti vikappanattho vā-saddo.

41「不喜」：就是由于独处一个住所而产生的不欢喜。但这种不喜其实是因为想要和别的人会合，所以说：「希望另一个有情前来。」「由于和可爱的事物分离，或没得到可爱的事物」，这种心的困扰叫做「厌倦」；这在实质上，其实就是忧俱心的生起，因此说：「与瞋一起生起。」「长时间沉迷在禅那快乐中的人」，当那种前面所说的不喜的相生起时，成为执取「我」和「我所」的原因的爱和见，在这里就叫「战栗」。而因为它们是内心之前那种状态的动摇不安，所以说：「恐惧、颤动」。因此他说：「这既是爱引起的战栗，也是见引起的战栗，两者都可以。」而在提取义理时说：「“啊，愿其他有情也来到这一生！”这叫做爱引起的战栗。」那是在显示跟见引起的战栗不一样的例子，所以特别把爱引起的战栗单独提出来说；不应该认为在那里没有见引起的战栗。「它们的战栗」：就是心的惊恐。「怖畏」：就是对着可怕的所缘相而生起的强烈恐惧。由于这个怖畏，身体僵硬的状态就叫「惊悚」。「怖畏、悚惧」：在这些词里，「怖畏」是指在坏灭随观修习纯熟之后，由于对一切行感到害怕而生起的怖畏智。「悚惧」：是指与愧相应的智，或者就是指愧本身。「惊惶」：是由过患随观和厌离随观，而对诸行感到惊惶的智。「一起活动就活跃起来，或者说，它把瞋覆盖住」，所以叫「俱伴」，就是同伴；它的这种状态，就叫「俱伴的状态」。

41.Anabhiratīti ekavihārena anabhirati. Sā pana yasmā aññehi samāgamicchā hoti, tena vuttaṃ ‘‘aparassāpi sattassa āgamanapatthanā’’ti. Piyavatthuvirahena piyavatthualābhena vā cittavighāto ukkaṇṭhitā, sā atthato domanassacittuppādo yevāti āha ‘‘paṭighasampayuttā’’ti. Dīgharattaṃ jhānaratiyā ramamānassa vuttappakāraṃ anabhiratinimittaṃ uppannā ‘‘mama’’nti ca ‘‘aha’’nti ca gahaṇassa kāraṇabhūtā taṇhādiṭṭhiyo idha paritassanā. Tā pana cittassa purimāvatthāya calanaṃ kampananti āha ‘‘ubbijjanā phandanā’’ti. Tenevāha ‘‘taṇhātassanāpi diṭṭhitassanāpi vaṭṭatī’’ti. Yaṃ pana atthuddhāre ‘‘aho vata aññepi sattā itthattaṃ āgaccheyyunti ayaṃ taṇhātassanā nāmā’’ti vuttaṃ, taṃ diṭṭhitassanāya visuṃ udāharaṇaṃ dassentena taṇhātassanaṃyeva tato niddhāretvā vuttaṃ, na pana tattha diṭṭhitassanāya abhāvatoti daṭṭhabbaṃ. Tāsatassanā cittutrāso. Bhayānakanti bheravārammaṇanimittaṃ balavabhayaṃ. Tena sarīrassa thaddhabhāvo chambhitattaṃ bhayaṃ saṃveganti ettha bhayanti bhaṅgānupassanāya ciṇṇante sabbasaṅkhārato bhāyanavasena uppannaṃ bhayañāṇaṃ. Saṃveganti sahottappañāṇaṃ, ottappameva vā. Santāsanti ādīnavanibbidānupassanāhi saṅkhārehi santassanañāṇaṃ. Saha byāyati pavattati, dosaṃ vā chādetīti sahabyo, sahāyo, tassa bhāvaṃ sahabyataṃ.

42“征服后安住”是对这些有情的内心想法。然而，因为他以值得赞扬的状态和最尊上的状态而自认为“征服了那些有情而安住”，所以说“我是最胜者”。“我确然明见十方”：以无有障碍的看见，以及以能执取所知之差别的方式，他宣称自己是无遮障的见者，因此说“我看见一切，就是这个意思”。“已存在的和将会存在的”：过去存在过的叫“已存在”，现在存在和将来会存在的叫“将会存在”。不过在注释书里，是只就现在时的意义来解释“将会存在”这个词的。“在第一心刹那”：就是在结生心刹那。虽然那个梵天因为没有稳定的观察，把凡夫在过去生中已熟悉的“业是自己所有”的智慧抛开了，被仅仅依神通变化而起的心念所系缚的有情化现所颠倒，高唱“我是自在天、造作者、化作者”等，一头栽进那种自在天所作的见解里；但因为经上说“他这么想”，这只是表示他以偏向的方式安住，并不是以建立的方式安住。为了显示他其实是依建立的次第而生起那个倾向，所以说“想从原因来证明”，以及“先立下誓言”。因此世尊说：“那是什么原因呢？”等等。在这里，“意的希求”：就是只用意欲来期望，也就是仅仅是心的这样转起，这就是它的意思。“如此的状态”：就是这样的状态。不过，因为这里说的“如此”，指的就是梵天的自体，所以说：“意思就是梵天的状态。”有人会问：“诸天不是在再生之后立刻就省察：‘我是从某趣死后，以某种业而生于这里’吗？”确实有。但那是对那些在过去生中就已经正确地在“业是自己所有”的智慧上，建立了坚定意乐的人而说的。应该知道，这些有情在更早的前生，就已经是以“自在天所作”这种见为缠缚、为倾向的人了。因此说：“以这个业，我们……”等等。

42.Abhibhavitvā ṭhito ime satteti adhippāyo. Yasmā pana so pāsaṃsabhāvena uttamabhāvena ca ‘‘te satte abhibhavitvā ṭhito’’ti attānaṃ maññati, tasmā vuttaṃ ‘‘jeṭṭhakohamasmī’’ti. Aññadatthu dasoti dassane antarāyābhāvavacanena, ñeyyavisesapariggāhikabhāvena ca anāvaraṇadassāvitaṃ paṭijānātīti āha ‘‘sabbaṃ passāmīti attho’’ti. Bhūtabhabyānanti ahesunti bhūtā, bhavanti bhavissantīti bhabyā, aṭṭhakathāyaṃ pana vattamānakālavaseneva bhabya-saddassa attho dassito. Paṭhamacittakkhaṇeti paṭisandhicittakkhaṇe. Kiñcāpi so brahmā anavaṭṭhitadassanattā puthujjanassa purimatarajātiparicitampi kammassakataññāṇaṃ vissajjetvā vikubbaniddhivasena cittuppattimattapaṭibaddhena sattanimmānena vipallaṭṭho ‘‘ahaṃ issaro kattā nimmātā’’tiādinā issarakuttadassanaṃ pakkhandamāno abhinivisanavaseneva patiṭṭhito, na patiṭṭhāpanavasena ‘‘tassa evaṃ hotī’’ti vuttattā, patiṭṭhāpanakkameneva pana tassa so abhiniveso jātoti dassanatthaṃ ‘‘kāraṇato sādhetukāmo’’ti, ‘‘paṭiññaṃ katvā’’ti ca vuttaṃ. Tenāha bhagavā ‘‘taṃ kissa hetū’’tiādi. Tattha manopaṇidhīti manasā eva patthanā, tathā cittappavattimattamevāti attho, itthabhāvanti idappakārataṃ. Yasmā pana itthanti brahmattabhāvo idhādhippeto, tasmā ‘‘brahmabhāvanti attho’’ti vuttaṃ. Nanu ca devānaṃ upapattisamanantaraṃ ‘‘imissā nāma gatiyā cavitvā iminā nāma kammunā idhūpapannā’’ti paccavekkhaṇā hotīti? Saccaṃ hoti, sā pana purimajātīsu kammassakataññāṇe sammadeva niviṭṭhajjhāsayānaṃ. Ime pana sattā purimāsupi jātīsu issarakuttadassanavasena vinibandhābhinivesā ahesunti daṭṭhabbaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘iminā maya’’ntiādi.

43“自在”（īsati）：自在者（īso）的意思是“征服者”。大自在者（mahā īso）即大自在天（maheso）；又因为具有善建立的大自在，所以被其他人称为“大自在”，因此叫作“大有威力者”（mahesakkha）。更特别地大威力，就是“更大威力者”（mahesakkhatara），应当这样理解词义。然而，由于这种大威力的状态是通过其主宰与眷属的成就才被人了知的，所以说：“依自在与眷属而有大光荣者”。

43. Īsatīti īso, abhibhūti attho. Mahā īso maheso, suppatiṭṭhamahesatāya pana parehi ‘‘maheso’’ti akkhātabbatāya mahesakkho, atisayena mahesakkho mahesakkhataroti vacanattho daṭṭhabbo. Yasmā pana so mahesakkhabhāvo ādhipateyyaparivārasampattiyā viññāyati, tasmā ‘‘issariyaparivāravasena mahāyasataro’’ti vuttaṃ.

44“即来此世”：指在这个人间世界，以结生的方式到来。“某有情”中的“yaṃ”只是个语助词；或者是在具格中的返照指示，意思是“以某种方式”，或者就是指动作。而“来至此生”，意思是“此生的到来这种方式是存在的”。在“出家，触证心定，随念宿住”这些文段中，也适用同样的道理。因为“比丘们！这种方式确实是存在的，即某有情……”这一句，应当与“出家”等句子分别连接起来理解。

44.Idheva āgacchatīti imasmiṃ manussaloke eva paṭisandhivasena āgacchati. Yaṃ aññataro sattoti ettha yanti nipātamattaṃ, karaṇe vā paccattaniddeso, yena ṭhānenāti attho, kiriyāparāmasanaṃ vā. Itthattaṃ āgacchatīti ettha yadetaṃ itthattassa āgamanaṃ, etaṃ ṭhānaṃ vijjatīti attho. Esa nayo ‘‘pabbajati, cetosamādhiṃ phusati, pubbenivāsaṃ anussaratī’’ti etesupi padesu. ‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ bhikkhave vijjati, yaṃ aññataro satto’’ti imañhi padaṃ ‘‘pabbajatī’’tiādīhi padehi paccekaṃ yojetabbanti.

45“戏笑败坏者”：因为沉迷戏笑而败坏，所以称为戏笑败坏者（khiḍḍāpadosino），戏笑败坏者也就是指那些有戏笑败坏状态的天众。“过度耗时”指超过了时间，即超过了受用食物的时间。由性生活会合而生的乐、嬉戏欢笑的乐，称为乐法、乐的自性。关于“食物”：这里什么是诸天的食物和进食时间？一切欲界诸天都以甘露为食，下界天众到上界天众，食物愈加精妙。他们各自按照天界的一日为周期，每天进食。但有一些人说：“他们食用像猫的足迹那么大一点的甘露，放在舌头上只一瞬间，就遍满全身到发梢和指甲，并且能够维持他们七天所需。”“无间断地咀嚼饮用”这是以假设的方式说的。业生的火界之所以强盛，是因为它由广大的福德所生，也由于广大、厚重、润滑的甘露食物被消化。而化身之所以羸弱，是因为它柔和、纤细、嫩滑。正因为这样，世尊在因陀娑罗窟里，对无法站立在自然地面上的天帝释提桓因说：“请你决意粗重的身体吧。”“他们的”指人类的，“事”指化身，“有一些”指无畏山寺的僧众。

45. Khiḍḍāya padussantīti khiḍḍāpadosino, khiḍḍāpadosino eva khiḍḍāpadosikā, khiḍḍāpadoso vā etesaṃ atthīti khiḍḍāpadosikā. Atikkantavelaṃ ativelaṃ, āhārūpabhogakālaṃ atikkamitvāti attho. Methunasampayogena uppajjanakasukhaṃ keḷihassasukhaṃ ratidhammo ratisabhāvo. Āhāranti ettha ko devānaṃ āhāro, kā āhāravelāti? Sabbesampi kāmāvacaradevānaṃ sudhā āhāro, sā heṭṭhimehi uparimānaṃ paṇītatamā hoti, taṃ yathāsakaṃ divasavasena divase divase bhuñjanti. Keci pana ‘‘biḷārapadappamāṇaṃ sudhāhāraṃ bhuñjanti, so jivhāya ṭhapitamatto yāva kesagganakhaggā kāyaṃ pharati, tesaṃyeva divasavasena sattadivase yāpanasamattho ca hotī’’ti vadanti. ‘‘Nirantaraṃ khādantā pivantā’’ti idaṃ parikappanavasena vuttaṃ. Kammajatejassa balavabhāvo uḷārapuññanibbattattā, uḷāragarusiniddhasudhāhārajīraṇato ca. Karajakāyassa mandabhāvo mudusukhumālabhāvato. Teneva hi bhagavā indasālaguhāyaṃ pakatipathaviyaṃ saṇṭhātuṃ asakkontaṃ sakkaṃ devarājānaṃ ‘‘oḷārikaṃ kāyaṃ adhiṭṭhehī’’ti āha. Tesanti manussānaṃ. Vatthunti karajakāyaṃ. Kecīti abhayagirivāsino.

47「以意」：指以被嫉妒所败坏的心。由于嫉妒，心的败坏就是意败坏，这是他们所拥有的、成为毁灭之因的，所以称为「意败坏者」，应这样理解。「不怒者得护」：因为嗔怒者的那个嗔怒，对于不嗔怒的另一方，由于没有执取、只生起一次而不成习惯，不能令其退堕，就像火到了水边就熄灭一样；因此不怒者能从退堕中保护自己。然而，当双方都嗔怒时，依辗转增盛，极其尖锐、具有燃烧所依性质的嗔怒生起时，会烧灼心所依处，毁坏极其微细柔嫩的化身，随后整个生命体也就消失。因此说「然而当两者皆……」等。同样，世尊也说：「彼此以染污心、疲惫之身……退堕。」「法性」是指法的决定性。由于他们的化身羸弱，以及如此生起的嗔怒又非常强烈，所以他们从位次退堕，这是这些有色、无色法的自性，这就是它的意趣。

47.Manenāti issāpakatattā paduṭṭhena manasā. Usūyāvasena manasova padoso manopadoso, so etesaṃ atthi vināsahetubhūtoti manopadosikāti evaṃ vā ettha attho daṭṭhabbo. Akuddho rakkhatīti kuddhassa so kodho itarasmiṃ akujjhante anupādāno ekavārameva uppattiyā anāsevano cāvetuṃ na sakkoti udakantaṃ patvā aggi viya nibbāyati, tasmā akuddho taṃ cavanato rakkhati, ubhosu pana kuddhesu bhiyyo bhiyyo aññamaññamhi parivaḍḍhanavasena tikhiṇasamudācāro nissayadahanaraso kodho uppajjamāno hadayavatthuṃ nidahanto accantasukhumālakarajakāyaṃ vināseti, tato sakalopi attabhāvo antaradhāyati. Tenāha ‘‘ubhosu panā’’tiādi . Tathā cāha bhagavā ‘‘aññamaññaṃ paduṭṭhacittā kilantakāyā…pe… cavantī’’ti. Dhammatāti dhammaniyāmo. So ca tesaṃ karajakāyassa mandatāya, tathāuppajjanakakodhassa ca balavatāya ṭhānaso cavanaṃ, tesaṃ rūpārūpadhammānaṃ sabhāvoti adhippāyo.

49「见眼等之坏灭」：指看到眼睛等的毁灭，因为见到与违逆之缘会合时产生变异，以及最后归于看不见，所以见到它们的坏灭，这是由于色法的坏灭比较粗重。「给予缘」：指以无间缘等方式成为缘。「更强大」：这是指心的坏灭更加迅速。确实，在一个色法持续的时间里，就有十六个心识坏灭。「不见坏灭」：对于心识，即使它刹那刹那地坏灭，但因为它是作为下一个心识的无间缘而坏灭的，就像掩盖了前一个心识的消失，而使后一个心识生起，存在的方面更强大、更显著，而不是不存在的方面，因此看不到心识的坏灭。这个意思通过火把旋转的譬喻可以非常清楚地了解。然而，因为推理者那类人对多种性理趣很生疏，对单一性理趣也错误地执取，所以生起「这个识，所有时候都以同一个模式转起，这个就是自我、是常」等倾向，因此说「他不见此……」等。

49.Cakkhādīnaṃ bhedaṃ passatīti virodhipaccayasannipāte vikārāpattidassanato, ante ca adassanūpagamanato vināsaṃ passati oḷārikattā rūpadhammabhedassa. Paccayaṃ datvāti anantarapaccayādivasena paccayo hutvā. ‘‘Balavatara’’nti cittassa lahutaraṃ bhedaṃ sandhāya vuttaṃ. Tathā hi ekasmiṃ rūpe dharanteyeva soḷasa cittāni bhijjanti. Bhedaṃ na passatīti khaṇe khaṇe bhijjantampi cittaṃ parassa anantarapaccayabhāveneva bhijjatīti purimacittassa abhāvaṃ paṭicchādetvā viya pacchimacittassa uppattito bhāvapakkho balavataro pākaṭo ca hoti, na abhāvapakkhoti cittassa vināsaṃ na passati, ayañca attho alātacakkadassanena supākaṭo viññāyati. Yasmā pana takkīvādī nānattanayassa dūrataratāya ekattanayassapi micchāgahitattā ‘‘yadevidaṃ viññāṇaṃ sabbadāpi ekarūpena pavattati, ayameva attā nicco’’tiādinā abhinivesaṃ janeti, tasmā vuttaṃ ‘‘so taṃ apassanto’’tiādi.

374有边无边论注

Antānantavādavaṇṇanā

53「有边无边论者」：在这里，「边」指自性终结、行尽之处，也就是界限；否定它就称为「无边」。有边和无边合起来就是有边无边，以及非有边非无边，总称为「有边无边」，这是以总名来说的，或者像「以名色为缘有六处」等那样用省略的说法。是谁的有边和无边呢？所谓的「世间」，是被那些寻求出离轮回的见行者所认知的，或者他们通过世间认知福行、非福行及其异熟，所以叫做世间，这里就是指自我。因此世尊说：「他们将世间安立为有边、无边。」那么，这个自我是什么呢？是禅那所缘的遍相。这个见行者就是把它执取为世间想。也这样说：「执取它后以为是世间。」但有一些人说：「禅那和相应的法在这里被执取为『自我』和『世间』。」以有边无边为谈论对象，就叫「有边无边」，就像说「矛在闪耀」（用矛指代持矛的人）；或者以有边无边为所依的谈论，就像「床在呼喊」（用床指代床上的人）。他们具有这种谈论，所以是「有边无边论者」。而因为他们像上述那样，把有边无边的谈论当作见，所以被称为「有边无边论者」。因此在注释中说「有边无边论者」之后，又用「或有边」等来分解其含义。

53.Antānantikāti ettha amati gacchati ettha sabhāvo osānanti anto, mariyādā. Tappaṭisedhena ananto, anto ca ananto ca antānanto ca nevantānānanto ca antānantā sāmaññaniddesena, ekasesena vā ‘‘nāmarūpapaccayā saḷāyatana’’ntiādīsu (ma. ni. 3.176; saṃ. ni. 2.1; udā. 1) viya. Kassa pana antānantoti? Lokīyati saṃsāranissaraṇatthikehi diṭṭhigatikehi, lokīyanti vā ettha tehi puññāpuññaṃ tabbipāko cāti lokoti saṅkhyaṃ gatassa attano. Tenāha bhagavā ‘‘antānantaṃ lokassa paññapentī’’ti. Ko pana eso attāti? Jhānavisayabhūtakasiṇanimittaṃ. Tattha hi ayaṃ diṭṭhigatiko lokasaññī. Tathā ca vuttaṃ ‘‘taṃ lokoti gahetvā’’ti. Keci pana ‘‘jhānaṃ taṃsampayuttadhammā ca idha ‘attā , loko’ti ca gahitā’’ti vadanti. Antānantasahacaritavādo antānanto, yathā ‘‘kuntā pacarantī’’ti antānantasannissayo vā yathā ‘‘mañcā ghosantī’’ti. So etesaṃ atthīti antānantikā. Te pana yasmā yathāvuttanayena antānanto vādo diṭṭhi etesanti ‘‘antānantavādā’’ti vuccanti. Tasmā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘antānantavādā’’ti vatvā ‘‘antaṃ vā’’tiādinā attho vibhatto.

363在此提问：前三类论师因为他们的主张涉及有边性、无边性和亦有边亦无边性，所以他们被称为有边无边论者还算合理；但最后一类论师是以否定这两者的方式提出主张，怎么还能叫有边无边论者呢？回答：正是因为他以否定这两者的方式提出主张。因为否定有边无边的论说，其范围仍然是有边无边，他是围绕这个主题展开的。正是为了说明这一点，注释中说‘围绕（它）起论的人’。再者，如同第三类论说中，由于方位的不同，同一个自我可以既有边又无边；同样，在推理者的论说中，由于时间的不同，两者都可以成立，所以他用互相否定的方式来讲两者。怎么说？因为否定了有边性就是说了无边性，否定了无边性就是说了有边性，而有边和无边并不是第三论的状态，因为这里以时间不同为意旨。这就是说：这个被称为世间的自我，已被证得殊胜境界的大圣者们有时现见为无边，所以他并非有边；但又因为那些圣者们有时现见为有边，所以也并非无边。如同依据传闻推理的方式，这样也应当运用到依据宿命通推理等其他方面。因为这个推理者，由于以前未曾增长的遍相，在增长时，依增长的时间，不能现前证知，他就停留在仅仅像传闻一样的状态，否定说‘非有边’；而依未增长的时间，又否定说‘非无边’，但这并不像‘非想非非想’那样，有边无边性绝对不存在。应当知道，对前三论的否定，是因为它们与自己所主张的样式不同；而且必须这样理解，否则第四论就会落入诡辩论一派。因为离开了有边性、无边性和这两者，并没有自我的状态存在，而推理者是讲求道理的人，并且依时间差别，两者在同一自我上也不是不合道理的。

Etthāha – yuttaṃ tāva purimānaṃ tiṇṇaṃ vādīnaṃ antattañca anantattañca antānantattañca ārabbha pavattavādattā antānantikattaṃ, pacchimassa pana tadubhayapaṭisedhanavasena pavattavādattā katha antānantikattanti? Tadubhayapaṭisedhanavasena pavattavādattā eva. Yasmā antānantapaṭisedhavādopi antānantavisayo eva taṃ ārabbha pavattattā. Etadatthaṃyeva hi sandhāya aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ārabbha pavattavādā’’ti vuttaṃ. Atha vā yathā tatiyavāde desabhedavasena ekasseva antavantatā anantatā ca sambhavati, evaṃ takkīvādepi kālabhedavasena ubhayasambhavato aññamaññapaṭisedhena ubhayaññeva vuccati. Kathaṃ? Antavantatāpaṭisedhena hi anantatā vuccati, anantatāpaṭisedhena ca antavantatā, antānantānañca na tatiyavādabhāvo kālabhedassa adhippetattā. Idaṃ vuttaṃ hoti – yasmā ayaṃ lokasaññito attā adhigatavisesehi mahesīhi ananto kadāci sakkhidiṭṭhoti anusuyyati, tasmā nevantavā. Yasmā pana tehiyeva kadāci antavā sakkhidiṭṭhoti anusuyyati, tasmā na pana anantoti. Yathā ca anussutitakkīvasena, evaṃ jātissaratakkī ādīnañca vasena yathāsambhavaṃ yojetabbaṃ. Ayañhi takkiko avaḍḍhitabhāvapubbakattā paṭibhāganimittānaṃ vaḍḍhitabhāvassa vaḍḍhitakālavasena appaccakkhakāritāya anussavādimatte ṭhatvā ‘‘nevantavā’’ti paṭikkhipati. Avaḍḍhitakālavasena pana ‘‘na panānanto’’ti, na pana antatānantatānaṃ accantamabhāvena yathā taṃ ‘‘nevasaññināsaññī’’ti. Purimavādattayapaṭikkhepo ca attanā yathādhippetappakāravilakkhaṇatāya tesaṃ, avassañcetaṃ evaṃ viññātabbaṃ, aññathā vikkhepapakkhaṃyeva bhajeyya catutthavādo. Na hi antatāanantatātadubhayavinimutto attano pakāro atthi, takkīvādī ca yuttimaggako, kālabhedavasena ca tadubhayaṃ ekasmimpi na na yujjatīti.

364然而，有些人这样描述第四论的主张：如果这个我是有边的，那么忆念在远方投生等事情就不可能完成；如果我是无边的，那么住在此处者也可能在天界、地狱等处感受苦乐；如果我是亦有边亦无边的，那么就会兼具两者的过失。因此，这个我是不可记说的，即‘有边’或‘无边’。他们以推理的方式这样描述第四论的主张。如此，后两类论师被称为有边无边论者还算合理，因为他们的论说以有边和无边为所缘，涉及这两者的范围。但前两类论师怎么各自单独称为有边无边论者呢？这是依近行转起而说的。因为‘有边无边’这个词，是在总称有边无边论者时使用的，由于在那里已惯用，所以也单独用于每一位有边无边论者，就像‘八解脱’的称谓也单独用于每一种无色定，又如世间所说的‘众生之依处’。或者，这是依他们之前的执取和先前时期的转起而施设的称呼。因为在那些邪见者证得那种心三摩地之前，他们惯常于‘这个世界是有边的，还是无边的’这样执取两方面的思惟，由此而有‘有边无边性’的惯用称呼；即使后来因获得殊胜而执取一边，也依先前已确立的惯用语来称呼。

Keci pana yadi panāyaṃ attā antavā siyā, dūradese upapajjanānussaraṇādi kiccanipphatti na siyā. Atha ananto, idha ṭhitassa devalokanirayādīsu sukhadukkhānubhavanampi siyā. Sace pana antavā ca ananto ca, tadubhayadosasamāyogo. Tasmā ‘‘antavā, ananto’’ti ca abyākaraṇīyo attāti evaṃ takkanavasena catutthavādappavattiṃ vaṇṇenti. Evampi yuttaṃ tāva pacchimavādīdvayassa antānantikattaṃ antānantānaṃ vasena ubhayavisayattā tesaṃ vādassa. Purimavādīdvayassa pana kathaṃ visuṃ antānantikattanti? Upacāravuttiyā. Samuditesu hi antānantavādīsu pavattamāno antānantika-saddo tattha niruḷhatāya paccekampi antānantikavādīsu pavattati, yathā arūpajjhānesu paccekaṃ aṭṭhavimokkhapariyāyo, yathā ca loke sattāsayoti. Atha vā abhinivesato purimakālappavattivasena ayaṃ tattha vohāro kato. Tesañhi diṭṭhigatikānaṃ tathārūpacetosamādhisamadhigamato pubbakālaṃ ‘‘antavā nu ayaṃ loko, ananto nū’’ti ubhayākārāvalambino parivitakkassa vasena niruḷho antānantikabhāvo visesalābhena tattha uppannepi ekaṃsaggāhe purimasiddharuḷhiyā voharīyatīti.

54-60‘依所说的方法’，即如‘推理者，故为推理者’等从词源上说，以及如‘有四种推理者’等从意义上说，按照在常见论中所说的方法。‘依先前所见而随念’，即依作为见的识，随念先前所领受的有边等。这样，传闻推理者和纯粹推理者也得以包含在此处。或者，仅凭‘见’这个词，就应知如同在‘观看舞蹈、歌唱、音乐、表演等’的语境中那样，也包含了闻等。‘有边’等，由于这些论说是以执取所意欲的自我恒常存在的方式而转起，故应视为包含在常见中。正如将要说：‘其余的是常见’。

54-60.Vuttanayenāti ‘‘takkayatīti takkī’’tiādinā (dī. ni. aṭṭha. 1.34) saddato, ‘‘catubbidho takkī’’tiādinā (dī. ni. aṭṭha. 1.34) atthato ca sassatavāde vuttavidhinā. Diṭṭhapubbānusārenāti dassanabhūtena viññāṇena upaladdhapubbassa antavantādino anussaraṇena. Evañca katvā anussutitakkīsuddhatakkīnampi idha saṅgaho siddho hoti. Atha vā diṭṭhaggahaṇeneva ‘‘naccagītavāditavisūkadassanā’’tiādīsu (dī. ni. 10, 194) viya sutādīnampi gahitatā veditabbā. ‘‘Antavā’’tiādinā icchitassa attano sabbadā bhāvaparāmasanavaseneva imesaṃ vādānaṃ pavattanato sassatadiṭṭhisaṅgaho daṭṭhabbo. Tathā hi vakkhati ‘‘sesā sassatadiṭṭhiyo’’ti (dī. ni. aṭṭha. 97-98).

379不死矫乱论的解释

Amarāvikkhepavādavaṇṇanā

61‘不死’，即不灭、不断。‘如是，我亦无’等，指以种种不同的方式，对其他论敌进行驳斥，称为‘矫乱’。以不死的邪见和言论进行矫乱者，称为‘不死矫乱者’。不死矫乱者本身即是不死矫乱论者。由于在任何一种自性上都不确立，故从此到彼流转。或者，如同鳗鱼一样辗转矫乱，应依前一种方式来理解词义。

61.Na maratīti na ucchijjati. ‘‘Evampi me no’’tiādinā vividho nānappakāro khepo parena paravādīnaṃ khipanaṃ vikkhepo. Amarāya diṭṭhiyā vācāya ca vikkhipantīti vā amarāvikkhepino. Amarāvikkhepino eva amarāvikkhepikā. Ito cito ca sandhāvati ekasmiṃ sabhāve anavaṭṭhānato. Amarā viya vikkhipantīti vā purimanayeneva saddattho daṭṭhabbo.

62对于扰乱论者：他们没有能力以自性差别来了知超人法，也没有能力以自性差别来了知不善法，因此「善」和「不善」词只是依善不善业道来理解。以第一种方式，为了说明无边际的扰乱，也就是「像鳗鱼一样的扰乱」，所以说「非限定的扰乱」。其中，「非限定的扰乱」是指不固定在常见等任何一种立场上，而是进行扰乱，即否定他人所问的任何一边。以第二种方式，为了显示如同鳗鱼般的扰乱，说「或被问“这是善”等」。或者，通过「这样我也不是」等等，以不定的方式否定常见、一分常见、断见、诡辩论，也就是对那些论说的否定，因为他属于无边际扰乱论者。然而，由于他自己不确立论说，所以不在任何一边立足，因此说「然而自己……回答说」。现在，通过不回答善等，表明同样的不确立性，说「或被问“这是善”等」。因此说「不立足于任何一边」。

62. Vikkhepavādino uttarimanussadhamme, akusaladhammepi sabhāvabhedavaseneva ñātuṃ ñāṇabalaṃ natthīti kusalākusalapadānaṃ kusalākusalakammapathavaseneva attho. Paṭhamanayavaseneva apariyantavikkhepatāya amarāvikkhepaṃ vibhāvetuṃ ‘‘evantipi me noti aniyamitavikkhepo’’ti vuttaṃ. Tattha aniyamitavikkhepoti sassatādīsu ekasmimpi pakāre aṭṭhatvā vikkhepakaraṇaṃ, paravādinā yasmiṃ kismiñci pucchite pakāre tassa paṭikkhepoti attho. Dutiyanayavasena amarāsadisāya amarāya vikkhepaṃ dassetuṃ ‘‘idaṃ kusalanti vā puṭṭho’’tiādimāha. Atha vā ‘‘evantipi me no’’tiādinā aniyamatova sassatekaccasassatucchedatakkīvādānaṃ paṭisedhanena taṃ taṃ vādaṃ paṭikkhipateva apariyantavikkhepavādattā amarāvikkhepino. Attanā pana anavaṭṭhitavādattā na kismiñci pakkhe avatiṭṭhatīti āha ‘‘sayaṃ pana…pe… byākarotī’’ti. Idāni kusalādīnaṃ abyākaraṇena tameva anavaṭṭhānaṃ vibhāveti ‘‘idaṃ kusalanti vā puṭṭho’’tiādinā. Tenevāha ‘‘ekasmimpi pakkhe na tiṭṭhatī’’ti.

63对于不如实知道善与不善的人，当我在某些时候如实地回答「这是善」或「这是不善」，而那些人们因此对我恭敬尊重，说「啊！真是智者」时，我对此生起了欲或贪——或者生起嗔恚或反感——这里以相反的方面来对应解释。注释中是以对自己智者状态的贪等来作解释的。「欲贪二者就是取」，这是依阿毗达摩的说法。因为在阿毗达摩中，只有爱与见称为「取」，但在经中，嗔也被称为「取」，例如「被嗔取系缚而遭受苦恼」等。因此说「或者两者因为坚执而称为取」。坚执就是不放开。因为当嗔以怨恨等形态转起时，也不放开所缘。恼害就是伤害、逼迫。贪也因为热恼而具有激昂性，逼迫所依。与「因为想要破坏而执取所缘」相连。

63. Kusalākusalaṃ yathābhūtaṃ appajānantopi yesamahaṃ samayena kusalameva ‘‘kusala’’nti, akusalameva ca ‘‘akusala’’nti byākareyyaṃ, tesu tathā byākaraṇahetu ‘‘aho vata re paṇḍito’’ti sakkārasammānaṃ karontesu mama chando vā rāgo vā assāti evampettha attho sambhavati. Doso vā paṭigho vāti ettha vuttavipariyāyena yojetabbaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana attano paṇḍitabhāvavisayānaṃ rāgādīnaṃ vasena yojanā katā. ‘‘Chandarāgadvayaṃ upādāna’’nti abhidhammanayena vuttaṃ. Abhidhamme hi taṇhādiṭṭhiyova ‘‘upādāna’’nti āgatā, suttante pana dosopi ‘‘upādāna’’nti vutto ‘‘kodhupādānavinibandhā vighātaṃ āpajjantī’’tiādīsu. Tena vuttaṃ ‘‘ubhayampi vā daḷhaggahaṇavasena upādāna’’nti . Daḷhaggahaṇaṃ amuñcanaṃ. Paṭighopi hi upanāhādivasena pavatto ārammaṇaṃ na muñcati. Vihananaṃ hiṃsanaṃ vibādhanaṃ. Rāgopi hi pariḷāhavasena sāraddhavuttitāya nissayaṃ vibādhatīti. Vināsetukāmatāya ārammaṇaṃ gaṇhātīti sambandho.

64「以智性」即是以慧。因为通过这个法才被称为「智者」，这个法就是「智性」，它表示的是由闻、思所成的慧，而不是由业所生的自然慧。由于「kata」一词是表示所作共同性的词，如同在「katavijja」（已学技艺者）等词中，「kata」表示与智慧相关，所以说「已了知其他教说者」。所谓「能射穿七分瓣的发端者」指的就是「发射者」。

64.Paṇḍiccenāti paññāya. Yena hi dhammena yutto ‘‘paṇḍito’’ti vuccati, so dhammo paṇḍiccaṃ, tena sutacintāmayaṃ paññaṃ dasseti, na pākatikakammanibbattaṃ sābhāvikapaññaṃ. Kata-saddassa kiriyāsāmaññavācakattā ‘‘katavijjo’’tiādīsu viya kata-saddo ñāṇānuyuttataṃ vadatīti āha ‘‘viññātaparappavādā’’ti. Sattadhā bhinnassa vālaggassa aṃsukoṭivedhako ‘‘vālavedhī’’ti adhippeto.

65-6在这里，虽然前三种人也因为不能如实了知善等法的自性而显得愚钝，但他们对自己不了知善等法这件事有清楚的觉察；而后一种人由于没有这种觉察，所以才说它是「愚钝且愚痴者」。难道后一种人不是也有‘如果有他世，我就回答“有他世”，这样我也不是’等话，这也表明他觉知到自己不了知法吗？虽然有这样一点表示，但他并不像前几种人那样，因不知法而回答会引起妄语等恐怖和厌恶；他其实是极为愚痴的人。或者，‘这样我也不是’等话，是为了在回应问题时造成扰乱，他展示的只是如何提问的方式，而不是自己对法的了知。因此特别说他是「愚钝且愚痴者」。正因为这样，针对持此论的散若夷·毘罗吒子，才说：‘此人在这些沙门、婆罗门中，是最愚钝、最愚痴者’（《长部》1.181）。其中，问‘有他世’是从常见或正见的角度提问。问‘无他世’是从断见或正见的角度提问。问‘亦有亦无他世’是从断见或正见的角度提问。问‘非有非无他世’：在否定了前面三种方式后，由于再也没有其它可能的方式，‘他世’不能被说有，也不能被说无，因此以扰乱为目的，或是依正见而发问。其余三组问答也应当按照这种方式去理解。正如像福行等三法，以‘身行’等三法就把前四组的义理摄尽了；而后三组，则是以执著我、福等果报的说明方式来摄尽。

65-6. Ettha ca kiñcāpi purimānampi tiṇṇaṃ kusalādidhammasabhāvānavabodhato attheva mandabhāvo, tesaṃ pana attano kusalādidhammānavabodhassa avabodhaviseso atthi, tadabhāvā pacchimoyeva mandamomūhabhāvena vutto. Nanu ca pacchimassāpi ‘‘atthi paroloko’ti iti ce me assa, ‘atthi paroloko’ti iti te naṃ byākareyyaṃ, evantipi me no’’tiādi (dī. ni. 1.65) vacanato attano dhammānavabodhassa avabodho atthiyevāti? Kiñcāpi atthi, na tassa purimānaṃ viya apariññātadhammabyākaraṇanibandhanamusāvādādibhayaparijigucchanakāro atthi, atha kho mahāmūḷhoyeva. Atha vā ‘‘evantipi me no’’tiādinā pucchāya vikkhepakaraṇatthaṃ ‘‘atthi paroloko’ti iti ce maṃ pucchasī’’ti pucchāṭhapanameva tena dassīyati, na attano dhammānavabodhoti ayameva visesena ‘‘mando ceva momūho cā’’ti vutto. Teneva hi tathāvādinaṃ sañjayaṃ belaṭṭhaputtaṃ ārabbha ‘‘ayaṃ vā imesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ sabbamando sabbamūḷho’’ti (dī. ni. 1.181) vuttaṃ. Tattha ‘‘atthi paroloko’’ti sassatadassanavasena sammādiṭṭhivasena vā pucchā. ‘‘Natthi paroloko’’ti natthikadassanavasena sammādassanavasena vā pucchā. ‘‘Atthi ca natthi ca paroloko’’ti ucchedadassanavasena sammādiṭṭhivasena eva vā pucchā. ‘‘Neva atthi na natthi paroloko’’ti vuttappakārattayapaṭikkhepe sati pakārantarassa asambhavato atthitānatthitāhi navattabbākāro parolokoti vikkhepaññeva purekkhārena sammādiṭṭhivasena vā pucchā. Sesacatukkattayepi vuttanayānusārena attho veditabbo. Puññasaṅkhārattiko viya hi kāyasaṅkhārattikena purimacatukkasaṅgahito eva attho. Sesacatukkattayena attaparāmāsapuññādi phalatācodanānayena saṅgahitoti.

371「难以捉摸的扰乱论者」：由于自己对常见等不乐，在一切问题上都只用‘这样我也不是’等话进行扰乱。这其中，‘这样我也不是’等说法，就是通过否定所问的方式，来展示扰乱的样子。难道不应该说，扰乱论者是认可这种扰乱方式、安立在这种扰乱方式上才合理吗？不是这样，因为他在那里也完全愚痴，并且只有通过否定的方式才会发起扰乱论。正如散若夷·毘罗吒子被阿阇世王问到现见的沙门果时，就以否定他世等三类问题的方式，作出了扰乱性的回答。

Amarāvikkhepiko sassatādīnaṃ attano aruccanatāya sabbattha ‘‘evantipi me no’’tiādinā vikkhepaññeva karoti. Tattha ‘‘evantipi me no’’tiādi tattha tattha pucchitākārapaṭisedhanavasena vikkhipanākāradassanaṃ. Nanu ca vikkhepavādino vikkhepapakkhassa anujānanaṃ vikkhepapakkhe avaṭṭhānaṃ yuttarūpanti? Na, tatthāpi tassa sammūḷhattā, paṭikkhepavaseneva ca vikkhepavādassa pavattanato. Tathā hi sañcayo belaṭṭhaputto raññā ajātasattunā sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ puṭṭho paralokattikādīnaṃ paṭisedhanamukhena vikkhepaṃ byākāsi.

372这里有人问：难道所有这些不死扰乱论者，不是由于不如实了知善等法以及他世等三类法，在各处被提问时，只是对提问加以扰乱而已吗？他怎么会是见行者呢？因为，就像不想说话的人，对问的内容不了解，仅仅做出扰乱，这不应该称为见行者。回答是：并非仅仅因为对提问做出扰乱，他就成为见行者，而是由于错误的执取。因为，一个以常见执取而错误执著的人，由于智慧迟钝，不能如实通达善等法以及他世等三类法；自己不了知的道理，也没办法向别人讲明，同时又害怕犯妄语等过失，所以才会做出扰乱。正如将会说到的：‘其中七种是断见，其余的是常见’（《长部注》1.97-98）。或者，另一种情况：由于对福、非福以及它们的果报既不了知也不相信，认为对于这方面的问题进行扰乱才是最合适的，于是生起认可和喜好，倾心于此，这样就产生了一类独特的见，如同七分见那样。因此应当这样看待，正如所说：‘见行者没有边际，见与语是一起的’（《长部注》1.61）。那么，这种见为什么被归入常见呢？因为它不是以断灭倾向来执取的。世间人多有争论，没有人能如实了知诸法；然而，通过‘正是如此’这样的言辞，凭借着‘对法的审察在世间是无始的’这种执取，在这里还是可以得到一些常住的影子。

Etthāha – nanu cāyaṃ sabbopi amarāvikkhepiko kusalādayo dhamme, paralokattikādīni ca yathābhūtaṃ anavabujjhamāno tattha tattha pañhaṃ puṭṭho pucchāya vikkhepanamattaṃ āpajjati, tassa kathaṃ diṭṭhigatikabhāvo. Na hi avattukāmassa viya pucchitamatthamajānantassa vikkhepakaraṇamattena diṭṭhigatikatā yuttāti? Vuccate – na heva kho pucchāya vikkhepakaraṇamattena tassa diṭṭhigatikatā, atha kho micchābhinivesavasena. Sassatābhinivesena micchābhiniviṭṭhoyeva hi puggalo mandabuddhitāya kusalādidhamme paralokattikādīni ca yāthāvato appaṭipajjamāno attanā aviññātassa atthassa paraṃ viññāpetuṃ asakkuṇeyyatāya musāvādādibhayena ca vikkhepaṃ āpajjatīti. Tathā hi vakkhati ‘‘yāsaṃ satteva ucchedadiṭṭhiyo, sesā sassatadiṭṭhiyo’’ti (dī. ni. aṭṭha. 1.97-98) atha vā puññapāpānaṃ tabbipākānañca anavabodhena asaddahanena ca tabbisayāya pucchāya vikkhepakaraṇaṃyeva sundaranti khantiṃ ruciṃ uppādetvā abhinivisantassa uppannā visuṃyevesā ekā diṭṭhi sattabhaṅgadiṭṭhi viyāti daṭṭhabbaṃ. Tathā ca vuttaṃ ‘‘pariyantarahitā diṭṭhigatikassa diṭṭhi ceva vācā cā’’ti (dī. ni. aṭṭha. 1.61). Kathaṃ panassā sassatadiṭṭhisaṅgaho? Ucchedavasena anabhinivesato. Natthi koci dhammānaṃ yathābhūtavedī vivādabahulattā lokassa, ‘‘evameva’’nti pana saddantarena ‘‘dhammanijjhānanā anādikālikā loke’’ti gāhavasena sassatalesopettha labbhatiyeva.

387「无因生论」的解释

Adhiccasamuppannavādavaṇṇanā

6767. 「无因生论」：指‘我’和‘世间’这些诸蕴，是偶然、随意、没有任何原因，或者不以某人的增长为前提而生起的——这种见解，以无因生的行相为所缘，依这种行相而转起，并与这种行相同伴，所以叫作「无因生论」。这就像说‘床叫唤’、‘矛行走’一样。为了说明这个意思，所以说：‘认为我与世间是无因生的见，就是无因生论。’

67. Adhicca yadicchakaṃ yaṃ kiñci kāraṇaṃ, kassaci vuddhipubbaṃ vā vinā samuppannoti attalokasaññitānaṃ khandhānaṃ adhiccuppattiākārārammaṇaṃ dassanaṃ tadākārasannissayena pavattito, tadākārasahacaritatāya ca ‘‘adhiccasamuppanna’’nti vuccati yathā ‘‘mañcā ghosanti, kuntā pacarantī’’ti ca imamatthaṃ dassento āha ‘‘adhiccasamuppanno attā ca loko cāti dassanaṃ adhiccasamuppanna’’nti.

68-7368-73. 「以说法之首要」是指选取最上首的来说，以此表明世尊是以‘想’为中心来作这部分开示的，并不是说那里就没有其他非色法了。因此说‘非心所生’等。因为世尊在宣说出世间法的时候，或是以定、或是以慧为中心；宣说世间法的时候，或是以心、或是以想为中心。其中，‘当他修习出世间禅那的时候’、‘有五支正定、五智正定’、‘以慧见后，诸漏灭尽’等文句；以及‘当欲界善心生起时’、‘比丘，你想什么’、‘诸法以意为前导’、‘诸比丘，有众生身异想异’等，‘非想非非想处’等诸经，都可以作为证明这个道理的例证。至于「外道处」，是指在其他外道的教派当中。因为外道们把某一种殊胜的再生误认为是解脱，或者因为看见了想的离染与不离染各自的过患与功德，从而修习无想定，结果投生在非时地，而不是佛教的修行者。在风遍上作遍作，即是在风遍中生起初禅等三禅，在第三禅获得自在之后，出定，为了证得第四禅而作遍作。因此说‘生起第四禅’。

68-73.Desanāsīsanti desanāya jeṭṭhakabhāvena gahaṇaṃ, tena saññaṃyeva dhuraṃ katvā bhagavatā ayaṃ desanā katā, na pana tattha aññesaṃ arūpadhammānaṃ atthibhāvatoti dasseti. Tenevāha ‘‘acittuppādā’’tiādi. Bhagavā hi yathā lokuttaradhammaṃ desento samādhiṃ paññaṃ vā dhuraṃ karoti, evaṃ lokiyadhammaṃ desento cittaṃ saññaṃ vā dhuraṃ karoti. Tattha ‘‘yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti (dha. sa. 277) pañcaṅgiko sammāsamādhi [dī. ni. 3.355 (kha)] pañcañāṇiko sammāsamādhi, [dī. ni. 3.355 (ja); vibha. 2.804] paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā hontī’’ti (ma. ni. 1.271) tathā ‘‘yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti, (dha. sa. 1) kiṃcitto tvaṃ bhikkhu (pārā. 146, 180) manopubbaṅgamā dhammā, (dha. pa. 1, 2; netti. 90; peṭako. 83) santi bhikkhave sattā nānattakāyā nānattasaññino, (dī. ni. 3.332, 342, 357; a. ni. 9.24; cūḷani. 83) na nevasaññānāsaññāyatana’’ntiādīni suttāni (dī. ni. 3.358) etassa atthassa sādhakāni daṭṭhabbāni. Titthāyataneti aññatitthiyasamaye. Titthiyā hi upapattivisese vimuttisaññino, saññāvirāgāvirāgesu ādīnavānisaṃsadassino vā hutvā asaññasamāpattiṃ nibbattetvā akkhaṇabhūmiyaṃ uppajjanti, na sāsanikā. Vāyokasiṇe parikammaṃ katvāti vāyokasiṇe paṭhamādīni tīṇi jhānāni nibbattetvā tatiyajjhāne ciṇṇavasī hutvā tato vuṭṭhāya catutthajjhānādhigamāya parikammaṃ katvā. Tenevāha ‘‘catutthajjhānaṃ nibbattetvā’’ti.

375但是，为什么在此处只对风遍说遍作呢？回答是：正如在作为色法类似者的遍处差别中，通过阐明色法而证得称为「色离欲修习」的无色定，同样地，在作为无色法类似者、且无清晰形体的遍处差别中，通过阐明无色法而证得称为「无色离欲修习」的色界定。在此，以‘想是病，想是疮’等及‘呸，心！应呵责那心’等理趣，通过观察无色界流转的过患，以及在其不存在时认定寂静殊胜，而有色界定的造作；而色离欲修习则连同近行定一起成就无色定，其中尤其是第一无色界禅那。如果这样，那也应该说‘在限定虚空遍处’了，因为它也被认为是无色法的类似者。这确实是某些人所认可的，但此处古师们没有这样说，是因为他们没有采纳这一点。正如色离欲修习仅仅由于所离染之法的状态而圆满成就，并显现于作为所离染之法类似者的所缘差别中，同样地，无色离欲修习也是如此。如此说来，并没有矛盾。然而，因为那种定是与外道共同修习的，而外道们是在感官领域上系缚着那种禅那来修行的，因此，被见地所围困的古师们，只在第四地遍处论及了无色离欲修习的遍作，应当这样看待。再者，如同在诸颜色遍处中，前三种地遍处也是以颜色的影像这种概念作为禅那的所缘，这其实是随顺世间名言而转起的。如此一来，在《清净道论》中关于地遍处的‘镜中月轮’的譬喻之说也就能够成立了。然而，第四地遍处是以地界的影像作为禅那的行境，所以唯独它作为无色之类似者才恰当。因此，应当知道只是在风遍处论及了遍作。

Kasmā panettha vāyokasiṇeyeva parikammaṃ vuttanti? Vuccate – yatheva hi rūpapaṭibhāgabhūtesu kasiṇavisesesu rūpavibhāvanena rūpavirāgabhāvanāsaṅkhāto arūpasamāpattiviseso sacchikarīyati, evaṃ aparibyattaviggahatāya arūpapaṭibhāgabhūte kasiṇavisese arūpavibhāvanena arūpavirāgabhāvanāsaṅkhāto rūpasamāpattiviseso adhigamīyatīti ettha ‘‘saññā rogo saññā gaṇḍo’’tiādinā (ma. ni. 3.24) ‘‘dhi cittaṃ, dhibbate taṃ citta’’ntiādinā ca nayena arūpappavattiyā ādīnavadassanena, tadabhāve ca santapaṇītabhāvasanniṭṭhānena rūpasamāpattiyā abhisaṅkharaṇaṃ, rūpavirāgabhāvanā pana saddhiṃ upacārena arūpasamāpattiyo, tatthāpi visesena paṭhamāruppajjhānaṃ. Yadi evaṃ ‘‘paricchinnākāsakasiṇepī’’ti vattabbaṃ. Tassāpi hi arūpapaṭibhāgatā labbhatīti? Icchitamevetaṃ kesañci avacanaṃ panettha pubbācariyehi aggahitabhāvena. Yathā hi rūpavirāgabhāvanā virajjanīyadhammabhāvamattena parinipphannā, virajjanīyadhammapaṭibhāgabhūte ca visayavisese pātubhavati, evaṃ arūpavirāgabhāvanāpīti vuccamāne na koci virodho, titthiyeheva pana tassā samāpattiyā paṭipajjitabbatāya, tesañca visayapathesupanibandhanasseva tassa jhānassa paṭipattito diṭṭhivantehi pubbācariyehi catuttheyeva bhūtakasiṇe arūpavirāgabhāvanāparikammaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Kiñca vaṇṇakasiṇesu viya purimabhūtakasiṇattayepi vaṇṇapaṭicchāyāva paṇṇatti ārammaṇaṃ jhānassa lokavohārānurodheneva pavattito. Evañca katvā visuddhimagge (visuddhi. 1.57) pathavīkasiṇassa ādāsacandamaṇḍalūpamāvacanañca samatthitaṃ hoti, catutthaṃ pana bhūtakasiṇaṃ bhūtappaṭicchāyameva jhānassa gocarabhāvaṃ gacchatīti tasseva arūpapaṭibhāgatā yuttāti vāyokasiṇeyeva parikammaṃ vuttanti veditabbaṃ.

376「就在这里」：指就在五蕴有中。「在那里」：指在无想有中。如果在无想有中只有色蕴显现，那么，没有无色的依止，色如何在那里转起？再者，没有色的依止，在无色界中无色又如何转起？这也只是与那同类的。为什么？因为在此处便看不见。如果这样，那么，没有食团食，在色界中色就不应转起，什么原因呢？因为在此处便看不见。而且，正如对于某心相续的出生之因，若对色的渴爱未离去，它便与色俱起，依止色而转起；对于出生之因中对色的渴爱已离去者，其因中无关于色，无所待于色，便无色而转起。同样地，对于那些色相续的出生之因，在无色中对色的渴爱已离去者，其转起便没有无色。因此，在无想有中，只有色蕴结生。然而，应当审察：在那里，纯粹色相续如何没有现前缘而长时转起呢？又转起多久呢？将这样的质难置于心中后，说：「犹如被弓弦之力弹射的箭」等，以此显示，并非只有依教理，于此这也合乎道理。「那么长的时间」：从最上而言，无想有情甚至住立五百大劫。「禅那之力」：指以无想定所滋养的业力。「消亡」：指由于缘的灭尽而灭尽、不再转起。

Idhevāti pañcavokārabhaveyeva. Tatthāti asaññabhave. Yadi rūpakkhandhamattameva asaññabhave pātubhavati, kathamarūpasannissayena vinā tattha rūpaṃ pavattati, kathaṃ pana rūpasannissayena vinā arūpadhātuyaṃ arūpaṃ pavattati, idampi tena samānajātiyameva. Kasmā? Idheva adassanato. Yadi evaṃ kabaḷīkārāhārena vinā rūpadhātuyaṃ rūpena na pavattitabbaṃ, kiṃ kāraṇaṃ ? Idheva adassanato. Api ca yathā yassa cittasantānassa nibbattikāraṇaṃ rūpe avigatataṇhaṃ, tassa saha rūpena sambhavato rūpaṃ nissāya pavatti, yassa pana nibbattikāraṇaṃ rūpe vigatataṇhaṃ, tassa vinā rūpena rūpanirapekkhatāya kāraṇassa, evaṃ yassa rūpappabandhassa nibbattikāraṇaṃ vigatataṇhaṃ arūpe, tassa vinā arūpena pavatti hotīti asaññabhave rūpakkhandhamattameva nibbattati. Kathaṃ pana tattha kevalo rūpappabandho paccuppannapaccayarahito cirakālaṃ pavattatīti paccetabbaṃ, kittakaṃ vā kālaṃ pavattatīti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘yathā nāma jiyāvegukkhitto saro’’tiādi, tena na kevalamāgamoyeva ayamettha yuttīti dasseti. Tattakameva kālanti ukkaṃsato pañca mahākappasatānipi tiṭṭhanti asaññasattā. Jhānavegeti asaññasamāpattiparikkhate kammavege. Antaradhāyatīti paccayanirodhena nirujjhati nappavattati.

377「此处」：指在欲有中。然而，经过许多百劫之后，从已灭已久的识，识如何在此处生起呢？难道没有见到：当眼灭后，眼识生起吗？这不应独断地看待。因为，即使是灭去已久的心，由于在同类之间没有生起，它只是成为无间缘，而不是种子；种子是业。因此，对于那些从无想有死去者，依于作为种子的业，以及所缘等诸缘，在欲界中确有结生识生起。所以说：「在此处，结生识生起。」于此，应知：正如某些树木依据季节的规律，在开花上有固定时节，当给予催力时，由于催力的力量，便不如规律那样开花；同样地，在五蕴有中，色与非色之法以不离的方式流转着，当给予色离贪与非色离贪的修习催力时，随顺于该等至的催力，在无色有与无想有中，如其次第，诸蕴的转起便无色或无有色。难道于此，依于生在百千生、十种劫灭等的顶端或内在的无想生存，得无因生论者之说，不就像得常见论者之说那样，会有多种分类吗？确实会有。然而，应视为：由于紧接着而成就的无想再生，得无因生论者之说，以理趣显示的方式只显示为一种。或者，因为无因生论者之说被常见所摄，常见中所摄的一切说法之理，应尽可能也被无因生论者之说所采用；为了显示这种殊别，世尊未加分别地开示了得无因生论者之说。并且，无因生论者之说必然应被接受为常见所摄，因为在杂染的部分，有情心的倾向有两重性。正如在注疏中所说：「常见与断见」；并且会说到：「这七种是断灭见，其余的是常见」（《长部注》1.97-98）。

Idhāti kāmabhave. Kathaṃ pana anekakappasatasamatikkamena ciraniruddhato viññāṇato idha viññāṇaṃ samuppajjati. Na hi niruddhe cakkhumhi cakkhuviññāṇamuppajjamānaṃ diṭṭhanti? Nayidamekantato daṭṭhabbaṃ. Ciraniruddhampi hi cittaṃ samānajātikassa antarānuppajjanato anantarapaccayamattaṃ hotiyeva, na bījaṃ, bījaṃ pana kammaṃ. Tasmā kammato bījabhūtato ārammaṇādīhi paccayehi asaññabhavato cutānaṃ kāmadhātuyā upapattiviññāṇaṃ hotiyeva. Tenāha ‘‘idha paṭisandhisaññā uppajjatī’’ti. Ettha ca yathā nāma utuniyāmena pupphaggahaṇe niyatakālānaṃ rukkhānaṃ vekhe dinne vekhabalena na yathā niyāmatā hoti pupphaggahaṇassa, evameva pañcavokārabhave avippayogena vattamānesu rūpārūpadhammesu rūpārūpavirāgabhāvanāvekhe dinne tassa samāpattivekhabalassa anurūpato arūpabhave asaññābhave ca yathākkamaṃ rūparahitā arūparahitā ca khandhānaṃ pavatti hotīti veditabbaṃ. Nanu ettha jātisatasahassadasasaṃvaṭṭādīnaṃ matthake, abbhantarato vā pavattāya asaññūpavattiyā vasena lābhīadhiccasamuppannikavādo lābhīsassatavādo viya anekabhedo sambhavatīti? Saccaṃ sambhavati, anantarattā pana āpannāya asaññūpapattiyā vasena lābhīadhiccasamuppannikavādo nayadassanavasena ekova dassitoti daṭṭhabbaṃ. Atha vā sassatadiṭṭhisaṅgahato adhiccasamuppannikavādassa sassatavāde āgato sabbo desanānayo yathāsambhavaṃ adhiccasamuppannikavādepi gahetabboti imassa visesassa dassanatthaṃ bhagavatā lābhīadhiccasamuppannikavādo avibhajitvā desito. Avassañca sassatadiṭṭhisaṅgaho adhiccasamuppannikavādassa icchitabbo saṃkilesapakkhe sattānaṃ ajjhāsayassa duvidhattā. Tathā hi vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘sassatucchedadiṭṭhi cā’’ti. Tathā ca vakkhati ‘‘yāsaṃ satteva ucchedadiṭṭhiyo, sesā sassatadiṭṭhiyo’’ti (dī. ni. aṭṭha. 1.97-98).

378难道把无因生论者的观点归入常见，这不合理吗？因为它是以「我从前不存在」等方式生起的，它执取的是之前从未出现过的众生；而常见则执取自我和世间永恒存在，是以「确实就是常住不变」的方式生起的。并非不合理，因为他们在未来看不到任何边际。即使这种理论以「我现在存在，是从不存在转变成存在」(dī. ni. 1.68)的方式，通过追溯自我与世间的过去边际而生起，但从现在开始，他们看不到这些在任何未来的边际。特别是对于现在和未来际都看不到边际，正是常见的力量所在。正如他们所说：「如同常住那样，将会那样保持下去。」如果是这样，那么这种理论以及常见等他论，被归入「前际论者」中，这不就合理了吗？因为它们是以涉及未来时的方式而运作的啊？并非不合理，因为它们的生起属于过去的分位。事实上，它们的产生是被宿住随念智，以及随似那些传闻等所引发的推论所含摄的，而且注释也是这么解释的。或者，因为法主、论王以无所障碍的智慧，完全无余地如实亲自证知了一切来去之处，而后宣说了这些见解。因此，对于世尊所开示的任何见解，以及如他所开示的那样，就应该那样确切地接受，不应在这里作道理上的审察，因为这是佛的境界。确实，佛境界是不可思议的。

Nanu ca adhiccasamuppannikavādassa sassatadiṭṭhisaṅgaho na yutto. ‘‘Ahañhi pubbe nāhosi’’ntiādivasena pavattanato, apubbasattapātubhāvaggāhattā, attano lokassa ca sadābhāvagāhinī ca sassatadiṭṭhi ‘‘atthitveva sassatisama’’nti pavattanato? No na yutto anāgate koṭiadassanato. Yadipi hi ayaṃ vādo ‘‘somhi etarahi ahutvā santatāya pariṇato’’ti (dī. ni. 1.68) attano lokassa ca atītakoṭiparāmasanavasena pavatto, tathāpi vattamānakālato paṭṭhāya na tesaṃ katthaci anāgate pariyantaṃ passati, visesena ca paccuppannānāgatakālesu pariyantādassanapabhāvito sassatavādo. Yathāha ‘‘sassatisamaṃ tatheva ṭhassatī’’ti. Yadi evaṃ imassa vādassa, sassatavādādīnañca pubbantakappikesu saṅgaho na yutto anāgatakālaparāmasanavasena pavattattāti? Na, samudāgamassa atītakoṭṭhāsikattā. Tathā hi nesaṃ samuppatti atītaṃsapubbenivāsañāṇehi, tappaṭirūpakānussavādippabhāvitatakkanehi ca saṅgahitāti, tathā ceva saṃvaṇṇitaṃ. Atha vā sabbattha appaṭihatañāṇena vādivarena dhammassāminā niravasesato agatiñca gatiñca yathābhūtaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā paveditā etā diṭṭhiyo, tasmā yāvatikā diṭṭhiyo bhagavatā desitā, yathā ca desitā, tathā tathāva sanniṭṭhānato sampaṭicchitabbā, na ettha yuttivicāraṇā kātabbā buddhavisayattā. Acinteyyo hi buddhavisayoti.

394第二诵分的解释结束。

Dutiyabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

395后际论者的解释。

Aparantakappikavādavaṇṇanā

7474. 正如在「于后际有智、有后际随见者」等语句中，'apara'这个词在这里是指称未来时的用语，所以说明为：「称为未来分位的」。在「执取后际」等表述中，应该依照「执取前际」等中所说的道理来理解其含义。我们将只讲一些差别之处。

74. ‘‘Aparante ñāṇaṃ, aparantānudiṭṭhino’’tiādīsu viya apara-saddo idha anāgatakālavācakoti āha ‘‘anāgatakoṭṭhāsasaṅkhāta’’nti. Aparantaṃ kappetvātiādīsu ‘‘pubbantaṃ kappetvā’’tiādīsu vuttanayena attho veditabbo. Visesamattameva vakkhāma.

397有想论者的解释。

Saññīvādavaṇṇanā

75「死后有想」：以「死后有想」而生起的论说，就是死后有想论，持有这种论的那些人，就是死后有想论者。然而，因为这些见行者说：「自我在死后之上是不变坏的」，所以又说：「他们宣称自我死后有想，因此是死后有想论者」。他们持有「有想」的论说，所以是有想论者，正如「他有觉，所以是觉者」一样。或者，「有想」是指以「有想」而生起的论说，按照俱行的道理，论说本身也称为「有想」；他们的论说就是「有想」，因此他们是有想论者。

75. Uddhamāghātanāti pavatto vādo uddhamāghātano, so etesaṃ atthīti uddhamāghātanikā. Yasmā pana te diṭṭhigatikā ‘‘uddhaṃ maraṇā attā nibbikāro’’ti vadanti, tasmā ‘‘uddhamāghātanā attānaṃ vadantīti uddhamāghātanikā’’ti vuttaṃ. Saññīvādo etesaṃ atthīti saññīvādā ‘‘buddhaṃ assa atthīti buddho’’ti yathā. Atha vā saññīti pavatto vādo saññī sahacaraṇanayena, saññī vādo etesanti saññīvādā.

76-77「有色之我」：在此，难道不是应该有一个脱离色的自我吗？就像想一样，色也属于自我。因为「有想之我」这里，想并不是自我。正因如此，才说「把在那里生起的想执取为『想』」。既然如此，为什么把遍色执取为「我」而说呢？其实不应这样理解：「他拥有色，所以是有色者」，而应理解为：「他以坏灭为性质，所以是有色者」。而这里，由于类似于色，遍色在增长和不增长的时候所显现的特殊状态，就是坏灭；而且由于确实有「小」、「广大」等差别存在，所以不能说「没有这种情况」。如果是这样，把这种观点摄属于常见，这是不合理的吗？并非不合理。因为在身体破裂之后，自我在以上是不变坏的，这正是他所认可的。就如他所说的：「从死后，无病、更上。」或者，即使解释为「他拥有色，所以是有色者」，也没有过错。因为即使是以假立而不成立的区分，也可以看到对无区分者的描述，就像说「石女儿的身体」一样。又或者，色本身的性质就是坏灭，也就是色，他拥有这种色，所以是有色者，如同「有色法」等（《法集论·双论母》11）中的用法那样。如此一来，由于自我以色为自性，所以「有色之我」这个说法就十分恰当，因此才说：「把遍色执取为『我』」。由于他们持决定论，否定了业果，所以在邪命外道等人中，并没有获得禅那与等至，因此说：「就如邪命外道等，或者仅仅以推论而认为有有色之我」。例如，在「黑生」等六类生中，有些邪命外道宣称自我就是其中之一。这里没有病、没有破坏，所以称为「无病」，应该知道「无病」一词是以「恒常」为其转义的。或者，因为希求无病，那位见行者便以无变坏的恒常性来宣称恒常，因此说：「无病即是恒常」。

76-77.Rūpī attāti ettha nanu rūpavinimuttena attanā bhavitabbaṃ saññāya viya rūpassapi attaniyattā. Na hi ‘‘saññī attā’’ti ettha saññā attā. Teneva hi ‘‘tattha pavattasaññañcassa saññāti gahetvā’’ti vuttaṃ. Evaṃ sati kasmā kasiṇarūpaṃ ‘‘attā’’ti gahetvā vuttanti? Na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ ‘‘rūpaṃ assa atthīti rūpī’’ti, atha kho ‘‘ruppanasīlo rūpī’’ti. Ruppanañcettha rūpasarikkhatāya kasiṇarūpassa vaḍḍhitāvaḍḍhitakālavasena visesāpatti, sā ca ‘‘natthī’’ti na sakkā vattuṃ parittavipulatādivisesasabbhāvato. Yadi evaṃ imassa vādassa sassatadiṭṭhisaṅgaho na yujjatīti? No na yujjati kāyabhedato uddhaṃ attano nibbikāratāya tena adhippetattā. Tathā hi vuttaṃ ‘‘arogoparaṃ maraṇā’’ti. Atha vā ‘‘rūpaṃ assa atthīti rūpī’’ti vuccamānepi na doso. Kappanāsiddhenapi hi bhedena abhedassāpi niddesadassanato, yathā ‘‘silāputtakassa sarīra’’nti. Ruppanaṃ vā rūpasabhāvo rūpaṃ, taṃ etassa atthīti rūpī, attā ‘‘rūpino dhammā’’tiādīsu (dha. sa. dukamātikā 11) viya. Evañca katvā rūpasabhāvattā attano ‘‘rūpī attā’’ti vacanaṃ ñāyāgatamevāti ‘‘kasiṇarūpaṃ ‘attā’ti gahetvā’’ti vuttaṃ. Niyatavāditāya kammaphalapaṭikkhepato natthi ājīvakesu jhānasamāpattilābhoti āha ‘‘ājīvakādayo viya takkamatteneva vā rūpī attā’’ti. Tathā hi kaṇhābhijātiādīsu chaḷābhijātīsu aññataraṃ attānaṃ ekacce ājīvakā paṭijānanti. Natthi etassa rogo bhaṅgoti arogoti aroga-saddassa niccapariyāyatā veditabbā, rogarahitatāsīsena vā nibbikāratāya niccataṃ paṭijānāti diṭṭhigatikoti āha ‘‘arogoti nicco’’ti.

382破除遍色所生的虚空、第一无色、识无边处、无所有处，这些是诸无色定的所缘相。就像苦味在柠梦叶中一样，无色的自我安住于其中，其范围等于身体的大小，这是尼干陀的主张，因此说：「就如尼干陀等」。所谓以混杂的方式执取，是指将色定与无色定的各种相总合为一，认为「这是一个我」，并将在那里生起的想执取为「想」，以这样的方式执取。因为，这位见行者由于获得了色定与无色定，其相就以有色性和无色性而现起为自我，因此他生起了「有色且无色」的坚固倾向，就像内论者那样；或者，纯粹以推论，通过将色与非色诸法混杂执取，而认定「有色且无色的我存在」。

Kasiṇugghāṭimākāsapaṭhamāruppaviññāṇanatthibhāvaākiñcaññāyatanāni arūpasamāpattinimittaṃ nimbapaṇṇe tittakaraso viya sarīraparimāṇo arūpī attā tattha tiṭṭhatīti nigaṇṭhāti āha ‘‘nigaṇṭhādayo viyā’’ti. Missakagāhavasenāti rūpārūpasamāpattīnaṃ nimittāni ekajjhaṃ katvā ‘‘eko attā’’ti, tattha pavattasaññañcassa ‘‘saññā’’ti gahaṇavasena. Ayañhi diṭṭhigatiko rūpārūpasamāpattilābhitāya tannimittaṃ rūpabhāvena arūpabhāvena ca attā upatiṭṭhati, tasmā ‘‘rūpī ca arūpī cā’’ti abhinivesaṃ janesi ajjhattavādino viya, takkamatteneva vā rūpārūpadhammānaṃ missakaggahaṇavasena ‘‘rūpī arūpī ca attā hotī’’ti.

383「以推理执取故」：就像那些仅余诸行、达到极微细状态的法，因为过于微细而不能执行其作用，如同柱子、墙壁、手脚等的聚合，既非有色——因为它并未超越色法的本质，也非无色——就是以这样的推理方式而执取。或者，可以如同有边无边四论那样，以相互遮破的方式来理解意义。只不过，在那里因为有处所和时间的差别，所以开示了第三和第四种论说；而这里则是由于时间和所依处的差别——这是唯一的不同。在此处，由于时间的差别，第三论说的出现是因为色相和无色相都不现前；而对于第四论说，则是因为所依处的差别，对色法和无色法的总集生起「一个我」的推论——应依那里所说的道理去了知。

Takkagāhenevāti saṅkhārāvasesasukhumabhāvappattadhammā viya accantasukhumabhāvappattiyā sakiccasādhanāsamatthatāya thambhakuṭṭahatthapādādisaṅghāto viya neva rūpī, rūpasabhāvānativattanato na arūpīti evaṃ pavattatakkagāhena. Atha vā antānantikacatukkavāde viya aññamaññapaṭikkhepavasena attho veditabbo. Kevalaṃ pana tattha desakālabhedavasena tatiyacatutthavādā dassitā, idha kālavatthubhedavasenāti ayameva visesoti. Kālabhedavasena cettha tatiyavādassa pavatti rūpārūpanimittānaṃ saha anupaṭṭhānato. Catutthavādassa pana vatthubhedavasena pavatti rūpārūpadhammānaṃ samūhato ‘‘eko attā’’ti takkanavasenāti tattha vuttanayānusārena veditabbaṃ.

384在第二组四论中，应当借着有边无边论中「存在于此的最终尽处」等说法所讲明的道理，来了解此处应说的含义。

Dutiyacatukke yaṃ vattabbaṃ, taṃ ‘‘amati gacchati ettha bhāvo osāna’’ntiādinā antānantikavāde vuttanayena veditabbaṃ.

385虽然，对于证得八等至的见行者来说，由于等至的差别，想也可能有差别，因此也可以从等至者的角度得到「种种想者之我」这种论说。然而，因为在等至中，想只以一种方式现前，所以从等至者的角度说为「单一想者」。正因为如此，这里使用了「等至者」这个词。或者说，应只依仅证得一种等至的人来理解这个意义。即使由于等至的差别会有想的差别，但为了显示：对于外在的、种种所缘，由于生起了粗显的种种想，而被称为种种想者，所以才说「依非等至者为种种想者」。而说到「依小遍处为小想者」，则显示了他们甚至对于与想无关的法，也执著说「想就是我」。此处举出遍处，是为了指明想的对象范围；同样地，对于「依广大遍处」等处，也应当这样理解其义。而且，这样解释之后，在有边无边论和此处的有边无边四论中，通过第一、第二种论说，这两种论说的差别就得以成立；否则，在所说的各类论说中，尽管依据前际、后际的安立而有差别，但有些差别其实并不真正存在。或者，也可以这样理解：「小想者」是指那些通过显示「如拇指量的我、如麦粒量的我、如极微量的我」等，而执著我为小而且有想的人；「无量想者」则是指像迦毗罗、迦那陀等那样，认为我遍满一切处，并承许其有想，所以是有想且无量的——此处的意义也应这样看待。

Yadipi aṭṭhasamāpattilābhino diṭṭhigatikassa vasena samāpattibhedena saññābhedasambhavato ‘‘nānattasaññī attā’’ti ayampi vādo samāpannakavasena labbhati. Tathāpi samāpattiyaṃ ekarūpeneva saññāya upaṭṭhānato samāpannakavasena ‘‘ekattasaññī’’ti āha. Tenevettha samāpannakaggahaṇaṃ kataṃ. Ekasamāpattilābhino eva vā vasena attho veditabbo. Samāpattibhedena saññābhedasambhavepi bahiddhā puthuttārammaṇe saññānānattena oḷārikena nānattasaññitaṃ dassetuṃ ‘‘asamāpannakavasena nānattasaññī’’ti vuttaṃ. ‘‘Parittakasiṇavasena parittasaññī’’ti iminā satipi saññāvinimutte dhamme ‘‘saññāyeva attā’’ti vadatīti dassitaṃ hoti. Kasiṇaggahaṇañcettha saññāya visayadassanaṃ, evaṃ vipulakasiṇavasenāti etthāpi attho veditabbo. Evañca katvā antānantikavāde , idha ca antānantikacatukke paṭhamadutiyavādehi imesaṃ dvinnaṃ vādānaṃ viseso siddho hoti, aññathā vuttappakāresu vādesu pubbantāparantakappanabhedena satipi kehici visese kehici natthi yevāti. Atha vā ‘‘aṅguṭṭhappamāṇo attā, yavappamāṇo, aṇumatto vā attā’’ti ādidassanavasena paritto saññī cāti parittasaññī, kapilakaṇādādayo viya attano sabbagatabhāvapaṭijānanavasena appamāṇo saññī cāti appamāṇasaññīti evampettha attho daṭṭhabbo.

386由于天眼是辅助因，由天眼威力所产生的随业往生智，虽然众生乐等具足实际上是由随业往生智看见的，但也可以说成是由天眼看见，所以经文说“以天眼……”等。难道不是有人会问：对于“一向乐的自我”等论说，因为是有关后际的邪见，那么说“看到正在转生者”难道不成立吗？并非不成立，因为他们是通过看到现前的转生，而推想出未来的一向乐等性——这是论师所意指的。因此，他说：“看到正在转生者后，便执取为‘一向乐’。”在此，应这样理解：由于在某种生存地，大多数情况下都见到与乐等相伴的法生起，所以他们执取为“一向乐”。或者，也可以说，这些见行者就如同摸象的盲人一般，他们见到什么就执著什么而加以宣称；在此，我们不应去寻求其中的合理性。

Dibbacakkhuparibhaṇḍatāya yathākammūpagañāṇassa dibbacakkhupabhāvajanitena yathākammūpagañāṇena dissamānāpi sattānaṃ sukhādisamaṅgitā dibbacakkhunāva diṭṭhā hotīti āha ‘‘dibbena cakkhunā’’tiādi. Nanu ca ‘‘ekantasukhī attā’’tiādivādānaṃ aparantadiṭṭhibhāvato ‘‘nibbattamānaṃ disvā’’ti vacanaṃ anupannanti? Nānupapannaṃ, anāgatassa ekantasukhibhāvādikassa pakappanaṃ paccuppannāya nibbattiyā dassanena adhippetanti. Tenevāha ‘‘nibbattamānaṃ disvā ‘ekantasukhī’ti gaṇhātī’’ti. Ettha ca tassaṃ tassaṃ bhūmiyaṃ bahulaṃ sukhādisahitadhammappavattidassanena tesaṃ ‘‘ekantasukhī’’ti gāho daṭṭhabbo. Atha vā hatthidassakaandhā viya diṭṭhigatikā yaṃ yadeva passanti, taṃ tadeva abhinivissa voharantīti na ettha yutti maggitabbā.

405无想论与非想非非想论的注释。

Asaññī nevasaññīnāsaññīvādavaṇṇanā

78-8378-83. 在无想论方面：第一论是依生于无想有的有情而说的。第二论是如“把想看作我”等处所说的道理，只把想执取为“我”，由于作为其附属品的其他想不存在，所以变成“无想”的论说。第三论同样是将想与色法，或者将一切色、无色法执取为“我”而成立的。第四论则纯粹依推理执取而建立，其意义应依前面讲过的道理去了知。在第二组四论中，因为遍处色有非认知的本质，所以成立为“无想”；这四论都应依照有边无边论中所说的道理去了知。同样，在非想非非想论方面：第一论是依生于非想非非想有的有情在死心、结生时，或在一切情况下，承认有一种无法执行粗想作用的微细想存在而建立的。第二论及以后的论说，则如同无想论中所说的那样，是依据微细想并承认其具有认知本质而成立的——虽然这样也有寻求理由的可能，但为了显示这些见行者的论说不可采信，所以讲“对此不应决定地寻找原因”。而且，这些有想、无想、非想非非想论，由于是从“死后无病”的说法衍生而来的，因此它们归属于常见是十分明显的。

78-83. Asaññīvāde asaññabhave nibbattasattavasena paṭhamavādo, ‘‘saññaṃ attato samanupassatī’’ti ettha vuttanayena saññaṃyeva ‘‘attā’’ti gahetvā tassa kiñcanabhāvena ṭhitāya aññāya saññāya abhāvato ‘‘asaññī’’ti pavatto dutiyavādo, tathā saññāya saha rūpadhamme, sabbe eva vā rūpārūpadhamme ‘‘attā’’ti gahetvā pavatto tatiyavādo, takkagāhavaseneva catutthavādo pavatto. Tassa pubbe vuttanayeneva attho veditabbo. Dutiyacatukkepi kasiṇarūpassa asañjānanasabhāvatāya asaññīti katvā antānantikavāde vuttanayeneva cattāropi veditabbā. Tathā nevasaññīnāsaññīvādepi nevasaññīnāsaññībhave nibbattasattasseva cutipaṭisandhīsu, sabbattha vā paṭusaññākiccaṃ kātuṃ asamatthāya sukhumāya saññāya atthibhāvapaṭijānanavasena paṭhamavādo, asaññīvāde vuttanayena sukhumāya saññāya vasena, sañjānanasabhāvatāpaṭijānena ca dutiyavādādayo pavattāti evaṃ ekena pakārena satipi kāraṇapariyesanassa sambhave diṭṭhigatikavādānaṃ anādaraṇīyabhāvadassanatthaṃ ‘‘tattha na ekantena kāraṇaṃ pariyesitabba’’nti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Etesañca saññīasaññīnevasaññīnāsaññīvādānaṃ ‘‘arogo paraṃ maraṇā’’ti vacanato sassatadiṭṭhisaṅgaho pākaṭoyeva.

407断灭论（Ucchedavāda）的注释。

Ucchedavādavaṇṇanā

8484. 因为对不存在的东西谈不上灭尽，所以断灭必然是建立在执着有某种存在物的基础上的，因此说“有的”。正如依因果法则生起的自性法，尽管它们属于同一个相续，但如果由于它们堕入不同的相续而有差别，那么在究竟意义上，因和果的自性便是相异的，这就像那些堕入不同相续的法一样，以它们必然彻底别异为定论，而对种种理的这种邪执，就是导致执取断灭的原因。同样地，为了显示：虽然因与果诸法存在，但由于自性有差别，却以它们摄属同一相续为由，而对“一”的理趣生起彻底的无差别执，这也是一种原因，所以经文才说“众生的”。其实，对于依相续而转起的诸蕴，由于不能破除密集而执著为众生；又因为想着“只要这个我还没有被断灭，这个我就一直存在”，基于这种执取，才会被断灭见所束缚；或者说，灭尽意义上的灭尽，在此就是“断灭”的意思，所以说“断坏”。“殊胜的灭”和“坏灭”就是指不存在。而这种不存在，已经超越了肉眼和慧眼的观察范围，所以说“不见”。因为“灭”这个词在世间，就是建立在“看不见”之上的。“离去有”就是离开了自性。因为凡是以灭尽的灭尽而被断灭者，便不再住于自己的自性。“得者”指获得了天眼智的人。“唯见死殁而已”，即即使是圣者有学或凡夫，也只能见到死殁那一段。“不见再生”，是因为缺乏前分的加行，或者虽然修了遍作却不能看见再生。“不得者不了知他世”，这是依无有论而说的，或者纯粹由于极度愚昧而不能觉悟“在此世之外还有他世”。“此即是其境界，即其根境”——他所见的范围仅此而已。或者，就像那个抓住自己女儿手的国王等人一样，因为贪著于欲乐而如此执取。“不再生长”，这是说，如同落叶从叶柄脱落之后就不再结生相续一样。“众生也是如此”，意思是，就像枯黄的树叶从系缚中脱落而不再结生，一切众生也都会归于不再结生的死亡。他的成见是：“众生如水泡”。“如此”，即以上述方式。即使是获得了天眼的人，也仅仅因为看不到死后以上的情形，而生起这些邪见，所以经中说“或分别后……”。

84. Asato vināsāsambhavato atthibhāvanibandhano ucchedoti vuttaṃ ‘‘sato’’ti. Yathā hetuphalabhāvena pavattamānānaṃ sabhāvadhammānaṃ satipi ekasantānapariyāpannānaṃ bhinnasantatipatitehi visese hetuphalānaṃ paramatthato bhinnasabhāvattā bhinnasantānapatitānaṃ viya accantabhedasanniṭṭhānena nānattanayassa micchāgahaṇaṃ ucchedābhinivesassa kāraṇaṃ, evaṃ hetuphalabhūtānaṃ dhammānaṃ vijjamānepi sabhāvabhede ekasantatipariyāpannatāya ekattanayena accantamabhedaggahaṇampi kāraṇaṃ evāti dassetuṃ ‘‘sattassā’’ti vuttaṃ pāḷiyaṃ. Santānavasena hi vattamānesu khandhesu ghanavinibbhogābhāvena sattagāho, sattassa ca atthibhāvagāhanibandhano ucchedagāho yāvāyaṃ attā na ucchijjati, tāvāyaṃ vijjatiyevāti gahaṇato, nirudayavināso vā idha ucchedoti adhippetoti āha ‘‘upaccheda’’nti. Visesena nāso vināso, abhāvo. So pana maṃsacakkhupaññācakkhūnaṃ dassanapathātikkamoyeva hotīti āha ‘‘adassana’’nti. Adassane hi nāsa-saddo loke niruḷhoti. Bhāvavigamanti sabhāvāpagamaṃ. Yo hi nirudayavināsavasena ucchijjati, na so attano sabhāvena tiṭṭhatīti. Lābhīti dibbacakkhuñāṇalābhī. Cutimattamevāti sekkhaputhujjanānampi cutimattameva. Na upapātanti pubbayogābhāvena, parikammākaraṇena vā upapātaṃ daṭṭhuṃ na sakkoti. ‘‘Alābhī ca ko paralokaṃ na jānātī’’ti natthikavādavasena, mahāmūḷhabhāveneva vā ‘‘ito añño paraloko atthī’’ti anavabodhamāha. Ettakoyeva visayo, yo yaṃ indriyagocaroti. Attano dhītuyā hatthagaṇhanakarājādi viya kāmasukhagiddhatāya vā. ‘‘Na puna viruhantī’’ti patitapaṇṇānaṃ vaṇṭena appaṭisandhikabhāvamāha. Evameva sattāti yathā paṇḍupalāso bandhanā pavutto na paṭisandhiyati, evaṃ sabbe sattā appaṭisandhikamaraṇameva nigacchantīti. Jalapubbūḷakūpamā hi sattāti tassa laddhi. Tathāti vuttappakārena. Lābhinopi cutito uddhaṃ adassaneneva imā diṭṭhiyo uppajjantīti āha ‘‘vikappetvā vā’’ti.

389于此，有人会问：正如不死矫乱论是纯粹依未证得者而开示的，也正如死后有想论的四论是纯粹依证得者而开示的，但此论并非如此。相反，此论就像常见、一分常见等论那样，是依证得者与未证得者而展开的。事实上，经中也正是这样说的：“其中，有两类人……”等等。如果确实如此，那么为什么这里的开示，与常见论等开示的方式不一样呢？回答是：这是由于开示的善巧所致。佛陀、世尊们具备开示的善巧，他们会随顺所化众生的意乐，以种种方式来说法。或者，世尊若想在此处也这样开示其差别，也会这样讲：“比丘们，在此，有某沙门或婆罗门，由精勤……乃至……心得定后，将心转向了知众生的死与再生之智。他以清净超越常人的天眼，看见阿拉汉的死心，或看见众多其他众生，却不见其再生的情形。于是他这样说：‘正如尊者们，此我……’” 由此将具有殊胜证得的人与仅凭推论的人分别开示。因此，应当明白，正是由于开示的善巧，随顺所化者的意乐，此论才以与常见论等不同的方式被开示出来。

Etthāha – yathā amarāvikkhepikavādā ekantaalābhīvaseneva dassitā, yathā ca uddhamāghātanikasaññīvādacatukko ekantalābhīvaseneva, na evamayaṃ. Ayaṃ pana sassatekaccasassatavādādayo viya lābhīalābhīvasena pavatto. Tathā hi vuttaṃ ‘‘tattha dve janā’’tiādi. Yadi evaṃ kasmā sassatavādādidesanāhi idha aññathā desanā pavattāti? Vuccate – desanāvilāsappattito. Desanāvilāsappattā hi buddhā bhagavanto, te veneyyajjhāsayānurūpaṃ vividhenākārena dhammaṃ desenti, aññathā idhāpi ca evaṃ bhagavā deseyya ‘‘idha bhikkhave ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā ātappamanvāya…pe… yathāsamāhite citte sattānaṃ cutūpapātañāṇāya cittaṃ abhininnāmeti, so dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena arahato cuticittaṃ passati, puthūnaṃ vā parasattānaṃ, na heva kho taduddhaṃ upapattiṃ, so evamāha ‘yathā kho bho ayaṃ attā’’’ tiādinā visesalābhino, takkino ca visuṃ katvā, tasmā desanāvilāsena veneyyajjhāsayānurūpaṃ sassatavādādidesanāhi aññathāyaṃ desanā pavattāti daṭṭhabbaṃ.

390或者，不像在一分常见等论中那样，殊胜证得者的论说与推论者的论说是以不同形式呈现的；在此论中，由于二者类别相同，所以形式也相同。为了彰显这一特点，世尊才将此断灭论，说成与前面那些论不同的形式。因为，推论者也可能依靠传闻等因素，如同证得者一样，对此产生固执的倾向。又或者说，这些恶见并非世尊以“未来将会如此”的方式所开示的，也不是依于虚妄的构想所开示的，而是如来以一切知智，如实了知见行者们是如何认定“只有这个是真实的，其余都是虚妄的”之后，而将它揭示出来的。藉由开示那些甚深等种种、非凡夫所能行境的佛法，并对之加以称扬，如来等才得以被正确地赞叹。而且，这些断灭见行者，就好比那些见上上有的论者，为了遮破见后有者的论说，而各自安立自己的主张一样，此断灭论的开示也是这样成立的。因此，不应该用先前那些论的开示方式，来指责此论在开示方式上存在差异。这样来看，就应当了知：如同依据无色有而作分析一样，也可以依据欲有、色有而分析断灭论。或者，也不应当像对欲有、色有各别分析那样，又依无色有来进行分析；如果那样做，相对于世尊所说的七种断灭，此断灭论会变得种类更多或更少——然而，即使是这类责难，也是完全没有机会立足的。

Atha vā ekaccasassatavādādīsu viya na idha takkīvādito visesalābhīvādo bhinnākāro, atha kho samānabhedatāya samānākāroyevāti imassa visesassa pakāsanatthaṃ bhagavatā ayamucchedavādo purimavādehi visiṭṭhākāro desito. Sambhavati hi takkinopi anussavādivasena adhigamavato viya idha abhiniveso. Atha vā na imā diṭṭhiyo bhagavatā anāgate evaṃ bhāvīvasena desitā, nāpi parikappavasena, atha kho yathā yathā diṭṭhigatikehi ‘‘idameva saccaṃ, moghamañña’’nti paññattā, tathā tathā yathābhuccaṃ sabbaññutaññāṇena paricchinditvā pakāsitā. Yehi gambhīrādippakārā aputhujjanagocarā buddhadhammā pakāsanti, yesañca parikittanena tathāgatā sammadeva thomitā honti. Ucchedavādīhi ca diṭṭhigatikehi yathā uttaruttarabhavadassīhi aparabhavadassīnaṃ tesaṃ vādapaṭisedhavasena sakasakavādā patiṭṭhāpitā, tathāyaṃ desanā pavattāti purimadesanāhi imissā desanāya pavattibhedo na codetabbo. Evañca katvā arūpabhavabhedavasena viya kāmarūpabhavabhedavasenāpi ucchedavādo vibhajitvā daṭṭhabbo. Atha vā paccekaṃ kāmarūpabhavabhedavasena viya arūpabhavavasenāpi na vibhajitvā vattabbo, evañca sati bhagavatā vuttasattakato bahutarabhedo, appatarabhedo vā ucchedavādo āpajjatīti evaṃ pakārāpi codanā anavakāsāvāti.

391于此，有人会问：在前三种主张中说“身坏”，这是合适的，因为那些主张是围绕着五蕴有所含摄的有身而转起的；但是，后四种主张（即第四种等）是依着四蕴有所含摄的有身而转起的，为什么也对它们说“身坏”呢？毕竟，那些无色界众生的确没有身体啊？回答是：确实如此。然而，那位见行者是把在色有身的情况下所使用的世俗言说，也套用到了无色有身上，因此才说“身坏”。而且，正如那些见行者是如何安立他们的恶见一样，世尊随顺于彼，也就这样开示出来。或者，也可以将“身”这个指称，视为是对那由触等诸法聚集而成的无色有身的一种指代。在这里，建立“欲天有身等一切都无余断灭”的第二类等主张，称为后际论者是合理的，因为它们的主张是以未来时为所缘的；而建立“作为见行者现量亲证之人身的断灭”的第一类主张，则由于是以现在时为所缘的，似乎就不应属于后际论者。但实际上，第二类等主张所说的“此我尚未如此完全断灭……”等，正是针对它们自己所含摄的、前后各各有的断灭而言的，这才合乎后际论者的性质；而其中所说的“然而，贤者，还有另一个我”，是着眼于人身的差别而说的，并非指完全不同的另一个东西。那么，第一类主张者又如何呢？这并非不合理。虽然第一主张所涉及的范围也包含在此世间，但由于它内心所意许的，恰恰属于未来时，所以第一主张者仍属于后际论者，这是没有任何矛盾的。

Etthāha – yuttaṃ tāva purimesu tīsu vādesu ‘‘kāyassa bhedā’’ti vuttaṃ pañcavokārabhavapariyāpannaṃ attabhāvaṃ ārabbha pavattattā tesaṃ vādānaṃ, catuvokārabhavapariyāpannaṃ pana attabhāvaṃ nissāya pavattesu catutthādīsu catūsu vādesu kasmā ‘‘kāyassa bhedā’’ti vuttaṃ . Na hi arūpīnaṃ kāyo vijjatīti? Saccametaṃ, rūpattabhāve pavattavohāreneva pana diṭṭhigatiko arūpattabhāvepi kāyavohāraṃ āropetvā āha ‘‘kāyassa bhedā’’ti. Yathā ca diṭṭhigatikā diṭṭhiyo paññāpenti, tathā ca bhagavā dassetīti, arūpakāyabhāvato vā phassādidhammasamūhabhūte arūpattabhāve kāyaniddeso daṭṭhabbo. Ettha ca kāmadevattabhāvādiniravasesavibhavapatiṭṭhāpakānaṃ dutiyavādādīnaṃ yutto aparantakappikabhāvo anāgataddhavisayattā tesaṃ vādānaṃ, na pana diṭṭhigatikapaccakkhabhūtamanussattabhāvasamucchedapatiṭṭhāpakassa paṭhamavādassa paccuppannavisayattā. Dutiyavādādīnañhi purimapurimavādasaṅgahitasseva attano taduttaruttaribhavopapannassa samucchedato yujjati aparantakappikatā, tathā ca ‘‘no ca kho bho ayaṃ attā ettāvatā sammā samucchinno hotī’’tiādi vuttaṃ, yaṃ pana tattha vuttaṃ ‘‘atthi kho bho añño attā’’ti, taṃ manussakāyavisesāpekkhāya vuttaṃ, na sabbathā aññabhāvatoti? No na yutto, idhalokapariyāpannattepi ca paṭhamavādavisayassa anāgatakālasseva tassa adhippetattā paṭhamavādinopi aparantakappikatāya na koci virodhoti.

412见法涅槃论者释义

Diṭṭhadhammanibbānavādavaṇṇanā

93「见法」：即由作为“见”的智慧所证得的法。其中，即使有些法并非感官所能直接了知的对象，但由于它们极为明显，就好像是感官对象一样，因此说“见法也就是现量法”。也正因如此，才说“这是于各处所得有身的代名词”。

93.Diṭṭhadhammoti dassanabhūtena ñāṇena upaladdhadhammo. Tattha yo anindriyavisayo, sopi supākaṭabhāvena indriyavisayo viya hotīti āha ‘‘diṭṭhadhammoti paccakkhadhammo vuccatī’’ti. Teneva ca ‘‘tattha tattha paṭiladdhattabhāvassetaṃ adhivacana’’nti vuttaṃ.

95「以内灼为相」：当心被亲属、财富、疾病、戒行、见解等灾祸所触时，于内在生起的灼热般的愁虑，称为“内灼”。以此为特相，就是“以内灼为相”。「以依彼悲叹为相」：依着那作为生起之因的愁而生的，称为“依彼”；极度地悲泣，称为“悲叹”。这“依彼”与“悲叹”合起来，就叫作“依彼悲叹”；以此为特相的，即是“以依彼悲叹为相”。当一个人被亲属灾祸等所触，即使通过悲泣也无法排遣时，由内在愁虑所引发的极度苦恼，称为“恼”。然而，因为它表现为心的不清净的状态，所以说它「以颓丧为相」。

95.Antonijjhāyanalakkhaṇoti ñātibhogarogasīladiṭṭhibyasanehi phuṭṭhassa cetaso anto abbhantaraṃ nijjhāyanaṃ socanaṃ antonijjhāyanaṃ, taṃ lakkhaṇaṃ etassāti antonijjhāyanalakkhaṇo. Tannissitalālappanalakkhaṇoti taṃ sokaṃ samuṭṭhānahetuṃ nissitaṃ tannissitaṃ, bhusaṃ vilāpanaṃ lālappanaṃ, tannissitañca lālappanañca tannissitalālappanaṃ, taṃ lakkhaṇaṃ etassāti tannissitalālappanalakkhaṇo. Ñātibyasanādinā phuṭṭhassa paridevenāpi asakkuṇantassa antogatasokasamuṭṭhito bhuso āyāso upāyāso. So pana yasmā cetaso appasannākāro hoti, tasmā ‘‘visādalakkhaṇo’’ti vutto.

96“寻思”就是指“所寻”，它本身就是具有安立作用的“寻”，因此说“寻……即寻”。对于“所伺”一词，也应以同样的方式来理解。因为寻与伺的特性是扰动，所以含有寻与伺的禅那就好像是有刺一样，因而说“如似有刺”。

96. Vitakkanaṃ vitakkitaṃ, taṃ pana abhiniropanasabhāvo vitakkoyevāti āha ‘‘abhi…pe… vitakko’’ti. Esa nayo vicāritanti etthāpi. Khobhakarasabhāvattā vitakkavicārānaṃ taṃsahitaṃ jhānaṃ saubbilanaṃ viya hotīti vuttaṃ ‘‘sakaṇḍakaṃ viya khāyatī’’ti.

97当那种能使心踊跃起来的喜生起时，心就因此被称为“踊跃”；而这心的踊跃状态，正是因为有那种喜才会存在，没有喜就没有，所以那种喜被称为“踊跃之因”。

97. Yāya ubbilāpanapītiyā uppannāya cittaṃ ‘‘ubbilāvita’’nti vuccati, sā pīti ubbilāvitattaṃ yasmā pana cittassa ubbilabhāvo tassā pītiyā sati hoti, nāsati, tasmā sā ‘‘ubbilabhāvakāraṇa’’nti vuttā.

98「注意」是指心的倾向状态，意思是心朝向所缘、低俯的状态。因为乐生起时，心倾向于所缘，不像是苦生起时那样背离，也不像是不苦不乐时那样既不倾向也不背离。在这里，第一种主张者不如理地生起这样的想法：“就像被饥渴等折磨的人，对于可口食物等的欲望，当他要脱离欲乐时，对执取对象的渴望会特别增长；然而，已经充分享受过殊胜欲味、得到满足的人，就像享用过美味食物之后，对欲乐不再有受用的欲望；即使对于很难摆脱欲境的贪染者，也会像水蛭一样自己松开。”他却反过来，认为通过满足五欲乐就能止息轮回苦。第二种等主张者则通过揭示欲等的过患，以及初禅等之乐的寂静，觉得只要满足于初禅等乐，就能断除轮回苦。对于断灭论，也应该依此方式加以考察。而这里的差别是：在一个有身中，可以找到五种主张。也正因如此，在圣典中并没有特别指出“另一个我”。问：那么，开示完全涅槃的见法涅槃论者，为什么被归入常见，而不是断见呢？答：因为他阐明：通过获得各种殊胜快乐而实现了解脱束缚之后，纯粹的我安住于自己的自性中。

98.Ābhogoti vā cittassa ābhuggabhāvo, ārammaṇe oṇatabhāvoti attho. Sukhena hi cittaṃ ārammaṇe abhinataṃ hoti, na dukkhena viya apanataṃ, nāpi adukkhamasukhena viya anabhinataṃ anapanatañca. Tattha ‘‘khuppipāsādiabhibhūtassa viya manuññabhojanādīsu kāmehi viveciyamānassupādārammaṇapatthanā visesato abhivaḍḍhati, uḷārassa pana kāmarasassa yāvadatthaṃ tittassa manuññarasabhojanaṃ bhuttāvino viya suhitassa bhottukāmatā kāmesu pātabyatā na hoti, visayassāgiddhatāya visayehi dummociyehipi jalūkā viya sayameva muñcatī’’ti ca ayoniso ummujjitvā kāmaguṇasantappitatāya saṃsāradukkhavūpasamaṃ byākāsi paṭhamavādī. Kāmādīnaṃ ādīnavadassitāya, paṭhamādijjhānasukhassa santabhāvadassitāya ca paṭhamādijjhānasukhatittiyā saṃsāradukkhupacchedaṃ byākaṃsu dutiyādivādino, idhāpi ucchedavāde vuttappakāro vicāro yathāsambhavaṃ ānetvā vattabbo. Ayaṃ panettha viseso – ekasmiñhi attabhāve pañca vādā labbhanti. Teneva hi pāḷiyaṃ ‘‘añño attā’’ti aññaggahaṇaṃ na kataṃ. Kathaṃ panettha accantanibbānapaññāpakassa attano diṭṭhadhammanibbānavādassa sassatadiṭṭhiyā saṅgaho, na pana ucchedadiṭṭhiyāti? Taṃtaṃsukhavisesasamaṅgitāpaṭiladdhena bandhavimokkhena suddhassa attano sakarūpe avaṭṭhānadīpanato.

397「其余」是指剩下的五十五种邪见。其中，有边无边论者等人所持的常见性质，已经在各处说明过了。

Sesāti sesā pañcapaññāsa diṭṭhiyo. Tāsu antānantikavādādīnaṃ sassatadiṭṭhibhāvo tattha tattha pakāsitoyeva.

101-3问：为什么只把前际和后际显示为见解执着的领域，而不把两者合在一起呢？答：因为不可能。不像前际和后际那样，在中间无法安立见解，因为时间太短暂了。或者说，如果现在有处于两者的中间，那么因为它兼具两者的性质，实际上已经包含在前际和后际之中了，怎么能说没有被显示呢？又或者说，因为具有前际和后际，中间也被称为“前际后际”；而在说到“前际后际论者或前际后际随见者”时，已经把它从前际和后际中分离出来作了说明，应该这样理解。在义疏中，通过“一切那些后际论者，也就是前际后际论者”这样的总称，或者用省略的方式，也把它们包括了；否则，强行归纳的说法就会没有意义了。那么，哪些人是前际后际论者呢？应知就是那些既主张有边无边论，又主张见法涅槃论等的人。

101-3. Kiṃ pana kāraṇaṃ pubbantāparantā eva diṭṭhābhinivesassa visayabhāvena dassitā, na pana tadubhayamekajjhanti? Asambhavato. Na hi pubbantāparantesu viya tadubhayavinimutte majjhante diṭṭhikappanā sambhavati ittarakālattā, atha pana paccuppannabhavo tadubhayavemajjhaṃ, evaṃ sati diṭṭhikappanakkhamo tassa ubhayasabhāvo pubbantāparantesuyeva antogadhoti kathamadassitaṃ. Atha vā pubbantāparantavantatāya ‘‘pubbantāparanto’’ti majjhanto vuccati , so ca ‘‘pubbantāparantakappikā vā pubbantāparantānudiṭṭhino’’ti vadantena pubbantāparantehi visuṃ katvā vuttoyevāti daṭṭhabbo. Aṭṭhakathāyampi ‘‘sabbepi te aparantakappike pubbantāparantakappike’’ti etena sāmaññaniddesena, ekasesena vā saṅgahitāti daṭṭhabbaṃ, aññathā saṅkaḍḍhitvā vuttavacanassa anatthakatā āpajjeyyāti. Ke pana te pubbantāparantakappikā? Ye antānantikā hutvā diṭṭhadhammanibbānavādāti evaṃ pakārā veditabbā.

399在此，因为经中说：“所有这些都是以此六十二事，或以其中任一为所依，除此之外更无”，而且除了前际论者、后际论者、前际后际论者这三类以外，并没有其他任何见行者；所以，在《沙门果经》等其他经中所说的种种无业论、无因论、无有论等，以及在外道中可见的尊佑论、生主论、士夫论、时论、自性论、决定论、意欲论等各类邪见，都应该知道它们都包含在这六十二见中。如何包含？首先，无业论以“像阉人、像山一样稳固”等说法表明业的不存在，因此属于常见。同样，以“这些七身”等方式提出的帕古德迦旃延论，也属于常见。依据“众生的杂染没有因、没有缘”等说法，无因论包含在无因生论中。依据“没有他世”等说法，无有论包含在断见中。确实，那里说：“身坏即断灭”等等。通过第一个“等”字，尼干陀论等也被包含在内。

Ettha ca ‘‘sabbe te imeheva dvāsaṭṭhiyā vatthūhi, etesaṃ vā aññatarena, natthi ito bahiddhā’’ti vacanato, pubbantakappikādittayavinimuttassa ca kassaci diṭṭhigatikassa abhāvato yāni tāni sāmaññaphalādi (dī. ni. 1.166) suttantaresu vuttappakārāni akiriyāhetukanatthikavādādīni, yāni ca issarapajāpatipurisakālasabhāvaniyatiyadicchāvādādippabhedāni diṭṭhigatāni (visuddhi. ṭī. 2.563; vibha. anuṭī. 189 passitabbaṃ) bahiddhāpi dissamānāni, tesaṃ ettheva saṅgaho, antogadhatā ca veditabbā. Kathaṃ? Akiriyavādo tāva ‘‘vañjho kūṭaṭṭho’’tiādinā kiriyābhāvadīpanato sassatavāde antogadho, tathā ‘‘sattime kāyā’’tiādi (dī. ni. 1.174) nayappavatto pakudhavādo, ‘‘natthi hetu natthi paccayo sattānaṃ saṃkilesāyā’’tiādi (dī. ni. 1.168) vacanato ahetukavādo adhiccasamuppannikavāde antogadho. ‘‘Natthi paro loko’’tiādi (dī. ni. 1.171) vacanato natthikavādo ucchedavāde antogadho. Tathā hi tattha ‘‘kāyassa bhedā ucchijjatī’’tiādi (dī. ni. 1.86) vuttaṃ. Paṭhamena ādi-saddena nigaṇṭhavādādayo saṅgahitā.

400虽然在圣典中，尼干子的理论（《长部》1.178）以修习的方式归入四防护，但由于它通过七种超越而成为散乱论者，所以尼干子的理论也像散惹耶的理论一样，被包含在不死矫乱论当中。像“命即是身，命异于身”（《长部》1.377；《中部》2.122；《相应部》2.35）这类主张，被归入“有色的我是健康的、死后存在”等论中；“如来死后存在”“有化生有情”这类主张，被归入常见中。“如来死后不存在”“没有化生有情”这类主张，被断见所包含。“如来死后既存在又不存在”“化生有情既有又无”这类主张，被包含在一分常见中。“如来死后既非存在又非不存在”“化生有情既非有又非无”这类主张，被包含在不死矫乱论中。自在天、生主、原人、时间等理论，被包含在一分常见中，胜论派的理论也是如此。自性、决定、意欲等理论，被包含在无因生论中。应知依此道理，在其他经典中以及外道中所见的各种恶见，都被包含在这六十二见之中。

Yadipi pāḷiyaṃ nāṭaputtavāda (dī. ni. 1.178) bhāvena cātuyāmasaṃvaro āgato, tathāpi sattavatātikkamena vikkhepavāditāya nāṭaputtavādopi sañcayavādo viya amarāvikkhepavādesu antogadho. ‘‘Taṃ jīvaṃ taṃ sarīraṃ, aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’’nti (dī. ni. 1.377; ma. ni. 2.122; saṃ. ni. 2.35) evaṃ pakārā vādā ‘‘rūpī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’’tiādivādesu saṅgahaṃ gacchanti, ‘‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā, ‘‘atthi sattā opapātikā’’ti evaṃ pakārā sassatavāde. ‘‘Na hoti tathāgato paraṃ maraṇā, natthi sattā opapātikā’’ti evaṃ pakārā ucchedavādena saṅgahitā. ‘‘Hoti ca na hoti ca tathāgato paraṃ maraṇā, atthi ca natthi ca sattā opapātikā’’ti evaṃ pakārā ekaccasassatavāde antogadhā. ‘‘Neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā, nevatthi na natthi sattā opapātikā’’ti ca evaṃ pakārā amarāvikkhepavāde antogadhā. Issarapajāpatipurisakālavādā ekaccasassatavāde antogadhā, tathā kaṇādavādo. Sabhāvaniyatiyadicchāvādā adhiccasamuppannikavādena saṅgahitā. Iminā nayena suttantaresu, bahiddhā ca dissamānānaṃ diṭṭhigatānaṃ imāsu dvāsaṭṭhiyā diṭṭhīsu antogadhatā veditabbā.

401“意欲”是指对于见的意欲。因为有常见和断见，众生在杂染的部分就有两种意欲。世尊以一切知智来衡量，把无量世界中无量众生在无量所知差别中生起的、虽然分为许多种类的各种意欲，依“有四类常见论者”等方式，将它们归纳为六十二种分类来开示，就像用标准的秤在称量一样，所以说“如同用秤在称量”。确实，后面会说到“内有网罗”等（《长部》1.146）。“如同从须弥山脚取沙”这一句是显示：除了世尊的一切知智，别人无法胜任这种开示。

Ajjhāsayanti diṭṭhijjhāsayaṃ. Sassatucchedadiṭṭhivasena hi sattānaṃ saṃkilesapakkhe duvidho ajjhāsayo, tañca bhagavā aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṃ sattānaṃ aparimāṇe eva ñeyyavisese uppajjanavasena anekabhedabhinnānampi ‘‘cattāro janā sassatavādā’’tiādinā dvāsaṭṭhiyā pabhedehi saṅgaṇhanavasena sabbaññutaññāṇena paricchinditvā dassento pamāṇabhūtāya tulāya dhārayamāno viya hotīti āha ‘‘tulāya tulayanto viyā’’ti. Tathā hi vakkhati ‘‘anto jālīkatā’’tiādi (dī. ni. 1.146). ‘‘Sinerupādato vālukaṃ uddharanto viyā’’ti etena sabbaññutaññāṇato aññassa imissā desanāya asakkuṇeyyataṃ dasseti.

402“连接”就是连结。由提问所产生的连结，称为“问之连结”。或者，能起连结作用的，称为连结；提问是这个连结，所以是“问之连结”。又或者，通过提问而被连结，所以是“问之连结”。对于意欲的连结，道理也是一样。至于“随顺连结”，应知词义是：“被连接”就是连结，每一类连结就是“随顺连结”，或者随顺于连结的，称为“随顺连结”。这在注释书（《长部注》1.100-104）中已经说过：“而所谓的‘随顺连结’，应依那些经来理解：原先由某一法引出的教说，在后面的经文中，或是随顺该法，或是出于对立法而出现更深的教导。例如：《若希望经》（《中部》1.64-69）中，开头是以戒引出教导，后面出现了六通……《锯喻经》（《中部》1.222）中，开头是由不忍引出，后面出现了锯喻”等等。

Anusandhānaṃ anusandhi, pucchāya kato anusandhi pucchānusandhi. Atha vā anusandhayatīti anusandhi, pucchā anusandhi etassāti pucchānusandhi. Pucchāya anusandhiyatīti vā pucchānusandhi. Ajjhāsayānusandhimhipi eseva nayo. Yathānusandhīti ettha pana anusandhīyatīti anusandhi, yā yā anusandhi yathānusandhi, anusandhianurūpaṃ vā yathānusandhīti saddattho veditabbo, so ‘‘yena pana dhammena ādimhi desanā uṭṭhitā, tassa dhammassa anurūpadhammavasena vā paṭipakkhavasena vā yesu suttesu upari desanā āgacchati, tesaṃ vasena yathānusandhi veditabbo. Seyyathidaṃ? Ākaṅkheyyasutte (ma. ni. 1.64-69) heṭṭhā sīlena desanā uṭṭhitā, upari cha abhiññā āgatā…pe… kakacūpame (ma. ni. 1.222) heṭṭhā akkhantiyā uṭṭhitā, upari kakacūpamā āgatā’’tiādinā aṭṭhakathāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 1.100-104) vutto.

403“据说”是表明他们不喜欢世尊所教导的“无我”这一事实。“尊者”是对法的呼唤。“非我所作”指不是由我造作的，或者是由无我的诸蕴所造作的。“将触及哪一个我？”意思是：既然没有我，诸蕴又是刹那灭的，那么业将会以各自的果报触及哪一个我呢？谁在领受业果呢？“非明者”指由于缺乏听闻等，对圣法不精通，所以不是明者。“具无明者”就是到达无明的人，由于在圣法上未被调伏，没有断除无明。“以爱为主导的心”是说，抱着这样的想法：“如果我确实不存在，我所造业的果报由谁领受？如果真有一个我存在，才会有果报的受用。”这种由爱为主导而来的，就是爱为主导的心，也就是与“我所执取”一同生起的心。“应超越”意思是：尽管诸行是刹那灭的，在某个相续中造了业，就在那个相续中产生果报，因此业的果报关系只是依法的积聚而成立的；如果错误地执取为一性之理，认为必须有一个造作者兼受者的实体，否则“业与果的关系就无法成立”，从而认为应该跨越导师教法中揭示我、我所空性的部分。

Iti kirāti bhagavato yathādesitāya attasuññatāya attano aruccanabhāvadīpanaṃ. Bhoti dhammālapanaṃ. Anattakatānīti attanā na katāni, anattakehi vā khandhehi katāni. Kamattānaṃ phusissantīti asati attani khandhānañca khaṇikattā kammāni kaṃ attānaṃ attano phalena phusissanti, ko kammaphalaṃ paṭisaṃvedetīti attho. Avidvāti sutādivirahena ariyadhammassa akovidatāya na vidvā. Avijjāgatoti avijjāya upagato, ariyadhamme avinītatāya appahīnāvijjoti attho. Taṇhādhipateyyena cetasāti ‘‘yadi ahaṃ nāma koci natthi , mayā katassa kammassa ko phalaṃ paṭisaṃvedeti, sati pana tasmiṃ siyā phalūpabhogo’’ti taṇhādhipatito āgato taṇhādhipateyyo, tena. Attavādupādānasahagata cetasā. Atidhāvitabbanti khaṇikattepi saṅkhārānaṃ yasmiṃ santāne kammaṃ kataṃ, tattheva phaluppattito dhammapuñjamattasseva ca siddhe kammaphalasambandhe ekattanayaṃ micchā gahetvā ekena kārakavedakabhūtena bhavitabbaṃ, aññathā ‘‘kammaphalānaṃ sambandho na siyā’’ti attattaniyasuññatāpakāsanaṃ satthusāsanaṃ atikkamitabbaṃ maññeyyāti attho.

404“上面提到了六种神通”——这是通过随顺法来展示随顺连结；其余的则是通过对立法来显示。关于烦恼，比如“贪著是心的随烦恼”等，是从烦恼的角度来讲述的。“在这里也一样”中的“也”字表示：如同在那些经文中通过对立法来展示随顺连结，在这部经中也是如此。确实，这个教导是因执着于恒常、坚实等而引生的恶见所引发，最终通过揭示恒常、坚实等是空无实质而结束。

‘‘Upari cha abhiññā āgatā’’ti anurūpadhammavasena yathānusandhiṃ dasseti, itarehi paṭipakkhavasena. Kilesenāti ‘‘lobho cittassa upakkileso’’tiādinā kilesavasena. Imasmimpīti pi-saddena yathā vuttasuttādīsu paṭipakkhavasena yathānusandhi, evaṃ imasmimpi sutteti dasseti. Tathā hi niccasārādipaññāpakānaṃ diṭṭhigatānaṃ vasena uṭṭhitā ayaṃ desanā niccasārādisuññatāpakāsanena niṭṭhāpitāti.

426关于恐惧和颤动的部分的注释

Paritassitavipphanditavāravaṇṇanā

105-117“为了显示界限的区分”：是为了阐明，通过对常见等见的如实见，而显示（与正见）无混杂的区分。“那也是感受”（tadapi vedayitaṃ）是连接。“对不知不见者”：指对于“我与世间是常”这种见处，不如实知“此见处是这样被执取、这样被把握、这样被持有、这样有来世”的人。同样，对于在那种感受中未离贪爱而如此执取恶见的人，他们从集等角度对那种感受不如实知、不见——以此显示：如来等以无碍智和一切眼在这里拥有如实知见，而恶见者并非如此，他们只有爱和见的执取。因此，这个教导就是为了显示界限的区分而产生的。但在注释书中，是以一般的方式说：“对诸法的自性不能如实知见的人”。因为并非仅仅不了知有为法的自性，就会错误地执着。总说的阐明会落实到特殊情况，所以做了这种特别的连接。“感受”（vedayitaṃ）是指为了施设“我与世间是常”之见而生起的、属于见的体验。“入于爱者”（taṇhāgatānaṃ）即已进入爱、被爱所接近、或流转于爱的人。“而那也即是”（tañca kho panetaṃ）是回顾前面所说的感受。因为那种感受是轮回中的染着之物，被见和爱的箭刺穿，由于躁动而不稳定，不像道果之乐那样以单一形态安住。因此，说“以恐惧与颤动”等等。

105-117.Mariyādavibhāgadassanatthanti sassatādidiṭṭhidassanassa sammādassanena saṅkarābhāvavibhāvanatthaṃ. Tadapi vedayitanti sambandho. Ajānataṃ apassatanti ‘‘sassato attā ca loko cā’’ti ‘‘idaṃ diṭṭhiṭṭhānaṃ evaṃgahikaṃ evaṃparāmaṭṭhaṃ evaṃgahitaṃ hoti evaṃabhisamparāya’’nti yathābhūtaṃ ajānantānaṃ apassantānaṃ. Tathā yasmiṃ vedayite avītataṇhatāya evaṃ diṭṭhigataṃ upādiyanti, taṃ vedayitaṃ samudayādito yathābhūtaṃ ajānantānaṃ apassantānaṃ, etena anāvaraṇañāṇasamantacakkhūhi yathā tathāgatānaṃ yathābhūtamettha ñāṇadassanaṃ, na evaṃ diṭṭhigatikānaṃ, atha kho taṇhādiṭṭhiparāmāsoyevāti dasseti. Teneva cāyaṃ desanā mariyādavibhāgadassanatthā jātā. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘yathābhūtaṃ dhammānaṃ sabhāvaṃ ajānantānaṃ apassantāna’’nti avisesena vuttaṃ. Na hi saṅkhatadhammasabhāvaṃ ajānanamattena micchā abhinivisantīti. Sāmaññajotanā visese avatiṭṭhatīti ayaṃ visesayojanā katā. Vedayitanti ‘‘sassato attā ca loko cā’’ti diṭṭhipaññāpanavasena pavattaṃ diṭṭhiyā anubhūtaṃ anubhavanaṃ. Taṇhāgatānanti taṇhāya gatānaṃ upagatānaṃ, pavattānaṃ vā. Tañca kho panetanti ca yathāvuttaṃ vedayitaṃ paccāmasati. Tañhi vaṭṭāmisabhūtaṃ diṭṭhitaṇhāsallānuviddhatāya saubbilattā cañcalaṃ, na maggaphalasukhaṃ viya ekarūpena avatiṭṭhatīti. Tenevāha ‘‘paritassitenā’’tiādi.

406或者，如此从差别因区分了六十二种恶见之后，现在为了从无差别因来显示它们，而开始了“诸比丘，于此”等教导。因为对一切恶见者而言，受、无明、爱是无差别的因。在这里，“那也是”（tadapi）指在“他们施设我与世间是常”中，这种“我与世间是常”的施设，那也是。对于乐等三种感受，或者依次从苦、箭、无常的角度，或者从集、灭、味、过患、出离的角度完全不如实知、不见，又因为没有对乐等的希求，所以成为进入爱、被爱所接近的人。他们只是以爱的恐惧而表现出见的悸动、见的摇摆，或者仅仅是在身、语二门中，由见引起的躁动状态；而实际上，并没有任何可通过见来施设的“常”的法存在。这就是含义。在一分常见论等情况中，也是同样的道理。

Atha vā evaṃ visesakāraṇato dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni vibhajitvā idāni avisesakāraṇato tāni dassetuṃ ‘‘tatra bhikkhave’’tiādikā desanā āraddhā. Sabbesañhi diṭṭhigatikānaṃ vedanā avijjā taṇhā ca avisiṭṭhakāranti. Tattha tadapīti ‘‘sassataṃ attānañca lokañca paññapenti’’ti ettha yadetaṃ ‘‘sassato attā ca loko cā’’ti paññāpanaṃ, tadapi. Sukhādibhedaṃ tividhavedayitaṃ yathākkamaṃ dukkhasallāniccato, avisesena samudayatthaṅgamassādādīnavanissaraṇato vā yathābhūtaṃ ajānantānaṃ apassantānaṃ, tato eva ca sukhādipatthanāsambhavato taṇhāya upagatattā taṇhāgatānaṃ taṇhāparitassitena diṭṭhivipphanditameva diṭṭhicalanameva, ‘‘asati attani ko vedanaṃ anubhavatī’’ti kāyavacīdvāresu diṭṭhiyā copanappattimattameva vā, na pana diṭṭhiyā paññāpetabbo sassato koci dhammo atthīti attho. Ekaccasassatavādādīsupi eseva nayo.

429触缘部分的注释

Phassapaccayavāravaṇṇanā

118“为了显示辗转的缘”：这些恶见以爱的恐惧而转起，其感受是缘，感受又以触为缘，这个教导是在确定见的缘之次第。由此显示：如同能施设的法（即见）与其缘法，都各自依缘的力量而生起，并非无有诸缘；同样，所应施设的法，如色、受等，其中并没有任何“我”或“世间是常”的道理。应如此理解。

118. Yena taṇhāparitassitena etāni diṭṭhigatāni pavattanti, tassa vedayitaṃ paccayo, vedayitassāpi phasso paccayoti desanā diṭṭhiyā paccayaparamparaniddhāraṇanti āha ‘‘paramparapaccayadassanattha’’nti, tena yathā paññāpanadhammo diṭṭhi, tappaccayadhammā ca yathāsakaṃ paccayavaseneva uppajjanti, na paccayehi vinā, evaṃ paññāpetabbā dhammāpi rūpavedanādayo, na ettha koci attā vā loko vā sassatoti ayamattho dassitoti daṭṭhabbaṃ.

431“无有此处”部分的注释

Netaṃṭhānaṃvijjativāravaṇṇanā

131“其缘的”：指触缘的、在作为见的缘的感受中，即以触为主的、由自己的缘所产生的意思。即使没有眼等依处，以及与某些相应法一起，感受也能生起，但绝无可能没有触而生起，因此触是感受的有力因，所以说“为了显示有力性的状态”。即使所缘已现前，如果心识的生起没有触的特相，它也不能以所缘缘而成为缘，因此触才是相应法的殊胜缘。正如世尊在分析心识生起时，首先举出的就是触，而感受只是依处而已。

131.Tassapaccayassāti phassapaccayassa diṭṭhivedayiteti diṭṭhiyā paccayabhūte vedayite, phassapadhānehi attano paccayehi nipphādetabbeti attho. Vināpi cakkhādivatthūhi, sampayuttadhammehi ca kehici vedanā uppajjati, na pana kadāci phassena vināti phasso vedanāya balavakāraṇanti āha ‘‘balavabhāvadassanattha’’nti. Sannihitopi hi visayo sace phusanākārarahito hoti cittuppādo, na tassa ārammaṇapaccayena paccayo hotīti phassova sampayuttadhammānaṃ visesapaccayo. Tathā hi bhagavatā cittuppādaṃ vibhajantena phassoyeva paṭhamaṃ uddhaṭo, vedanāya pana adhiṭṭhānameva.

433“恶见者所依之轮转”的注释

Diṭṭhigatikādhiṭṭhānavaṭṭakathāvaṇṇanā

144因为在下面的三个轮转中，‘受’都是最主要的，并且后面将要提到‘他们感受……’，所以在此处‘受’是重点，因此说‘汇集了一切见所受’。而‘汇集’这个词，说明了在‘那些’等各处出现的‘亦（pi）’字的意义。将‘受’归入‘触’中，正是为了显示‘触缘性’，也就是说，‘以六内处感受六种所缘，绝对是以六触为唯一原因的’。‘于此中生起’的‘生起（sañjāti）’一词，在此是‘依处’的意思，所以说‘于生起处’。同样地，‘集会（samosaraṇa）’这个词也应这样理解。在这里，果报伸展开来，或者说，因为它作为因的状态，能令自己的果报持续生起，所以称为‘处’，也就是因。就像树和灌木丛聚之处被世人约定俗成地称为‘林野’，‘林野’本身就是‘林野处’，所以说‘仅是就概念而假立的’。在所谓的‘三种意义’中，‘亦（pi）’字应理解为包含了未明确说出的意义，由此也包括了‘矿藏、住处、依止处’等意思。在‘金处（金矿）’、‘金处（金器）’、‘婆苏天处’、‘作业处（工坊）’等用法中，‘处’这个词用于矿藏、住处、依止处等意义。在眼等感官中，触等心所充满其中，并且它们是这些感官的住处和依止处，因为具有依止缘的关系。由于根、境、识三者和合的状态，‘触’应当被理解为‘和合’，所以说为‘和合’。正因如此，它也被称为‘以合会为现起之相’。用这个方法来类推，虽然也存在其他相应的心所法，但就如同在‘缘眼……触……’这部经中，为了显示‘受’的主要原因，而以‘触’为主导来开示一样；在此《梵网经》中，也是以‘缘触有受’等为开端，以‘触’为起点，通过阐明后际的缘起来揭示缘的次第，所以以‘触’为门径而说‘他们以触处，触了又触……’。

144. Heṭṭhā tīsupi vāresu adhikatattā, upari ca ‘‘paṭisaṃvedentī’’ti vakkhamānattā vedayitamettha padhānanti āha ‘‘sabbadiṭṭhivedayitāni sampiṇḍetī’’ti. Sampiṇḍetīti ca ‘‘yepi te’’ti tattha tattha āgatassa pi-saddassa atthaṃ dasseti. Vedayitassa phasse pakkhipanaṃ phassapaccayatādassanameva ‘‘chahi ajjhattikāyatanehi chaḷārammaṇapaṭisaṃvedanaṃ ekantato chaphassahetukamevā’’ti. Sañjāyanti etthāti adhikaraṇattho sañjāti-saddoti āha ‘‘sañjātiṭṭhāne’’ti. Evaṃ samosaraṇasaddopi daṭṭhabbo. Āyatati ettha phalaṃ tadāyattavuttitāya, āyabhūtaṃ vā attano phalaṃ tanoti pavattetīti āyatanaṃ, kāraṇaṃ. Rukkhagacchasamūhe araññavohāro araññameva araññāyatananti āha ‘‘paṇṇattimatte’’ti. Atthattayepīti pi-saddena avuttatthasampiṇḍanaṃ daṭṭhabbaṃ, tena ākāranivāsādhiṭṭhānatthe saṅgaṇhāti. Hiraññāyatanaṃ suvaṇṇāyatanaṃ, vāsudevāyatanaṃ kammāyatananti ādīsu ākaranivāsādhiṭṭhānesu āyatanasaddo. Cakkhādīsu ca phassādayo ākiṇṇā, tāni ca nesaṃ nivāso, adhiṭṭhānañca nissayapaccayabhāvatoti. Tiṇṇampi visayindriyaviññāṇānaṃ saṅgatibhāvena gahetabbo phassoti ‘‘saṅgatī’’ti vutto. Tathā hi so ‘‘sannipātapaccupaṭṭhāno’’ti vuccati. Iminā nayenāti vijjamānesupi aññesu sampayuttadhammesu yathā ‘‘cakkhuñca…pe… phasso’’ti (ma. ni. 1.204; ma. ni. 3.421, 425, 426; saṃ. ni. 2.43-45; saṃ. ni. 4.60; kathā. 465) etasmiṃ sutte vedanāya padhānakāraṇabhāvadassanatthaṃ phassasīsena desanā katā, evamidhāpi brahmajāle ‘‘phassapaccayā vedanā’’tiādinā phassaṃ ādiṃ katvā aparantapaṭiccasamuppādadīpanena paccayaparamparaṃ dassetuṃ ‘‘phassāyatanehi phussa phussā’’ti phassamukhena vuttaṃ.

410「触」，虽然是无形无色的法，并且不全然黏着于所缘，但它以“触碰”的方式活动，就如同正在触碰一样，所以说「正是触在触击一个个所缘」。正因如此，它被描述为“以触为相，以撞击为作用”。至于所说的“以触处触了又触……”，这就像“床在作响”等说法一样，是将原本不具有触碰功能的事物，通过依托式的习惯说法，表现为具有触碰功能，所以说「将它归属于触」，意思是：让它以触为导向，把它提升到触的概念范畴。因为所谓的“概念范畴”只是一种世俗的习惯说法，并非依此就能成就真实的意义，所以才说了「因此……」等等。

Phasso arūpadhammopi samāno ekadesena ārammaṇe anallīyamānopi phusanākārena pavattati phusanto viya hotīti āha ‘‘phassova taṃ taṃ ārammaṇaṃ phusatī’’ti, yena so ‘‘phusanalakkhaṇo, saṅghaṭṭanaraso’’ti ca vuccati. ‘‘Phassāyatanehi phussa phussā’’ti aphusanakiccānipi āyatanāni ‘‘mañcā ghosantī’’tiādīsu viya nissitavohārena phusanakiccāni katvā dassitānīti āha ‘‘phasse upanikkhipitvā’’ti, phassagatikāni katvā phassūpacāraṃ āropetvāti attho. Upacāro hi nāma vohāramattaṃ, na tena atthasiddhi hotīti āha ‘‘tasmā’’tiādi.

411以作为自己生起之缘的六种触来划分，受可以简要分为眼触所生受乃至意触所生受等六种；详细来说，则用一百零八种分类方式，能分成一百零八种。对于色爱等种种差别，也就是色爱乃至法爱，简略地分为六种差别，详细地分为一百零八种差别。这里所说的‘从亲依止的角度’，就是突出亲依止缘。但为何在此只举出亲依止缘呢？难道乐受与不苦不乐受对渴爱而言，不是以唯所缘缘、所缘增上缘、所缘亲依止缘及本性亲依止缘这四种方式为缘吗？而苦受不是以唯所缘缘与本性亲依止缘这两种方式为缘吗？确实是这样，然而所有这一切都被包含在‘亲依止’这个大范畴里。由于所缘亲依止缘属于亲依止的通类，所以将它归入亲依止缘中来统摄，这还算合理。但对于‘唯所缘缘’和‘所缘增上缘’又怎样解释呢？应当了知，它们也是基于‘作为所缘’这一共性，从而被‘所缘亲依止缘’所统摄的，并非被‘本性亲依止缘’所统摄。正是为了阐明这个意义，此处才说‘从亲依止的角度’，而不说‘以亲依止缘’。

Attano paccayabhūtānaṃ channaṃ phassānaṃ vasena cakkhusamphassajā yāva manosamphassajāti saṅkhepato chabbidhā vedanā, vitthārato pana aṭṭhasatapariyāyena aṭṭhasatabhedā. Rūpataṇhādibhedāyāti rūpataṇhā yāva dhammataṇhāti saṅkhepato chappabhedāya, vitthārato aṭṭhasatabhedāya. Upanissayakoṭiyāti upanissayasīsena. Kasmā panettha upanissayapaccayova uddhaṭo, nanu sukhā vedanā, adukkhamasukhā vedanā ca taṇhāya ārammaṇamattaārammaṇādhipatiārammaṇūpanissayapakatūpanissayavasena catudhā paccayo, dukkhā ca ārammaṇamattapakatūpanissayavasena dvidhāti? Saccametaṃ, upanissaye eva pana taṃ sabbaṃ antogadhaṃ. Yuttaṃ tāva ārammaṇūpanissayassa upanissayasāmaññato upanissayena saṅgaho, ārammaṇamattaārammaṇādhipatīnaṃ pana kathanti? Tesampi ārammaṇasāmaññato ārammaṇūpanissayena saṅgahova kato, na pakatūpanissayenāti daṭṭhabbaṃ. Etadatthamevettha ‘‘upanissayakoṭiyā’’ti vuttaṃ, na ‘‘upanissayenā’’ti.

412「四种」：即欲取、见取、戒禁取、我语取这四种取。难道不是只有渴爱才是欲取吗？确实如此。其中，微弱的渴爱只是渴爱，强力的渴爱则是欲取。或者，对未得之境的希求是渴爱，如同盗贼伸手摸索；对已得之境的执取是取，如同盗贼抓取已到手的财物。渴爱是少欲的对立面，取是知足的对立面。渴爱是寻求之苦的根源，取是守护之苦的根源，这是它们之间的差别。对于取，应知：与业不同时生起的取，是从亲依止的角度；与业同时生起的取，是从俱生的角度。其中，对于无间缘，以无间缘、等无间缘、无间亲依止缘、无有缘、离去缘、习行缘为缘；对于非无间缘，以亲依止缘为缘；而作为所缘的取，则以所缘缘、所缘增上缘、所缘亲依止缘，或仅以所缘缘为缘——将这一切都归入亲依止缘而说「从亲依止的角度」。又因为通过渴爱而乐着色等，从而陷入对欲乐的沉溺，所以渴爱是欲取的亲依止缘。同样，正是在色等上迷惑，才会执取「无布施」等邪见；欲从轮回解脱者，执取不清净道为清净道；执取诸蕴为我、我所的有身见；因此，渴爱也是其余诸取的亲依止缘。而对于同时生起的取，渴爱以俱生缘、相互缘、依止缘、相应缘、有缘、不离缘、因缘的方式成为缘。总括这一切，而说「从俱生的角度」。

Catubbidhassāti kāmupādānaṃ yāva attavādupādānanti catubbidhassa. Nanu ca taṇhāva kāmupādānanti? Saccametaṃ. Tattha dubbalā taṇhā taṇhāva, balavatī taṇhā kāmupādānaṃ. Atha vā appattavisayapatthanā taṇhā tamasi corānaṃ karapasāraṇaṃ viya. Sampattavisayaggahaṇaṃ upādānaṃ, corānaṃ karappattadhanaggahaṇaṃ viya. Appicchatāpaṭipakkhā taṇhā, santosapaṭipakkhā upādānaṃ. Pariyesanadukkhamūlaṃ taṇhā, ārakkhadukkhamūlaṃ upādānanti ayametesaṃ viseso. Upādānassāti asahajātassa upādānassa upanissayakoṭiyā, itarassa sahajātakoṭiyāti daṭṭhabbaṃ. Tattha anantarassa anantarasamanantaraanantarūpanissayanatthivigatāsevanapaccayehi, anānantarassa upanissayena, ārammaṇabhūtā pana ārammaṇādhipatiārammaṇūpanissayehi, ārammaṇamatteneva vāti taṃ sabbaṃ upanissayeneva gahetvā ‘‘upanissayakoṭiyā’’ti vuttaṃ. Yasmā ca taṇhāya rūpādīni assādetvā kāmesu pātabyataṃ āpajjati, tasmā taṇhā kāmupādānassa upanissayo. Tathā rūpādibhedeva sammūḷho ‘‘natthi dinna’’ntiādinā (dī. ni. 1.171; ma. ni. 1.445; ma. ni. 2.94, 95, 225; ma. ni. 3.91, 116, 136; saṃ. ni. 3.210; dha. sa. 1221; vibha. 938) micchādassanaṃ, saṃsārato muccitukāmo asuddhimagge suddhimaggaparāmasanaṃ, khandhesu attattaniyagāhabhūtaṃ sakkāyadassanaṃ gaṇhāti, tasmā itaresampi taṇhā upanissayoti daṭṭhabbaṃ. Sahajātassa pana sahajātaaññamaññanissayasampayuttaatthiavigatahetuvasena taṇhā paccayo hoti. Taṃ sabbaṃ sandhāya ‘‘sahajātakoṭiyā’’ti vuttaṃ.

413「同理」：即从亲依止的角度和从俱生的角度。「有」：即业有和生有。其中，以思等为行的一切趣有之业是业有，欲有等九种是生有。对于这些有，四种取由于是生有之因的业有之因，以及成为其助伴，故以本性亲依止力为缘。而在以业为所缘而造作时，与业俱生的欲取，以所缘缘为生有的缘。对于业有，俱生取以俱生缘、相互缘、依止缘、相应缘、有缘、不离缘，以及因缘、道缘等多种方式为缘；非俱生取以无间缘、等无间缘、无间亲依止缘、无有缘、离去缘、习行缘为缘；其他取以本性亲依止缘为缘；在思惟等时，以所缘缘为缘。其中，将无间等归入亲依止缘，将俱生等归入俱生缘，故说「从亲依止的角度和从俱生的角度」。

Tathāti upanissayakoṭiyā ceva sahajātakoṭiyā cāti attho. Bhavassāti kammabhavassa ceva upapattibhavassa ca. Tattha cetanādisaṅkhā taṃ sabbaṃ bhavagāmikammaṃ kammabhavo, kāmabhavādiko navavidho upapattibhavo, tesaṃ upapattibhavassa catubbidhampi upādānaṃ upapattibhavakāraṇakammabhavakāraṇabhāvato , tassa ca sahāyabhāvūpagamanato pakatūpanissayavasena paccayo hoti. Kammārammaṇakaraṇakāle pana kammasahajātakāmupādānaṃ upapattibhavassa ārammaṇapaccayena paccayo hoti. Kammabhavassa pana sahajātassa sahajātaṃ upādānaṃ sahajātaaññamaññanissayasampayuttaatthiavigatavasena ceva hetumaggavasena ca anekadhā paccayo hoti, asahajātassa anantarasamanantaraanantarūpanissayanatthivigatāsevanavasena, itarassa pakatūpanissayavasena, sammasanādikālesu ārammaṇavasena ca paccayo hoti. Tattha anantarādike upanissayapaccaye, sahajātādike sahajātapaccaye pakkhipitvā vuttaṃ ‘‘upanissayakoṭiyā ceva sahajātakoṭiyā cā’’ti.

414「有缘生」：此处「有」指业有。因为业有是生的缘，而非生有。因为生有即最初结生之蕴，正是生。因此说：「而此处生，应视为有变化的五蕴。」「有变化」即依结生之变化而有变化，彼等即义理上之生有。因为同一事物不可能成为自身之因。而业有以业缘和亲依止缘为生有的缘，故说「有，从亲依止的角度，是生的缘」。

Bhavo jātiyāti ettha bhavoti kammabhavo adhippeto. So hi jātiyā paccayo, na upapattibhavo. Upapattibhavo hi paṭhamābhinibbattā khandhā jātiyeva. Tena vuttaṃ ‘‘jātīti panettha savikārā pañcakkhandhā daṭṭhabbā’’ti. Savikārāti ca nibbattivikārena savikārā, te ca atthato upapattibhavoyeva. Na hi tadeva tassa kāraṇaṃ bhavituṃ yuttanti. Kammabhavo ca upapattibhavassa kammapaccayena ceva upanissayapaccayena ca paccayo hotīti āha ‘‘bhavo jātiyā upanissayakoṭiyā paccayo’’ti.

415又因为有生才有老死，被老死等所触的愚者才有愁等生起，无生则无，故说「生……是缘」。由于已显示以俱生、亲依止为纲的缘之审察，而未涉及支之审察，故说「此是此处之略」。因缘起审察范围极广，何处可得其无余？故说「若广说……」等。为说明此处仅部分阐述缘起，并举例说明理由，而说「因为世尊……」等。其中，「前际不可知」：并非在某某正自觉者或转轮王时无明生起，此前则无；无明之前际界限，即使是我无障碍的一切知智亦不可知，因无明本无始故。「此缘此因缘」：此是缘，此是因缘；「从此因缘」：即从此因，从此缘；「从漏为缘」即此义。「从有爱」：即从作为有结缚的渴爱。「从有见」：即从常见。「由此至彼，由彼至此」：显示无边际、前后相续之生起。

Yasmā ca sati jātiyā jarāmaraṇaṃ, jarāmaraṇādinā phuṭṭhassa bālassa sokādayo ca sambhavanti, nāsati, tasmā ‘‘jāti…pe… paccayo hotī’’ti vuttaṃ. Sahajātūpanissayasīsena paccayavicāraṇāya dassitattā, aṅgavicāraṇāya ca anāmaṭṭhattā āha ‘‘ayamettha saṅkhepo’’ti. Mahāvisayattā paṭiccasamuppādavicāraṇāya sā niravasesā kuto laddhabbāti āha ‘‘vitthārato’’tiādi. Ekadesena cettha kathitassa paṭiccasamuppādassa tathā kathane saddhiṃ udāharaṇena kāraṇaṃ dassento ‘‘bhagavā hī’’tiādimāha. Tattha koṭi na paññāyatīti asukassa nāma sammāsambuddhassa, cakkavattino vā kāle avijjā uppannā, na tato pubbeti avijjāya ādimariyādā appaṭihatassa mama sabbaññutaññāṇassāpi na paññāyati avijjamānattāyevāti attho. Ayaṃ paccayo idappaccayo, tasmā idappaccayā, imasmā kāraṇā āsavapaccayāti attho. Bhavataṇhāyāti bhavasaṃyojanabhūtāya taṇhāya. Bhavadiṭṭhiyāti sassatadiṭṭhiyā. ‘‘Ito ettha etto idhā’’ti apariyantaṃ aparāparuppattiṃ dasseti.

441「离转论等注释」：对《离转论》等之注释。

Vivaṭṭakathādivaṇṇanā

145「受之集」等文句应看作是受业处。而「彼」（触集触灭）是指所说的触处。「食」应理解为抟食。因为根据「抟食以此身的食缘为缘」（《发趣论》1.缘分别429）的说法，它确实也是对业生诸法起支撑作用的缘。虽然入流者等能如实了知，但此开示是以最胜通达之智为考量，以阿拉汉果为顶峰而结束的。在这里，「诸比丘，比丘……如实了知」这句话，通过法的导引性，连同僧团的善行一起显示出来。正因为如此，在此处的注疏书中说：「谁如此了知？漏尽者了知，乃至开始修观者了知」，作了圆满说明后，展示了比丘僧团。由此，那所说的「也可以依比丘僧团来说明」（《长部注》1.8）这句话，应知正是依其文句而得到了阐明。

145. ‘‘Vedanānaṃ samudaya’’ntiādipāḷi vedanākammaṭṭhānanti daṭṭhabbā. Tanti ‘‘phassasamudayā phassanirodhā’’ti vuttaphassaṭṭhānaṃ. Āhāroti kabaḷīkāro āhāro veditabbo. So hi ‘‘kabaḷīkāro āhāro imassa kāyassa āhārapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.paccayaniddesa 429) vacanato kammasamuṭṭhānānampi upatthambhakapaccayo hotiyeva. Yadipi sotāpannādayo yathābhūtaṃ pajānanti, ukkaṃsagativijānanavasena pana desanā arahattanikūṭena niṭṭhāpitā. Ettha ca ‘‘yato kho bhikkhave bhikkhu…pe… yathābhūtaṃ pajānātī’’ti etena dhammassa niyyānikabhāvena saddhiṃ saṅghassa suppaṭipattiṃ dasseti. Teneva hi aṭṭhakathāyamettha ‘‘ko evaṃ jānātīti? Khīṇāsavo jānāti, yāva āraddhavipassako jānātī’’ti paripuṇṇaṃ katvā bhikkhusaṅgho dassito, tena yaṃ vuttaṃ ‘‘bhikkhusaṅghavasenapi dīpetuṃ vaṭṭatī’’ti, (dī. ni. aṭṭha. 1.8) taṃ yathārutavaseneva dīpitaṃ hotīti daṭṭhabbaṃ.

146「入网内」即网内，被置于网内故，称为「被网所缚」。由于堕入恶趣，所以是「向下沉没」；由于处于成就的生命状态中，所以是「向上出离」。同样地，依小地和广大地之义，依退缩和奔驰之义，依前际见和后际见之义，应当依次与向下沉没和向上出离配合理解。「一万个世界」是就众生的诞生之地而说的。

146. Anto jālassāti antojālaṃ, antojāle katāti antojālīkatā. Apāyūpapattivasena adho osīdanaṃ, sampattibhavavasena uddhaṃ uggamanaṃ. Tathā parittabhūmimahaggatabhūmivasena, olīnatā’tidhāvanavasena, pubbantānudiṭṭhiaparantānudiṭṭhivasena ca yathākkamaṃ adho osīdanaṃ uddhaṃ uggamanaṃ yojetabbaṃ. ‘‘Dasasahassilokadhātū’’ti jātikhettaṃ sandhāyāha.

147「非施设的状态」是指还存续着的施设变为非施设的状态。然而，通过过去的状态，那样的施设直到教法消失之前都成立，而且在此之后，在其他佛陀出世时也继续成立。正如后面将要说的：「将仅仅成为假名而已」（《长部注》1.147）。「身」是指有身，即色法与非色法的集合。因为只有这样，有身与芒果树的相似，以及其支分——色蕴、眼等与芒果果实的相似，才合理。在这里，如同截断果蒂时，依附果蒂的芒果果实与芒果树分离，在截断有轮时，依附于有轮的色蕴等与相续分离，应当仅以这个比喻来理解。

147.Apaṇṇattikabhāvanti dharamānakapaṇṇattiyā apaṇṇattikabhāvaṃ. Atītabhāvena pana tathā paṇṇatti yāva sāsanantaradhānā, tato uddhampi aññabuddhuppādesu vattati eva. Tathā hi vakkhati ‘‘vohāramattameva bhavissatī’’ti (dī. ni. aṭṭha. 1.147). Kāyoti attabhāvo, yo rūpārūpadhammasamūho. Evaṃ hissa ambarukkhasadisatā, tadavayavānañca rūpakkhandhacakkhādīnaṃ ambapakkasadisatā yujjatīti. Ettha ca vaṇṭacchede vaṇṭūpanibandhānaṃ ambapakkānaṃ ambarukkhato vicchedo viya bhavanettichede tadupanibandhānaṃ rūpakkhandhādīnaṃ santānato vicchedoti ettāvatā opammaṃ daṭṭhabbaṃ.

148「法门」是指在经典中。「此处的义」是指现法利益。「他处的义」是指后世利益。以此征服会战，所以称为「会战之胜者」。因为义理成就，所以称为「义网」。因为言辞成就以及说明了戒等无过失法，所以称为「法网」。因为是最上义，对属于梵的诸道果和涅槃作了分别，所以称为「梵网」。因为以辨析诸见为途径而阐明空性，令正见显明，所以称为「见网」。因为是摧破外道言论的方法，所以称为「无上的会战之胜者」。在这里，应知这是按照这样的顺序连接起来的。

148.Dhammapariyāyeti pāḷiyaṃ. Idhatthoti diṭṭhadhammahitaṃ. Paratthoti samparāyahitaṃ. Saṅgāmaṃ vijināti etenāti saṅgāmavijayo. Atthasampattiyā atthajālaṃ. Byañjanasampattiyā, sīlādianavajjadhammaniddesato ca dhammajālaṃ. Seṭṭhaṭṭhena brahmabhūtānaṃ maggaphalanibbānānaṃ vibhattattā brahmajālaṃ. Diṭṭhivivecanamukhena suññatāpakāsanena sammādiṭṭhiyā vibhāvitattā diṭṭhijālaṃ. Titthiyavādanimmaddanūpāyattā anuttaro saṅgāmavijayoti evampettha yojanā veditabbā.

149「心悦」指心被喜悦所捕获。正因为如此，他说「由佛所生之……」等。然而，正如「不悦」者由于损害自己的利益，成为他人的不悦、敌人的喜悦，名为「敌悦」，如「方向对方向」（《法句经》42；《优陀那》33）的偈颂所说，「心悦」并非如此。但这些人由于成就自己的利益，是自己感到欢喜的，所以说「『心悦』即自己欢喜」。或者，「心悦」意为完全欢喜，即通过这个开示，心念圆满具足的意思。「喜乐」是渴爱的意思，所以他说「也通于渴爱」。由于字根有多种含义，「喜乐」也有接近、侍奉的意思，所以他说「也通于接近」。同样，「喜乐」也有接受的意思，所以他说「也通于接受」。由「已喜乐」一词所表达的意思，通过「已随喜」一词来阐明，所以他说「喜乐」一词在这里是随喜的意思，因此说「也通于随喜」。像「诸比丘，那是什么呢？」（《长部》1.7）等在各处出现的、因想说而发问并以回答形式展开的，这部经就成为「记说」。然而，虽然以问答形式展开的、带有偈颂的经被称为「祇夜」，但由于无偈颂才是其特点，所以无偈颂的称为记说，因此说：「因为无偈颂，所以说此为记说」。

149.Attamanāti pītiyā gahitacittā. Tenevāha ‘‘buddhagatāyā’’tiādi. Yathā pana anattamanā attano anatthacaratāya paramanā verimanā nāma honti. Yathāha ‘‘diso disa’’nti (dha. pa. 42; udā. 33) gāthā, na evaṃ attamanā. Ime pana attano atthacaratāya sakamanā hontīti āha ‘‘attamanāti sakamanā’’ti. Atha vā attamanāti samattamanā, imāya desanāya paripuṇṇamanasaṅkappāti attho. Abhinandatīti taṇhāyatīti atthoti āha ‘‘taṇhāyampi āgato’’ti. Anekatthattā dhātūnaṃ abhinandantīti upagacchanti sevantīti atthoti āha ‘‘upagamanepi āgato’’ti. Tathā abhinandantīti sampaṭicchantīti atthoti āha ‘‘sampaṭicchanepi āgato’’ti. ‘‘Abhinanditvā’’ti iminā padena vuttoyeva attho ‘‘anumoditvā’’ti iminā pakāsīyatīti abhinandanasaddo idha anumodanasaddatthoti āha ‘‘anumodanepi āgato’’ti. ‘‘Katamañca taṃ bhikkhave’’tiādinā (dī. ni. 1.7) tattha tattha pavattāya kathetukamyatāpucchāya vissajjanavasena pavattattā idaṃ suttaṃ veyyākaraṇaṃ hoti. Yasmā pana pucchāvissajjanavasena pavattampi sagāthakaṃ suttaṃ geyyaṃ nāma hoti, niggāthakattameva pana aṅganti gāthārahitaṃ veyyākaraṇaṃ, tasmā vuttaṃ ‘‘niggāthakattā hi idaṃ veyyākaraṇanti vutta’’nti.

421“对其他……”中的「也」字（pi-sadda），也包括了波罗蜜的修习。因为在《佛种姓经》中说：

Aparesupīti ettha pisaddena pāramiparicayampi saṅgaṇhāti. Vuttañhi buddhavaṃse –

422“他审察这些法，自性、作用和相状，

‘‘Ime dhamme sammasato, sabhāvasarasalakkhaṇe;

423以法的力量，这大地连同万个世界一起震动。

Dhammatejena vasudhā, dasasahassī pakampathā’’ti. (bu. vaṃ. 2.166);

424「以精进之力」：指以大出家时，作为舍弃转轮王荣华之因的精进威力；以及在前往菩提树下时，所说的“宁可只剩皮、筋、骨，让血肉干枯……”（《中部》2.184；《相应部》2.22；《大义释》196）那样具足四支的精进威力。「被希有之速所冲击」：指被能带来惊奇的所作威力所冲击。关于清洗粪扫衣，有些人说是“以福德的威力”，但“被希有之速所冲击”似乎更合理；在《韦桑答拉本生》中，由于圆满波罗蜜的福德威力，大地多次震动，所以称为“非时之震动”。为了给予随喜赞叹而震动，正如在转法轮时那样（《相应部》5.1081；《大品》13；《无碍解道》2.30）。在结集等场合，也应当知道是为了给予随喜赞叹而震动。以上是此注疏书里对隐晦义的解释。

Vīriyabalenāti mahābhinikkhamane cakkavattisiripariccāgahetubhūtavīriyappabhāvena, bodhimaṇḍūpasaṅkamane ‘‘kāmaṃ taco ca nhāru ca, aṭṭhi ca avasissatū’’tiādinā (ma. ni. 2.184; saṃ. ni. 2.22; mahāni. 196) vuttacaturaṅgasamannāgatavīriyānubhāvena. Acchariyavegābhihatāti vimhayāvahakiriyānubhāvaghaṭṭitā . Paṃsukūladhovane keci ‘‘puññatejenā’’ti vadanti , acchariyavegābhihatāti yuttaṃ viya dissati, vessantarajātake pāramiparipūraṇapuññatejena anekakkhattuṃ kampitattā ‘‘akālakampanenā’’ti vuttaṃ. Sādhukāradānavasena akampittha yathā taṃ dhammacakkappavattane (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 13; paṭi. ma. 2.30). Saṅgītikālādīsupi sādhukāradānavasena akampitthāti veditabbaṃ. Ayaṃ tāvettha aṭṭhakathāya līnatthavaṇṇanā.

451「作品方法」释义

Pakaraṇanayavaṇṇanā

425然而，这是以论著的方法对圣典意义所作的解释。因为当教法的起源、利益、当机者及总含义被确定之后，这种义解才容易进行、容易理解，所以我们首先来确定这部经的起源等。其中，先说的就是起源，即「说净与不净」。另外，在谴责与赞叹当中，让应调伏者不生起嗔恨、欢喜等，并在那里显示过患，这就是起源。同样，对于谴责与赞叹的修行顺序，对于作为赞叹对象、以小中大等多种类别加以区分的戒，对于在常见等邪见立足处及其超越处都能毫无障碍地运行的佛智，以及对于如来在某些处所不被含摄这件事的不理解，也都是起源。

Ayaṃ pana pakaraṇanayena pāḷiyā atthavaṇṇanā – sā panāyaṃ atthavaṇṇanā yasmā desanāya samuṭṭhānappayojanabhājanesu piṇḍatthesu ca niddhāritesu sukarā hoti suviññeyyā ca, tasmā suttadesanāya samuṭṭhānādīni paṭhamaṃ niddhārayissāma. Tattha samuṭṭhānaṃ tāva vuttaṃ ‘‘vaṇṇāvaṇṇabhaṇana’’nti. Apica nindāpasaṃsāsu vineyyāghātānandādibhāvānāpatti, tattha ca ādīnavadassanaṃ samuṭṭhānaṃ. Tathā nindāpasaṃsāsu paṭipajjanakkamassa, pasaṃsāvisayassa khuddakādivasena anekavidhassa sīlassa, sabbaññutaññāṇassa sassatādidiṭṭhiṭṭhānesu tatuttari ca appaṭihatacāratāya, tathāgatassa ca katthaci apariyāpannatāya anavabodho samuṭṭhānaṃ.

426应当从与上述相反的角度来理解为「利益」。也就是说：使应调伏者不生嗔恨与欢喜等，是这部教法的起始利益等。同样，破除伪装、花言巧语等种种邪命；解开六十二见之网；以诸见为首来阐明缘起；借助六触处宣说四圣谛的业处；彻底灭尽一切恶见；以及阐明自己无取著而般涅槃等，这些都是利益。

Vuttavipariyāyena payojanaṃ veditabbaṃ. Vineyyāghātānandādibhāvāpatti ādikañhi imaṃ desanaṃ payojetīti. Tathā kuhanalapanādinānāvidhamicchājīvaviddhaṃsanaṃ, dvāsaṭṭhidiṭṭhijālaviniveṭhanaṃ, diṭṭhisīsena paccayākāravibhāvanaṃ, chaphassāyatanavasena catusaccakammaṭṭhānaniddeso, sabbadiṭṭhigatānaṃ anavasesapariyādānaṃ, attano anupādāparinibbānadīpanañca payojanāni.

427所谓「当机者」，就是：那些内心随净与不净之相而有随喜和排斥的人；那些沉迷于伪装等各种邪命的人；那些陷在常见等邪见泥沼中的人；以及那些由于对戒蕴等未能圆满修习，而不能彻底明了殊胜功德智的应调伏者。他们都是此教法的当机者。

Vaṇṇāvaṇṇanimittaṃ anurodhavirodhavantacittā kuhanādivividhamicchājīvaniratā sassatādidiṭṭhipaṅkaṃ nimuggā, sīlakkhandhādīsu aparipūrakāritāya anavabuddhaguṇavisesañāṇā vineyyā imissā dhammadesanāya bhājanaṃ.

428总含义方面，通过「不应作嗔恨等」这句话，显示了：令修行者符合其誓愿，致力于「沙门想」；勤行忍与柔和；专修梵住之修习；信与慧的结合；住于念与正知；成就思维抉择修习之力；断除现起烦恼与随眠烦恼；修持自他二利行；以及不被世间八法所染着。同样，通过「远离杀生等」这句话，显示了：由远离而令戒清净；由此具足惭与愧；具足慈与悲；断除违犯；以彼分断；断除恶行和染污；成就三种离；成就被他人爱敬、尊重、善待的品德；获得利养、恭敬、称誉；成为止观安住的基础；使不善根变薄弱；培植善根；远离自他两种不利；在众人中无所畏惧；住于不放逸；不被他人所害；以及具足无悔等品德。

Piṇḍatthā pana āghātādīnaṃ akaraṇīyatāvacanena paṭiññānurūpaṃ samaṇasaññāya niyojanaṃ, khantisoraccānuṭṭhānaṃ, brahmavihārabhāvanānuyogo, saddhāpaññāsamāyogo, satisampajaññādhiṭṭhānaṃ, paṭisaṅkhānabhāvanābalasiddhi, pariyuṭṭhānānusayappahānaṃ, ubhayahitapaṭipatti, lokadhammehi anupalepo ca dassitā honti. Tathā pāṇātipātādīhi paṭivirativacanena sīlavisuddhi dassitā, tāya ca hirottappasampatti, mettākaruṇāsamaṅgitā , vītikkamappahānaṃ, tadaṅgapahānaṃ, duccaritasaṃkilesappahānaṃ, viratittayasiddhi, piyamanāpagarubhāvanīyatānipphatti, lābhasakkārasilokasamudāgamo, samathavipassanānaṃ adhiṭṭhānabhāvo, akusalamūlatanukaraṇaṃ, kusalamūlaropanaṃ, ubhayānatthadūrīkaraṇaṃ, parisāsu visāradatā, appamādavihāro,parehi duppadhaṃsiyatā, avippaṭisārādisamaṅgitā ca dassitā honti.

429通过「甚深」等词句，显示了：阐明甚深之法；具有不可得的依止处；即使历经不可计数的劫数也难遇出世；即使以微细之智也不能如实现证；即使以称为「法随」的推理智也难于通达；一切躁扰止息的轻安；阐明寂静之法；结尾的善美；让人无有厌足；成为精勤的对象；如实智所行境界；微细本质；以及显示了大慧。通过显示诸见的词句，简要地揭示了常见与断见，也就是：阐明了退缩与奔腾；宣说了被系缚于方法；宣告了邪执；显示了步入邪道；令颠倒执取得以明了；执取谬执；确立了前际、后际的邪见；区分了有见与非有见；爱、无明之流转；宣说了边见与无边见；导入二边；以及区别了漏、流、轭、结、取等烦恼的差别。同样，通过「受之集」等词句，显示了：成就对四圣谛的随觉与通达；以镇伏与正断断除烦恼；爱、无明之消失；执取正法住立之相；成就教与证；修持自他二利行；具足三种慧；勤行念与正知；信与慧结合；致力于正勤与止；以及成就止与观。

‘‘Gambhīrā’’tiādivacanehi gambhīradhammavibhāvanaṃ, alabbhaneyyapatiṭṭhatā, kappānaṃ asaṅkhyeyyenāpi dullabhapātubhāvatā, sukhumenapi ñāṇena paccakkhato paṭivijjhituṃ asakkuṇeyyatā, dhammanvayasaṅkhātena anumānañāṇenāpi duradhigamanīyatā, passaddhasabbadarathatā, santadhammavibhāvanaṃ, sobhanapariyosānatā, atittikarabhāvo, padhānabhāvappatti, yathābhūtañāṇagocaratā, sukhumasabhāvatā, mahāpaññāvibhāvanā ca dassitā honti. Diṭṭhidīpakapadehi samāsato sassatucchedadiṭṭhiyo pakāsitāti olīnatātidhāvanavibhāvanaṃ, upāyavinibaddhaniddeso, micchābhinivesakittanaṃ, kummaggapaṭipattiyā pakāsanā, vipariyesaggāhapaññāpanaṃ, parāmāsapariggaho, pubbantāparantānudiṭṭhipatiṭṭhāpanaṃ, bhavavibhavadiṭṭhivibhāgo, taṇhāvijjāpavatti, antavānantavādiṭṭhiniddeso, antadvayāvatāraṇaṃ, āsavoghayogakilesaganthasaṃyojanūpādānavisesavibhajjanañca dassitāni honti. Tathā ‘‘vedanānaṃ samudaya’’ntiādivacanehi catunnaṃ ariyasaccānaṃ anubodhapaṭivedhasiddhi, vikkhambhanasamucchedappahānaṃ , taṇhāvijjāvigamo, saddhammaṭṭhitinimittapariggaho, āgamādhigamasampatti, ubhayahitapaṭipatti, tividhapaññāpariggaho, satisampajaññānuṭṭhānaṃ, saddhāpaññāsamāyogo, sammāvīriyasamathānuyojanaṃ, samathavipassanānipphatti ca dassitā honti.

430通过「不知者、不见者」显示了无明的确立，通过「为爱所缠者、恐慌与悸动」显示了贪爱的确立。以这两者，显示了二盖与二结的确立；显示无始轮回流转的不中断；显示执取前际并与后际相链接；显示依过去、现在时分来区分因；显示无明与贪爱以互不超越的意义而互相资助；并显示了慧解脱与心解脱的对立面。通过「而那也是以触为缘」等语，由于宣说执著于常见等是缘的过患，从而显示了：遮止诸法的常住性；确立无常性；从究竟意义上否定作者等；宣说如此的法性等；揭示空性；以及阐明定法之缘的相状。

‘‘Ajānataṃ apassata’’nti avijjāsiddhi, ‘‘taṇhāgatānaṃ paritassitavipphanditanti taṇhāsiddhi, tadubhayena ca nīvaraṇasaṃyojanadvayasiddhi, anamataggasaṃsāravaṭṭānucchedo, pubbantāharaṇaaparantapaṭisandhānāni, atītapaccuppannakālavasena hetuvibhāgo, avijjātaṇhānaṃ aññamaññānativattanaṭṭhena aññamaññūpakāritā, paññāvimutticetovimuttīnaṃ paṭipakkhaniddeso ca dassitā honti. ‘‘Tadapi phassapaccayā’’ti sassatādipaññāpanassa paccayādhīnavuttitākathanena dhammānaṃ niccatāpaṭisedho, aniccatāpatiṭṭhāpanaṃ, paramatthato kārakādipaṭikkhepo, evaṃdhammatādiniddeso, suññatāpakāsanaṃ, samattaniyāmapaccayalakkhaṇavibhāvanañca dassitāni honti.

431通过「已断有之连结者」等语，显示了：世尊断的成就、明与信解、自在转起、三学成就、两种涅槃界的区分、四住圆满，以及不被有、生趣等所含摄。而在整部经文的文句中，则显示了：世尊对于可爱与不可爱的对境，是那种「泰然不变者」；并使他人也能安住于此；宣说了作为善法根源的二法；教授了三学；成就了自我苦行等四类人；区分了黑黑报等四业；宣说了四梵住的领域；如实证悟了集等五法；阐明了六和敬法；确立了十种能作庇护者之法——诸如此类的总含义，应当被确定下来。

‘‘Ucchinnabhavanettiko’’tiādinā bhagavato pahānasampatti, vijjādhimutti, vasībhāvo, sikkhattayanipphatti, nibbānadhātudvayavibhāgo, caturadhiṭṭhānaparipūraṇaṃ, bhavayoniādīsu apariyāpannatā ca dassitā honti. Sakalena pana suttapadena iṭṭhāniṭṭhesu bhagavato tādibhāvo, tattha ca paresaṃ patiṭṭhāpanaṃ, kusaladhammānaṃ ādibhūtadhammadvayassa niddeso, sikkhattayūpadeso, attantapādipuggalacatukkasiddhi, kaṇhākaṇhavipākādikammacatukkavibhāgo, caturappamaññāvisayaniddeso, samudayādipañcakassa yathābhūtāvabodho, chasāraṇīyadhammavibhāvanā , dasanāthakaradhammapatiṭṭhāpanti evamādayo niddhāretabbā.

459十六纲释义

Soḷasahāravaṇṇanā

460「教示之引导」的释义：在这里面，关于“我”和“世间”的邪见，由于它是这些邪见的立足处，以及通过感受、触、处等门径所执取的五取蕴中，除了爱之外的「五取蕴」就是苦谛。「爱」是集谛。不过，在经文里，爱正是通过“恐慌”这一执取方式，用“为爱所缠者”这样的词句，以及通过“缘于受而有爱”这种对集的直接执取，还有通过对“有之管道”的执取而直接被把握的。这只是经教的方法。在阿毗达摩教法中，则通过像厌恶、悦乐这样的词语，热忱等的词句，败坏其心的话语，显示一切邪见的词句，对善与不善的执取，对有的执取，对忧愁等的执取，以及在各处对集的执取——简而言之，通过阐明一切世间善、不善法的词句，所执取的业与烦恼就是集谛。这二者的不转起就是灭谛。要知道，对于这个「灭谛」，在经文中是通过各处用感受的“灭尽”、“出离”等同义词，通过“自证寂灭”这个词，以及通过“无取解脱”这个词来把握的。了知灭的道路就是道谛。对于这一点，也要知道在经文中是通过各处“对感受的集等如实感受”的指示，通过“对六触处的集等如实了知”的解说方式，以及通过“有之管道的断除”的解说方式来把握的。这其中，以集来阐明乐味，以苦来阐明过患，以道与灭来阐明出离——要知道，应该这样依照四谛的道理，以及依照经文中以其自身形态出现的乐味、过患、出离，来理解这里的乐味等。针对不同的受教化者有各自的起点等不同情况，以及堕罪等情形，如前所述区分开来的，正是目标（即结果）。对于不应起厌恶等不善法这件事的性质，厌恶等不善法的果报不会延续到其他相续生命流的特性，以及在面对诋毁与赞誉时，如实地承认并加以辩解的这些事情——像这样，为了证得种种特定目标的方便手段就是方法。借着不应起厌恶等不善法的遮止等作为理由，要知道这是法王的命令——这就是教示之引导。

Desanāhāravaṇṇanā

432其中，关于“我”、“世间”的邪见，因为它们作为立足处，以及通过感受、触、处等门径而被执取的五取蕴之中，除了爱之外的「五取蕴」是苦谛。「爱」是集谛。然而，那个爱在经文中，正是通过“恐慌”的执取而用“为爱所缠者”来表述，通过“缘于受而有爱”这一对集的自相执取，以及通过对“有之管道”的执取而被直接把握的。这只是经教的方法。而如果按照阿毗达摩的方法，则是通过厌恶、悦乐等词语，热忱等词句，败坏其心的话语，显示一切邪见的词句，对善与不善的执取，对有的执取，对忧愁等的执取，以及在各处对集的执取——简而言之，即通过阐明一切世间善、不善法的词句，所执取的业与烦恼就是集谛。这二者不转起就是灭谛。对于这个「灭谛」，要知道在经文中是通过各处感受的灭尽、出离等同义表达，通过各别涅槃的词语，以及通过“无取解脱”的词语来把握的。了知灭的道路就是道谛。对于这个「道谛」，也要知道在经文中是通过各处“对感受的集等如实了知”的教示，通过“对六触处的集等如实了知”的表述方式，以及通过“断除有之管道”的表述方式来把握的。这其中，用集来阐明乐味，用苦来阐明过患，用道与灭来阐明出离——应知这样依四谛之理，以及依在经文中以其自身形态出现的乐味、过患、出离，来理解这里的乐味等。针对所教化的众生有无限的差别，以及堕罪等情况，如前所述区分开来的，正是目标即结果。对于厌恶等不应做，厌恶等果报不会在其他相续生命流中形成，以及在面对诋毁和赞誉时如实承认并辩解——像这样，为了证得种种特定目标的原因就是方便。以不应做厌恶等不善法的遮止等作为借口，应知这是法王的命令——这就是教示之引导。

Tattha ‘‘attā, loko’’ti ca diṭṭhiyā adhiṭṭhānabhāvena, vedanāphassāyatanādimukhena ca gahitesu pañcasu upādānakkhandhesu taṇhāvajjā pañcupādānakkhandhā dukkhasaccaṃ. Taṇhā samudayasaccaṃ. Sā pana paritassanāggahaṇena ‘‘taṇhāgatāna’’nti, ‘‘vedanāpaccayā taṇhā’’ti ca sarūpeneva samudayaggahaṇena, bhavanettiggahaṇena ca pāḷiyaṃ gahitāva. Ayaṃ tāva suttantanayo. Abhidhammanayena pana āghātānandādivacanehi, ātappādipadehi, cittappadosavacanena, sabbadiṭṭhidīpakapadehi, kusalākusalaggahaṇena, bhavaggahaṇena, sokādiggahaṇena, tattha tattha samudayaggahaṇena cāti saṅkhepato sabbalokiyakusalākusaladhammavibhāvanapadehi gahitā kammakilesā samudayasaccaṃ. Ubhinnaṃ appavatti nirodhasaccaṃ. Tassa tattha tattha vedanānaṃ atthaṅgamanissaraṇapariyāyehi, paccattaṃ nibbutivacanena, anupādāvimuttivacanena ca pāḷiyaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ. Nirodhapajānanā paṭipadā maggasaccaṃ. Tassāpi tattha tattha vedanānaṃ samudayādiyathābhūtavedanāpadesena, channaṃ phassāyatanānaṃ samudayādiyathābhūtapajānanapariyāyena, bhavanettiyā ucchedapariyāyena ca gahaṇaṃ veditabbaṃ. Tattha samudayena assādo, dukkhena ādīnavo, magganirodhehi nissaraṇanti evaṃ catusaccavasena, yāni pāḷiyaṃ (netti. 9) sarūpeneva āgatāni assādādīnavanissaraṇāni, tesañca vasena idha assādādayo veditabbā. Vineyyānantādibhāvāpattiādikaṃ yathāvuttavibhāgaṃ payojanameva phalaṃ. Āghātādīnaṃ akaraṇīyatā, āghātādiphalassa ca anaññasantānabhāvitā, nindāpasaṃsāsu yathāsabhāvapaṭijānananibbeṭhanāti evaṃ taṃtaṃpayojanādhigamahetu upāyo. Āghātādīnaṃ karaṇapaṭisedhanādiapadesena dhammarājassa āṇatti veditabbāti ayaṃ desanāhāro.

462「抉择之引导」的释义：虽然实际上并没有真实的建立，但为了方便言说和以指责的方式，使用了“我的”一词；由于没有固定性，为了进行分别，使用了“或”一词；因为具足功德并且要使他们转向法，所以称呼“诸比丘”。因为是与自己不同的状态，以及是敌对的状态，所以使用了“他人”一词；因为是功德的对立面且不应称赞，所以使用了“毁谤”一词。由于有明确说出和详细说明的含义，使用了“会说”一词；因为是承载佛法的状态，并且与非法相对立，所以用了“对法”一词；由于是依靠正见与戒行和合而存在的状态，以及能集合烦恼的缘故，用了“对僧团”一词。为了指示前面提到的内容，以及为了提出言辞，使用了“于此”一词；因为是面对面和众多人在一起的状态，使用了“由你们”一词。因为它会损害心，以及会撞击所缘，所以用了「厌恶」一词；因为对所缘内心退缩，以及表现出不高兴的样子，所以用了「不悦」一词；因为它能思维所缘，以及作为依托，所以用了「心的」一词；因为它完成利益，并且“一次又一次地完成无利益”，所以用了「不欣喜」一词；因为它不应成为原因，以及是安住在导师教法中的人所不能做的，所以说了「不应做」——应该用这样的方法，对一切词句作出抉择。像这样，通过逐词探究、名为“抉择”的这个引导，我们因为极度担心内容过于详细，所以没有详细展开；有智慧的人可以参考本义注及其对隐含意义的解释，自己明了这个义理。

Vicayahāravaṇṇanā

433即使没有设定，也依世俗说和随说而说“我的”；由于没有限定，为了区分而作了“取”的说明。由于具有功德、为了使之现前而称呼“比丘们”。由于是其他状态、由于是敌对状态而说“其他”；由于是称赞的对立面、由于不应称赞而说“非称赞”。由于是明了的状态、由于是广说的状态而说“会说”；由于是持守的状态、由于是非法对立面而说“法的”；由于以见和戒和合的状态、由于令烦恼和合而说“僧团的”。由于是前述的指示、由于是言辞的安立而说“在那里”；由于是面前的状态、由于是众多的状态而说“你们”。由于伤害心、由于撞击所缘而说“嗔”；由于对所缘的萎缩作用、由于不满足的状态而说“不悦”；由于思虑所缘、由于是所依而说“心的”；由于成就利益、由于随随“成就无利益”而说“不欢喜”；由于不应成为原因、由于在导师教法中安住者不能做而说“不应做”。依此方法，应对所有语句作决断。如是，从逐句审察而言，审察之引导因恐过于详细，且智者能够随顺注释书及其隐晦义之解释而明了此义，故我们不详细展开。

Kappanābhāvepi vohāravasena, anuvādavasena ca ‘‘mama’’nti vuttaṃ, niyamābhāvato vikappanatthaṃ vāggahaṇaṃ kataṃ, guṇasamaṅgitāya, abhimukhīkaraṇāya ca ‘‘bhikkhave’’ti āmantanaṃ. Aññabhāvato, paṭiviruddhabhāvato ca ‘‘pare’’ti vuttaṃ, vaṇṇapaṭipakkhato, avaṇṇanīyato ca ‘‘avaṇṇa’’nti vuttaṃ. Byattivasena, vitthāravasena ca ‘‘bhāseyyu’’nti vuttaṃ, dhāraṇabhāvato, adhammapaṭipakkhato ca ‘‘dhammassā’’ti vuttaṃ, diṭṭhisīlehi saṃhatabhāvato, kilesānaṃ saṅghātakaraṇato ca ‘‘saṅghassā’’ti vuttaṃ. Vuttapaṭiniddesato, vacanupanyāsanato ca ‘‘tatrā’’ti vuttaṃ, sammukhabhāvato, puthubhāvato ca ‘‘tumhehī’’ti vuttaṃ. Cittassa hananato, ārammaṇābhighātato ca ‘‘āghāto’’ti vuttaṃ, ārammaṇe saṅkocavuttiyā, atuṭṭhākāratāya ca ‘‘appaccayo’’ti vuttaṃ, ārammaṇacintanato, nissayato ca ‘‘cetaso’’ti vuttaṃ, atthāsādhanato, anu anu ‘‘anatthasādhanato’’ ca ‘‘anabhiraddhī’’ti vuttaṃ, kāraṇānarahattā, satthusāsane ṭhitehi kātuṃ asakkuṇeyyattā ca ‘‘na karaṇīyā’’ti vuttanti. Iminā nayena sabbapadesu vinicchayo kātabbo. Iti anupadavicayato vicayo hāro ativitthārabhayena, sakkā ca aṭṭhakathaṃ tassā līnatthavaṇṇanañca anugantvā ayamattho viññunā vibhāvetunti na vitthārayimha.

464应被毁谤的对象以及与毁谤相应的那些过失，如不可信受的语言等种种缺失，是毁谤的立足处。应被称赞的对象以及与称赞相应的那些成就，如值得信受的语言等种种圆满，是称赞的立足处。同样地，厌恶等是地狱等苦的立足处。不做厌恶等，是生天及一切成就的立足处。远离杀生等恶行，是圣戒蕴的立足处。圣戒蕴是圣定蕴的立足处。圣定蕴是圣慧蕴的立足处。世尊与甚深等殊胜功德相应的证悟类别之智，是教说之智的立足处。教说之智是所教化的众生从整个轮回之苦中出离的立足处。一切邪见即是见取，它如其所应地，是九种有的立足处。有是生的立足处，生是老死及忧愁等的立足处。如实知见感受的集等，即是对四圣谛的随觉与证悟。这其中，随觉是证悟的立足处，证悟是四种沙门果的立足处。在“不知者、不见者”这句话中执取了无明，在这里，无明是诸行的立足处，应当照这样推导下去，乃至受是爱的立足处。在“为爱所缠者的恐惧与挣扎”这句话中，爱是取的立足处。在“那也以触为缘”这句话中，安立常见等观点的做法，是他人邪执的立足处；邪执则由于背离了听闻正法、亲近善士、如理作意及法随法行，而成为听闻罪等不善法的立足处。在“除了触……”等说法中，触是受的立足处；六触处是触的立足处，也是整个轮回之苦的立足处。如实了知六触处的集等，是厌离的立足处；厌离是离贪的立足处；应该照这样推导下去，一直到无取著般涅槃。世尊断除了有之管道，这是一切知性的立足处，也是无余般涅槃的立足处——这就是立足处之引导。

Yuttihāravaṇṇanā

434完全不做厌恶等，会导向如如不动的状态，这是合理的，因为在合意与不合意的对境中，存在着平等现行的能力。在哪个相续生命流中生起了厌恶等，以它为因的障碍，就会导致那个人自身成就的阻挠，这是合理的。为什么呢？因为它不会转移到其他相续生命流中。征服了心而生起的厌恶等，会让人甚至对善说等也无法辨别，这是合理的，因为有瞋恚和贪欲的人，存在着如同黑暗般的盲目。远离杀生等恶戒，会导向一切有情欢喜与值得称赞的状态，这是合理的，因为由于戒的圆满，巨大的称誉之声会高高升起。对具备甚深等殊胜功德的如来之称赞，即使只是部分的称赞，也会导向对一切知等所有功德的把握，这是合理的，因为这些功德是不与他人共的。被不恰当的如理作意所滋养的“获得之因”等说法，会导向陷入常见等固执倾向，这是合理的，因为虚妄分别之网未被根除。由于对受的过患没有觉悟，对受的爱会增长，这是合理的，因为存在着随观乐味；当对感受有贪染时，于其中辗转生起的我所执和常见等执著，这是合理的，因为其原因近在眼前。因为缘于爱而有取，对于那些安立常见等论的人，或者正在感受与那种观点相应的受的人，触是它的因，这是合理的，因为没有根、境、识三者的和合，它就不存在。以六触处为因的轮回流转不会中断，这是合理的，因为其中无明与爱未被断除。对六触处的集等如实了知，会超越并安住于一切见行者的想，这是合理的，因为这是对四圣谛的证悟。仅以这六十二种见，一切见行者皆被网罗于内，这是合理的，因为无业论和自在天论等都含摄在其中，正如所解释的那样。已断除有之管道的如来之身，这是合理的，因为世尊通过发愿成就，心安立于四念处，如实修习了七觉支。于身体崩解后，已般涅槃者不再被见到，这是合理的，因为在无余涅槃界中，对于色法等，任何有情都没有任何残余了——这就是合理性之引导。

Sabbena sabbaṃ āghātādīnaṃ akaraṇaṃ tādibhāvāya saṃvattatīti yujjati iṭṭhāniṭṭhesu samappavattisabbhāvato. Yasmiṃ santāne āghātādayo uppannā, tannimittako antarāyo tasseva sampattivibandhāya saṃvattatīti yujjati. Kasmā? Santānantaresu asaṅkamanato. Cittaṃ abhibhavitvā uppannā āghātādayo subhāsitādisallakkhaṇepi asamatthatāya saṃvattantīti yujjati sakodhalobhānaṃ andhatamasabbhāvato. Pāṇātipātādidussīlyato veramaṇi sabbasattānaṃ pāmojjapāsaṃsabhāvāya saṃvattatīti yujjati. Sīlasampattiyā hi mahato kittisaddassa abbhuggamo hotīti. Gambhīratādivisesayuttena guṇena tathāgatassa vaṇṇanā ekadesabhūtāpi sakalasabbaññuguṇaggahaṇāya saṃvattatīti yujjati anaññasādhāraṇattā. Tajjāayonisomanasikāraparikkhatāni adhigamatakkanāni sassatavādādiabhinivesāya saṃvattantīti yujjati kappanājālassa asamugghāṭitattā. Vedanādīnavānavabodhena vedanāya taṇhā pavaḍḍhatīti yujjati assādānupassanāsabbhāvato. Sati ca vedayitarāge tattha attattaniyagāho, sassatādigāho ca vipariphandatīti yujjati kāraṇassa sannihitattā. Taṇhāpaccayā hi upādānaṃ sassatādivāde paññapentānaṃ , tadanucchavikaṃ vā vedanaṃ vedayantānaṃ phasso hetūti yujjati visayindriyaviññāṇasaṅgatiyā vinā tadabhāvato. Chaphassāyatananimittavaṭṭassa anupacchedoti yujjati tattha avijjātaṇhānaṃ appahīnattā. Channaṃ phassāyatanānaṃ samudayādipajānanā sabbadiṭṭhigatikasaññaṃ aticca tiṭṭhatīti yujjati catusaccapaṭivedhabhāvato. Imāheva dvāsaṭṭhiyā diṭṭhīhi sabbadiṭṭhigatānaṃ antojālīkatabhāvoti yujjati akiriyavādādīnaṃ issaravādādīnañca tadantogadhattā. Tathā ceva saṃvaṇṇitaṃ. Ucchinnabhavanettiko tathāgatassa kāyoti yujjati, yasmā bhagavā abhinīhārasampattiyā catūsu satipaṭṭhānesu patiṭṭhitacitto sattabojjhaṅgeyeva yathābhūtaṃ bhāvesi. Kāyassa bhedā parinibbutaṃ na dakkhantīti yujjati anupādisesanibbānappattiyaṃ rūpādīsu kassacipi anavasesatoti ayaṃ yuttihāro.

466近因处之引导的释义

Padaṭṭhānahāravaṇṇanā

435应受毁谤者的毁谤、与毁谤相应的过失，如不可信受的言语等缺失，是毁谤的近因。应受称赞者的称赞、与称赞相应的成就，如值得信受的言语等圆满，是称赞的近因。同样地，瞋恨等是地狱等苦的近因。不造作瞋恨等是生天成就等一切成就的近因。远离杀生等是圣戒蕴的近因。圣戒蕴是圣定蕴的近因。圣定蕴是圣慧蕴的近因。世尊与甚深等殊胜功德相应的证悟方式之智，是教说之智的近因。教说之智是所化众生从整个轮回之苦中出离的近因。一切邪见都是见取，它如其所应地，也是九种有的近因。有是生的近因，生是老死以及忧愁等的近因。对受的集等如实了知，是对四圣谛的随觉与证悟。这其中，随觉是证悟的近因，证悟是四种沙门果的近因。在‘不知者、不见者’这句话中执取了无明，在这里，无明是诸行的近因，应当照这样推导，一直到受是爱的近因。在‘为爱所缠者的恐惧与挣扎’这句话中，爱是取的近因。在‘那也以触为缘’这句话中，安立常见等观点，是他人邪执的近因；邪执是背离听闻正法、亲近善士、如理作意及法随法行等的近因，也是听闻不正法等的近因。在‘除了触……’等说法中，触是受的近因；六触处是触的近因，也是整个轮回之苦的近因。如实了知六触处的集等，是厌离的近因；厌离是离贪的近因；应当照这样推导，一直到无取般涅槃。世尊断除有之管道，是一切知性的近因。同样地，也是无取般涅槃的近因——这就是近因处之引导。

Avaṇṇārahaavaṇṇānurūpasampattānādeyyavacanatādivipattīnaṃ padaṭṭhānaṃ. Vaṇṇārahavaṇṇānurūsampattasaddheyyavacanatādisampattīnaṃ padaṭṭhānaṃ. Tathā āghātādayo nirayādidukkhassa padaṭṭhānaṃ. Āghātādīnaṃ akaraṇaṃ saggasampattiādisabbasampattīnaṃ padaṭṭhānaṃ. Pāṇātipātādīhi paṭivirati ariyassa sīlakkhandhassa padaṭṭhānaṃ. Ariyo sīlakkhandho ariyassa samādhikkhandhassa padaṭṭhānaṃ. Ariyo samādhikkhandho ariyassa paññākkhandhassa padaṭṭhānaṃ. Gambhīratādivisesayuttaṃ bhagavato paṭivedhappakārañāṇaṃ desanāñāṇassa padaṭṭhānaṃ. Desanāñāṇaṃ vineyyānaṃ sakalavaṭṭadukkhanissaraṇassa padaṭṭhānaṃ. Sabbāpi diṭṭhi diṭṭhupādānti sā yathārahaṃ navavidhassāpi bhavassa padaṭṭhānaṃ. Bhavo jātiyā, jāti jarāmaraṇassa, sokādīnañca padaṭṭhānaṃ. Vedanānaṃ samudayādiyathābhūtavedanaṃ catunnaṃ ariyasaccānaṃ anubodhapaṭivedho. Tattha anubodho paṭivedhassa padaṭṭhānaṃ, paṭivedho catubbidhassa sāmaññaphalassa padaṭṭhānaṃ. ‘‘Ajānataṃ apassata’’nti avijjāgahaṇaṃ, tattha avijjā saṅkhārānaṃ padaṭṭhānti yāva vedanā taṇhāya padaṭṭhānti netabbaṃ. ‘‘Taṇhāgatānaṃ paritassitavipphandita’’nti ettha taṇhā upādānassa padaṭṭhānaṃ. ‘‘Tadapi phassapaccayā’’ti ettha sassatādipaññāpanaṃ paresaṃ micchābhinivesassa padaṭṭhānaṃ, micchābhiniveso saddhammassavanasappurisūpassayayonisomanasikāradhammānudhammapaṭipattīhi vimukhatāya, asaddhammassavanādīnañca padaṭṭhānaṃ, ‘‘aññatra phassā’’tiādīsu phasso vedanāya padaṭṭhānaṃ, cha phassāyatanāni phassassa, sakalavaṭṭadukkhassa ca padaṭṭhānaṃ, channaṃ phassāyatanānaṃ samudayādiyathābhūtappajānanaṃ nibbidāya padaṭṭhānaṃ, nibbidā virāgassāti yāva anupādāparinibbānaṃ netabbaṃ. Bhagavato bhavanettisamucchedo sabbaññutāya padaṭṭhānaṃ. Tathā anupādāparinibbānassāti ayaṃ padaṭṭhānahāro.

468「相处」的解释

Lakkhaṇahāravaṇṇanā

436以‘瞋恨’等词，即涵盖了忿、恨、覆、恼、嫉、悭、诤、轻蔑等，因为它们都归属于瞋心的生起，所以具有同一相。以‘喜悦’等词，即涵盖了贪欲、不平等贪、慢、过慢、骄、放逸等，因为它们都归属于贪心的生起，所以具有同一相。同样，以瞋恨一词，即涵盖了其余的系缚与障碍，因为它们与身系、障碍具有共同的相，所以同一相。以喜悦一词，即涵盖了触等，因为它们与行蕴具有共同的相，所以同一相。以‘戒’一词，即涵盖了增上心学与增上慧学，因为它们与学具有共同的相，所以同一相。然而在此处，戒应理解为根律仪等。以‘见’一词，即涵盖了其余的取，因为它们与取具有共同的相，所以同一相。在‘受’这句中，以受一词，即涵盖了其余的取蕴，因为它们与蕴具有共同的相，所以同一相。同样，由于受属于法处与法界，因此，对于那些可被观察的一切处与界，也因与处、界的相相同，而被涵盖于同一相中。在‘不知、不见’这句中，以‘无明’一词，即涵盖了因、漏、暴流、轭、障碍等，因为无明与因等具有共同的相，所以同一相；同样，在‘为爱所缠者的恐惧与挣扎’这句中，以‘爱’一词也是如此。在‘那也以触为缘’这句中，以‘触’一词，即涵盖了想、行、识，因为它们同为颠倒的因，并且与蕴具有共同的相，所以同一相。以‘六触处’一词，即涵盖了蕴、根、界等，因为它们是触生起的因由，并且具有可被观察的性质，所以具有同一相。以‘有之管道’一词，即涵盖了无明等染污法，因为它们是轮回的因，所以具有同一相——这便是‘相处’。

Āghātādiggahaṇena kodhupanāhamakkhapalāsaissāmacchariyasārambhaparavambhanādīnaṃ saṅgaho paṭighacittuppādapariyāpannatāya ekalakkhaṇattā. Ānandādiggahaṇena abhijjhāvisamalobhamānātimānamadappamādādīnaṃ saṅgaho lobhacittuppādapariyāpannatāya samānalakkhaṇattā. Tathā āghātaggahaṇena avasiṭṭhaganthanīvaraṇānaṃ saṅgaho kāyaganthanīvaraṇalakkhaṇena ekalakkhaṇattā. Ānandaggahaṇena phassādīnaṃ saṅgaho saṅkhārakkhandhalakkhaṇena ekalakkhaṇattā. Sīlaggahaṇena adhicittaadhipaññāsikkhānampi saṅgaho sikkhālakkhaṇena ekalakkhaṇattā. Idha pana sīlasseva indriyasaṃvarādikassa daṭṭhabbaṃ. Diṭṭhiggahaṇena avasiṭṭhaupādānānampi saṅgaho upādānalakkhaṇena ekalakkhaṇattā. ‘‘Vedanāna’’nti ettha vedanāggahaṇena avasiṭṭhaupādānakkhandhānampi saṅgaho khandhalakkhaṇena ekalakkhaṇattā. Tathā vedanāya dhammāyatanadhammadhātupariyāpannattā sammasanūpagānaṃ sabbesaṃ āyatanānaṃ dhātūnañca saṅgaho āyatanalakkhaṇena, dhātulakkhaṇena ca ekalakkhaṇattā. ‘‘Ajānataṃ apassata’’nti ettha avijjāggahaṇena hetuāsavoghayoganīvaraṇādisaṅgaho hetādilakkhaṇena ekalakkhaṇattā avijjāya, tathā ‘‘taṇhāgatānaṃ paritassitavipphandita’’nti ettha taṇhāggahaṇenāpi. ‘‘Tadapi phassapaccayā’’ti ettha phassaggahaṇena saññāsaṅkhāraviññāṇānaṃ saṅgaho vipallāsahetubhāvena, khandhalakkhaṇena ca ekalakkhaṇattā. Chaphassāyatanaggahaṇena khandhindriyadhātādīnaṃ saṅgaho phassuppattinimittatāya, sammasanasabhāvena ca ekalakkhaṇattā. Bhavanettiggahaṇena avijjādīnampi saṃkilesadhammānaṃ saṅgaho vaṭṭahetubhāvena ekalakkhaṇattāti ayaṃ lakkhaṇahāro.

470「四阵列」的解释

Catubyūhahāravaṇṇanā

437那些被毁誉所动摇、心念不正、以邪命过活、不厌离、固执于常见等恶见、在戒等法蕴中没有立足之处、背离了正自觉者功德之味的人，是这部开示的因缘。世尊在此处的意图是：‘他们如何能远离上述过失，通过正确的行道而成就自他两利呢？’ 「词源」是对词语的解释。关于‘eva’等缘起词以及‘mama’等经文词语，依据注疏容易理解，由于担心太过冗长，我们没有展开解释。连接有六种：词连接、词义连接、阐明连接、经连接、开示连接。其中，词与词之间的关联是「词连接」。同样，词义与词义之间的关联是「词义连接」。对不同接续的经文与那些各个接续之间的关联、以及同一接续中前后分之间的关联，是「阐明连接」，它在注疏中以问连接、意趣连接、如义连接三种而被区分，但这三种连接其实在注疏中都已经被审察过了。而「经连接」最初以安立的方式已由我们在前面指出了。一种开示与另一种开示相契合就是「开示连接」，应当这样了解：‘比丘们，不论他人称赞我……不应心生不喜’这一开示，与‘比丘们，即使盗贼、恶人用双柄的锯子把肢节割断，那时若有人心生嗔恚，他便不是以此而奉行我教法的人’（中部1.232）这一开示相契合。‘那只会成为你们自己的障碍’与‘青年，众生是业的所有者……将成为业的继承者’（增支部10.216）这一开示相契合。‘而你们……可能理解’与‘愤怒者……能忍辱的人’（增支部7.64；大义5,156,195）这一开示相契合。

Nindāpasaṃsāhi sammākampitacetasā micchājīvato anoratā sassatādimicchābhinivesino sīlādidhammakkhandhesu appatiṭṭhitatāya sammāsambuddhaguṇarasassādavimukhā veneyyā imissā desanāya nidānaṃ. Te yathāvuttadosavinimuttā kathaṃ nu kho sammāpaṭipattiyā ubhayahitaparā bhaveyyunti ayamettha bhagavato adhippāyo. Padanibbacanaṃ nirutti. Taṃ ‘‘eva’’ntiādinidānapadānaṃ, ‘‘mama’’ntiādipāḷipadānañca aṭṭhakathāvasena suviññeyyattā ativitthārabhayena na vitthārayimha. Padapadatthaniddesanikkhepasuttadesanāsandhivasena chabbidhā sandhi. Tattha padassa padantarena sambandho padasandhi. Tathā padatthassa padatthantarena sambandho padatthasandhi. Nānānusandhikassa suttassa taṃtaṃanusandhīhi sambandho, ekānusandhikassa ca pubbāparasambandho niddesasandhi, yā aṭṭhakathāyaṃ pucchānusandhiajjhāsayānusandhiyathānusandhivasena tividhā vibhattā, tā panetā tissopi sandhiyo aṭṭhakathāyaṃ vicāritā eva. Suttasandhi ca paṭhamaṃ nikkhepavasena amhehi pubbe dassitāyeva. Ekissā desanāya desanāntarena saddhiṃ saṃsandanaṃ desanāsandhi, sā evaṃ veditabbā – ‘‘mamaṃ vā bhikkhave…pe… na cetaso anabhiraddhi karaṇīyā’’ti ayaṃ desanā ‘‘ubhatodaṇḍakena cepi bhikkhave kakacena corā ocarakā aṅgamaṅgāni okkanteyyuṃ, tatrapi yo mano padūseyya, na me so tena sāsanakaro’’ti (ma. ni. 1.232) imāya desanāya saddhiṃ saṃsandati. ‘‘Tumhaṃ yevassa tena antarāyo’’ti ‘‘kammassakā māṇava sattā…pe… dāyādā bhavissantī’’ti (a. ni. 10.216) imāya desanāya saṃsandati. ‘‘Api tumhe…pe… ājāneyyāthā’’ti ‘‘kuddho atthaṃ…pe… sahate nara’’nti (a. ni. 7.64; mahāni. 5, 156, 195) imāya desanāya saṃsandati.

438‘比丘们，不论他人称赞我……不应心生得意’这一开示，与‘比丘们，你们应舍弃法，何况非法’（中部1.240）、‘比丘们，我将为你们说筏喻的法，为了渡越，不是为了执取’（中部1.240）这些开示相契合。‘如果你们被……得意，那只会成为你们自己的障碍’与‘贪婪者……能忍辱的人’（如是语88；大义5.156,195；小义128）、‘被欲所盲、被网所罩、被渴爱之衣所覆’（优陀那64；导论27,90；无碍解道14）这些开示相契合。

‘‘Mamaṃ vā bhikkhave pare vaṇṇaṃ…pe… na cetaso ubbillāvitattaṃ karaṇīya’’nti ‘‘dhammāpi vo bhikkhave pahātabbā, pageva adhammā (ma. ni. 1.240). Kullūpamaṃ vo bhikkhave dhammaṃ desessāmi, nittharaṇatthāya, no gahaṇatthāyā’’ti (ma. ni. 1.240) imāya desanāya saṃsandati. ‘‘Tatra ce tumhehi…pe… ubbilāvitā, tumhaṃ yevassa tena antarāyo’’ti ‘‘luddhoatthaṃ…pe… sahate nara’’nti (itivu. 88; mahāni. 5.156, 195; cūḷani. 128) ‘‘kāmandhā jālasañchannā, taṇhāchadanachāditā’’ti (udā. 64; netti. 27, 90; peṭako. 14) imāhi desanāhi saṃsandati.

439所谓「微小的……只是戒而已」，与“他进入并安住于初禅。婆罗门，这个祭祀比以前的祭祀更微细、更少恼害，但果报更大、利益更大”等开示（《长部》1.353）相契合。因为通过说初禅比戒具有更大的果报与更大的利益，显示出从禅那的角度来看，戒的功德是微小的。

‘‘Appamattakaṃ…pe… sīlamattaka’’nti ‘‘paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ kho brāhmaṇa yañño purimehi yaññehi appaṭṭhataro ca appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṃsataro cā’’tiādikāya (dī. ni. 1.353) desanāya saṃsandati, paṭhamajjhānassa sīlato mahapphalamahānisaṃsatarabhāvavacanena jhānato sīlassa appabhāvadīpanato.

440「舍离杀生」（Pāṇātipātaṃ pahāya）等开示，与“乔达摩沙门具有戒……具足善戒”等开示（《长部》1.304）相契合。

‘‘Pāṇātipātaṃ pahāyā’’tiādi ‘‘samaṇo khalu bho gotamo sīlavā…pe… kusalasīlena samannāgato’’tiādikāhi (dī. ni. 1.304) desanāhi saṃsandati.

441「有些法是甚深的」（Aññeva dhammā gambhīrā）等开示，与“我所证得的这个法甚深”等经句（《长部》2.67；《中部》1.281、2.337；《相应部》1.172；《大品》7,8）相契合。因为通过证悟具有甚深等殊胜的法，就能了知智的甚深等性质。

‘‘Aññeva dhammā gambhīrā’’tiādi ‘‘adhigato kho myāyaṃ dhammo gambhīro’’tiādi (dī. ni. 2.67; ma. ni. 1.281; 2.337; saṃ. ni. 1.172; mahāva. 7, 8) pāḷiyā saṃsandati. Gambhīratādivisesayuttadhammapaṭivedhena hi ñāṇassa gambhīrādibhāvo viññāyatīti.

442「比丘们，有一些沙门婆罗门」（Santi bhikkhave eke samaṇabrāhmaṇā）等开示，与“比丘们，有一些沙门婆罗门是前际论者……他们宣称：我与世间是常，这是真实的，其他是虚妄的。有些宣称无常，亦常亦无常，非常非无常，有边，无边，亦有边亦无边，非有边非无边——我与世间是真实的，其他是虚妄的”等开示（《中部》3.27）相契合。

‘‘Santi bhikkhave eke samaṇabrāhmaṇā’’tiādi ‘‘santi bhikkhave eke samaṇabrāhmaṇā pubbantakappikā…pe… abhivadanti, sassato attā ca loko ca, idameva saccaṃ, moghamaññanti ittheke abhivadanti, asassato, sassato ca asassato ca, neva sassato ca nāsassato ca, antavā, anantavā, antavā ca anantavā ca, nevantavā nānantavā ca attā ca loko ca idameva saccaṃ, moghamaññanti ittheke abhivadantī’’tiādikāhi (ma. ni. 3.27) desanāhi saṃsandati.

443「比丘们，有一些沙门婆罗门是后际论者」等开示，与“比丘们，有一些沙门婆罗门是后际论者……宣称：死后自我是有意识的、无病的。有些宣称是无意识的，或是非有意识非无意识的。有些宣说有情的断灭、坏灭、无有。有些宣称见法涅槃”等开示（《中部》3.21）相契合。「对诸受……如来」等开示，则与“这个有为之法是粗劣的，然而确实有诸行的灭；如来知道有它的存在，成为见到其出离的人，从而超越它”等开示（《中部》3.28）相契合。

‘‘Santi bhikkhave eke samaṇabrāhmaṇā aparantakappikā’’tiādi ‘‘santi bhikkhave eke samaṇabrāhmaṇā aparantakappikā…pe… abhivadanti, saññī attā hoti arogo paraṃ maraṇā. Ittheke abhivadanti asaññī, nevasaññīnāsaññī ca attā hoti arogo paraṃ maraṇā. Ittheke abhivadanti sato vā pana sattassa ucchedaṃ vināsaṃ vibhavaṃ paññapenti, diṭṭhadhammanibbānaṃ vā paneke abhivadantī’’tiādikāhi (ma. ni. 3.21) desanāhi saṃsandati. ‘‘Vedanānaṃ…pe… tathāgato’’ti ‘‘tayidaṃ saṅkhataṃ oḷārikaṃ, atthi kho pana saṅkhārānaṃ nirodho, atthetanti iti viditvā tassa nissaraṇadassāvī tathāgato tadupātivatto’’tiādikāhi (ma. ni. 3.28) desanāhi saṃsandati.

444“那对他们也只是徒劳的挣扎而已”（Tadapi tesaṃ … vipphanditamevā）这一段，与如下开示相契合：“那些尊者们，离开了欲、离开了喜好、离开了传闻、离开了对形相的思惟考虑、离开了对见的审察和勉强忍受，就能生起自内清净、光洁的智——这件事是不可能的。比丘们，如果没有自内清净、光洁的智，那么那些沙门婆罗门尊者们即使将一部分智净化，那也只能说成是他们的执取。”（《中部》3.29）

‘‘Tadapi tesaṃ…pe… vipphanditamevā’’ti idaṃ ‘‘tesaṃ bhavataṃ aññatreva chandāya aññatra ruciyā aññatra anussavā aññatra ākāraparivitakkā aññatra diṭṭhinijjhānakkhantiyā paccattaṃyeva ñāṇaṃ bhavissati parisuddhaṃ pariyodātanti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Paccattaṃ kho pana bhikkhave ñāṇe asati parisuddhe pariyodāte yadapi te bhonto samaṇabrāhmaṇā tattha ñāṇabhāgamattameva pariyodāpenti, tadapi tesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ upādānamakkhāyatī’’tiādikāhi (ma. ni. 3.29) desanāhi saṃsandati.

445「那也是以触为缘」（Tadapi phassapaccayā）这段话，与“缘于眼和色而生起眼识，这三者的聚合就是触；以触为缘而有受；以受为缘而有爱；以爱为缘而有取”（《相应部》2.44），以及“贤友，这些法以欲为根，以作意为起源，以触为聚合，以受为会合”（《增支部》8.83）等开示相契合。

‘‘Tadapi phassapaccayā’’ti idañca ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso, phassapaccayā vedanā, vedanāpaccayā taṇhā, taṇhāpaccayā upādāna’’nti, (saṃ. ni. 2.44) ‘‘chandamūlakā ime āvuso dhammā manasikārasamuṭṭhānā phassasamodhānā vedanāsamosaraṇā’’ti (a. ni. 8.83) ca ādikāhi desanāhi saṃsandati.

446“比丘们，当比丘从六触处……”（Yato kho bhikkhave bhikkhu channaṃ phassāyatanānaṃ）等开示，与以下开示相契合：“阿难，当比丘既不把受看成是我，也不把想、行、识看成是我；他这样不看时，便不执取世间任何事物；不执取也就没有恐惧；没有恐惧，他便自己般涅槃。”

‘‘Yato kho bhikkhave bhikkhu channaṃ phassāyatanāna’’ntiādi ‘‘yato kho ānanda bhikkhu neva vedanaṃ attānaṃ samanupassati, na saññaṃ, na saṅkhāre, na viññāṇaṃ attānaṃ samanupassati, so evaṃ asamanupassanto na kiñci loke upādiyati, anupādiyaṃ na paritassati, aparitassaṃ paccattaṃyeva parinibbāyatī’’tiādikāhi desanāhi saṃsandati.

447“他们全都被这六十二种事端所笼罩”这类说法，与“比丘们，凡有任何……宣称，他们全都是在宣称这五种蕴，或者其中的某一种”等教导彼此相应（《中部》第3.26经）。“身体坏灭之后……人天”——

‘‘Sabbe te imeheva dvāsaṭṭhiyā vatthūhi antojālīkatā’’tiādi ‘‘ye hi keci bhikkhave…pe… abhivadanti, sabbe te imāneva pañca kāyāni abhivadanti etesaṃ vā aññatara’’ntiādikāhi (ma. ni. 3.26) desanāhi saṃsandati. ‘‘Kāyassa bhedā…pe… devamanussā’’ti –

448“如同被风吹灭的火焰，（优波私婆啊！世尊说）

‘‘Accī yathā vātavegena khittā, (upasivāti bhagavā)

449到达灭没，不落于名称概念的范围；

Atthaṃ paleti na upeti saṅkhaṃ;

450同样地，牟尼从名身解脱，

Evaṃ munī nāmakāyā vimutto,

451到达灭没，不落于名称概念的范围。”

Atthaṃ paleti na upeti saṅkha’’nti. (su. ni. 1080; cūḷani. 43);

452与这些开示等相应，这就是「四阵列」模式。

Ādikāhi desanāhi saṃsandatīti ayaṃ cātubyūho hāro.

487转起模式的注释

Āvattahāravaṇṇanā

453“不应做怨恨等”的教导，展现的是忍与柔和的修行。其中，「忍」摄受了信、慧、他人所施加的伤害以及苦的共处；「柔和」摄受了戒。「执取信等」，便使信根等所有菩提分法转起。「执取戒」，便使无懊悔等一切戒的功德法转起。由「远离杀生等」所说，即为不放逸住，由此整个教法梵行转起。「执取具足甚深等殊胜特质的法」，便是称扬大菩提。因为无碍智是漏尽智的基础，漏尽智的基础也是无碍智，即大菩提；由此，十力等所有佛陀的功德都转起。「常见等邪见」的执取摄受了爱和无明；由它们，无始的轮回流转便转起。「如实了知受的集起等」，是世尊的遍知三清净；透过这个，以慧波罗蜜为首，所有波罗蜜都转起。「“不知、不见”」这句，通过执取无明而把握了不如理作意；由此，以不如理作意为根源的诸法转起。「“为爱所困者的焦虑与挣扎”」这句，执取爱便使九种爱根的诸法转起；而「那也是以触为缘」等语，是说明常见等被施设的缘的过患；由此无常等三相转起。「如实了知六触处」，是对解脱成就的阐明；由此七清净转起。「“如来之身已经切断有爱的导引线”」这句话，就是断除爱欲；由此，世尊断除所有染污法都转起。这便是转起模式。

Āghātādīnaṃ akaraṇīyatāvacanena khantisoraccānuṭṭhānaṃ. Tattha khantiyā saddhāpaññāparāpakāradukkhasahagatānaṃ saṅgaho, soraccena sīlassa. Saddhādiggahaṇena ca saddhindriyādisakalabodhipakkhiyadhammā āvattanti. Sīlaggahaṇena avippaṭisārādayo sabbepi sīlānisaṃsadhammā āvattanti. Pāṇātipātādīhi paṭivirativacanena appamādavihāro, tena sakalaṃ sāsanabrahmacariyaṃ āvattati. Gambhīratādivisesayuttadhammaggahaṇena mahābodhipakittanaṃ. Anāvaraṇañāṇapadaṭṭhānañhi āsavakkhayañāṇaṃ, āsavakkhayañāṇapadaṭṭhānañca anāvaraṇañāṇaṃ mahābodhi, tena dasabalādayo sabbe buddhaguṇā āvattanti. Sassatādidiṭṭhiggahaṇena taṇhāvijjāya saṅgaho, tāhi anamataggasaṃsāravaṭṭaṃ āvattati. Vedanānaṃ samudayādiyathābhūtavedanena bhagavato pariññāttayavisuddhi, tāya paññāpāramimukhena sabbapāramiyo āvattanti. ‘‘Ajānataṃ apassata’’nti avijjāggahaṇena ayonisomanasikārapariggaho, tena ca ayonisomanasikāramūlakā dhammā āvattanti. ‘‘Taṇhāgatānaṃ paritassitavipphandita’’nti taṇhāggahaṇena nava taṇhāmūlakā dhammā āvattanti, ‘‘tadapi phassapaccayā’’tiādi sassatādipaññāpanassa paccayādhīnavuttidassanaṃ, tena aniccatādilakkhaṇattayaṃ āvattati. Channaṃ phassāyatanānaṃ yathābhūtaṃ pajānanena vimuttisampadāniddeso, tena sattapi visuddhiyo āvattanti. ‘‘Ucchinnabhavanettiko tathāgatassa kāyo’’ti taṇhāpahānaṃ, tena bhagavato sakalasaṃkilesappahānaṃ āvattatīti ayaṃ āvatto hāro.

489分别模式的注释

Vibhattihāravaṇṇanā

454「瞋恨」与「喜贪」等是不善法，它们的近因是「不如理作意」等。而那些使瞋恨与喜贪等不造作、不生起的法，则是「无瞋」等善法，它们的近因是「如理作意」等。在这其中，瞋恨等只属于「欲界」，而无瞋等则遍及四地。同样地，远离「杀生」等行为，可能是善的，也可能是无记的；它的近因是「惭」、「愧」等法。在这里，善的远离有些属于欲界，有些是出世间；无记的则唯独是出世间的。在“诸比丘，还有其它甚深之法”这句话所说的法，有些是善的，有些是无记。其中，善法的近因是「导向出起的观」；无记法的近因是「道法」、「观」或「转向」。在这些法当中，善法是出世间的，无记法则有些属于欲界，有些是出世间。一切的「邪见」，都只是不善的，且只属于欲界；它们共同的近因，是在邪见执取中生起的「不如理作意」。若进一步分别：因为未能摧破相续与密集的假相，从而对‘单一性’之理产生错误执取，也就是那种伴随追忆过去生的推论，是「常见」的近因。因为未能掌握因果相续的关系，从而对‘差异性’之理产生错误执取，也就是那种附带着生起相适应的召集，是「断见」的近因。同样地，对于其余的邪见，也应当根据具体情况来解说其近因。关于「受」：经文中提到的受，有些是善的，有些是无记的，既可以属于欲界，也可以属于色界或无色界；它们的近因是「触」。能够如实地了知受的集起等，是「道智」；而「无取解脱」则是果。对于这些，应当按照在“还有其它甚深之法”那段经文中所阐述的方式，来进行「法」等分类。在‘不知不见’等经文中，「无明」与「渴爱」是不善的，属于欲界。其中，无明的近因是「诸漏」，或者直接说是「不如理作意」。渴爱的近因，则是在那些能成为结系对象的事物上，看到乐味。对于‘那也是以触为缘’这句经文：应当了知，触的‘法’等分类，和受的分类方式是类似的。依照这个道理，对于「触处」等，也应当恰当地进行‘法’等分类。以上就是「分别模式」。

Āghātānandādayo akusalā dhammā, tesaṃ ayonisomanasikārādi padaṭṭhānaṃ. Yehi pana dhammehi āghātānandādīnaṃ akaraṇaṃ appavatti, te abyāpādādayo kusalā dhammā, tesaṃ yonisomanasikārādi padaṭṭhānaṃ. Tesu āghātādayo kāmāvacarāva, abyāpādādayo catubhūmakā. Tathā pāṇātipātādīhi paṭivirati kusalā vā abyākatā vā, tassā hirottappādayo dhammā padaṭṭhānaṃ. Tattha kusalā siyā kāmāvacarā, siyā lokuttarā, abyākatā lokuttarāva. ‘‘Atthi bhikkhave aññeva dhammā gambhīrā’’ti vuttadhammā siyā kusalā, siyā abyākatā, tattha kusalānaṃ vuṭṭhānagāminivipassanā padaṭṭhānaṃ. Abyākatānaṃ maggadhammā, vipassanā, āvajjanā vā padaṭṭhānaṃ. Tesu kusalā lokuttarā, abyākatā siyā kāmāvacarā, siyā lokuttarā, sabbāpi diṭṭhiyo akusalāva kāmāvacarāva, tāsaṃ avisesena micchābhinivese ayonisomanasikāro padaṭṭhānaṃ. Visesato pana santatighanavinibbhogābhāvato ekattanayassa micchāgāho atītajātianussaraṇatakkasahito sassatadiṭṭhiyā padaṭṭhānaṃ. Hetuphalabhāvena sambandhabhāvassa aggahaṇato nānattanayassa micchāgāho tajjāsamannāhārasahito ucchedadiṭṭhiyā padaṭṭhānaṃ. Evaṃ sesadiṭṭhīnampi yathāsambhavaṃ vattabbaṃ. ‘‘Vedanāna’’nti ettha vedanā siyā kusalā, siyā abyākatā, siyā kāmāvacarā, siyā rūpāvacarā, siyā arūpāvacarā, phasso tāsaṃ padaṭṭhānaṃ. Vedanānaṃ samudayādiyathābhūtavedanaṃ maggañāṇaṃ, anupādāvimutti phalaṃ , tesaṃ ‘‘aññeva dhammā gambhīrā’’ti ettha vuttanayena dhammādivibhāgo netabbo. ‘‘Ajānataṃ apassata’’ntiādīsu avijjā taṇhā akusalā kāmāvacarā, tāsu avijjāya āsavā, ayonisomanasikāro eva vā padaṭṭhānaṃ. Taṇhāya saṃyojaniyesu dhammesu assādadassanaṃ padaṭṭhānaṃ. ‘‘Tadapi phassapaccayā’’ti ettha phassassa vedanāya viya dhammādivibhāgo veditabbo. Iminā nayena phassāyatanādīnampi yathārahaṃ dhammādivibhāgo netabboti ayaṃ vibhattihāro.

491这是关于「旋转理趣」的注释。

Parivattahāravaṇṇanā

455不去造作瞋恨等行为，通过培养「忍与柔和」，并以思择修习的力量成就，这会带来利益自他的行道。然而，若任由瞋恨等持续现行，则会导致容貌丑陋、睡眠痛苦、财富损失、名声败坏、被他人难以亲近，最终在地狱等处招致大苦。远离「杀生」等行为，则会次第带来无悔等善果。反之，造作杀生等行为，则会次第带来追悔等不善果。与甚深等特质相结合的智，能随其所应地度化应调伏者，带来明与神通等功德殊胜，这是因为它能如实彻知一切所知法的自性。反之，缺乏甚深等特质的智，则因对所知法有所障碍，而不会带来如上所述的功德殊胜。这所有的邪见，如其所应地，或因执取常见，或因执取断见，而成为两个极端，无法超越「有身」之此岸，因为它们本质上不具备出离的特质。然而，「正见」及其资具，因具备出离的特质，而成为「中道」，它能超越有身之此岸，抵达彼岸。如实地觉知受的集起等，这本身就是道，能带来「无取解脱」。对受的集起等未能如实通达，则会形成对轮回牢狱的封锁，因为它成为诸行的缘。愚痴会遮蔽感受的真实本质，带来对感受的欣喜。然而，对其实施如实觉照，则会带来厌离与离欲。在邪执中，伴有非理作意的渴爱，会展开种种见网。如前所说的渴爱被断除，也就是第一道，它会收卷那见网。能显示「常住论」等见解的，触是它的缘；若没有触，这些见解便不会存在。见之束缚即是触处等，若这些不灭，触等就不会灭，轮回之苦便不会退转；依其真实状态遍知触处等，则能超越一切见的看法；未遍知触处等，便无法超越那见的稠林。截断「有之管道」，会导致未来的「有身」不再生起；若「有之管道」未被彻底切断，未来的有之相续便会继续流转。以上便是此旋转理趣。

Āghātādīnaṃ akaraṇaṃ khantisoraccāni anubrūhetvā paṭisaṅkhānabhāvanābalasiddhiyā ubhayahitapaṭipattiṃ āvahati. Āghātādayo pana pavattiyamānā dubbaṇṇataṃ dukkhaseyyaṃ bhogahāniṃ akittiṃ parehi durupasaṅkamanatañca nipphādentā nirayādīsu mahādukkhaṃ āvahanti. Pāṇātipātādīhi paṭivirati avippaṭisārādikalyāṇaṃ paramparaṃ āvahati. Pāṇātipātādi pana vippaṭisārādiakalyāṇaṃ paramparaṃ, gambhīratādivisesayuttaṃ ñāṇaṃ vineyyānaṃ yathārahaṃ vijjābhiññādiguṇavisesaṃ āvahati sabbañeyyaṃ yathāsabhāvāvabodhato. Tathā gambhīratādivisesarahitaṃ pana ñāṇaṃ ñeyyesu sāvaraṇato yathāvuttaguṇavisesaṃ nāvahati. Sabbāpi cetā diṭṭhiyo yathārahaṃ sassatucchedabhāvato antadvayabhūtā sakkāyatīraṃ nātivattanti aniyyānikasabhāvattā. Niyyānikasabhāvattā pana sammādiṭṭhi saparikkhārā majjhimapaṭipadābhūtā atikkamma sakkāyatīraṃ pāraṃ āgacchati. Vedanānaṃ samudayādiyathābhūtavedanaṃ anupādāvimuttiṃ āvahati maggabhāvato. Vedanānaṃ samudayādiasampaṭivedho saṃsāracārakāvarodhaṃ āvahati saṅkhārānaṃ paccayabhāvato. Vedayitasabhāvapaṭicchādako sammoho tadabhinandanaṃ āvahati . Yathābhūtāvabodho pana tattha nibbedaṃ virāgañca āvahati. Micchābhinivese ayonisomanasikārasahitā taṇhā anekavihitaṃ diṭṭhijālaṃ pasāreti. Yathāvuttataṇhāsamucchedo paṭhamamaggo taṃ diṭṭhijālaṃ saṅkoceti. Sassatavādādipaññāpanassa phasso paccayo hoti asati phasse tadabhāvato. Diṭṭhibandhanabandhānaṃ phassāyatanādīnaṃ anirodhena phassādianirodho saṃsāradukkhassa anivattiyeva, yāthāvato phassāyatanādipariññā sabbadiṭṭhidassanāni ativattati, phassāyatanādiapariññā taṃdiṭṭhigahanaṃ nātivattati, bhavanettisamucchedo āyatiṃ attabhāvassa anibbattiyā saṃvattati, asamucchinnāya bhavanettiyā anāgate bhavappabandho parivattatiyevāti ayaṃ parivatto hāro.

493这是关于「同义语理趣」的注释。

Vevacanahāravaṇṇanā

456「我的、我所拥有的、属于我的」这些是同义语。「比丘们，沙门、苦行者」这些是同义语。「其他、异类、敌对者」这些是同义语。「毁誉、恶名、讥嫌」这些是同义语。「可说、可论、可作」这些是同义语。「法及其律、大师的教法」这些是同义语。「僧伽的、大众的、群体的」这些是同义语。「于彼处、于彼、于其等中」这些是同义语。「由你们、对你们、贤者们」这些是同义语。「瞋恨、瞋恚、恼害」这些是同义语。「不满、忧、心所苦」这些是同义语。「心不乐、心的嗔恚、心的嗔恨」这些是同义语。「不应作、不应令生起、不应转起」这些是同义语。依此类推，于一切语句中应说明同义语。此为「同义语」之释。

‘‘Mama mayhaṃ me’’ti pariyāyavacanaṃ. ‘‘Bhikkhave samaṇā tapassino’’ti pariyāyavacanaṃ. ‘‘Pare aññe paṭiviruddhā’’ti pariyāyavacanaṃ. ‘‘Avaṇṇaṃ akittiṃ ninda’’nti pariyāyavacanaṃ. ‘‘Bhāseyyuṃ bhaṇeyyuṃ kareyyu’’nti pariyāyavacanaṃ. ‘‘Dhammassa vinayassa satthusāsanassā’’ti pariyāyavacanaṃ. ‘‘Saṅghassa samūhassa gaṇassā’’ti pariyāyavacanaṃ. ‘‘Tatra tattha tesū’’ti pariyāyavacanaṃ. ‘‘Tumhehi vo bhavantehī’’ti pariyāyavacanaṃ. ‘‘Āghāto doso byāpādo’’ti pariyāyavacanaṃ. ‘‘Appaccayo domanassaṃ cetasikadukkha’’nti pariyāyavacanaṃ. ‘‘Cetaso anabhiraddhi cittassa byāpatti manopadoso’’ti pariyāyavacanaṃ. ‘‘Na karaṇīyā na uppādetabbā na pavattetabbā’’ti pariyāyavacanaṃ. Iti iminā nayena sabbapadesu vevacanaṃ vattabbanti ayaṃ vevacano hāro.

495「施设」的解释

Paññattihāravaṇṇanā

457「嗔」根据事由，被施设为十种或十九种。「不满」根据近伺察，被施设为六种。而「喜悦」等，根据方式被施设为九种。「喜」总的来说，根据小喜等差别，被施设为五种。「悦」根据近伺察，被施设为六种。「戒」根据禁止与行持等，被施设为多种。与甚深性等殊胜相结合的「智」，根据心的生起，被施设为四种，或十二种，又根据所缘境的不同，被施设为多种。「邪见」根据常见等，被施设为六十二种分类，又根据其中所包含的细分，被施设为多种。「受」被施设为六种、一百零八种及多种。受的「集」被施设为五种；「灭」也是同样地被施设。「味」被施设为两种。「过患」被施设为三种。「出离」被施设为一种及四种……（中略）……「无取解脱」被施设为两种。

Āghāto vatthuvasena dasavidhena ekūnavīsatividhena vā paññatto. Appaccayo upavicāravasena chadhā paññatto. Ānandopītiādivasena navadhā paññatto. Pīti sāmaññato khuddikādivasena pañcadhā paññattā. Somanassaṃ upavicāravasena chadhā paññattaṃ. Sīlaṃ vārittacārittādivasena anekadhā paññattaṃ. Gambhīratādivisesayuttaṃ ñāṇaṃ cittuppādavasena catudhā, dvādasavidhena vā, visayabhedato anekadhā ca paññattaṃ. Diṭṭhisassatādivasena dvāsaṭṭhiyā bhedehi, tadantogadhavibhāgena anekadhā ca paññattā. Vedanā chadhā aṭṭhasatadhā anekadhā ca paññattā. Tassā samudayo pañcadhā paññatto, tathā atthaṅgamo. Assādo duvidhena paññatto. Ādīnavo tividhena paññatto. Nissaraṇaṃ ekadhā catudhā ca paññattaṃ…pe… anupādāvimutti duvidhena paññattā.

458“对不知者、不见者”所说的「无明」，根据所缘的不同，被施设为四种和八种。“为渴爱所缚者”等所说的「渴爱」，被施设为六种、一百零八种以及更多种类。「触」依所依的差别，被施设为六种。「取」被施设为四种。「有」被施设为两种以及多种。「生」从同义语的角度，被施设为六种。「老」也是这样，被施设为七种。「死」被施设为八种和九种。「忧」被施设为五种。「悲」被施设为六种。「苦」被施设为四种，同样「忧」（此处指忧受）也是。「恼」被施设为四种。“生起集”这样的说法，是对“生起”的施设；“如实了知”这样的说法，则是对苦的遍知施设、对集的断除施设、对灭的作证施设、对道的修习施设。

‘‘Ajānataṃ apassata’’nti vuttā avijjā visayabhedena catudhā aṭṭhadhā ca paññattā. ‘‘Taṇhāgatāna’’ntiādinā vuttā taṇhā chadhā aṭṭhasatadhā anekadhā ca paññattā. Phasso nissayavasena chadhā paññatto. Upādānaṃ catudhā paññattaṃ. Bhavo dvidhā anekadhā ca paññatto. Jāti vevacanavasena chadhā paññattā. Tathā jarā sattadhā paññattā. Maraṇaṃ aṭṭhadhā navadhā ca paññattaṃ. Soko pañcadhā paññatto. Paridevo chadhā paññatto. Dukkhaṃ catudhā paññattaṃ, tathā domanassaṃ. Upāyāso catudhā paññatto. ‘‘Samudayo hotī’’ti pabhavapaññatti, ‘‘yathābhūtaṃ pajānātī’’ti dukkhassa pariññāpaññatti, samudayassa pahānapaññatti, nirodhassa sacchikiriyāpaññatti, maggassa bhāvanāpaññatti.

459“落入网中者”等说法，是把一切见都收摄起来的施设。“已断有爱之根者”等说法，是对「般涅槃」的两种不同施设。同样地，对于嗔等不善法以及善等诸法，应当按照像“从它们的生起来施设”这样的方式去分析；此外，也要按照像「嗔」是‘嗔恚’的同义语施设、「不满」是‘忧’的同义语施设这样的道理，来分别阐明施设的种种差别。这就是施设理趣。

‘‘Antojālīkatā’’tiādi sabbadiṭṭhīnaṃ saṅgahapaññatti. ‘‘Ucchinnabhavanettiko’’tiādi duvidhena parinibbānapaññatti. Evaṃ āghātādīnaṃ akusalakusalādidhammānaṃ yathāpabhavapaññattiādivasena, tathā ‘‘āghāto’’ti byāpādassa vevacanapaññatti, ‘‘appaccayo’’ti domanassassa vevacanapaññattītiādinā nayena paññattibhedo vibhajitabboti ayaṃ paññattihāro.

499「入理解」的解释

Otaraṇahāravaṇṇanā

460入理趣的解释从「嗔」的归类来说，它就收摄在行蕴里；从「不喜悦」的归类来说，也同样收摄在行蕴里。从「不满」的归类来说，它就收摄在受蕴里。这是从蕴的角度来进行的摄入。同样地，把「嗔等」这些法归摄起来，也就摄入了法处、法界、苦谛或者集谛。这是从处、界、谛的角度来进行的摄入。再者，与嗔等同时生起的无明，它们之间以因缘、俱生缘、相互缘、依止缘、相应缘、有缘、不离去缘而成为缘；而那些不是同时生起的，则以无间缘、等无间缘、无间依止缘、离去缘、不离去缘、习行缘而成为缘；中间有间隔的，就只以亲依止缘而成为缘。对于渴爱、取等，以及触等这些法，无论是与它们同时生起的，还是非同时生起的，都应当按照对应的情形来说明它们的缘的关系。在这里面，有些是以增上缘的力量，有些是以业缘的力量，有些是以食缘的力量，有些是以根缘的力量，有些是以禅那缘的力量，有些则是以道缘的力量而成为缘，这些差别也都应当了知。这是从缘起的角度来进行的摄入。至于喜悦等，也应当运用这样的理趣，来显示从蕴等门径进行的摄入。

Āghātaggahaṇena saṅkhārakkhandhasaṅgaho, tathā anabhiraddhigahaṇena. Appaccayaggahaṇena vedanākkhandhasaṅgahoti idaṃ khandhamukhena otaraṇaṃ. Tathā āghātādiggahaṇena dhammāyatanaṃ dhammadhātu dukkhasaccaṃ samudayasaccaṃ vā gahitanti idaṃ āyatanamukhena dhātumukhena saccamukhena ca otaraṇaṃ. Tathā āghātādīnaṃ sahajātā avijjā hetusahajātaaññamaññanissayasampayuttaatthiavigatapaccayehi paccayo hoti, asahajātā pana anantarasamanantaraanantarūpanissayanatthivigatāsevanapaccayehi paccayo hoti, anantarā upanissayavaseneva paccayo hoti . Taṇhāupādānādīnaṃ, phassādīnampi tesaṃ sahajātānaṃ asahajātānañca yathārahaṃ paccayabhāvo vattabbo. Koci panettha adhipativasena, koci kammavasena, koci āhāravasena, koci indriyavasena, koci jhānavasena, koci maggavasenapi paccayo hotīti. Ayampi viseso veditabboti idaṃ paṭiccasamuppādamukhena otaraṇaṃ. Ānandādīnampi imināva nayena khandhādimukhena otaraṇaṃ vibhāvetabbaṃ.

461同样地，「戒」是指从杀生等行为中远离的思心所，以及无嗔等心所法；而杀生等行为本身，也就是思。这些法，以及辅助它们的惭愧等法，都收摄在行蕴、法处等范畴里。应当按照前面所说的方式，从蕴等门径来阐明这种摄入。这个方法，也同样适用于对智、见、受、无明、渴爱等的把握。对于「出离」、「无取」、「解脱」的把握，还应当通过无为界，从界的门径来阐明摄入。同样地，通过“诸受……乃至……无取解脱”这段经文，世尊的戒等五法蕴，以及念住等菩提分法，都得到了阐明，因此也应当知道从那个门径进行的摄入。而“那也缘于触”等文句，通过揭示对于见和施设的缘、过患等的说明，就以「无常」这门径来摄入；同样地，通过法性如此，就以「缘起」这门径来摄入；由于无常的本身就是苦、是无我的，所以也以「无愿」这门径和「空」这门径来摄入。其余的语句也都是这个道理。这就是所谓的入理趣。

Tathā sīlaṃ pāṇātipātādīhi viraticetanā, abyāpādādicetasikadhammā ca, pāṇātipātādayo cetanāva, tesaṃ tadupakārakadhammānañca lajjādayādīnaṃ saṅkhārakkhandhadhammāyatanādisaṅgaho, purimanayeneva khandhādimukhena ca otaraṇaṃ vibhāvetabbaṃ. Esa nayo ñāṇadiṭṭhivedanāavijjātaṇhādiggahaṇesu. Nissaraṇaanupādāvimuttigahaṇesu asaṅkhatadhātuvasenapi dhātumukhena otaraṇaṃ vibhāvetabbaṃ. Tathā ‘‘vedanānaṃ…pe… anupādāvimutto’’ti etena bhagavato sīlādayo pañca dhammakkhandhā, satipaṭṭhānādayo ca bodhipakkhiyadhammā pakāsitā hontīti taṃ mukhenapi otaraṇaṃ veditabbaṃ. ‘‘Tadapi phassapaccayā’’ti diṭṭhipaññāpanassa paccayādhīnavuttitādīpanena aniccatāmukhena otaraṇaṃ, tathā evaṃdhammatāya paṭiccasamuppādamukhena otaraṇaṃ, aniccassa dukkhānattabhāvato appaṇihitamukhena suññatāmukhena ca otaraṇaṃ. Sesapadesupi eseva nayoti ayaṃ otaraṇo hāro.

502清净理趣的解释

Sodhanahāravaṇṇanā

462“或说我……乃至……说”，这是一个开始。“说法……乃至……说僧伽……乃至……说”，这句话是「句清净」，但不是「开始清净」。“在那里，你们……乃至……应作”，这句话既是「句清净」，也是「开始清净」。在第二种方法等情况下，也是同一个道理。同样地，“然而，此是微小者”等语句是开始。“何者是”等语句是提问。“舍离杀生”等语句是「句清净」，但不是「开始清净」，也不是「提问清净」。“此即是”等语句，则既是「提问清净」，也是「句清净」，也是「开始清净」。

‘‘Mamaṃ vā…pe… bhāseyyu’’nti ārambho. ‘‘Dhammassa…pe… saṅghassa…pe… bhāseyyu’’nti padasuddhi, no ārambhasuddhi. ‘‘Tatra tumhehi…pe… karaṇīyā’’ti padasuddhi ceva ārambhasuddhi ca. Dutiyanayādīsupi eseva nayo . Tathā ‘‘appamattakaṃ kho paneta’’ntiādi ārambho. ‘‘Katama’’ntiādi pucchā. ‘‘Pāṇātipātaṃ pahāyā’’tiādi padasuddhi, no ārambhasuddhi, no ca pucchāsuddhi. ‘‘Idaṃ kho’’tiādi pucchāsuddhi ceva padasuddhi ca ārambhasuddhi ca.

463同样地，“有，比丘们”等是开始。“哪些是那些？”等是提问。“存在，比丘们”等是开始。“什么？”等是开始兼提问。“如已定”等是句清净，不是开始清净，也不是提问清净。“这些即是”等，则既是句清净，也是提问清净，也是开始清净。按照这个方法，就能了解一切地方关于开始等。这就是清净纲领。

Tathā ‘‘atthi bhikkhave’’tiādi ārambho. ‘‘Katame ca te’’tiādi pucchā. ‘‘Santi bhikkhave’’tiādi ārambho. ‘‘Ki’’ntiādi ārambha pucchā. ‘‘Yathāsamāhite’’tiādi padasuddhi, no ārambhasuddhi no ca pucchāsuddhi. ‘‘Ime kho te’’tiādi padasuddhi ceva pucchāsuddhi ca ārambhasuddhi ca. Iminā nayena sabbattha ārambhādayo veditabbāti. Ayaṃ sodhano hāro.

505这是「安立纲领」（Adhiṭṭhānahāravaṇṇanā）的注释。

Adhiṭṭhānahāravaṇṇanā

464“非难”：先从共相来安立，然后不加以区分，具体表述为“或说我，或说法，或说僧伽”。在白分中，也是同样的方法。

‘‘Avaṇṇa’’nti sāmaññato adhiṭṭhānaṃ taṃ, avikappetvā visesavacanaṃ ‘‘mamaṃ vā dhammassa vā saṅghassa vā’’ti. Sukkapakkhepi eseva nayo.

465同样，「戒」（sīla）先从共相安立，然后不加以区分，具体说“远离杀生（pāṇātipātā paṭivirato）”等。

Tathā ‘‘sīla’’nti sāmaññato adhiṭṭhānaṃ, taṃ avikappetvā visesavacanaṃ ‘‘pāṇātipātā paṭivirato’’tiādi.

466“其他诸法”等：先从共相安立，然后不加以区分，具体说“比丘们，那如来了知此”等。

‘‘Aññeva dhammā’’tiādi sāmaññato adhiṭṭhānaṃ, taṃ avikappetvā visesavacanaṃ ‘‘tayidaṃ bhikkhave tathāgato pajānātī’’tiādi.

467同样，「前际论者」（pubbantakappikā）等：先从共相安立，然后不加以区分，具体说“常住论者（sassatavādā）”等。按照这种方法，应该在所有地方确定共相和别相。这就是「安立纲领」（adhiṭṭhāno hāro）。

Tathā ‘‘pubbantakappikā’’tiādi sāmaññato adhiṭṭhānaṃ, taṃ avikappetvā visesavacanaṃ ‘‘sassatavādā’’tiādi. Iminā nayena sabbattha sāmaññaviseso niddhāretabboti ayaṃ adhiṭṭhāno hāro.

510这是「资助纲领」（Parikkhārahāravaṇṇanā）的注释。

Parikkhārahāravaṇṇanā

468瞋恚等的因，是“他对我作了无义事”等十九种瞋恚事。喜悦等的因，是于所缘上的强烈爱著。戒的因，是惭、愧、少欲等。以“深奥”等语所说的法，其因是一切波罗蜜，尤其是般若波罗蜜。邪见的共通因，是亲近恶人、听闻恶法、以及由邪执导致的非理作意；特别地，对于常住论者等，忆念过去生等是它们的因。受的因，是无明、渴爱、业以及触。无取解脱的因，是圣道。所施设的因，是非理作意。渴爱的因，是于结缚法上随观乐味。触的因是六处，六处的因是名色。有爱之断的因，是清净修习。这就是资助纲领。

Āghātādīnaṃ ‘‘anatthaṃ me acarī’’tiādīni (dha. sa. 1237; vibha. 909) ca ekūnavīsati āghātavatthūni hetu. Ānandādīnaṃ ārammaṇe abhisineho hetu. Sīlassa hiriottappaṃ appicchatādayo ca hetu. ‘‘Gambhīrā’’tiādinā vuttadhammassa sabbāpi pāramiyo hetu, visesena paññāpāramī. Diṭṭhīnaṃ asappurisūpassayo, asaddhammassavanaṃ, micchābhinivesena ayonisomanasikāro ca avisesena hetu, visesena pana sassatavādādīnaṃ atītajātianussaraṇādi hetu. Vedanānaṃ avijjātaṇhākammāni phasso ca hetu. Anupādāvimuttiyā ariyamaggo hetu. Paññāpanassa ayonisomanasikāro hetu. Taṇhāya saṃyojaniyesu assādānupassanā hetu. Phassassa chaḷāyatanāni, chaḷāyatanassa nāmarūpaṃ hetu. Bhavanettisamucchedassa visuddhibhāvanā hetūti ayaṃ parikkhāro hāro.

512这是「归因方式」（Samāropanahāravaṇṇanā）的注释。

Samāropanahāravaṇṇanā

469通过宣说不应作嗔恚等，显示了忍辱具足。通过“此是微小”等语，显示了调柔具足；通过“诸比丘，有……”等语，显示了智具足；通过“不执取而各自证知寂灭”以及“对于感受……如实知后无取解脱”等语，显示了与定具足相伴的明解脱自在具足。其中，忍辱具足由思择力成就，是调柔具足的近因。调柔具足在意义上就是戒；同样，宣说远离杀生等，是为了表明戒的同义异名分类。在这里，戒是定的近因，定是慧的近因。在这些当中，由戒成就违犯的断除、恶行染污的断除；由定成就缠缚的断除、镇伏的断除、渴爱染污的断除；由慧成就邪见染污的断除、正断的断除、随眠的断除。因此，通过戒、定、慧这三法蕴，圆满止观修习，成就三种断除——这便是归因方式。

Āghātādīnaṃ akaraṇīyatāvacanena khantisampadā dassitā hoti. ‘‘Appamattakaṃ kho paneta’’ntiādinā soraccasampadā, ‘‘atthi bhikkhave’’tiādinā ñāṇasampadā, ‘‘aparāmasato cassa paccattaññeva nibbuti viditā’’ti, ‘‘vedanānaṃ…pe… yathābhūtaṃ viditvā anupādāvimutto’’ti etehi samādhisampadāya saddhiṃ vijjāvimuttivasībhāvasampadā dassitā hoti. Tattha khantisampadā paṭisaṅkhānabalasiddhito soraccasampadāya padaṭṭhānaṃ. Soraccasampadā pana atthato sīlameva, tathā pāṇātipātādīhi paṭivirativacanaṃ sīlassa pariyāyavibhāgadassanatthaṃ. Tattha sīlaṃ samādhissa padaṭṭhānaṃ, samādhi paññāya padaṭṭhānaṃ. Tesu sīlena vītikkamappahānaṃ duccaritasaṃkilesappahānañca sijjhati, samādhinā pariyuṭṭhānappahānaṃ, vikkhambhanappahānaṃ, taṇhāsaṃkilesappahānañca sijjhati. Paññāya diṭṭhisaṃkilesappahānaṃ, samucchedappahānaṃ, anusayappahānañca sijjhatīti sīlādīhi tīhi dhammakkhandhehi samathavipassanābhāvanāpāripūrī, pahānattayasiddhi cāti ayaṃ samāropano hāro.

514「十六种方式」的注释结束。

Soḷasahāravaṇṇanā niṭṭhitā.

515「五类方式」的注释。

Pañcavidhanayavaṇṇanā

516「欢喜转起方式」的注释。

Nandiyāvaṭṭanayavaṇṇanā

470通过宣说不应作嗔恚等，显示了渴爱和无明的收缩。因为当对于“我所”“我”的事物有爱著和忘失时，就会以‘他对我做了不利的事’等方式生起嗔恚。同样，通过宣说‘远离杀生’等，以及宣说‘各自证知寂灭，无取解脱，对于六触处……如实了知’等，显示了渴爱与无明的究竟断除。而这些渴爱与无明，通过‘前际论者’等词语及‘不知、不见’等词语，以其自相被显示出来；它们以色法和无色法为所依。止与观依次是它们的对治。心解脱与慧解脱是它们的果。其中，渴爱，或者渴爱与无明，是集谛；作为其依处的色法和无色法是苦谛；它们的止息是灭谛；了知灭的止与观是道谛。应当这样了知四谛的联结。在这里，依渴爱可以统摄一切不善分：如谄、诳、慢、过慢、放逸、恶欲、恶友、无惭、无愧等。同样，依无明可以统摄一切不善分：如颠倒作意、忿、恨、覆、恼、嫉、悭、暴恶、恶口、有见、无有见等。与上述相反，依无谄、无诳等、不颠倒作意，以及属于止分的信根等，属于观分的无常想等，可以统摄一切善分。这就是欢喜转起方式的基础。

Āghātādīnaṃ akaraṇavacanena taṇhāvijjāsaṅkoco dassito hoti. Sati hi attattaniyavatthūsu sinehe sammose ca ‘‘anatthaṃ me acarī’’tiādinā (dha. sa. 1237, vibha. 909) āghāto jāyatīti, tathā ‘‘pāṇātipātā paṭivirato’’tiādivacanehi , ‘‘paccattaññeva nibbuti viditā, anupādāvimutto, channaṃ phassāyatanānaṃ…pe… yathābhūtaṃ pajānātī’’tiādīhi vacanehi ca taṇhāvijjānaṃ accantappahānaṃ dassitaṃ hoti. Tāsaṃ pana pubbantakappikādipadehi ‘‘ajānataṃ apassata’’ntiādipadehi ca sarūpato dassitānaṃ taṇhāvijjānaṃ rūpadhammā arūpadhammā ca adhiṭṭhānaṃ. Yathākkamaṃ samatho ca vipassanā ca paṭipakkho. Tesaṃ cetovimutti paññāvimutti ca phalaṃ. Tattha taṇhā, taṇhāvijjā vā samudayasaccaṃ, tadadhiṭṭhānabhūtā rūpārūpadhammā dukkhasaccaṃ, tesaṃ appavatti nirodhasaccaṃ, nirodhapajānanā samathavipassanā maggasaccanti evaṃ catusaccayojanā veditabbā. Taṇhāggahaṇena cettha māyāsāṭheyyamānātimānamadappamādapāpicchatāpāpamittatāahirikānottappādivasena sabbo akusalapakkho netabbo. Tathā avijjāggahaṇena viparītamanasikārakodhupanāhamakkhapalāsaissāmacchariyasārambhadovacassatā- bhavadiṭṭhivibhavadiṭṭhādivasena akusalapakkho netabbo. Vuttavipariyāyena amāyāasāṭheyyādiaviparītamanasikārādivasena, tathā samathapakkhiyānaṃ saddhindriyādīnaṃ, vipassanāpakkhiyānañca aniccasaññādīnaṃ vasena kusalapakkho netabboti. Ayaṃ nandiyāvaṭṭassa nayassa bhūmi.

518「三洞方式」的注释。

Tipukkhalanayavaṇṇanā

471通过宣说不应作嗔恚等，成就「无嗔」；同样，通过远离杀生、粗恶语等，也成就无嗔。通过宣说不应作喜悦等，成就「无贪」；同样，通过远离非梵行等，也成就无贪。而通过远离不与取等，则同时成就两者。通过“诸比丘，如来了知此……”等语，成就「无痴」。如此，以三不善根统摄，从其对立面，并由宣说不应作嗔恚等，三善根自然成就。其中，依三不善根，可以展开一切不善分：如三种恶行、染污、垢秽、不平等、不善想、不善思惟、非正法等。同样，依三善根，可以显示一切善分：如三种善行、清净、平等、善想、善思惟、慧、正法、定、解脱门、解脱等。这里也应了知四谛的联结。如何了知呢？贪，或者一切善与不善根，是「集谛」；由它们所生、作为它们依处和行境的「取蕴」是「苦谛」……依此类推，应当这样了知四谛的联结。这就是‘三聚理趣’的范围。

Āghātādīnaṃ akaraṇavacanena adosasiddhi, tathā pāṇātipātapharusavācāhi paṭivirativacanena. Ānandādīnaṃ akaraṇavacanena alobhasiddhi, tathā abrahmacariyato paṭivirativacanena. Adinnādānādīhi pana paṭivirativacanena ubhayasiddhi. ‘‘Tayidaṃ bhikkhave tathāgato pajānātī’’tiādinā amohasiddhi. Iti tīhi akusalamūlehi gahitehi tappaṭipakkhato, āghātādiakaraṇavacanena ca tīṇi kusalamūlāni siddhāniyeva honti. Tattha tīhi akusalamūlehi tividhaduccaritasaṃkilesamalavisamākusalasaññāvitakkāsaddhammādivasena sabbo akusalapakkho vitthāretabbo. Tathā tīhi kusalamūlehi tividhasucaritavodānasamakusalasaññāvitakkapaññāsaddhammasamādhi- vimokkhamukhavimokkhādivasena sabbo kusalapakkho vibhāvetabbo. Etthāpi ca saccayojanā veditabbā. Kathaṃ? Lobho sabbāni vā kusalākusalamūlāni samudayasaccaṃ, tehi pana nibbattā tesaṃ adhiṭṭhānagocarabhūtā upādānakkhandhā dukkhasaccantiādinā nayena saccayojanā veditabbāti ayaṃ tipukkhalassa nayassa bhūmi.

520「狮子游戏方式」的注释。

Sīhavikkīḷitanayavavaṇṇanā

472通过宣说不应作嗔恚与喜悦等，成就「念」。因为「念」是在有罪过和无罪过中，观察了过患与利益之后，舍断有罪过的，持守无罪过的而转起。同样，通过远离邪命等，成就「精进」。因为「精进」驱除了欲寻、嗔寻和害寻，而精进所成办的就是活命遍净戒。通过远离杀生等，也成就「念」。因为「念」就是在有罪过和无罪过中，观察了过患与利益之后，舍断有罪过的，持守无罪过的而转起。也正因如此，那个「念」也被描述为“现起为面向所缘的状态”。通过“诸比丘，如来了知此……”等语，成就「定」与「慧」。因为「慧」具有如实通达的作用，而定心的人则能如实了知。同样，通过“常、恒”等语，在无常中生起“常”的颠倒；通过“无病、超越死亡、纯粹乐者、于现法证得涅槃的我”等语，在苦中生起“乐”的颠倒；通过“具足五欲功德”等语，在不净中生起“净”的颠倒；又通过一切明示邪见的语句，在无我中生起“我”的颠倒。这样，在此处便确立了四种颠倒。从这四种颠倒的对立面来说，四念处也就自然确立了。在那里，应当用四种根性来说明那四种人。

Āghātānandanādīnaṃ akaraṇavacanena satisiddhi. Satiyā hi sāvajjānavajje, tattha ca ādīnavānisaṃse sallakkhetvā sāvajjaṃ pahāya anavajjaṃ samādāya vattatīti. Tathā micchājīvā paṭivirativacanena vīriyasiddhi. Vīriyena hi kāmabyāpādavihiṃsāvitakke vinodeti, vīriyasādhanañca ājīvapārisuddhisīlanti. Pāṇātipātādīhi paṭivirativacanena satisiddhi. Satiyā hi sāvajjānavajje, tattha ca ādīnavānisaṃse sallakkhetvā sāvajjaṃ pahāya anavajjaṃ samādāya vattati. Tathā hi sā ‘‘visayābhimukhabhāvapaccupaṭṭhānā’’ti ca vuccati. ‘‘Tayidaṃ bhikkhave tathāgato pajānātī’’tiādinā samādhipaññāsiddhi. Paññāya hi yathābhūtāvabodho, samāhito ca yathābhūtaṃ pajānātīti. Tathā ‘‘nicco dhuvo’’tiādinā anicce ‘‘nicca’’nti vipallāso, ‘‘arogo paraṃ maraṇā, ekantasukhī attā diṭṭhadhammanibbānappatto’’ti ca evamādīhi asukhe ‘‘sukha’’nti vipallāso, ‘‘pañcahi kāmaguṇehi samappito’’tiādinā asubhe ‘‘subha’’nti vipallāso, sabbeheva ca diṭṭhidīpakapadehi anattani ‘‘attā’’ti vipallāsoti evamettha cattāro vipallāsā siddhā honti, tesaṃ paṭipakkhato cattāri satipaṭṭhānāni siddhāneva honti. Tattha catūhi indriyehi cattāro puggalā niddisitabbā.

473如何说明呢？爱行者有两种：钝根和利根；见行者也是如此。他们当中，第一种人——爱行的钝根者——对于“不净为净”的颠倒见，以念力如实观察身体的自性之后，便进入正性决定。第二种人——爱行的利根者——对于“苦为乐”的颠倒见，通过“已生起的欲寻，他不容忍……”等文中所说的、名为精进防护的精进力，摧毁了那个颠倒。第三种人——见行的钝根者——对于“无常为常”的非如实执取，以止力，由于心得定的状态，如实通达诸行的刹那性。第四种人——见行的利根者——对于仅仅是由触法等法聚合而成、原本无我的事物，错误地执著为“我”的邪执，通过四种空作意，摧毁了那个邪执。在这里，通过这四种颠倒，可以归结由四漏、四暴流、四轭、四身系、四无去、四渴爱、四取、七识住、不遍知等所摄的一切不善分。同样，通过四念处，也可以归结由四种禅那、四种住、四种增上、能引乐法、四无量、四正勤、四神足等所摄的一切清净分。这就是狮子游戏理趣的范围。在这里也应该知道，以净想、乐想，或者以四种颠倒，作为集谛；以作为它们所依所缘的五取蕴，作为苦谛等等，以这样的方式来建立诸圣谛的连结。

Kathaṃ? Duvidho hi taṇhācarito mudindriyo ca tikkhindriyo cāti, tathā diṭṭhicarito. Tesu paṭhamo asubhe ‘‘subha’’nti vipallattadiṭṭhi satibalena yathābhūtaṃ kāyasabhāvaṃ sallakkhetvā sammattaniyāmaṃ okkamati. Dutiyo asukhe ‘‘sukha’’nti vipallattadiṭṭhi ‘‘uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāsetī’’tiādinā (ma. ni. 1.26; a. ni. 4.14; 6.58) vuttena vīriyasaṃvarasaṅkhātena vīriyabalena taṃ vipallāsaṃ vidhamati. Tatiyo anicce ‘‘nicca’’nti ayāthāvagāhī samathabalena samāhitabhāvato saṅkhārānaṃ khaṇikabhāvaṃ yathābhūtaṃ paṭivijjhati. Catuttho santatisamūhakiccārammaṇaghanavicittattā phassādidhammapuñjamatte anattani ‘‘attā’’ti micchābhinivesī catukoṭikasuññatāmanasikārena taṃ micchābhinivesaṃ viddhaṃseti. Catūhi cettha vipallāsehi caturāsavoghayogakāyaganthaagatitaṇhuppādupādānasattaviññāṇaṭṭhitiapariññādivasena sabbo akusalapakkho netabbo. Tathā catūhi satipaṭṭhānehi catubbidhajhānavihārādhiṭṭhānasukhabhāgiyadhammaappamaññāsammappadhānaiddhipādādivasena sabbo vodānapakkho netabboti ayaṃ sīhavikkīḷitassa nayassa bhūmi. Idhāpi subhasaññāsukhasaññāhi, catūhipi vā vipallāsehi samudayasaccaṃ , tesaṃ adhiṭṭhānārammaṇabhūtā pañcupādānakkhandhā dukkhasaccantiādinā saccayojanā veditabbā.

523方位观察与钩——两种理趣的解释

Disālocanaaṅkusanayadvayavaṇṇanā

474如此，由于三种义理趣的成就，两种言说理趣也就自然成就了。也就是说，对于那些作为义理趣之方位的诸法，对它们进行观察，就叫做「方位观察」；将它们引导归拢，就叫做「钩」——如此，五种理趣就都被运用起来了。

Iti tiṇṇaṃ atthanayānaṃ siddhiyā vohāranayadvayampi siddhameva hoti. Tathā hi atthanayadisābhūtadhammānaṃ samālocanaṃ disālocanaṃ, tesaṃ samānayanaṃ aṅkusoti niyuttā pañca nayā.

525五种理趣的解释结束。

Pañcavidhanayavaṇṇanā niṭṭhitā.

526教法发趣的解释

Sāsanapaṭṭhānavaṇṇanā

475在十六种经发趣中，这部经属于“染污随眠的有学分”，或者就只是“染污通达的有学分”。而在二十八种经发趣中，应该知道这部经被归类为：世间、出世间，七法增上，智、所知、见、修习，自说他说，应解释不应解释，善与不善，允许与不允许。

Idaṃ suttaṃ soḷasavidhe suttantapaṭṭhāne saṃkilesavāsanāsekkhabhāgiyaṃ, saṃkilesanibbedhāsekkhabhāgiyameva vā. Aṭṭhavīsatividhe pana suttantapaṭṭhāne lokiyalokuttaraṃ sattadhammādhiṭṭhānaṃ ñāṇañeyyadassanabhāvanaṃ sakavacanaparavacanaṃ vissajjanīyāvissajjanīyaṃ kusalākusalaṃ anuññātapaṭikkhittañcāti veditabbaṃ.

528作品理趣的解释结束。

Pakaraṇanayavaṇṇanā niṭṭhitā.

529《梵网经》的注释到此结束。

Brahmajālasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.