10. 苏跋经义注
1布咤婆楼经的注疏。
9. Poṭṭhapādasuttavaṇṇanā
2关于布咤婆楼游方者这篇故事的注疏。
Poṭṭhapādaparibbājakavatthuvaṇṇanā
406“如是我闻……舍卫城”这一段，就是《布咤婆楼经》。在这里，是对其中前所未见的词语进行解释。“在舍卫城，住于祇树给孤独园”，意思是：世尊依止舍卫城，居住在由给孤独居士在祇多王子的林园中所建造的那座寺院里。“布咤婆楼游方者”，是指名字叫布咤婆楼，他是一位隐士游方者。据说，他在家时是一位婆罗门大富豪，他看到感官欲乐中的过患后，舍弃了价值四十亿的财富而出家，后来成为了外道团体的导师。在那个地方，他们各自宣扬自己的教说，所以（那座园）被称为“论说教示堂”。据说在那个地方，像遮干提树、晡哆罗等婆罗门，以及尼干陀、裸形者、游方者等出家众都会聚集在一起，各自述说、讨论、阐明自己的教义，因此那座园被称为“论说教示堂”。又因为那座园被一排名叫丁度迦树（tindukācīra）的枣树（timbaru）所环绕，所以它又被称为“丁度迦树园”。然而，因为最初这里只有一座大厅，后来依靠那位有大福德的游方者，才建造了许多座大厅。因此，就以最初的那一座大厅来命名，称它为“独一堂”。另外，因为这座园林是波斯匿王的王后末利夫人的花园，花果繁茂，于是就把它算作一座游乐园，故称为“末利夫人园”。世尊就在那座论说教示堂、丁度迦树园、独一堂、末利夫人园之中。
406.Evaṃme suttaṃ…pe… sāvatthiyanti poṭṭhapādasuttaṃ. Tatrāyaṃ apubbapadavaṇṇanā. Sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāmeti sāvatthiṃ upanissāya yo jetassa kumārassa vane anāthapiṇḍikena gahapatinā ārāmo kārito, tattha viharati. Poṭṭhapādo paribbājakoti nāmena poṭṭhapādo nāma channaparibbājako. So kira gihikāle brāhmaṇamahāsālo kāmesuādīnavaṃ disvā cattālīsakoṭiparimāṇaṃ bhogakkhandhaṃ pahāya pabbajitvā titthiyānaṃ gaṇācariyo jāto. Samayaṃ pavadanti etthāti samayappavādako, tasmiṃ kira ṭhāne caṅkītārukkhapokkharasātippabhutayo brāhmaṇā nigaṇṭhaacelakaparibbājakādayo ca pabbajitā sannipatitvā attano attano samayaṃ vadanti kathenti dīpenti, tasmā so ārāmo samayappavādakoti vuccati. Sveva ca tindukācīrasaṅkhātāya timbarūrukkhapantiyā parikkhittattā tindukācīro. Yasmā panettha paṭhamaṃ ekāva sālā ahosi, pacchā mahāpuññaṃ paribbājakaṃ nissāya bahū sālā katā. Tasmā tameva ekaṃ sālaṃ upādāya laddhanāmavasena ekasālakoti vuccati. Mallikāya pana pasenadirañño deviyā uyyānabhūto so pupphaphalasampanno ārāmoti katvā mallikāya ārāmoti saṅkhyaṃ gato. Tasmiṃ samayappavādake tindukācīre ekasālake mallikāya ārāme.
2“居住”，是指为了安住舒适而住下来。有一天，世尊在后夜时分，展开他一切智的智慧之网观察世间时，看到了落入他智慧之网中的这位游方者。他进一步观察：“这布咤婆楼出现在我的智网里，将会发生什么事呢？”他看见：“今天我将前往那里，然后布咤婆楼会问我关于灭和从灭中出起的问题，我将以一切诸佛的智慧来验证，为他解说那‘灭与从灭中出起’这两者。然后，过几天后，他带着心意所向的弟子质多·象舍利弗来到我的跟前，我将为他们说法。说法结束时，布咤婆楼将会归依我，质多·象舍利弗将在我座下出家，并证得阿拉汉果。”于是，世尊在清晨整理好身体，穿上染色鲜艳的下裙，系好像闪电一样的腰带，将那件颜色如雨云、仿佛环绕着持轴山而立的大雨云般的粪扫衣，以偏袒右肩的方式披好，再把珍贵的石钵挂在左肩角，心里想：“我要进舍卫城去乞食。”然后就像狮子王从雪山山麓走出来一样，从寺院走了出来。为了说明这个意思，才有“那时，世尊……”等这样的话语。
Paṭivasatīti nivāsaphāsutāya vasati. Athekadivasaṃ bhagavā paccūsasamaye sabbaññutaññāṇaṃ pattharitvā lokaṃ pariggaṇhanto ñāṇajālassa antogataṃ paribbājakaṃ disvā – ‘‘ayaṃ poṭṭhapādo mayhaṃ ñāṇajāle paññāyati, kinnu kho bhavissatī’’ti upaparikkhanto addasa – ‘‘ahaṃ ajja tattha gamissāmi, atha maṃ poṭṭhapādo nirodhañca nirodhavuṭṭhānañca pucchissati, tassāhaṃ sabbabuddhānaṃ ñāṇena saṃsanditvā tadubhayaṃ kathessāmi, atha so katipāhaccayena cittaṃ hatthisāriputtaṃ gahetvā mama santikaṃ āgamissati, tesamahaṃ dhammaṃ desessāmi, desanāvasāne poṭṭhapādo maṃ saraṇaṃ gamissati, citto hatthisāriputto mama santike pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇissatī’’ti. Tato pātova sarīrapaṭijagganaṃ katvā surattadupaṭṭaṃ nivāsetvā vijjulatāsadisaṃ kāyabandhanaṃ bandhitvā yugandharapabbataṃ parikkhipitvā ṭhitamahāmeghaṃ viya meghavaṇṇaṃ paṃsukūlaṃ ekaṃsavaragataṃ katvā paccagghaṃ selamayapattaṃ vāmaaṃsakūṭe laggetvā sāvatthiṃ piṇḍāya pavisissāmīti sīho viya himavantapādā vihārā nikkhami. Imamatthaṃ sandhāya – ‘‘atha kho bhagavā’’tiādi vuttaṃ.
407“他起了这样的念头”，意思是他到了城门附近，随自己意乐观察太阳，发现时间还太早，于是生起了这个念头。“我何不……”，这看似一个表达疑惑的虚词，但佛陀们实际上并没有疑惑——然而，像“我将要做这件事，我将不做那件事；我将为这个人说法，我将不为那个人说法”这样的内心遍寻的前奏，是一切诸佛都会有的。因此他说“我何不……”，意思是“那么我……”。
407.Etadahosīti nagaradvārasamīpaṃ gantvā attano rucivasena sūriyaṃ oloketvā atippagabhāvameva disvā etaṃ ahosi. Yaṃnūnāhanti saṃsayaparidīpano viya nipāto, buddhānañca saṃsayo nāma natthi – ‘‘idaṃ karissāma, idaṃ na karissāma, imassa dhammaṃ desessāma, imassa na desessāmā’’ti evaṃ parivitakkapubbabhāgo panesa sabbabuddhānaṃ labbhati. Tenāha – ‘‘yaṃnūnāha’’nti, yadi panāhanti attho.
408“高声喧闹地”，意思是发出很大、很响亮的喧哗声。她（指那些游方者组成的集会）如此喧哗时，因为声音向上，所以称为“高”；因为向四处扩散，所以称为“大声音”，因此是“高音大音”。这是因为那些游方者清早起来，并没有像礼拜塔庙、礼拜菩提树、侍奉老师与亲教师，或者如理作意这类该做的事情。所以，他们清早起来，坐在热烘烘的太阳下，开始互相评论“这个人的手好看，那个人的脚好看”等人家的手脚，或者谈论男女奴仆等的美貌，又或者以其他贪着于欲乐、贪着于生存等事情为话题，然后逐渐聊起了诸如国王论等种种各式各样的无益畜生论。因此说：“高声喧闹地，以高音大音，说着种种的畜生论。”
408.Unnādiniyāti uccaṃ nadamānāya, evaṃ nadamānāya cassā uddhaṃ gamanavasena ucco, disāsu patthaṭavasena mahā saddoti uccāsaddamahāsaddāya, tesañhi paribbājakānaṃ pātova vuṭṭhāya kattabbaṃ nāma cetiyavattaṃ vā bodhivattaṃ vā ācariyupajjhāyavattaṃ vā yoniso manasikāro vā natthi. Tena te pātova vuṭṭhāya bālātape nisinnā – ‘‘imassa hattho sobhano, imassa pādo’’ti evaṃ aññamaññassa hatthapādādīni vā ārabbha, itthipurisadārakadārikādīnaṃ vaṇṇe vā, aññaṃ vā kāmassādabhavassādādivatthuṃ ārabbha kathaṃ samuṭṭhāpetvā anupubbena rājakathādianekavidhaṃ tiracchānakathaṃ kathenti. Tena vuttaṃ – ‘‘unnādiniyā uccāsaddamahāsaddāya anekavihitaṃ tiracchānakathaṃ kathentiyā’’ti.
5这时，布咤婆楼游方者看看那些游方者，心里想：“这些游方者彼此之间极度不尊重，而我们呢，自从沙门乔达摩出现后，就像日出时的萤火虫一样暗淡无光了，得到的利养和恭敬也衰落了。假如沙门乔达摩，或是乔达摩的弟子，或在家的护持者来到这个地方，那可就太令人难堪了，而团体的过失，总是会归结到团体的领头人身上。”他这么一边想着，一边四处张望，就看见了世尊。因此说：“布咤婆楼游方者看见了……便安静了下来。”
Tato poṭṭhapādo paribbājako te paribbājake oloketvā – ‘‘ime paribbājakā ativiya aññamaññaṃ agāravā, mayañca samaṇassa gotamassa pātubhāvato paṭṭhāya sūriyuggamane khajjopanakūpamā jātā, lābhasakkāropi no parihīno. Sace panimaṃ ṭhānaṃ samaṇo gotamo vā gotamassa sāvako vā gihī upaṭṭhāko vā tassa āgaccheyya , ativiya lajjanīyaṃ bhavissati, parisadoso kho pana parisajeṭṭhakasseva upari ārohatī’’ti itocito ca vilokento bhagavantaṃ addasa. Tena vuttaṃ – ‘‘addasā kho poṭṭhapādo paribbājako…pe… tuṇhī ahesu’’nti.
409在此，“他使他们安顿下来”意思是：他教导、告诫他们，并为他们遮掩过失。他使他们安顿下来，以便他们变得良好有序。正如一个人要进入人群中间时，会为了遮掩过失而整理下裳，整理上衣，拂去沾了灰尘的地方；同样地，为了遮掩他们的过失，他教导说：“诸位贤者请小声一点”，以便他们变得良好有序，就这样使他们安顿下来。这就是“他使他们安顿下来”的含义。“喜好少声”是指他希望安静，独自坐着，独自站着，不热衷于成群结队地混在一起。“他可能会想应当被拜访亲近”，意思是他可能会想世尊应该会到这里来。为什么他会期待世尊来拜访呢？因为他希望提升自己。据说，当佛陀或佛陀的弟子们来到游方者那里时，他们就会在自己的侍者面前抬高自己，把自己放在很高的位置上，说：“今天沙门乔达摩来我们这里了，舍利弗来了，他们可不是随便什么人都见的，你们看，我们多了不起！”他们也试图争取世尊的侍者。据说，他们看到世尊的侍者后，会这样说：“你们的导师乔达摩尊者和乔达摩的弟子们都到我们这里来，我们之间是和合的。而你们却连看都不愿看我们一眼，也不对我们尽应有的礼节，我们到底哪里得罪你们了？”于是，有些人就会想：“连佛陀们都去他们那里，我们又算什么呢？”从此以后，看到他们就不敢再怠慢了。“便安静了下来”，意思是他们围绕着布咤婆楼，不出声地坐下了。
409. Tattha saṇṭhapesīti sikkhāpesi, vajjamassā paṭicchādesi. Yathā susaṇṭhitā hoti, tathā naṃ ṭhapesi. Yathā nāma parisamajjhaṃ pavisanto puriso vajjapaṭicchādanatthaṃ nivāsanaṃ saṇṭhapeti, pārupanaṃ saṇṭhapeti, rajokiṇṇaṭṭhānaṃ puñchati; evamassā vajjapaṭicchādanatthaṃ – ‘‘appasaddā bhonto’’ti sikkhāpento yathā susaṇṭhitā hoti, tathā naṃ ṭhapesīti attho. Appasaddakāmoti appasaddaṃ icchati, eko nisīdati, eko tiṭṭhati, na gaṇasaṅgaṇikāya yāpeti. Upasaṅkamitabbaṃ maññeyyāti idhāgantabbaṃ maññeyya. Kasmā panesa bhagavato upasaṅkamanaṃ paccāsīsatīti? Attano vuddhiṃ patthayamāno. Paribbājakā kira buddhesu vā buddhasāvakesu vā attano santikaṃ āgatesu – ‘‘ajja amhākaṃ santikaṃ samaṇo gotamo āgato , sāriputto āgato, na kho pana te yassa vā tassa vā santikaṃ gacchanti, passatha amhākaṃ uttamabhāva’’nti attano upaṭṭhākānaṃ santike attānaṃ ukkhipanti, ucce ṭhāne ṭhapenti, bhagavatopi upaṭṭhāke gaṇhituṃ vāyamanti. Te kira bhagavato upaṭṭhāke disvā evaṃ vadanti – ‘‘tumhākaṃ satthā bhavaṃ gotamopi gotamasāvakāpi amhākaṃ santikaṃ āgacchanti, mayaṃ aññamaññaṃ samaggā. Tumhe pana amhe akkhīhipi passituṃ na icchatha, sāmīcikammaṃ na karotha, kiṃ vo amhehi aparaddha’’nti. Athekacce manussā – ‘‘buddhāpi etesaṃ santikaṃ gacchanti kiṃ amhāka’’nti tato paṭṭhāya te disvā nappamajjanti. Tuṇhī ahesunti poṭṭhapādaṃ parivāretvā nissaddā nisīdiṃsu.
410“善来，尊者”意思是：尊者，世尊的到来是善妙的；因为当世尊到来时我们有喜悦，离去时则有忧愁，他表达了这层意思。“长久啊，尊者”：为什么这样说？难道世尊以前也去过那里吗？没去过。然而，人们之间像“您去哪儿？”“您从哪里来？”“迷路了吗？”“久违了！”这些是亲切的言语，因此他这样说。这样说了之后，他并非傲慢地坐着，而是从座起身，向世尊相迎。因为见到世尊走近，不以座位邀请或不作礼敬的人是稀少的。为什么呢？由于出身高贵。这位游方者也展平自己的座位，以座邀请世尊说：“世尊请坐，此座已铺设。”“中断的话题”：是指你们从最初坐下直到我到来，这期间有什么话题中断了，由于我的到来而没能结束的话题，请告诉我，我把它讲完。这是世尊以一切知者的许可而许可。于是游方者表明：“这是无义无实的轮回所依之语，不配在您面前谈论。”便说：“让它搁置吧，尊者”等。
410.Svāgataṃ, bhanteti suṭṭhu āgamanaṃ, bhante, bhagavato; bhagavati hi no āgate ānando hoti, gate sokoti dīpeti. Cirassaṃ kho, bhanteti kasmā āha? Kiṃ bhagavā pubbepi tattha gatapubboti, na gatapubbo. Manussānaṃ pana – ‘‘kuhiṃ gacchantā, kuto āgatattha, kiṃ maggamūḷhattha, cirassaṃ āgatatthā’’ti evamādayo piyasamudācārā honti, tasmā evamāha. Evañca pana vatvā na mānathaddho hutvā nisīdi, uṭṭhāyāsanā bhagavato paccuggamanamakāsi. Bhagavantañhi upagataṃ disvā āsanena animantento vā apacitiṃ akaronto vā dullabho. Kasmā? Uccākulīnatāya. Ayampi paribbājako attano nisinnāsanaṃ papphoṭetvā bhagavantaṃ āsanena nimantento – ‘‘nisīdatu, bhante, bhagavā idamāsanaṃ paññatta’’nti āha. Antarākathā vippakatāti nisinnānaṃ vo ādito paṭṭhāya yāva mamāgamanaṃ, etasmiṃ antare kā nāma kathā vippakatā, mamāgamanapaccayā katamā kathā pariyantaṃ na gatā, vadatha, yāva naṃ pariyantaṃ netvā demīti sabbaññupavāraṇaṃ pavāresi. Atha paribbājako – ‘‘niratthakakathā esā nissārā vaṭṭasannissitā, na tumhākaṃ purato vattabbataṃ arahatī’’ti dīpento ‘‘tiṭṭhatesā , bhante’’tiādimāha.
10关于“增上想灭”的谈话的注释
Abhisaññānirodhakathāvaṇṇanā
411“让它搁置吧，尊者。”这是说：如果世尊愿意听，以后这个谈话不难再发生，但对我们来说，这段谈话并没有意义。我们因世尊的到来，将要请问其他有益的问题。接着他问：“先前那些，尊者……”等。其中，“好奇大厅”并不是指一座单独的大厅。而是指许多不同外道、沙门、婆罗门在那里进行种种议论的地方，因为很多人心里想着“这个人说了什么？那个人说了什么？”而生起好奇，所以称为“好奇大厅”。“在增上想灭上”——这里“abhi”只是一个前缀。“saññānirodhe”意指心的灭、刹那灭。意思是：关于这个的谈话生起了。以下是谈话生起的缘由：据说，每当世尊开示本生或者制定学处时，他的称誉之声遍及整个阎浮提。外道们听到后，想要模仿世尊，便说：“尊贵的乔达摩讲了过去的行为，难道我们不能也讲一些类似的吗？”于是他们讲述一段过去世的故事；或者说：“乔达摩制定了学处，难道我们不能也制定学处吗？”于是他们也给弟子制定某些学处。而那时，世尊坐在八众当中开示灭的谈话。外道们听到后，便聚集起来说：“听说尊贵的乔达摩讲了所谓的‘灭’，我们也来说灭。”因此才有“关于增上想灭的谈话生起了”这句话。
411.Tiṭṭhatesā, bhanteti sace bhagavā sotukāmo bhavissati, pacchāpesā kathā na dullabhā bhavissati, amhākaṃ panimāya kathāya attho natthi. Bhagavato panāgamanaṃ labhitvā mayaṃ aññadeva sukāraṇaṃ pucchāmāti dīpeti. Tato taṃ pucchanto – ‘‘purimāni, bhante’’tiādimāha. Tattha kotūhalasālāyanti kotūhalasālā nāma paccekasālā natthi. Yattha pana nānātitthiyā samaṇabrāhmaṇā nānāvidhaṃ kathaṃ pavattenti, sā bahūnaṃ – ‘‘ayaṃ kiṃ vadati, ayaṃ kiṃ vadatī’’ti kotūhaluppattiṭṭhānato kotūhalasālāti vuccati. Abhisaññānirodheti ettha abhīti upasaggamattaṃ. Saññānirodheti cittanirodhe, khaṇikanirodhe kathā uppannāti attho. Idaṃ pana tassā uppattikāraṇaṃ. Yadā kira bhagavā jātakaṃ vā katheti, sikkhāpadaṃ vā paññapeti tadā sakalajambudīpe bhagavato kittighoso pattharati, titthiyā taṃ sutvā – ‘‘bhavaṃ kira gotamo pubbacariyaṃ kathesi, mayaṃ kiṃ na sakkoma tādisaṃ kiñci kathetu’’nti bhagavato paṭibhāgakiriyaṃ karontā ekaṃ bhavantarasamayaṃ kathenti – ‘‘bhavaṃ gotamo sikkhāpadaṃ paññapesi, mayaṃ kiṃ na sakkoma paññapetu’’nti attano sāvakānaṃ kiñcideva sikkhāpadaṃ paññapenti. Tadā pana bhagavā aṭṭhavidhaparisamajjhe nisīditvā nirodhakathaṃ kathesi. Titthiyā taṃ sutvā – ‘‘bhavaṃ kira gotamo nirodhaṃ nāma kathesi, mayampi taṃ kathessāmā’’ti sannipatitvā kathayiṃsu. Tena vuttaṃ – ‘‘abhisaññānirodhe kathā udapādī’’ti.
9“在那里，有一些人”：指那些人中的一部分。其中，第一位是这样的人：他在外道的出家处出家，看到了心相续的过患，认为“无心状态是寂静的”，便修习无想定，从此处死后，在无想有情处安住了五百劫，然后又再生于此世间。对于他来说，当想生起以及灭去时，都看不见原因，因此他说：“是无因的、无缘的。”
Tatrekacceti tesu ekacce. Purimo cettha yvāyaṃ bāhire titthāyatane pabbajito cittappavattiyaṃ dosaṃ disvā acittakabhāvo santoti samāpattiṃ bhāvetvā ito cuto pañca kappasatāni asaññībhave ṭhatvā puna idha uppajjati. Tassa saññuppāde ca nirodhe ca hetuṃ apassanto – ahetū appaccayāti āha.
10第二位否定了他，执取鹿角苦行者的无想状态，而说：「走近了也远离了。」据说，鹿角苦行者是个折磨自己、行极严厉苦行、诸根极为调伏的人。由于他戒德的威力，帝释天的宫殿变得炽热。帝释天王想：“这位苦行者是不是在觊觎我的帝释位？”于是派了一位名叫阿蓝布萨的天女，命令说：“去破坏那苦行者的苦行，然后回来。”天女就去了那里。苦行者在第一天一见到她，就逃进草屋。第二天，他被爱欲盖所摧毁，抓住了她的手。一接触到天人的触感，他便失去知觉，经过三年才恢复了想。那位持这种见解的人，便以为“他经过了三年而从灭中出起”，于是如此说：「走近了也远离了。」
Dutiyo naṃ nisedhetvā migasiṅgatāpasassa asaññakabhāvaṃ gahetvā – ‘‘upetipi apetipī’’ti āha. Migasiṅgatāpaso kira attantapo ghoratapo paramadhitindriyo ahosi. Tassa sīlatejena sakkavimānaṃ uṇhaṃ ahosi. Sakko devarājā ‘‘sakkaṭṭhānaṃ nu kho tāpaso patthetī’’ti alambusaṃ nāma devakaññaṃ – ‘tāpasassa tapaṃ bhinditvā ehī’ti pesesi. Sā tattha gatā. Tāpaso paṭhamadivase taṃ disvāva palāyitvā paṇṇasālaṃ pāvisi. Dutiyadivase kāmacchandanīvaraṇena bhaggo taṃ hatthe aggahesi, so tena dibbaphassena phuṭṭho visaññī hutvā tiṇṇaṃ saṃvaccharānaṃ accayena saññaṃ paṭilabhi. Taṃ so diṭṭhigatiko – ‘‘tiṇṇaṃ saṃvaccharānaṃ accayena nirodhā vuṭṭhito’’ti maññamāno evamāha.
11第三位否定了他，针对阿闼婆咒术的运用，而说：「拉近了也推远了。」据说，阿闼婆咒术师运用阿闼婆咒，能把一个活人变得像被砍了头、像被斩了手、像死了一样展示出来。看到那人后来又恢复常态，这位持见者便以为“这个人是从灭中出来的人”，于是如此说：「拉近了也推远了。」
Tatiyo naṃ nisedhetvā āthabbaṇapayogaṃ sandhāya ‘‘upakaḍḍhantipi apakaḍḍhantipī’’ti āha. Āthabbaṇikā kira āthabbaṇaṃ payojetvā sattaṃ sīsacchinnaṃ viya hatthacchinnaṃ viya mataṃ viya ca katvā dassenti. Tassa puna pākatikabhāvaṃ disvā so diṭṭhigatiko – ‘‘nirodhā vuṭṭhito aya’’nti maññamāno evamāha.
12第四位否定了他，针对女药叉仆的迷醉睡眠，而说：「先生，确有天女们」等。据说，女药叉仆们整夜都在进行供养天神的表演，又跳舞又唱歌，到黎明时喝一杯酒，便倒头大睡，白天才起来。看到她们这种情形，这位持见者便以为“在熟睡时入于灭，在醒来时从灭中出起”，于是如此说：「先生，确有天女们。」
Catuttho naṃ nisedhetvā yakkhadāsīnaṃ madaniddaṃ sandhāya ‘‘santi hi bho devatā’’tiādimāha. Yakkhadāsiyo kira sabbarattiṃ devatūpahāraṃ kurumānā naccitvā gāyitvā aruṇodaye ekaṃ surāpātiṃ pivitvā parivattitvā supitvā divā vuṭṭhahanti. Taṃ disvā so diṭṭhigatiko – ‘‘suttakāle nirodhaṃ samāpannā, pabuddhakāle nirodhā vuṭṭhitā’’ti maññamāno evamāha.
13然而，这位布咤婆楼游行者本是聪明人。因此，他听了他们的谈话后，心中生起了追悔：“这些人的谈论就像山羊的蠢话一样。他们阐释了四种灭，然而真正的灭应当只有一个，不应当有多个。而且那唯一的一个，必定是某种其他的东西，除了遍知一切者之外，无人能知。如果世尊现在在这里，就会像点亮一千盏灯那样，清楚地指明‘这是灭，这不是灭’。”他如此忆念十力者。因此他说：“尊者，我……”等。其中，「啊！真的」是两个表示忆念的不变词。由此，他在忆念世尊时，心里起了这样的念头：“啊！真的世尊！啊！真的善逝！” 「谁对于这些」的意思是：在这些灭法上极其善巧、敏锐、灵巧的，正是世尊，他真的会解说吗？善逝真的会解说吗？这就是此处的大意。「惯知者」：由于常习而了知本性、自性，所以称为“惯知者”。「怎样呢」：这是游行者请求说：“世尊，我们不明白，诸位知道，请为我们开示。”接着，世尊宣说时，便道：「其中，布咤婆楼……」等。
Ayaṃ pana poṭṭhapādo paribbājako paṇḍitajātiko. Tenassa taṃ kathaṃ sutvā vippaṭisāro uppajji. ‘‘Imesaṃ kathā eḷamūgakathā viya cattāro hi nirodhe ete paññapenti, iminā ca nirodhena nāma ekena bhavitabbaṃ, na bahunā. Tenāpi ekena aññeneva bhavitabbaṃ, so pana aññena ñātuṃ na sakkā aññatra sabbaññunā. Sace bhagavā idha abhavissa ‘ayaṃ nirodho ayaṃ na nirodho’ti dīpasahassaṃ viya ujjāletvā ajjameva pākaṭaṃ akarissā’’ti dasabalaññeva anussari. Tasmā ‘‘tassa mayhaṃ bhante’’tiādimāha. Tattha aho nūnāti anussaraṇatthe nipātadvayaṃ, tena tassa bhagavantaṃ anussarantassa etadahosi ‘‘aho nūna bhagavā aho nūna sugato’’ti. Yo imesanti yo etesaṃ nirodhadhammānaṃ sukusalo nipuṇo cheko, so bhagavā aho nūna katheyya, sugato aho nūna katheyyāti ayamettha adhippāyo. Pakataññūti ciṇṇavasitāya pakatiṃ sabhāvaṃ jānātīti pakataññū. Kathaṃ nu khoti idaṃ paribbājako ‘‘mayaṃ bhagavā na jānāma, tumhe jānātha, kathetha no’’ti āyācanto vadati. Atha bhagavā kathento ‘‘tatra poṭṭhapādā’’tiādimāha.
17无因的想生起与灭的谈话注释
Ahetukasaññuppādanirodhakathāvaṇṇanā
412其中，「在那里」指的是在那些沙门、婆罗门当中。「从最初他们就错过了」是说他们第一步就弄错了，相当于才踏进屋子中央就绊倒了。「有因有缘」：这里「因」和「缘」都只是原因的名称，意思就是有原因的。为了说明那个原因，世尊说：「有一种学」。在这里，「有一种学，一种想生起」的意思是说，借着一种修学，某一类的想就生起来了。
412. Tattha tatrāti tesu samaṇabrāhmaṇesu. Āditova tesaṃ aparaddhanti tesaṃ ādimhiyeva viraddhaṃ, gharamajjheyeva pakkhalitāti dīpeti. Sahetū sappaccayāti ettha hetupi paccayopi kāraṇasseva nāmaṃ, sakāraṇāti attho. Taṃ pana kāraṇaṃ dassento ‘‘sikkhā ekā’’ti āha. Tattha sikkhā ekā saññā uppajjantīti sikkhāya ekaccā saññā jāyantīti attho.
413「哪一种学呢」是世尊说的，意思是「那一种学到底指什么呢？」，这是用想要详细解释的发问方式说出来的。接着，因为一共有三学——增上戒学、增上心学、增上慧学，所以世尊为了把它们显示出来，并阐明想是有因而生、有因而灭，就从佛陀出世开始，把整个法的次第铺排出来，说：「布咤婆楼，在此，如来出现于世间……」等等。这其中，增上戒学和增上心学这两种学，是以它们本来的样子出现；而第三学，则是在「布咤婆楼，这条导向苦灭的道，是我一向明确宣示的法」这句话里，透过正见和正思惟所含摄而出现的，应当这样了解。 「欲想」：它包含了五种欲贪，也包含了尚未生起的欲行。五种欲贪由不来者道彻底断除，而尚未生起的欲行，则在此处适用。因此，对于证得初禅的人，所谓「他的前一种欲想」，是因为他先前曾经生起过类似于欲想的缘故，所以可以称为「前一种欲想」；它会灭去，而还没有生起的就不再生起——这就是此处要表达的意思。
413.Kā ca sikkhāti bhagavā avocāti katamā ca sā sikkhāti bhagavā vitthāretukamyatāpucchāvasena avoca. Atha yasmā adhisīlasikkhā adhicittasikkhā adhipaññāsikkhāti tisso sikkhā honti. Tasmā tā dassento bhagavā saññāya sahetukaṃ uppādanirodhaṃ dīpetuṃ buddhuppādato pabhuti tantidhammaṃ ṭhapento ‘‘idha poṭṭhapāda, tathāgato loke’’tiādimāha. Tattha adhisīlasikkhā adhicittasikkhāti dve eva sikkhā sarūpena āgatā, tatiyā pana ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti kho poṭṭhapāda mayā ekaṃsiko dhammo desito’’ti ettha sammādiṭṭhisammāsaṅkappavasena pariyāpannattā āgatāti veditabbā. Kāmasaññāti pañcakāmaguṇikarāgopi asamuppannakāmacāropi . Tattha pañcakāmaguṇikarāgo anāgāmimaggena samugghātaṃ gacchati, asamuppannakāmacāro pana imasmiṃ ṭhāne vaṭṭati. Tasmā tassa yā purimā kāmasaññāti tassa paṭhamajjhānasamaṅgino yā pubbe uppannapubbāya kāmasaññāya sadisattā purimā kāmasaññāti vucceyya, sā nirujjhati, anuppannāva nuppajjatīti attho.
16「那时，他唯有远离所生喜乐的微细真实想」：在那个初禅的时刻，被称为远离所生喜乐的微细想是真实的、实在的，这是其含义。或者，由于舍弃了欲贪等粗重支而成为微细，且因是真实而成为真实的想，故为「微细真实想」；与远离所生的喜乐相应的微细真实想，即是「远离所生喜乐的微细真实想」；他具有这种想，故为「远离所生喜乐的微细真实想者」——这里应如此理解其义。此理适用于一切处。「如此亦是一种学」：在此，因为进入初禅、安住其中及出定时，他都在修学，故从应如此修学而言，称之为「学」。以这种称为「学」的初禅，如此生起一种远离所生喜乐的微细真实想，如此灭去一种欲想——这是其含义。「这是第一种学」：世尊说，这称为初禅的一种学。以此方法，一切处的含义应被了知。
Vivekajapītisukhasukhumasaccasaññīyeva tasmiṃ samaye hotīti tasmiṃ paṭhamajjhānasamaye vivekajapītisukhasaṅkhātā sukhumasaññā saccā hoti, bhūtā hotīti attho. Atha vā kāmacchandādioḷārikaṅgappahānavasena sukhumā ca sā bhūtatāya saccā ca saññāti sukhumasaccasaññā, vivekajehi pītisukhehi sampayuttā sukhumasaccasaññāti vivekajapītisukhasukhumasaccasaññā sā assa atthīti vivekajapītisukhasukhumasaccasaññīti evamettha attho daṭṭhabbo. Esa nayo sabbattha. Evampi sikkhāti ettha yasmā paṭhamajjhānaṃ samāpajjanto adhiṭṭhahanto, vuṭṭhahanto ca sikkhati, tasmā taṃ evaṃ sikkhitabbato sikkhāti vuccati. Tenapi sikkhāsaṅkhātena paṭhamajjhānena evaṃ ekā vivekajapītisukhasukhumasaccasaññā uppajjati. Evaṃ ekā kāmasaññā nirujjhatīti attho. Ayaṃ sikkhāti bhagavā avocāti ayaṃ paṭhamajjhānasaṅkhātā ekā sikkhāti, bhagavā āha. Etenupāyena sabbattha attho daṭṭhabbo.
17然而，以支分的方式观照第八等至，这只有诸佛才能做到，在声闻弟子当中，即使是像舍利弗那样的人也没有这种观照；声闻弟子只能以聚的方式观照。而这里出现的「想、想」这种表述，正是以支分的方式观照。因此，在显示了以无所有处为顶点的想之后，为了进一步指出那确实就是想的顶点，世尊说：「布咤婆楼，当……触及想的顶点。」
Yasmā pana aṭṭhamasamāpattiyā aṅgato sammasanaṃ buddhānaṃyeva hoti, sāvakesu sāriputtasadisānampi natthi, kalāpato sammasanaṃyeva pana sāvakānaṃ hoti, idañca ‘‘saññā saññā’’ti, evaṃ aṅgato sammasanaṃ uddhaṭaṃ. Tasmā ākiñcaññāyatanaparamaṃyeva saññaṃ dassetvā puna tadeva saññagganti dassetuṃ ‘‘yato kho poṭṭhapāda…pe… saññaggaṃ phusatī’’ti āha.
414414. 在此，「布咤婆楼，当一位比丘」：布咤婆楼，那名为比丘者。「在此，有己想」：在此教法中，他有己想；或者，这是另一种读法，意思是他具有自己初禅的想。「他从那里……又从那里」：那位比丘从初禅那里，到第二禅，又从那里到第三禅，如此，以每一种禅那的想，一次一次地有己想、有己想，而按次第触及想的顶点。「想的顶点」：是指无所有处。为什么呢？因为它是世间有功用、有造作的等至中最高的。因为站在无所有处等至中，可以进入非想非非想处，也可以进入灭尽定。因此，由于它是世间有功用、有造作的等至中的最顶，故被称为「想的顶点」；他触及、证得它，这是其含义。
414. Tattha yato kho poṭṭhapāda bhikkhūti yo nāma poṭṭhapāda bhikkhu. Idha sakasaññī hotīti idha sāsane sakasaññī hoti, ayameva vā pāṭho, attano paṭhamajjhānasaññāya saññavā hotīti attho. So tato amutra tato amutrāti so bhikkhu tato paṭhamajjhānato amutra dutiyajjhāne, tatopi amutra tatiyajjhāneti evaṃ tāya tāya jhānasaññāya sakasaññī sakasaññī hutvā anupubbena saññaggaṃ phusati. Saññagganti ākiñcaññāyatanaṃ vuccati. Kasmā? Lokiyānaṃ kiccakārakasamāpattīnaṃ aggattā. Ākiñcaññāyatanasamāpattiyañhi ṭhatvā nevasaññānāsaññāyatanampi nirodhampi samāpajjanti. Iti sā lokiyānaṃ kiccakārakasamāpattīnaṃ aggattā saññagganti vuccati, taṃ phusati pāpuṇātīti attho.
19现在，为了显示想受灭，世尊说了「当他住于想之顶时」等。在此，「ceteyya」（思惟）、「abhisaṅkhareyya」（行）这两个词：在进入禅那时，他「思惟」，意思是反复地造作；当他为了更高的等至而怀着喜爱、向往时，就称为「行」。「这些想应灭尽」：指这些无所有处的想应当灭去。「其它粗想应生起」：指其它粗的有分想应当生起。「他既不是思惟，也不是行」：在此，虽然他也确实在思惟，却如同没有思惟；也在行，却如同没有行。这位比丘从无所有处出定后，进入非想非非想处，并没有「我要住上那么一两个心识刹那」这样的转向；但是，他确实有着为了更高的灭尽定的转向。这个含义，应当用下面的「子宅」的譬喻来说明。
Idāni abhisaññānirodhaṃ dassetuṃ ‘‘tassa saññagge ṭhitassā’’tiādimāha. Tattha ceteyyaṃ, abhisaṅkhareyyanti padadvaye ca jhānaṃ samāpajjanto ceteti nāma, punappunaṃ kappetīti attho. Uparisamāpattiatthāya nikantiṃ kurumāno abhisaṅkharoti nāma. Imā ca me saññā nirujjheyyunti imā ākiñcaññāyatanasaññā nirujjheyyuṃ. Aññā ca oḷārikāti aññā ca oḷārikā bhavaṅgasaññā uppajjeyyuṃ. So na ceva ceteti na abhisaṅkharotīti ettha kāmaṃ cesa cetentova na ceteti, abhisaṅkharontova nābhisaṅkharoti. Imassa bhikkhuno ākiñcaññāyatanato vuṭṭhāya nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpajjitvā ‘‘ekaṃ dve cittavāre ṭhassāmī’’ti ābhogasamannāhāro natthi. Uparinirodhasamāpattatthāya eva pana ābhogasamannāhāro atthi, svāyamattho puttagharācikkhaṇena dīpetabbo.
20据说，有一位年轻比丘穿过父亲住宅的中间，来到后面儿子的住宅，拿了精美的食物回到食堂。长老问他：「这么可口的团食是从哪里带回来的？」他只说出了得到食物的那个家。而他经过父亲住宅中间这件事，心里根本没有去留意。在此，食堂应被视为无所有处等至，父亲的住宅应被视为非想非非想处等至，儿子的住宅应被视为灭尽定。如同站在食堂里，心里丝毫不想父亲的住宅，却只提及儿子的住宅；同样地，他从无所有处出定后，进入非想非非想处，完全不去想「我要住上一两个心识刹那」这「父亲的住宅」，而心念只为了更高的灭尽定而转向。正因为这样，他思惟而如同不思惟，行而如同不行。「那些想」：那些禅那的想灭尽了。「其它的」：其它粗的有分想也不再生起。「他触及灭」：如此修行的比丘，触及、获得、证得了想受灭。
Pitugharamajjhena kira gantvā pacchābhāge puttassa gharaṃ hoti, tato paṇītaṃ bhojanaṃ ādāya āsanasālaṃ āgataṃ daharaṃ thero – ‘‘manāpo piṇḍapāto kuto ābhato’’ti pucchi. So ‘‘asukassa gharato’’ti laddhagharameva ācikkhi. Yena panassa pitugharamajjhena gatopi āgatopi tattha ābhogopi natthi. Tattha āsanasālā viya ākiñcaññāyatanasamāpatti daṭṭhabbā, pitugehaṃ viya nevasaññānāsaññāyatanasamāpatti, puttagehaṃ viya nirodhasamāpatti, āsanasālāya ṭhatvā pitugharaṃ amanasikaritvā puttagharācikkhaṇaṃ viya ākiñcaññāyatanato vuṭṭhāya nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpajjitvā ‘‘ekaṃ dve cittavāre ṭhassāmī’’ti pitugharaṃ amanasikaritvāva uparinirodhasamāpattatthāya manasikāro, evamesa cetentova na ceteti, abhisaṅkharontova nābhisaṅkharoti. Tā ceva saññāti tā jhānasaññā nirujjhanti. Aññā cāti aññā ca oḷārikā bhavaṅgasaññā nuppajjanti. So nirodhaṃ phusatīti so evaṃ paṭipanno bhikkhu saññāvedayitanirodhaṃ phusati vindati paṭilabhati.
21「Anupubbābhisaññānirodhasampajānasamāpatti」这个词中，「abhi」只是一个前缀，「sampajāna」这个词是插在「nirodha」这个词中间来说的。不过，它真正的意思是「按次第而具有正知的想灭尽定」。在此，「sampajānasaññānirodhasamāpatti」特别是指：一个拥有正知的人所入的想灭尽定，或者说，一位智者比丘所入的想灭尽定，这是更确切的含义。
Anupubbābhisaññānirodhasampajānasamāpattinti ettha abhīti upasaggamattaṃ, sampajānapadaṃ nirodhapadena antarikaṃ katvā vuttaṃ. Anupaṭipāṭiyā sampajānasaññānirodhasamāpattīti ayaṃ panetthattho. Tatrāpi sampajānasaññānirodhasamāpattīti sampajānantassa ante saññā nirodhasamāpatti sampajānantassa vā paṇḍitassa bhikkhuno saññānirodhasamāpattīti ayaṃ visesattho.
22现在，应该在这里讲述灭尽定了。然而，关于这个定的一切方面，在《清净道论》中“慧修习的功德”那一部分已经详细说过了。所以，应该从那里所说的内容来理解它。
Idāni idha ṭhatvā nirodhasamāpattikathā kathetabbā. Sā panesā sabbākārena visuddhimagge paññābhāvanānisaṃsādhikāre kathitā, tasmā tattha kathitatova gahetabbā.
23世尊就这样为游方者布咤婆楼讲完了关于灭的论说后，接着为了让他承认在别处没有这样的说法，便问道：“你认为如何？”等等。游方者也承认道：“世尊，今天除了您的开示，我从未听闻过这样的论说”，在承认时他说了“不，尊者，没有这回事”，然后为了表示自己已恭敬地领受了世尊的论说，他又说：“确实是这样，尊者”等等。于是，世尊认可他说“你已善加领受”，便说：“正是如此，布咤婆楼”。
Evaṃ bhagavā poṭṭhapādassa paribbājakassa nirodhakathaṃ kathetvā – atha naṃ tādisāya kathāya aññattha abhāvaṃ paṭijānāpetuṃ ‘‘taṃ kiṃ maññasī’’tiādimāha. Paribbājakopi ‘‘bhagavā ajja tumhākaṃ kathaṃ ṭhapetvā na mayā evarūpā kathā sutapubbā’’ti paṭijānanto, ‘‘no hetaṃ bhante’’ti vatvā puna sakkaccaṃ bhagavato kathāya uggahitabhāvaṃ dassento ‘‘evaṃ kho ahaṃ bhante’’tiādimāha. Athassa bhagavā ‘‘suuggahitaṃ tayā’’ti anujānanto ‘‘evaṃ poṭṭhapādā’’ti āha.
415415. 接着，那位游方者心里想：“世尊说过‘无所有处是想之顶’。难道只有这个是想的顶点吗？还是在其余的等至中也有想的顶点呢？”为了询问这个意义，他便问道：“难道只有一个吗？”等等。世尊为他解答了。在这里，“puthū”的意思是“很多的”。“Yathā yathā kho, poṭṭhapāda, nirodhaṃ phusati”的意思是：他如何、以何种方式触及想灭，比如以地遍等，或以初禅等禅那。意思是这样的：假如他以地遍作为所依，一次进入地遍等至而触到了前一个想的灭去，这就有了一个想的顶点；如果他第二次、第三次，乃至百次、千次、十万次地进入，次次都触到前一个想的灭去，那么就会有十万个想的顶点。这个道理同样适用于其余的遍处。在禅那方面也是如此：假如以初禅为所依，一次触到前一个想的灭去，就有一个想的顶点；如果第二次、第三次，乃至百次、千次、十万次地触到，就会有十万个想的顶点。这个道理同样适用于其余的禅定等至。就像这样，从单次进入的角度看，或者从涵盖了一切具有认知特征的想的角度来归纳，只能说有一个想的顶点；但从一次又一次相续进入的角度看，则会有很多个想的顶点。
415. Atha paribbājako ‘‘bhagavatā ‘ākiñcaññāyatanaṃ saññagga’nti vuttaṃ. Etadeva nu kho saññaggaṃ, udāhu avasesasamāpattīsupi saññaggaṃ atthī’’ti cintetvā tamatthaṃ pucchanto ‘‘ekaññeva nu kho’’tiādimāha. Bhagavāpissa vissajjesi. Tattha puthūpīti bahūnipi. Yathā yathā kho, poṭṭhapāda, nirodhaṃphusatīti pathavīkasiṇādīsu yena yena kasiṇena, paṭhamajjhānādīnaṃ vā yena yena jhānena. Idaṃ vuttaṃ hoti – sace hi pathavīkasiṇena karaṇabhūtena pathavīkasiṇasamāpattiṃ ekavāraṃ samāpajjanto purimasaññānirodhaṃ phusati ekaṃ saññaggaṃ, atha dve vāre, tayo vāre, vārasataṃ, vārasahassaṃ, vārasatasahassaṃ vā samāpajjanto purimasaññānirodhaṃ phusati, satasahassaṃ, saññaggāni. Esa nayo sesakasiṇesu. Jhānesupi sace paṭhamajjhānena karaṇabhūtena ekavāraṃ purimasaññānirodhaṃ phusati ekaṃ saññaggaṃ. Atha dve vāre , tayo vāre, vārasataṃ, vārasahassaṃ, vārasatasahassaṃ vā purimasaññānirodhaṃ phusati, satasahassaṃ saññaggāni. Esa nayo sesajjhānasamāpattīsupi. Iti ekavāraṃ samāpajjanavasena vā sabbampi sañjānanalakkhaṇena saṅgahetvā vā ekaṃ saññaggaṃ hoti, aparāparaṃ samāpajjanavasena bahūni.
416416. “大德，是想吗？”游方者这样问，意思是在问：“进入灭尽定的比丘，是想先生起吗？”世尊解答说：“布咤婆楼，是想。”在这里，“想”是指禅那想。“智”是指观智。还有一种解释：“想”是指观想，“智”是指道智。又有另一种解释：“想”是指道想，“智”是指果智。但三藏大寺住者长老则说：
416.Saññā nu kho, bhanteti bhante nirodhasamāpajjanakassa bhikkhuno ‘‘saññā nu kho paṭhamaṃ uppajjatī’’ti pucchati. Tassa bhagavā ‘‘saññā kho, poṭṭhapādā’’ti byākāsi. Tattha saññāti jhānasaññā. Ñāṇanti vipassanāñāṇaṃ. Aparo nayo, saññāti vipassanā saññā. Ñāṇanti maggañāṇaṃ. Aparo nayo, saññāti maggasaññā. Ñāṇanti phalañāṇaṃ. Tipiṭakamahāsivatthero panāha –
26这些比丘们在说什么呢？布咤婆楼之前问过世尊关于灭的问题。现在，他问的是从灭尽定出定的事。他在问：“世尊，从灭尽定出定的人，是先有阿拉汉果的想生起呢？还是先有省察智生起？”世尊因为知道果想是先生起的，省察智是随后才生起的，所以才回答说：“布咤婆楼，是想。”在这里，“想生起”是指阿拉汉果想的生起。这之后，才会生起“这就是阿拉汉果”这样的省察智。“以此缘为我”这段经文的意思是：就因为这种果定的想作为条件，我的省察智才得以生起。
Kiṃ ime bhikkhū bhaṇanti, poṭṭhapādo heṭṭhā bhagavantaṃ nirodhaṃ pucchi. Idāni nirodhā vuṭṭhānaṃ pucchanto ‘‘bhagavā nirodhā vuṭṭhahantassa kiṃ paṭhamaṃ arahattaphalasaññā uppajjati, udāhu paccavekkhaṇañāṇa’’nti vadati. Athassa bhagavā yasmā phalasaññā paṭhamaṃ uppajjati, pacchā paccavekkhaṇañāṇaṃ . Tasmā ‘‘saññā kho poṭṭhapādā’’ti āha. Tattha saññuppādāti arahattaphalasaññāya uppādā, pacchā ‘‘idaṃ arahattaphala’’nti evaṃ paccavekkhaṇañāṇuppādo hoti. Idappaccayā kira meti phalasamādhisaññāpaccayā kira mayhaṃ paccavekkhaṇañāṇaṃ uppannanti.
31想有我论的解释
Saññāattakathāvaṇṇanā
417417. 就在这时候，那位游方者就像一头村里养的猪：就算人们用香水给它洗澡，用香料涂抹它，给它戴上花环，再把它放到高贵的睡床上，它也不会感到舒服，反而会飞快地跑到粪坑那里才觉得痛快。同样地，这位游方者虽然被世尊用那触及微细殊胜之相的教法所沐浴、涂香和装扮，并被安置在“灭尽论”这张高贵的睡床上，他却在这里找不到乐趣，而是抓住自己那好比粪坑一样的见解，只追着那个问题问：“尊者，想是人的我吗？”等等。于是，世尊想要先得到他的同意再来解答，便问道：“那你认为……”等等。接着，虽然他本来是个持有“无色之我”见解的人，但他心里盘算着：“世尊极善于说法，他可不要一开始就把我的见解给破掉了。”于是，他便护持着自己的主张，说：“是粗显的……”等等。接着，世尊为了指出他其中的过失，便说道：“因为你的粗显的……”等等。在这里，经文里的“如果那样”（evaṃ santaṃ）意思是“在那种情况下”。实际上，这是一个用受格形式来表达地格意义的语词。这个词在这里的意思也就是：“对于这样回头去认取那个我的你来说”。因为色、受、想、行这四种蕴的每一刹那都是一起生起、一起灭去的，所以不管哪种想生起，它自己当下就灭去了。不过，如果从前后相续的角度来说，才会表述为“一种想生起，另一种想灭去”。
417. Idāni paribbājako yathā nāma gāmasūkaro gandhodakena nhāpetvā gandhehi anulimpitvā mālādāmaṃ piḷandhitvā sirisayane āropitopi sukhaṃ na vindati, vegena gūthaṭṭhānameva gantvā sukhaṃ vindati. Evameva bhagavatā saṇhasukhumatilakkhaṇabbhāhatāya desanāya nhāpitavilittamaṇḍitopi nirodhakathāsirisayanaṃ āropitopi tattha sukhaṃ na vindanto gūthaṭṭhānasadisaṃ attano laddhiṃ gahetvā tameva pucchanto ‘‘saññā nu kho, bhante, purisassa attā’’tiādimāha. Athassānumatiṃ gahetvā byākātukāmo bhagavā – ‘‘kaṃ pana tva’’ntiādimāha. Tato so ‘‘arūpī attā’’ti evaṃ laddhiko samānopi ‘‘bhagavā desanāya sukusalo, so me āditova laddhiṃ mā viddhaṃsetū’’ti cintetvā attano laddhiṃ pariharanto ‘‘oḷārikaṃ kho’’tiādimāha. Athassa bhagavā tattha dosaṃ dassento ‘‘oḷāriko ca hi te’’tiādimāha . Tattha evaṃ santanti evaṃ sante. Bhummatthe hi etaṃ upayogavacanaṃ. Evaṃ santaṃ attānaṃ paccāgacchato tavāti ayaṃ vā ettha attho. Catunnaṃ khandhānaṃ ekuppādekanirodhattā kiñcāpi yā saññā uppajjati, sāva nirujjhati. Aparāparaṃ upādāya pana ‘‘aññā ca saññā uppajjanti, aññā ca saññā nirujjhantī’’ti vuttaṃ.
418-420现在，为了显示他其他的见解，他说了“尊者，我是意所成的……”等。在那里，当过失被指出后，正如一个精神错乱的人，只要他的想尚未稳定，就会抓住一个又抛开另一个；而在想稳定的时候，才说该说的话。同样地，他在抓住一个又抛开另一个之后，现在终于说出了自己的见解：“我是无色的……”等。在那里，由于他承认想的生灭，却认为我是恒常的，因此，为了同样指出他的过失，世尊说：“即使那样……”等。于是，那位游行者由于被邪见所制伏，虽然世尊在对他开示，他却不了知其中的差别，说道：“然而，尊者，这可以由我……”等。于是，世尊因为他即使看到了想的生灭，却仍然认为由想所构成的我（ātman）是恒常的，便说：“这很难了知啊……”等。
418-420. Idāni aññaṃ laddhiṃ dassento – ‘‘manomayaṃ kho ahaṃ, bhante’’tiādiṃ vatvā tatrāpi dose dinne yathā nāma ummattako yāvassa saññā nappatiṭṭhāti, tāva aññaṃ gahetvā aññaṃ vissajjeti, saññāpatiṭṭhānakāle pana vattabbameva vadati, evameva aññaṃ gahetvā aññaṃ vissajjetvā idāni attano laddhiṃyeva vadanto ‘‘arūpī kho’’tiādimāha. Tatrāpi yasmā so saññāya uppādanirodhaṃ icchati, attānaṃ pana sassataṃ maññati. Tasmā tathevassa dosaṃ dassento bhagavā ‘‘evaṃ santampī’’tiādimāha. Tato paribbājako micchādassanena abhibhūtattā bhagavatā vuccamānampi taṃ nānattaṃ ajānanto ‘‘sakkā panetaṃ, bhante, mayā’’tiādimāha. Athassa bhagavā yasmā so saññāya uppādanirodhaṃ passantopi saññāmayaṃ attānaṃ niccameva maññati. Tasmā ‘‘dujjānaṃ kho’’tiādimāha.
29此处简要的意义是：你有不同的见，不同的忍可，不同的喜好，你的见解是在另一个方向生起的；你所忍可和喜爱的，是另一回事；你的致力之处在别处；你是在另一条行道中相应精勤的；你的师承在别处，你在另一个学派中有师位。因此，你这具有不同见、不同忍可、不同喜好、不同致力、不同师承的人，“这很难了知”指的是这个意思。于是，游行者心想：“想或许就是人的我，又或者想是别的什么，我要问问它常、无常等的状态。”便又说：“然而，尊者，到底什么是……”等。
Tatthāyaṃ saṅkhepattho – tava aññā diṭṭhi, aññā khanti, aññā ruci, aññathāyeva te dassanaṃ pavattaṃ, aññadeva ca te khamati ceva ruccati ca, aññatra ca te āyogo, aññissāyeva paṭipattiyā yuttapayuttatā, aññattha ca te ācariyakaṃ, aññasmiṃ titthāyatane ācariyabhāvo. Tena tayā evaṃ aññadiṭṭhikena aññakhantikena aññarucikena aññatrāyogena aññatrācariyakena dujjānaṃ etanti. Atha paribbājako – ‘‘saññā vā purisassa attā hotu, aññā vā saññā, taṃ sassatādi bhāvamassa pucchissa’’nti puna ‘‘kiṃ pana bhante’’tiādimāha.
30其中，“世间”是指“自己”而说的。“布咤婆楼，这不具义利”，即布咤婆楼，这个恶见既不依止于此世与他世的义利，也不依止于自利与他利的义利。“不具法”，即不依止于九种出世间法。“非梵行之初步”，即对于名为三学的教法梵行，连初步也没有，连增上戒学也没有。“不导向厌离”，即不导向对轮回转的厌离。“不导向离贪”，即不导向对转的离贪。“不导向灭”，即不导向转的灭尽。“不导向寂止”，即不导向转的寂静止息。“不导向证智”，即不导向以现证遍知转。“不导向正觉”，即不导向为了觉了转。“不导向涅槃”，即不导向现证不死的大涅槃。
Tattha lokoti attānaṃ sandhāya vadati. Na hetaṃ poṭṭhapāda atthasañhitanti poṭṭhapāda etaṃ diṭṭhigataṃ na idhalokaparalokaatthanissitaṃ, na attatthaparatthanissitaṃ. Na dhammasaṃhitanti na navalokuttaradhammanissitaṃ. Nādibrahmacariyakanti sikkhattayasaṅkhātassa sāsanabrahmacariyakassa na ādimattaṃ, adhisīlasikkhāmattampi na hoti. Na nibbidāyāti saṃsāravaṭṭe nibbindanatthāya na saṃvattati. Navirāgāyāti vaṭṭavirāgatthāya na saṃvattati. Na nirodhāyāti vaṭṭassa nirodhakaraṇatthāya na saṃvattati. Na upasamāyāti vaṭṭassa vūpasamanatthāya na saṃvattati. Na abhiññāyāti vaṭṭābhijānanāya paccakkhakiriyāya na saṃvattati. Na sambodhāyāti vaṭṭasambujjhanatthāya na saṃvattati. Na nibbānāyāti amatamahānibbānassa paccakkhakiriyāya na saṃvattati.
31在“这是苦”等语句中，除了渴爱之外，三地所属的五蕴是“苦”；由于正是此苦的生起之因，有因缘的渴爱是“苦集”；两者都不再生起是“苦灭”；圣八支道是“导向苦灭之道”，这就是“由我所宣说”的意思。世尊这样宣说后，心想“这位游行者没有道的出现或果的现证，而我也到了乞食的时间”，便保持沉默。游行者察觉到了那个情况，似乎在提醒世尊离去的时间，便说“确实如此……”等。
Idaṃ dukkhantiādīsu taṇhaṃ ṭhapetvā tebhūmakā pañcakkhandhā dukkhanti, tasseva dukkhassa pabhāvanato sappaccayā taṇhā dukkhasamudayoti. Ubhinnaṃ appavatti dukkhanirodhoti, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo dukkhanirodhagāminī paṭipadāti mayā byākatanti attho. Evañca pana vatvā bhagavā ‘‘imassa paribbājakassa maggapātubhāvo vā phalasacchikiriyā vā natthi, mayhañca bhikkhācāravelā’’ti cintetvā tuṇhī ahosi. Paribbājakopi taṃ ākāraṃ ñatvā bhagavato gamanakālaṃ ārocento viya ‘‘evameta’’ntiādimāha.
421“言语之鞭的水”指的就是以言语作为刺棒。“他们以杵密集地击打”就是像用杵不间断地、密集地击打，意思是反复地从上方击打。“真实”即从自性上存在。“如实”即其同义词。“法住性”即安住于九种出世间法的自性。“法决定性”即出世间法的决定性。因为诸佛的言说不脱离四圣谛，所以它天然就是这样的。
421.Vācāsannitodakenāti vacanapatodena. Sañjhabbharimakaṃsūti sañjhabbharitaṃ nirantaraṃ phuṭṭhaṃ akaṃsu, upari vijjhiṃsūti vuttaṃ hoti. Bhūtanti sabhāvato vijjamānaṃ. Tacchaṃ, tathanti tasseva vevacanaṃ. Dhammaṭṭhitatanti navalokuttaradhammesu ṭhitasabhāvaṃ. Dhammaniyāmatanti lokuttaradhammaniyāmataṃ. Buddhānañhi catusaccavinimuttā kathā nāma natthi. Tasmā sā edisā hoti.
38质多象舍利弗与布咤婆楼事释
Cittahatthisāriputtapoṭṭhapādavatthuvaṇṇanā
422质多和哈提舍利弗：据说他是舍卫城一位驯象师的儿子，在世尊座下出家，学习了三藏，善于通达微细的义理差别，但由于过去所作恶业的力量，七次还俗成为在家人。据说在迦叶正自觉者的教法中，有两位朋友，彼此和睦，总在一起共同诵习。其中一人对出家生活感到不满足，心中生起了还俗的念头，便告知了另一人。另一人向他指出在家生活的过患与出家的利益，并劝诫他。他听后，便安住下来。后来有一天，当他再次生起这样的心念时，对同伴说：‘朋友，我生起这样的想法：“我要把我的钵与衣给你。”’那位同伴出于对钵与衣的贪求，反而向他说明在家生活的利益，讲述出家的过患。他听后，立刻对在家生活离了贪，只乐于出家。就这样，他当时因为对持戒比丘讲述了在家生活的利益，现在（这一生）还俗了六次，在第七次时才又出家。当大目犍连与摩诃俱絺罗长老在讨论阿毗达摩时，他屡屡插话。于是摩诃俱絺罗长老呵斥了他。他无法在大弟子的言说中立得住脚，便又还俗成为俗人。而这位布咤婆楼是他在家时的朋友。因此还俗后，过了两三天，他去到布咤婆楼那里。布咤婆楼见到他后说：‘伙计，你做了什么？你竟从如此尊贵导师的教法中退失，来吧，现在是你应该重新出家的时候。’便带他来到了世尊面前。所以疏中说‘质多和哈提舍利弗与游方者布咤婆楼’。
422.Citto ca hatthisāriputtoti so kira sāvatthiyaṃ hatthiācariyassa putto bhagavato santike pabbajitvā tīṇi piṭakāni uggahetvā sukhumesu atthantaresu kusalo ahosi, pubbe katapāpakammavasena pana sattavāre vibbhamitvā gihi jāto. Kassapasammāsambuddhassa kira sāsane dve sahāyakā ahesuṃ, aññamaññaṃ samaggā ekatova sajjhāyanti. Tesu eko anabhirato gihibhāve cittaṃ uppādetvā itarassa ārocesi. So gihibhāve ādīnavaṃ pabbajjāya ānisaṃsaṃ dassetvā taṃ ovadi. So taṃ sutvā abhiramitvā punekadivasaṃ tādise citte uppanne taṃ etadavoca ‘‘mayhaṃ āvuso evarūpaṃ cittaṃ uppajjati – ‘imāhaṃ pattacīvaraṃ tuyhaṃ dassāmī’ti’’. So pattacīvaralobhena tassa gihibhāve ānisaṃsaṃ dassetvā pabbajjāya ādīnavaṃ kathesi. Athassa taṃ sutvāva gihibhāvato cittaṃ virajjitvā pabbajjāyameva abhirami. Evamesa tadā sīlavantassa bhikkhuno gihibhāve ānisaṃsakathāya kathitattā idāni cha vāre vibbhamitvā sattame vāre pabbajito. Mahāmoggallānassa, mahākoṭṭhikattherassa ca abhidhammakathaṃ kathentānaṃ antarantarā kathaṃ opāteti. Atha naṃ mahākoṭṭhikatthero apasādeti. So mahāsāvakassa kathite patiṭṭhātuṃ asakkonto vibbhamitvā gihi jāto. Poṭṭhapādassa panāyaṃ gihisahāyako hoti. Tasmā vibbhamitvā dvīhatīhaccayena poṭṭhapādassa santikaṃ gato. Atha naṃ so disvā ‘‘samma kiṃ tayā kataṃ, evarūpassa nāma satthu sāsanā apasakkantosi, ehi pabbajituṃ idāni te vaṭṭatī’’ti taṃ gahetvā bhagavato santikaṃ agamāsi. Tena vuttaṃ ‘‘citto ca hatthisāriputto poṭṭhapādo ca paribbājako’’ti.
423「盲」指因为没有慧眼所以是盲的，由于缺乏慧眼，所以是无眼者。「你是他们中唯一有眼者」指仅凭能了知善说与恶说的慧眼而成为有眼者。「一向的」指一个部分、一个方面。「被施设」指被确立、被安立。「非一向的」指不是一个方面的，意思是并非仅仅从单一方面被说是常或无常。
423.Andhāti paññācakkhuno natthitāya andhā, tasseva abhāvena acakkhukā. Tvaṃyeva nesaṃ eko cakkhumāti subhāsitadubbhāsitajānanabhāvamattena paññācakkhunā cakkhumā. Ekaṃsikāti ekakoṭṭhāsā. Paññattāti ṭhapitā. Anekaṃsikāti na ekakoṭṭhāsā ekeneva koṭṭhāsena sassatāti vā asassatāti vā na vuttāti attho.
41一段法解说（Ekaṃsikadhammavaṇṇanā）
Ekaṃsikadhammavaṇṇanā
424-425「布咤婆楼！有……」这一句，世尊为什么说这个呢？是为了显示外道所施设的终极目标并不能导向涅槃。因为所有外道，就像世尊宣说无死的涅槃那样，也各自在自己的教法里，靠着世间顶之类的方式施设一个终极目标，可是那个终极目标并不是能导向的。就像被设立之后，却不能导向、不能前进，反而被智者破斥而退转回来。为了显示这一点，世尊才这样说。这里，「了知、看见纯一乐的世界」是指：了知「东方有一个纯一乐的世界」，或者「西方等某方有这样一个世界」，抱持着这样的认知、这样的见解而安住。「在那个世界里，人们曾经见过人的身体形状等等」。「无神变之作」就是没有神变、缺少回转遮止，也就是「不能导向」的意思。
424-425.Santi poṭṭhapādāti idaṃ bhagavā kasmā ārabhi? Bāhirakehi paññāpitaniṭṭhāya aniyyānikabhāvadassanatthaṃ. Sabbe hi titthiyā yathā bhagavā amataṃ nibbānaṃ, evaṃ attano attano samaye lokathupikādivasena niṭṭhaṃ paññapenti, sā ca na niyyānikā. Yathā paññattā hutvā na niyyāti na gacchati, aññadatthu paṇḍitehi paṭikkhittā nivattati, taṃ dassetuṃ bhagavā evamāha. Tattha ekantasukhaṃ lokaṃ jānaṃ passanti puratthimāya disāya ekantasukho loko pacchimādīnaṃ vā aññatarāyāti evaṃ jānantā evaṃ passantā viharatha. Diṭṭhapubbāni kho tasmiṃ loke manussānaṃ sarīrasaṇṭhānādīnīti. Appāṭihīrakatanti appāṭihīrakataṃ paṭiharaṇavirahitaṃ, aniyyānikanti vuttaṃ hoti.
426-427「国中第一美女」：指在一个地方，与其他女人相比，在容貌、体态、风情、装扮等各方面都无与伦比的女人。
426-427.Janapadakalyāṇīti janapade aññāhi itthīhi vaṇṇasaṇṭhānavilāsākappādīhi asadisā.
44三种有身解说（Tayoattapaṭilābhavaṇṇanā）
Tayoattapaṭilābhavaṇṇanā
428这样，世尊显示了他人设立的终极目标并不能导向之后，为了显示自己设立的终极目标是能导向的，便说：「布咤婆楼！确实有这三种我的施设……」等等。其中，「有身」就是指获得有身，也就是获得了某个生存状态。在这里，世尊用三种有身来显示三种有。用粗大有身，显示了从无间地狱开始，直到他化自在天为止的欲有。用意生有身，显示了从初禅地开始，直到阿迦腻咤梵天界为止的色有。用无色有身，显示了从空无边处梵天界开始，直到非想非非想处梵天界为止的无色有。称为杂染法的是十二种不善心的生起。称为净化的法则是止与观。
428. Evaṃ bhagavā paresaṃ niṭṭhāya aniyyānikattaṃ dassetvā attano niṭṭhāya niyyānikabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘tayo kho me poṭṭhapādā’’tiādimāha. Tattha attapaṭilābhoti attabhāvapaṭilābho, ettha ca bhagavā tīhi attabhāvapaṭilābhehi tayo bhave dassesi. Oḷārikattabhāvapaṭilābhena avīcito paṭṭhāya paranimmitavasavattipariyosānaṃ kāmabhavaṃ dassesi. Manomayaattabhāvapaṭilābhena paṭhamajjhānabhūmito paṭṭhāya akaniṭṭhabrahmalokapariyosānaṃ rūpabhavaṃ dassesi. Arūpaattabhāvapaṭilābhena ākāsānañcāyatanabrahmalokato paṭṭhāya nevasaññānāsaññāyatanabrahmalokapariyosānaṃ arūpabhavaṃ dassesi. Saṃkilesikā dhammā nāma dvādasa akusalacittuppādā. Vodāniyā dhammā nāma samathavipassanā.
429「慧圆满与广大性」：就是道慧与果慧的圆满以及广大。「欢悦」指刚生起的喜悦。「喜」指强有力的满足。到底在说什么呢？当我们说「亲自证知、作证后具足而住」时，意思就是当他这样安住时，会有那种欢悦、喜、身行的宁静、念的善住、最上智与乐住的生起。在所有的安住方式中，只有这种安住才真正有资格被称为「乐」——即「寂静、最极甘甜」。在其中，初禅可以体验到欢悦等六法；二禅当中，被称为微弱之喜的欢悦停止，其余五法可体验到；三禅当中，喜停止，其余四法可体验到；四禅的情况也是一样。在这四种禅那当中，《清净经》说的是纯粹观而以基础禅那为说；《清净经》说的是观与四道一起；《十上经》说的是第四禅果定；而在这部《布咤婆楼经》里，则是把欢悦当作喜的同义词，从而说的是名为第二禅果定的状态，应当这样理解。
429.Paññāpāripūriṃvepullattanti maggapaññāphalapaññānaṃ pāripūriñceva vipulabhāvañca. Pāmujjanti taruṇapīti. Pītīti balavatuṭṭhi. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yaṃ avocumha ‘‘sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihiratī’’ti, tattha tassa evaṃ viharato taṃ pāmojjañceva bhavissati, pīti ca nāmakāyapassaddhi ca sati ca sūpaṭṭhitā uttamañāṇañca sukho ca vihāro. Sabbavihāresu ca ayameva vihāro ‘‘sukho’’ti vattuṃ yutto ‘‘upasanto paramamadhuro’’ti. Tattha paṭhamajjhāne pāmojjādayo chapi dhammā labbhanti, dutiyajjhāne dubbalapītisaṅkhātaṃ pāmojjaṃ nivattati, sesā pañca labbhanti. Tatiye pīti nivattati, sesā cattāro labbhanti. Tathā catutthe. Imesu catūsu jhānesu sampasādanasutte suddhavipassanā pādakajjhānameva kathitaṃ. Pāsādikasutte catūhi maggehi saddhiṃ vipassanā kathitā. Dasuttarasutte catutthajjhānikaphalasamāpatti kathitā. Imasmiṃ poṭṭhapādasutte pāmojjaṃ pītivevacanameva katvā dutiyajjhānikaphalasamāpattināma kathitāti veditabbā.
432-437“这或者”（Ayaṃ vā soti）里的“或者”（vā）一词，是阐明、说明的意思。“这”是指──我们这样阐明、说明之后来回答。意思是说：我们不会像其他人那样，当被问到“你们感知到一个纯一乐的自我吗？”时回答“不”，我们不那样说。“具神变之作”（sappāṭihīrakataṃ）就是具有神变，也就是“能导向”的意思。“成为虚妄”就是变成空无，意思是那个时刻他不存在。“成为真实”就是实有，意思是那个时刻他是真实的。然而，这里的质多，由于自己没有一切知智，在讲述了三种有身之后，没办法放下“所谓有身只是施设而已”这个见解，反而直接把“有身”当成了真实的存在。于是，世尊为了显示：在这当中，色等诸法才是真实的法，而“有身”只不过是个名称，当有那样那样的色等法存在时，就产生了这样的言说，便顺势抓住质多的话题，想用名称施设的方式来点醒他，于是说道：“质多！在什么样的时候……”等等。
432-437.Ayaṃ vā soti ettha vā saddo vibhāvanattho hoti. Ayaṃ soti evaṃ vibhāvetvā pakāsetvā byākareyyāma. Yathāpare ‘‘ekantasukhaṃ attānaṃ sañjānāthā’’ti puṭṭhā ‘‘no’’ti vadanti, na evaṃ vadāmāti attho. Sappāṭihīrakatanti sappāṭiharaṇaṃ, niyyānikanti attho. Mogho hotīti tuccho hoti, natthi so tasmiṃ samayeti adhippāyo. Sacco hotīti bhūto hoti, sveva tasmiṃ samaye sacco hotīti attho. Ettha panāyaṃ citto attano asabbaññutāya tayo attapaṭilābhe kathetvā attapaṭilābho nāma paññattimattaṃ etanti uddharituṃ nāsakkhi, attapaṭilābho tveva niyyātesi. Athassa bhagavā rūpādayo cettha dhammā, attapaṭilābhoti pana nāmamattametaṃ, tesu tesu rūpādīsu sati evarūpā vohārā hontīti dassetukāmo tasseva kathaṃ gahetvā nāmapaññattivasena niyyātanatthaṃ ‘‘yasmiṃ citta samaye’’tiādimāha.
438如此说后，为了用反问来调伏他，世尊又说：“质多！如果他们这样问你……”等等。这里，“过去我所拥有的有身，那确实就是我的有身，在那个时候它是真实的，而未来的虚妄，现在的虚妄”──这句话首先显示出这样的义理：因为那些过去法现在已经不存在，只剩下“曾经有”这样的归类，所以那个我所拥有的有身，也只有在那个时刻是真实的。而因为在那个时刻，未来法和现在法都不存在，所以在那个时刻才说“未来的虚妄，现在的虚妄”。这样，从义理上看，他承认了有身仅仅是个名称。未来和现在的情况，也是同样的道理。
438. Evañca pana vatvā paṭipucchitvā vinayanatthaṃ puna ‘‘sace taṃ, citta, evaṃ puccheyyu’’ntiādimāha . Tattha yo me ahosi atīto attapaṭilābho , sveva me attapaṭilābho, tasmiṃ samaye sacco ahosi, mogho anāgato mogho paccuppannoti ettha tāva imamatthaṃ dasseti – yasmā ye te atītā dhammā, te etarahi natthi, ahesunti pana saṅkhyaṃ gatā, tasmā sopi me attapaṭilābho tasmiṃyeva samaye sacco ahosi. Anāgatapaccuppannānaṃ pana dhammānaṃ tadā abhāvā tasmiṃ samaye ‘‘mogho anāgato, mogho paccuppanno’’ti, evaṃ atthato nāmamattameva attapaṭilābhaṃ paṭijānāti. Anāgatapaccuppannesupi eseva nayo.
439-443接着，世尊为了把质多的回答和自己的回答对应起来，说了“正是这样，质多……”这番话，然后又用譬喻来阐明这个道理，说：“质多，就像从母牛有牛乳……”等等。这里简要的意思是：就像从母牛产生牛乳，从牛乳等又产生酪等等。在牛乳存在的那个时候，它不会被称为酪，也不会被归入“生酥”等任何名称的计数、语言、名字或言说里。为什么？因为要依那些东西才能成立“酪”等名称的那些法，当时并不存在。那个时候，只有“牛乳”本身才被计入计数。为什么？因为要依那些东西才能成立“牛乳”这个计数、语言、名字和言说的那些法，当时是存在的。这个道理在任何情况下都一样。“质多，这些”——也就是粗重的自体、意所成的自体、无色的自体——“质多，这些只是「世间的共称」，仅仅是世间共同认定的名称罢了，只是大家共同的认可而已。同样地，这些也只是「世间的言说」罢了，只是「语道」罢了，只是「言说」罢了，只是「名字和概念施设」罢了。”世尊这样先讲了三种自体之后，现在指出这一切都只是言说上的安立。为什么呢？因为从「究竟义」上来说，根本就没有所谓“众生”，这个世间是空虚无实的。
439-443. Atha bhagavā tassa byākaraṇena saddhiṃ attano byākaraṇaṃ saṃsandituṃ ‘‘evameva kho cittā’’tiādīni vatvā puna opammato tamatthaṃ sādhento ‘‘seyyathāpi citta gavā khīra’’ntiādimāha. Tatrāyaṃ saṅkhepattho, yathā gavā khīraṃ, khīrādīhi ca dadhiādīni bhavanti, tattha yasmiṃ samaye khīraṃ hoti, na tasmiṃ samaye dadhīti vā navanītādīsu vā aññataranti saṅkhyaṃ niruttiṃ nāmaṃ vohāraṃ gacchati. Kasmā? Ye dhamme upādāya dadhītiādi vohārā honti, tesaṃ abhāvā. Atha kho khīraṃ tveva tasmiṃ samaye saṅkhyaṃ gacchati. Kasmā? Ye dhamme upādāya khīranti saṅkhyā nirutti nāmaṃ vohāro hoti, tesaṃ bhāvāti. Esa nayo sabbattha. Imā kho cittāti oḷāriko attapaṭilābho iti ca manomayo attapaṭilābho iti ca arūpo attapaṭilābho iti ca imā kho citta lokasamaññā loke samaññāmattakāni samanujānanamattakāni etāni. Tathā lokaniruttimattakāni vacanapathamattakāni vohāramattakāni nāmapaṇṇattimattakāni etānīti. Evaṃ bhagavā heṭṭhā tayo attapaṭilābhe kathetvā idāni sabbametaṃ vohāramattakanti vadati. Kasmā? Yasmā paramatthato satto nāma natthi, suñño tuccho esa loko.
42不过，诸佛有两种说法：「共称说法」和「究竟义说法」。其中，像“众生、人、天、梵天”这类说法，就叫「共称说法」。而像“无常、苦、无我、蕴、界、处、念处、正勤”这类说法，就叫「究竟义说法」。对于那种只要听到依共称说法讲的“众生”、“人”、“天”或“梵天”，就能理解、通晓、出离、并获得阿拉汉果之胜利的众生，世尊一开始就直接对他讲“众生”、“人”、“天”或“梵天”。对于那种只要听到依究竟义说法讲的“无常”或“苦”等其中之一，就能理解、通晓、出离、并获得阿拉汉果之胜利的众生，世尊一开始就直接对他讲“无常”或“苦”等其中之一。同样，对于必须靠共称说法才能觉悟的众生，他不会先讲究竟义说法；而是先用共称说法让他明白，之后才讲究竟义说法。对于必须靠究竟义说法才能觉悟的众生，他也不会先讲共称说法；而是先用究竟义说法让他明白，之后才讲共称说法。不过，按照通常的情况，如果一上来就讲究竟义说法，说法会显得生涩干枯，所以诸佛通常是先讲共称说法，然后再讲究竟义说法。而且，在讲共称说法的时候，他们也完全是讲真实、讲实相、不虚假地讲。在讲究竟义说法的时候，他们也一样是讲真实、讲实相、不虚假地讲。
Buddhānaṃ pana dve kathā sammutikathā ca paramatthakathā ca. Tattha ‘‘satto poso devo brahmā’’tiādikā ‘‘sammutikathā’’ nāma. ‘‘Aniccaṃ dukkhamanattā khandhā dhātuyo āyatanāni satipaṭṭhānā sammappadhānā’’tiādikā paramatthakathā nāma. Tattha yo sammutidesanāya ‘‘satto’’ti vā ‘‘poso’’ti vā ‘‘devo’’ti vā ‘‘brahmā’’ti vā vutte vijānituṃ paṭivijjhituṃ niyyātuṃ arahattajayaggāhaṃ gahetuṃ sakkoti, tassa bhagavā āditova ‘‘satto’’ti vā ‘‘poso’’ti vā ‘‘devo’’ti vā ‘‘brahmā’’ti vā katheti, yo paramatthadesanāya ‘‘anicca’’nti vā ‘‘dukkha’’nti vātiādīsu aññataraṃ sutvā vijānituṃ paṭivijjhituṃ niyyātuṃ arahattajayaggāhaṃ gahetuṃ sakkoti, tassa ‘‘anicca’’nti vā ‘‘dukkha’’nti vātiādīsu aññatarameva katheti. Tathā sammutikathāya bujjhanakasattassāpi na paṭhamaṃ paramatthakathaṃ katheti. Sammutikathāya pana bodhetvā pacchā paramatthakathaṃ katheti. Paramatthakathāya bujjhanakasattassāpi na paṭhamaṃ sammutikathaṃ katheti. Paramatthakathāya pana bodhetvā pacchā sammutikathaṃ katheti. Pakatiyā pana paṭhamameva paramatthakathaṃ kathentassa desanā lūkhākārā hoti, tasmā buddhā paṭhamaṃ sammutikathaṃ kathetvā pacchā paramatthakathaṃ kathenti. Sammutikathaṃ kathentāpi saccameva sabhāvameva amusāva kathenti. Paramatthakathaṃ kathentāpi saccameva sabhāvameva amusāva kathenti.
43正自觉者，是说法者中最殊胜的，他宣说了两种谛：
Duve saccāni akkhāsi, sambuddho vadataṃ varo;
44即「世俗谛」与「胜义谛」，第三种谛是不存在的。
Sammutiṃ paramatthañca, tatiyaṃ nūpalabbhati.
45约定俗成的话语是真实，是世间共同认可的根据；
Saṅketavacanaṃ saccaṃ, lokasammutikāraṇaṃ;
46胜义的话语也是真实，是诸法真实「相」的表达。
Paramatthavacanaṃ saccaṃ, dhammānaṃ bhūtalakkhaṇanti.
47如来用那些世间共称、世间语言来说法，却不执取。意思就是，如来以那些世间共称、世间语言，因为完全没有渴爱、慢、见的执取，所以是以不执取的方式在说法。世尊把话题一转，就以阿拉汉果作为整篇开示的顶点来结束了。其余各处的意思，都很浅显明白。
Yāhi tathāgato voharati aparāmasanti yāhi lokasamaññāhi lokaniruttīhi tathāgato taṇhāmānadiṭṭhiparāmāsānaṃ abhāvā aparāmasanto voharatīti desanaṃ vinivaṭṭetvā arahattanikūṭena niṭṭhāpesi. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.
56以上出自《善吉祥光》长部注疏。
Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ
57《布咤婆楼经》的注释到此结束。
Poṭṭhapādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.