词根读本华美释
1《界论庄严》
Dhātupāṭha vilāsiniyā
2礼敬彼世尊、阿拉汉、正自觉者
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa
1
1.
2正自觉者如同太阳,施予正觉与悲悯;
Sammāsambuddha sūriyo yo sambodho dayo dito;
3犹如莲花出污泥而不染,我礼敬那位觉者。
Jagu paṅkaja saṅghāte bodhayī paṇamāmi taṃ.
2
2.
5他现起正法之光,化世间黑暗为智慧。
Saddhammabhānu yo lokā lokaṃ katvāna dhī tamaṃ;
6圣者所善现的摧破烦恼者,我恭敬礼敬。
Dhaṃsayī muninā sammā pātubhūto namāmi taṃ.
3
3.
8戒香遍满的佛陀,是正法之大弘扬者;
Silagandhasamākiṇṇo buddho saddhammahāya yo;
9他护持三宝之焰,我恭敬礼敬于他。
Saṅghatoyaruho pāṇa lī tosesi namāmi taṃ-
4
4.
11礼敬了我的老师之后,我住于名为莲华苑之处。
Natvā mama garuṃvāsi padumārāma nāmakaṃ;
12依止巴利语,于持法教导精勤不懈。
Pāḷiṃ nissāya kassā haṃ dhātupāṭhavilāsini-
5
5.
14此著述者,乐于佛陀来临之正法。
Imañhi ganthakaraṇaṃ satthāgamanaye rato;
15此庄严之村,由贤善者所营造,适宜诸善士居住。
Mūkalaṃgamu saṅkhāte gāme sajjanakārite-
6
6.
17他安住于名为净洁庄严的精舍之中。
Suvisuddhārāmanāma vihāramhi nivāsako;
18在那里的精勤长老,知足感恩,行持寂静。
Tasmiṃ padhāna thero si kataññū santavutti yo-
7
7.
20这位名为具德庄严的长老,于长老传承深心好乐。
Guṇālaṅkāranāmo so thero theranvaye rato;
21谓:“一位友人,心怀谄曲,前来向我乞求。”
Yāci maṃ abhigantvāna mitto me vaṅkamānaso.
8
8.
23“当我在世间成就佛陀时,那时,我即是教导。”
Buddho hessaṃ yadā loke niddeso haṃ tadā iti;
24“我将生起大我慢,届时谁能诘责?谁能摧灭?”
Pāpuṇissa mahaṅkāraṃ ko vādo pani hantare-
25若无增起之缘,诸有转起则依地界等为基。
Appaccayo paro hoti bhūvādi gaṇato sati;
26清净造者,于作之解说中,依止一切界。
Suddhakattu kirayākhyāne sabbadhātuka nissitaṃ-
27与作者相应时,即住于主要之勤修中。
Payutto kattunā yoge ṭhito yevā ppadhāniye;
28此言旨在阐明教法中的灯明之句——依这一句,法的光明能引导众生。
Kirayaṃ sādheti etassa dīpakaṃ sāsane padaṃ-
29此处大多采用具格的说法,以此来彰显语句的构造,故称之为“照显经义之语”。
Karaṇa vacanaṃyeva yebhuyyena padissati;
30这是就动词的使动用法之处而作的开示。
Ākhyāte kāritaṭṭhānaṃ sandhāya kathitaṃ idaṃ;
31并非仅以名目为作因,而是觉悟者令得觉悟的义趣,诸如‘觉者’等教导。
Na nāme kārataṭṭhānaṃ bodhetā itiādikaṃ-
32‘即便让狗去吃’等语句,是比喻随所闻而行。
Sunakhehipi khādāpenti iccādini padānitu;
33觉者善巧地拿来之后照亮,使修行成就光明。
Āharitvāna dīpeyya payoga kusalo budho-yī.
34真理以简略的终结之语而宣说;
Kathito sacca saṅkhepe paccanta vacanena ve;
35声音之间因缘相续,故而意涵得以明示;
Bhuyyate iti saddassa sambandho bhāvadīpano-
36在释义教典中,色即是变坏、变易。
Niddesapāḷiyaṃ rūpaṃ vihoti vihavīyati;
37如是,依于所见,自说之言坚固不动。
Iti dassanatovāpi paccattavacanaṃ thiraṃ-
38正如牟尼于《胜幡经》中如实所说。
Tathā dhajaggasuttante muninā hacca bhāsite;
39它必将断除,此于圣典的明示中亦可得见。
So pahīyissati iti pāḷidassanatopica-
40以波罗蜜之威德,犹如大仙离身而去;
Pāramitānu bhāvena mahesīnaṃva dehato;
41并非如梵语等言语,纯是人为造作所成——
Sanni nipphādanā neva sakkaṭādi vaco viya-
42唯是各自亲证,如人亲见之境,方为真实。
Paccatta dassaneneva purisattaya yojanaṃ;
43单数词亦然,复数词亦无别;
Ekavacanikañcāpi bahuvacanikampica;
44应如此知:若非宽容他人语义及其他释意,
Kātabba miti no khantī parassapadaādike-
45巴利语中,被动使役词极难辨识;
Bhāve kirayāpadaṃ nāma pāḷiyā atiduddasaṃ;
46因此,至此我已将取义的方法宣说完毕。
Tasmā taggahaṇūpāyo vutto ettāvatā mayā-yī.
47那涉及三时、三人称的动词,即是随三时变化、依人称转别的言词;
Yaṃ tikālaṃ tipurisaṃ kirayāvāci tikārakaṃ;
48它具有主动态特征与双数形式,这便称为“三时用语”。
Attiliṅgaṃ dvivacanaṃ ta dākhyātanti vuccati-yī.
49譬如大海波涛,起伏变幻;
Ākhyāta sāgara matha jjatani taraṅgaṃ,
50元素与水的变化现象,随时间的流逝而迁变。
Dhātujjalaṃ vikaraṇa gama kālamīnaṃ;
51斩断相续的系缚,渡过分别的彼岸。
Lopā nubandha raya mattha vibhāgatīraṃ,
52智者与具慧者,以种种智慧为舟,渡越彼岸。
Dhīrā taranti kavino puthu buddhi nāvā-yī.
53眼,即目、能导、眼根、视器、见、观见。
Cakkhakkhī nayanaṃ nettaṃ locanaṃ diṭṭhi dassanaṃ;
54'观看'、'眼'、'睫毛',皆称为'睫毛'。
Pekkhanaṃ acchi pamhantu pakhumanti pavuccati-yi.
55从本国出家,前往他乡异域。
‘‘Pabbājito sakā raṭṭhā, aññaṃ janapadaṃ gato,
56应建广大库藏,以抵御恶语。
Mahantaṃ koṭṭhaṃ kayirātha, duruttānaṃ nivetave’’-
57此法古老无等,非如今日所生。
Porāṇa metaṃ atula netaṃ ajjatanāmiva,
58沉默者遭人诽谤,多言者也遭诽谤;
Nindanti tuṇhi māsīnaṃ nindanti bahubhāṇinaṃ;
59言语有节制者也遭诽谤,世间无有不受诽谤之人。
Mitabhāṇinampi nindanti natthi loke anindito-
60犹如边城,内外悉皆防护,
Nagaraṃ yathā paccantaṃ ‘‘guttaṃ’’ santarabāhiyaṃ,
61你们应当这样防护自己,切莫错过时机。
Evaṃ ‘gopetha’ attānaṃ, khaṇe ve mā upaccagā-
62那流淌毒液的可鄙之物,我岂可为活命而吞咽——
Dhiratthu taṃ visavantaṃ, yamahaṃ jīvita kāraṇā,
63我宁可舍弃已吞下的秽恶,死去于我胜过偷生。
Vantaṃ pacchā vamissāmi, mataṃ me jivitaṃ varaṃ-
64人常被劫夺,唯在其所能忍之时;
Viluppateva puriso, yāvassa upakappati,
65当他人来劫夺时,被劫者复又劫夺。
Yadā caññe vilumpantī, so vilutto vilumpatī-
66不放逸为不死道,放逸为死路;不放逸者得不死,放逸者犹如已死。
‘‘Appamādo amatapadaṃ, pamādo maccuno padaṃ,
67(此句为第67句续承,故合入上段译文)
Appamattā na mīyanti, ye pamattā yathāmatā’’.
1
1.
69名为智净的提沙,是大僧团的导师,
Ñāṇavimala tissākhyo, yo mahāsaṅgha nāyako,
70此处以灯芯与灯火说明缘起:灯芯在灯火中被点燃,灯火也因灯芯得以成就。
Marammavaṃsaṃ ādoca, dīpe saṇṭhāpayī idha-
2
2.
72他是世尊的上首弟子,通晓巴利与义注。
Tassa padhāna sissosi, pāḷi yaṭṭhakathā vidū,
73这位公认的持法者,犹如大僧伽之主,善护其法。
Dhammadhāra samaññāto, yo mahā saṅghasāmiko-
3
3.
75他是世尊的首席弟子,为法中导师,通达善巧。
Yo tassa mukhyasiṃssā si, dhamme sattheva kovido,
76智喜大长老,犹如从沉睡中醒来,心意豁然明朗。
Ñāṇānanda mahāthero, khe mā viya supākaṭo-
4
4.
78名为净妙义的提舍,是传法之宗主、卓越的吟诵诗人,善能将教义辗转传诵。
Vimalasāra tissākhyo, mahāsaṃsādhipo kavi,
79此人是他的第二弟子,精通教法。
Sissosi dutiyo tassa, pariyatti visārado-
5
5.
81我的阿阇梨名为波阇马喇摩,是长老中的至尊贵者。
Padumārāma nāmo me, ācero therapuṅgavo,
82他是其第三弟子,敬重学处,具足戒慎。
Tatiyo tassa sisso si sikkhāgārava saññuto-
6
6.
84僧中领袖,清净无垢,称名“精要”之长老象王。
Saṅghādhipoca vimala, sārākhyo therakuñjaro,
85两位闻名于莲华园的大长老,
Padumārāma vikhyāta, mahāthero cime duve-
7
7.
87持法大僧团的首席,在尊长近前。
Dhammādhāra mahāsaṅgha, sāminoca upantike,
88从智喜大长老近处,亲自摄受领纳——
Ñāṇānanda mahāthera, ssantikeva samuggahuṃ-
8
8.
90其中,莲花园大长老亦曾对我如是说:
Tesu kho padumārāma mahāthero avaṃ mamaṃ,
91他于声明学、巴利圣典及注疏中勤学——
Sikkhayi sadda sattheca, pāḷiyaṭṭhakathāsu ca-
9
9.
93他辞世之后,对韵律、语法等种种学问的详尽阐述,
Tasmiṃ divaṅgate pacchā, chando vyākaraṇādikaṃ,
94净明相长老,亲临座前领受其教——
Vimalasāra mahāthera, ssantikeca samuggahiṃ-
10
10.
96莲花园的那位智慧大长老,
Tassa kho padumārāma mahātherassa dhīmato,
97由弟子‘知灯’长老所著的《论说指南》——
Sissena ñāṇatilaka therena saṃsasāminā-
11
11.
99世尊入般涅槃后,于二万零四百年,
Buddhassa parinibbāṇa vīsahasse catussate,
100在七十余年时,于殊胜之月、怡人时节,
Sa sattatyādhike vasse jeṭṭhamāse manorame-
12
12.
102于黑半月的第八日,此《心智净化论》得以成办。
Aṭṭhamiyaṃ kāḷapakkhe, katāyaṃ matisūdanī,
103为阐明界之理趣,而有此《界论》之注释——
Dhātupāṭhattha bodhāya dhātupāṭha vilāsinī-
13
13.
105其最初之刊行,题名为“品德光饰”,
Ādi muddāpanaṃ assā, guṇālaṅkāra nāmino,
106由我所亲近、属我所有的苦行者,随后奉献。
Onojitaṃ, mamāyattaṃ tatopari tapassino-
14
14.
108我的弟子名为古那难陀,出生于乌那库鲁瓦村。
Sisso mayhaṃ gunānando unākuruva gāmajo,
109师长是我从最初便依止的人,是寻求诸结缚处的根源。
Mamu patthamhito āsi, gaṇṭhiṭṭhānesanādito;
15
15.
111我的父亲是巴斯提亚王,乃一凡夫。
Bastyaṃ samaññako rājā, macco mama pitā ahu,
112我的母亲温柔贤淑,亦是统领军队的女将。
Ontīnyā vī sanāmā me mātā senāpatānyanu–
16
16.
114既是师长,亦是引导者,犹如我的父亲与母亲。
Ācerā ceva pācerā, janako jananīva me,
115愿一切天人与外道,皆证涅槃。
Devā cetyaṅgino sabbe, nenapappontu nibbutinti-
118《界论庄严》完毕。
Dhātupāṭhavilāsiniyā samāptayi.