智者论
1礼敬彼世尊、阿拉汉、正自觉者
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa
2大珍贵教诫
Mahārahanīti
3智者论
Paṇḍitakathā
1
1.
2我乃释迦之大阿拉汉,
Mahāraharahaṃ sakya,
3牟尼,灭尽诸盖与渴爱;
Muniṃ nīvaraṇā taṇhā;
4已得解脱,清净善见;
Muttaṃ muttaṃ sudassanaṃ,
5礼敬无上菩提之圣者。
Vande bodhivaraṃ varaṃ.
2
2.
7以牟尼中最胜之牟尼,
Muninā munināgena,
8已断诸恶出家,已于退转中得胜利;
Duṭṭhapabbajjitā jitā;
9正如次第地,非正法……
Yathā yathāasaddhamma-
10往昔、古道等,
Puraṇā puraṇādayo.
3
3.
12亦如如来教敕,
Tathā tathāgatovādā,
13随顺世间理趣;
Nugate lokanītiyaṃ;
14由智者依其先后次第而作,
Katayogena vidūnā,
15为能成就最胜利益的教诫。
Jeyyovānattha kārino.
4
4.
17律仪乃此处众生之核心要义,
Nitīdha jantunaṃ sāro,
18是朋友、师长、父母所依循的导引。
Mittācariyāca pītarā;
19有德者正是善慧明达的典范。
Nītimā subuddhi byatto,
20多闻者由此得以洞见真实义利。
Sutavā atthadassimā.
5
5.
22诗人将其化作黄金般的诗篇,
Kaviheraññakā katvā,
23经义即是教法的黄金;
Suttattaṃ satthakañcanaṃ;
24以雷鸣般的诗偈等为庄严。
Gajjapajjādyālaṅkāraṃ,
25在此营造令人欢喜的庄严。
Karontīdha manorammaṃ.
6
6.
27已于明净智者宣说;
Vutyaṃ visadañāṇassa,
28义虽已知,却未能通达其上。
Ñāto atthotarassa na;
29犹如未蒙天光之镜,
Surappabhāya ādāso,
30月影亦难显现,
Chāyaṃ disse na mākare.
7
7.
32纵有极大光明,
Mahātejopi tejoyaṃ,
33犹如湿泥和泥之所为,
Mattikaṃ namudukaṃkaro;
34水使泥变得柔软,
Āpo āpeti mudukaṃ,
35善语与严厉之言亦复如是。
Sādhuvācāca kakkhaḷaṃ.
8
8.
37以柔和战胜敌人
Mudunāva ripuṃ jeti,
38以柔和战胜凶猛
Mudunā jeti dāruṇaṃ;
39用温和温顺的方法毁坏一切不应许的事物,
Nosiddhaṃ mudunā kiñci,
40以温和柔顺便能得胜。
Yatvato mudunā jaye.
9
9.
42世间的檀香,是清凉的;
Candanaṃ sītalaṃ loke,
43犹如月光一般清凉。
Tato candaṃva sītalaṃ;
44檀香与月光俱是清凉,
Candanacandasītamhā,
45其言语真实而善妙。
Vākyaṃ sādhusubhāsitaṃ.
10
10.
47简短明了的话语,
Pattakalloditaṃ appaṃ,
48若所言为善说,
Vākyaṃ subhāsitaṃ bhave;
49即使饥饿之人仅得粗劣之食,
Khudditassa kadannaṃpi,
50此经亦具甘美之味。
Suttaṃ sāduraso siyā.
11
11.
52纵使师长言辞繁复,
Satthakāpi bahūvācā,
53若多言却令人不敬重;
Nādarā bahubhāṇino;
54懈怠、不精进者,
Sopakāramudāsīnaṃ,
55难道未曾见过那河中之水?
Nanudiṭṭhaṃ nadījalaṃ.
12
12.
57轮回之树,蔓延无际;
Saṃsāravisarukkhassa ,
58其中唯得二种不死之果。
Dvayamevāmataṃphalaṃ;
59善语当取其精髓
Subhāsitassasārādo,
60与贤者共聚,其味甘美
Sādhūhirasamāgamo.
13
13.
62石伞沉重,
Pāsāṇachattaṃ garukaṃ,
63其次是向天人所作的宣告;
Tato devānacikkhanā;
64其次是对长老的教诫,
Tato vuḍḍhānamovādo,
65其次便是佛陀的教法。
Tato buddhassa sāsanaṃ;
14
14.
67于世间,如秤杆般轻安,
Tulaṃ sallahukaṃ loke,
68其后便为不稳定者;
Tato capalajātiko;
69此后则为受教之人。
Tatonovādiko tato,
70便是精勤于法者。
Yati dhammepamādako.
15
15.
72生命今日疾速流逝,
Aha gacchati hāyantī,
73众生寿命随之消散;
Sattānamidha jīvitaṃ;
74因此,切勿懈怠放逸,
Tasmāhi māpamattatvaṃ,
75应当行于佛陀的教法。
Gacchantu jinasāsane.
16
16.
77为贤者所称叹,
Paṇḍitassa pasaṃsāya,
78由仗势欺人的愚者所授予;
Daṇḍobālena dīyate;
79贤者唯由贤者所称扬,
Paṇḍito paṇḍiteneva,
80恰如真金被赞叹,光彩闪耀。
Vaṇṇitova suvaṇṇito.
17
17.
82百人之中出英雄,
Satesu jāyate sūro,
83千人之中出贤者;
Sahassesuca paṇḍito;
84曾在十万人中这般说过:
Vuttā satasahassesu,
85施主总是焕然而生。
Dātā bhavativā navā.
18
18.
87王权与智慧,
Bhūpattaṃca paṇḍitattañca,
88任何时候,皆无可比拟。
Nevatulyaṃ kadācipi;
89于本国中受崇敬的国王,
Sadesepūjito rājā,
90佛陀则于一切处普受礼敬。
Buddho sabbatthapūjito.
19
19.
92对具能力者而言,何有重担?
Kvātibhāro samatthānaṃ,
93何为对作恶者的行为?
Kiṃdūro byavahārinaṃ;
94何为对有智者的行为?
Kovideso savijjānaṃ,
95何为对亲爱者的行为?
Koparo piyavādinaṃ.
20
20.
97他们岂非正如我们所言,
Nanu te yevasantā no,
98大海广袤,不为波动所动?
Sāgarā nakulācalā;
99那些于纤毫礼仪也谨守不失者,
Appampi mariyādaṃ ye,
100面对之际能舍弃执着。
Saṃvaṭṭevi jahantino.
21
21.
102那越出常轨的种种,
Palayetītamariyādā ,
103众生如同广大的汪洋;
Bhavantikira sāgarā;
104知节制的礼敬,是善法。
Mariyādātikaṃ sādhu,
105他们甚至不愿逃遁。
Naicchanti palayepi.
22
22.
107善人长寿,乃一切众生之福因。
Sataṃ dīghāyukaṃ sabba,
108众生安乐之因;
Sattānaṃ sukhakāraṇaṃ;
109一切虚妄之灭除,
Asataṃpana sabbesaṃ,
110无疑即是苦之因。
Dukkhahetu nasaṃsayo.
23
23.
112当殊胜的善人存在时,
Pāmokkhe sujane sante,
113一切众生皆是善人。
Sabbepi sujanā janā;
114当精要之香生起时,
Jātekasmiṃsāragandhe,
115一切树木,皆由香气所成。
Sabbe gandhamayā dumā.
24
24.
117若仅凭一己之力,
Attanā yadi ekena,
118谦卑顺从于大众;
Vinatena mahājanā;
119一切皆归于律,
Vinayaṃ yanti sabbepi,
120哪位智者能将其摧破?
Ko taṃ nāseyya paṇḍito.
25
25.
122身体所具的诸种功德,
Sarīrassa guṇānañca,
123从远方渐次衰减;
Dūramaccanta mantaraṃ;
124色身刹那崩散,
Sarīraṃ khaṇaviddhaṃsi,
125诸德依缘安立。
Kappantiṭṭhāyino guṇā.
26
26.
127若以常与无常相杂,
Yadi niccamaniccena,
128洁净与染污相随;
Nimalaṃ malavāhinā;
129若有人能以身得此,
Yo so kāyena labhetha,
130世间所得,何足为贵?
Kiṃnaladdhaṃ bhave nukiṃ.
27
27.
132这是殊胜法义的出离。
Dhammatthakāmamokkhānaṃ,
133是生命圆满的因缘。
Pāṇaṃ saṃsiddhikāraṇaṃ;
134若使其灭,便同毁坏;
Tannighātā kinnahataṃ,
135若加守护,则如护持;
Rakkhanā kinnarakkhitaṃ.
28
28.
137自己是人的亲眷;
Attā bandhu manussassa,
138众生自身即是其敌;
Ripu attāva jantunaṃ;
139亲属由自身所决定;
Attāva niyato ñāti,
140敌人亦由自身所决定。
Attāva niyato ripu.
29
29.
142依自身的舍离,
Attanoparicāgena,
143守护所皈依处;
Yaṃsitamanurakkhanaṃ;
144唯有诸善士能行此事,
Karonti sajjanāyeva,
145这不被智者所认可。
Na taṃ nītimatā mataṃ.
30
30.
147草、土地与水,
Tiṇāni bhūmirudakaṃ,
148第四为言辞通达;
Catutthī vākyasuṭṭhutā;
149此诸物遍及百家宅内,
Etāni hi sataṃgehe,
150从未曾有过片刻间断。
Nochindante kadācipi.
31
31.
152纵有饮水者,仍居下位,
Ambuṃ pivantino najjo,
153树为食果者结果;
Rukkho khādatino phalaṃ;
154云不为自己而降甘霖;
Megho kvacipi no sassaṃ,
155善士之财为利他。
Paratthāya sataṃdhanaṃ.
32
32.
157若以粗恶语对待正念者,
Sataṃ pharusavācāhi,
158其心不因此扭曲变异;
Nayāti vikatiṃ mano;
159犹如三叉火炬不能(在水中点燃),
Tiṇukkāhi nasakkāva,
160犹如欲令大海之水干涸
Tāpetuṃ sāgare jalaṃ.
33
33.
162证得广大之心
Sampatyaṃ mahattaṃceto,
163则成莲华之柔嫩
Bhavatyuppalakomalaṃ;
164大石已崩解碎裂,
Vippatyañca mahāsele,
165集结巨石者,其性粗涩严酷。
Silāsaṅghādakakkaso.
34
34.
167趣入宏大之义,
Atthaṃ mahantamāpajja,
168此即是明之圆满成就;
Vijjaṃ sampattimevaca;
169若以慢心与顽固而行者,
Careyyāmānathaddhoyo,
170他即被称为智者。
Paṇḍito so pavuccati.
35
35.
172于不可得者,不作希求;
Nālabbhamabhipatthenti ,
173纵有所失,亦无忧戚;
Naṭṭhampi nacasocare;
174于诸灾患,亦不迷惘。
Vippatyañca namuyhanti,
175正因你已是智者。
Yenarā teva paṇḍito.
36
36.
177于关键之处,立于稳固之地,
Gaṇṭhiṭṭhāne ekapade,
178智者不应心生轻慢。
Nātimaññeyya paṇḍito;
179犹如风中灯火,
Kiṃ akko veḷupabbhāro,
180又似大海波光。
Timahādīpabhānudo.
37
37.
182于功德与过失之中,
Guṇadosesumekena,
183没有任何被摒弃者;
Natthi koci vivajjito;
184犹如细微无华的莲花,
Sukhumālassa padumassa,
185不被芦苇等粗硬之物所伤。
Naḷā bhavati kakkasā.
38
38.
187诸大导师,
Sumahantāni satthāni,
188多闻持法者,
Dhārayanto bahussutā;
189断除疑惑者。
Chettāro saṃsayānantu,
190因贪与痴而灭尽。
Kilante lobhamohatā.
39
39.
192见有过失者亦有功德,
Dosampi saguṇe disvā,
193遂称扬其功德而说;
Guṇavādī vadantino;
194即使在世间存在的事物中,
Na loko vijjamānampi,
195也没有人将月上的影斑视为缺陷。
Cande passati lañchanaṃ.
40
40.
197应当以善巧而听闻。
Nipuṇe sutameseyya,
198反复思惟所闻之义
Vicinitvā sutatthiko;
199饭食应充分煮熟
Bhattaṃ hukkhaliyaṃ pakkaṃ,
200器皿也当如此
Bhājanaṃpi tathā bhave.
41
41.
202美德令信使自惭形秽,
Guṇā kubbanti dūtattaṃ,
203纵使远居他方之士;
Dūrepi vasataṃ sataṃ;
204荻草香气随风飘散,
Ketake gandha ghāsāya,
205蜜蜂自行飞去。
Gacchanti bhamarā sayaṃ.
42
42.
207智者具足多闻,
Paṇḍito sutasampanno,
208知何处有义,便去寻求;
Yatthaatthīti cesuto;
209以大精进,于彼方所,
Mahussāhena taṃṭhānaṃ,
210乐闻者当往。
Gantabbaṃ sutaresinā.
43
43.
212于一切所闻,当善思择。
Sabbasutaṃ madhīyetha,
213远离低劣与过度,持守中道;
Hīnamukkaṭṭha majjhimaṃ;
214应了知一切法义;
Sabbassaatthaṃ jāneyya,
215不应于一切而生偏执;
Naca sabbaṃ payojaye;
216恰逢其时,无误无失,
Hoti tādisakokālo,
217于此能宣说带来真舍利益的深义教法。
Yattha atthāvahaṃ sutaṃ.
44
44.
219恒久安立,不动不变,
Ṭhito cirattanaṃ nīre,
220短暂易灭,迅疾消逝;
Sakkharo nantaraṃsuto;
221如薪近火,生已即灭;
Dabbho nīrantike jāto,
222一切时中,终归灭尽。
Sabbakālantaraṃsuto.
45
45.
224财富取自远方,
Vasuṃ gaṇhanti dūraṭṭhā,
225珍宝蕴藏于高山;
Pabbate ratanocite;
226野蛮之人,不居近处。
Na milakkhā samīpaṭṭhā,
227愚人多闻,亦复如是。
Evaṃ bālā bahussute.
46
46.
229犹如黄金系于野兽,
Hiraññena migānaṃva,
230善戒者也杂处无戒者中。
Susīlaṃpi asīlino;
231对非法者,以正法言说,
Adhammikassa dhammena,
232愚人纵有所闻,又有何益?
Bālānaṃpi sutena kiṃ.
47
47.
234以听闻而得铭记于心,
Sutena hadayaṭṭhena,
235恶人实非具戒者;
Khalo nevasusīlavā;
236以甜言与亲近,
Madhunā koṭaraṭṭhena,
237苦楝岂能甘甜?
Nimbo kiṃ madhurāyate.
48
48.
239纵是具足智慧者,
Sakiṃpi viññu dhīrena,
240因聚而作匆遽交,
Karoti sahasaṅgamaṃ;
241自利之事与他利事,
Attatthañca paratthañca,
242得证涅槃的究竟安乐。
Nibbānantaṃ sukhaṃ labhe.
49
49.
244天鹅不在乌鸦群中,
Haṃso majjhe nakākānaṃ,
245狮子不在牛群中显耀;
Sīho gunnaṃ nasobhati;
246脱缰之马犹如野骡
Gadrabhānaṃ turaṅgono,
247愚者未获智慧之知
Bālānañca napaṇḍito.
50
50.
249虽遭污秽翻弄
Ākiṇṇopi asabbhīva,
250如同未聚集的炭火,微弱不堪;
Asaṃsaṭṭhova bhaddako;
251因屡屡燃起的缘故,
Bahunā sannajātena,
252恐怕在此终将熄灭。
Gacche nummattakenidha.
51
51.
254在河岸的掘井之旁,
Nadītire khatekūpe,
255在旷野的扇叶丛间,
Araṇītālavaṇṭake;
256九种灾祸皆无有。
Navade āpādi natthīti,
257口中的言语也是如此。
Mukheca vacanaṃ tathā.
52
52.
259智者积累所闻之后,
Sutasanniccayā dhīrā,
260无人询问时,便安住于默然。
Tuṇhibhūtā apucchitā;
261即便是善说圆满具足,
Puṇṇā subhāsitenāpi,
262犹如狂妄等愚痴一般。
Ghaṇḍādyaghaṭitāyathā.
53
53.
264不自制者虽有智慧,
Apuṭṭho paṇḍito bherī,
265一旦帕朱诺成为话题,
Pajjunno hoti pucchito;
266愚人无论有问无问,
Bālo puṭṭho apuṭṭhoca,
267总要夸夸其谈,说个不停。
Bahuṃ vikattate sadā.
54
54.
269具足功德的庄严,
Sampannaguṇā laṅkāro,
270利益一切众生者;
Sabbasatta hitāvaho;
271不应行于他境。
Nacareyya parattatthaṃ,
272他如何能是智者?
Kuto so paṇḍito bhave.
55
55.
274智者应行自他之利,
Saparatthaṃ care dhīro,
275若不能者,当行己利;
Asakkonto sakaṃ care;
276纵使无力同行,
Tathāpica asakkonto,
277亦能断自己之恶。
Pāpāttānaṃ viyojaye.
56
56.
279对于愚痴、卑微的君主,
Bālecummattake bhūpe,
280对师长与父母,
Gurumātāpitūsvapi;
281智者亦不应生嗔,
Nadosaṃ kariyā pañño,
282对僧团及同梵行中的上座,亦不应怀怨。
Saṅgheca jeṭṭhabhātari.
57
57.
284利益丧灭,心生热恼
Atthanāsaṃ manotāpaṃ,
285因家庭恶行而忧恼不安;
Ghareduccaritānica;
286欺诳与轻慢
Vañcanaṃ avamānañca,
287智者不自我炫耀。
Matimā napakāsaye.
58
58.
289就如他人所生的子女,
Paradānaṃ janettīva,
290易为他人所败。
Leṭṭuva paradabbakaṃ;
291自即一切众生。
Attāva sabbabhūtāni,
292见自身者,即是真见。
Yo passati so passati.
59
59.
294善于指责他人,
Parūpavāde padhiro,
295专察他人之过,
Paravajjesvalocano;
296于其他女人则如跛者,
Paṅgulo aññanārīsu,
297于非衣之想、全无觉知。
Dussakappesvacetano.
60
60.
299以耳闻一切,
Sabbaṃ suṇāti sotena,
300以眼观一切;
Sabbaṃ passati cakkhunā;
301智者于所见所闻,不执取任何为实相。
Nacadiṭṭhaṃ sutaṃ dhīro,
302他远离一切不善之事。
Sabbaṃ uccitumarahati.
61
61.
304如盲者不见光明,
Cakkhumassa yathāandho,
305如聋者隔绝声音;
Sotavā padhiroyathā;
306有慧者犹如哑人。
Paññāvāssa yathāmūgo,
307强壮者犹如弱者。
Balavā dubbaloriva;
308于是,当义理生起时,
Atha atthesamuppanne,
309应如死者般躺卧。
Sayetha matasāyitaṃ.
62
62.
311远离恶友,
Pāpamitte vivajjetvā,
312亲近最上士。
Bhajeyyu ttamapuggalaṃ;
313恭敬奉教而安住
Ovādecassa tiṭṭheyya,
314希求不动安乐
Patthento acalaṃsukhaṃ.
63
63.
316好乐听闻,以增闻慧
Sususā sutavaḍḍhanaṃ,
317听闻增长智慧
Sutaṃ paññāyavaḍḍhanaṃ;
318以智慧了知义理
Paññāya atthaṃ jānāti,
319明了义理带来安乐
Ñāto attho sukhāvaho.
64
64.
321生起欢喜之处,
Pāmojja karaṇaṃ ṭhānaṃ,
322称赞所生之乐;
Pasaṃsāvahanaṃsukhaṃ;
323修习果报之利益,
Phalānisaṃso bhāveti,
324他承担着那如盐粒般苦涩的业果。
Vahanto porissaṃdhuraṃ.
65
65.
326极度的寒冷,极度的酷热,
Atisītaṃ atiuṇhaṃ,
327这一切感受都极为强烈;
Atisāya midaṃahu;
328业行彻底完成之后,
Iti visaṭṭha kammante,
329学童们就这样消磨时光。
Khaṇā accanti māṇave.
66
66.
331无论冷与热,
Yoca sītañca uṇhañca,
332三种无别
Tiṇātiyo namaññati;
333男子作诸应作之事
Karaṃ purisa kiccāni,
334他便不离安乐
So sukhā navihāyati.
67
67.
336贪求名闻利养的人,
Yasalābhaṃ jigīsantaṃ,
337众人远远地避开他;
Naraṃ vajjenti dūrato;
338因此,他们不再渴求这些。
Apatthetvāna te tasmā,
339智者应求索那条道路。
Taṃmaggaṃ maggaye budho.
68
68.
341具备如此条件者皆前往,
Desamosajja gacchanti,
342犹如狮子、善士与象;
Sīhā sappurisā gajā;
343他们即往该处灭尽。
Tattheva nidhanaṃ yanti,
344如乌鸦、无赖人与野兽。
Kākā kāpurisā migā.
69
69.
346若处无有同伴,
Yasmiṃdese nasammāro,
347既非父亲,亦非亲属;
Napiti nacabandhavā;
348无有任何明之证得,
Nacavijjāgamo koci,
349不于彼处住雨安居。
Natattha vasatī vasse.
70
70.
351富有者、算师、君王,
Dhanavā gaṇako rājā,
352江河、医师,这些众生;
Nadī vejjā imejanā;
353于五种不存在之处,
Yattha pañca navijjante,
354不应安住于彼处
Na tatthavasatī vase.
71
71.
356坐具乃怖畏者所有
Asanaṃ bhayamantānaṃ,
357死亡为众生所怖
Maccānaṃ maraṇaṃ bhayaṃ;
358最尊贵者之中,亦皆有此。
Uttamānantusabbesaṃ,
359贬损他人,是极大恐惧。
Avamānaṃ paraṃ bhayaṃ.
72
72.
361所在之处,应无侮慢。
Amānanā yattha siyā,
362亲属之间不可相互轻慢;
Santānaṃ avamānanā;
363或轻慢卑者与等者,
Hīnasamānanāvāpi,
364则不应住于此处。
Na tatthavasati vase.
73
73.
366那里若有懈怠或恐惧,
Yatthālasoca dakkhoca,
367勇士与怯懦者皆受敬重。
Sūro bhīruca pūjito;
368那里没有寂静者安住。
Na santā tattha vassanti,
369无别因与作者。
Avisesakarena ko.
74
74.
371苦为困迫中的住处,
Dukkho nivāso sambādhe,
372处于不净与困迫之处;
Ṭhāne asucisaṅkaṭe;
373由此生起无尽的忧伤,
Tato rimhipiyānante,
374亦由无知所造。
Tatoca akataññunaṃ.
75
75.
376以五手量度的狮子像,
Siṅgīnaṃ pañcahatthena,
377舍弃百匹骏马
Satena vājinaṃ caje;
378以千头大象
Hatthīnantu sahassena,
379以村落供养恶人
Desacāgena dujjane.
76
76.
381为了家族的利益,可舍弃财产;
Caje ekaṃ kulassatthaṃ,
382为了村落的利益,可舍弃那样的家族;
Gāmassatthaṃ kulaṃ caje;
383为了国邦的利益,可舍弃那样的村落;
Gāmaṃ janapadassatthaṃ;
384为了自己的利益,应舍弃土地。
Attatthaṃ pathavī caje.
77
77.
386用一只脚移动,
Calatyekenapādena,
387用一只脚站立,是名智者。
Tiṭṭhatyekena paṇḍito;
388不动摇的彼岸,
Asamikhyaparaṃṭhānaṃ,
389也不舍弃往昔之行道。
Pubbamāyanaṃnacaje.
78
78.
391失其依处则不复庄严,
Ṭhānabhaṭṭhā nasobhanti,
392牙齿与头发的脱落不易察觉。
Dantākesāna khānarā;
393智者如是了知,
Matimā itiviññāya,
394不会轻易舍弃稳固之地。
Saṭhānaṃ nacaje lahuṃ.
79
79.
396为保护肢体而舍弃财富,
Caje dhanaṃ aṅgavarassahetu,
397为保全生命而舍弃肢体;
Aṅgaṃ caje jivitaṃ rakkhamāno;
398肢体、财富、生命乃至一切,
Aṅgaṃ dhanaṃ jivitañcāpi sabbaṃ,
399修行之人,当于世间舍弃法。
Caje naro dhamma manussaranto.
80
80.
401耳以闻法为庄严,非以耳环。
Sotaṃ suteneva na kuṇḍalena,
402行布施当以手施予,非以手镯为饰。
Dānena pāṇī natu kaṅkaṇena;
403最上士之身辉耀
Ābhāti kāyo purisuttamassa,
404乃由利他所致,非因檀香所发
Paropakārena na candanena.