智者论
礼敬彼世尊、阿拉汉、正自觉者
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa
1大珍贵教诫
Mahārahanīti
2智者论
Paṇḍitakathā
1
1.
4我是大出世间苦者,
Mahāraharahaṃ sakya,
5贤者,灭除诸烦恼之渴爱;
Muniṃ nīvaraṇā taṇhā;
6清净无染,光明殊胜,
Muttaṃ muttaṃ sudassanaṃ,
7顶礼觉悟至上之尊者。
Vande bodhivaraṃ varaṃ.
2
2.
9以贤者中之贤者,
Muninā munināgena,
10斩断恶行,已于退转中胜利;
Duṭṭhapabbajjitā jitā;
11如同依次次第完成之事,
Yathā yathāasaddhamma-
12由先而后逐渐完备,
Puraṇā puraṇādayo.
3
3.
14亦如如来之教诲,
Tathā tathāgatovādā,
15旨在了知世间无常,
Nugate lokanītiyaṃ;
16由智者依据先后顺序,
Katayogena vidūnā,
17以成就胜胜利益为目的。
Jeyyovānattha kārino.
4
4.
19伦理乃众生之核心要义,
Nitīdha jantunaṃ sāro,
20乃朋友、师长及父母等所依循之导向;
Mittācariyāca pītarā;
21伦理者为正智显现之范例,
Nītimā subuddhi byatto,
22闻思修行者以此得见利益真义。
Sutavā atthadassimā.
5
5.
24诗人作诗赞叹,于法义之表现,
Kaviheraññakā katvā,
25以经文义理支持启发众生。
Suttattaṃ satthakañcanaṃ;
26象牙及牙饰品,
Gajjapajjādyālaṅkāraṃ,
27在此作出令人欢喜的装饰。
Karontīdha manorammaṃ.
6
6.
29此处说明明了之智已经了解,
Vutyaṃ visadañāṇassa,
30但未能通达意旨;
Ñāto atthotarassa na;
31如同未受天光眷顾,
Surappabhāya ādāso,
32且像月影难以见到。
Chāyaṃ disse na mākare.
7
7.
34乃至最大光明,
Mahātejopi tejoyaṃ,
35犹如湿泥蛙之所作,
Mattikaṃ namudukaṃkaro;
36水使蛙得以集聚,
Āpo āpeti mudukaṃ,
37善语与严厉言语。
Sādhuvācāca kakkhaḷaṃ.
8
8.
39以柔弱战胜敌人,
Mudunāva ripuṃ jeti,
40以柔弱战胜凶猛。
Mudunā jeti dāruṇaṃ;
41用温和温顺的方法毁坏一切不应许的事物,
Nosiddhaṃ mudunā kiñci,
42以温和温顺而得到胜利。
Yatvato mudunā jaye.
9
9.
44世间的檀香是清凉的,
Candanaṃ sītalaṃ loke,
45如同月光一样清凉;
Tato candaṃva sītalaṃ;
46檀香与月光俱为清凉,
Candanacandasītamhā,
47其言语正当美妙。
Vākyaṃ sādhusubhāsitaṃ.
10
10.
49简短明了的话语,
Pattakalloditaṃ appaṃ,
50若是说得清楚美好,
Vākyaṃ subhāsitaṃ bhave;
51即使饥饿者仅得少量粮食,
Khudditassa kadannaṃpi,
52此经亦堪称为甘美滋味。
Suttaṃ sāduraso siyā.
11
11.
54即便是多言的师长,
Satthakāpi bahūvācā,
55若说话多而不中听;
Nādarā bahubhāṇino;
56懈怠不精进者,
Sopakāramudāsīnaṃ,
57如水中漂浮的漂萍;
Nanudiṭṭhaṃ nadījalaṃ.
12
12.
59轮回之树难以攀缘,
Saṃsāravisarukkhassa ,
60此中只有二果可取;
Dvayamevāmataṃphalaṃ;
61善语者应慎取信,
Subhāsitassasārādo,
62贤者之会同聚首。
Sādhūhirasamāgamo.
13
13.
64重担如岩石般沉重,
Pāsāṇachattaṃ garukaṃ,
65之后是驱逐天人、魔鬼的教化;
Tato devānacikkhanā;
66继而是教诲年长者的教诫,
Tato vuḍḍhānamovādo,
67之后是佛陀的正法;
Tato buddhassa sāsanaṃ;
14
14.
69在世间如同秤杆般均衡,
Tulaṃ sallahukaṃ loke,
70其后是不安动摇的本性;
Tato capalajātiko;
71继此以后的修道者,
Tatonovādiko tato,
72即是勤于行法者。
Yati dhammepamādako.
15
15.
74今日生命正疾速流逝,
Aha gacchati hāyantī,
75众生的此生随之消散;
Sattānamidha jīvitaṃ;
76因此,勿生懈怠懒惰,
Tasmāhi māpamattatvaṃ,
77应当遵循世尊教法而行。
Gacchantu jinasāsane.
16
16.
79为贤者所赞誉,
Paṇḍitassa pasaṃsāya,
80由权杖愚者所赏赐;
Daṇḍobālena dīyate;
81贤者应被贤者赞扬,
Paṇḍito paṇḍiteneva,
82如黄金般被美誉光彩照人。
Vaṇṇitova suvaṇṇito.
17
17.
84英雄诞生于百人之间,
Satesu jāyate sūro,
85贤者出于千万人中。
Sahassesuca paṇḍito;
86在一百千(即十万)众中已说,
Vuttā satasahassesu,
87施主常新而生起。
Dātā bhavativā navā.
18
18.
89国王与智慧具足者,
Bhūpattaṃca paṇḍitattañca,
90从未曾有人能比拟;
Nevatulyaṃ kadācipi;
91同国人民所敬礼的王,
Sadesepūjito rājā,
92乃普遍受礼敬的佛。
Buddho sabbatthapūjito.
19
19.
94何以谓之过重者担负能力?
Kvātibhāro samatthānaṃ,
95何以谓之对他作恶者的行为?
Kiṃdūro byavahārinaṃ;
96何以谓之对有智者的行为?
Kovideso savijjānaṃ,
97何以谓之对亲爱者的行为?
Koparo piyavādinaṃ.
20
20.
99莫非彼等确实如同我们所言,
Nanu te yevasantā no,
100大海无边,无波动不定者也?
Sāgarā nakulācalā;
101那些尊重礼节的人,
Appampi mariyādaṃ ye,
102在遭遇时能舍弃执着。
Saṃvaṭṭevi jahantino.
21
21.
104远离过度的礼节,
Palayetītamariyādā ,
105如同浩瀚汪洋;
Bhavantikira sāgarā;
106适度的礼节是善法,
Mariyādātikaṃ sādhu,
107没有人愿意舍弃它。
Naicchanti palayepi.
22
22.
109百寿之长者,所有众生的幸福之因,
Sataṃ dīghāyukaṃ sabba,
110众生安乐之所缘;
Sattānaṃ sukhakāraṇaṃ;
111一切虚假之所灭除,
Asataṃpana sabbesaṃ,
112无疑是苦之因。
Dukkhahetu nasaṃsayo.
23
23.
114远离恶者,善人悦心,
Pāmokkhe sujane sante,
115所有善人皆是如此众。
Sabbepi sujanā janā;
116于生起甘露之味时,
Jātekasmiṃsāragandhe,
117诸法皆满溢香气芬芳。
Sabbe gandhamayā dumā.
24
24.
119若以自身一己之力,
Attanā yadi ekena,
120谦卑顺从于广大人民;
Vinatena mahājanā;
121则一切皆得涵养秩序,
Vinayaṃ yanti sabbepi,
122何人聪慧能毁灭此事?
Ko taṃ nāseyya paṇḍito.
25
25.
124身体的种种性质,
Sarīrassa guṇānañca,
125来自远离的渐渐减少;
Dūramaccanta mantaraṃ;
126身体在时刻都会坠坏,
Sarīraṃ khaṇaviddhaṃsi,
127其性质依赖因缘而持存。
Kappantiṭṭhāyino guṇā.
26
26.
129若以常与非常相兼,
Yadi niccamaniccena,
130洁净而带污秽之物;
Nimalaṃ malavāhinā;
131若有以身得之者,
Yo so kāyena labhetha,
132世间所获有何所值?
Kiṃnaladdhaṃ bhave nukiṃ.
27
27.
134此系殊胜法义的出离,
Dhammatthakāmamokkhānaṃ,
135是生命圆满的因缘;
Pāṇaṃ saṃsiddhikāraṇaṃ;
136若使其灭,如同毁坏,
Tannighātā kinnahataṃ,
137则当守护,如同被守护。
Rakkhanā kinnarakkhitaṃ.
28
28.
139自身是人的亲属,
Attā bandhu manussassa,
140敌人是自身的众生;
Ripu attāva jantunaṃ;
141亲属正是由自身所决定,
Attāva niyato ñāti,
142敌人也正是由自身所决定。
Attāva niyato ripu.
29
29.
144凭借自身的护持,
Attanoparicāgena,
145保持所应保持的;
Yaṃsitamanurakkhanaṃ;
146善人为善行所作,
Karonti sajjanāyeva,
147此非正智所认为也。
Na taṃ nītimatā mataṃ.
30
30.
149禾稻、土地与水,
Tiṇāni bhūmirudakaṃ,
150第四为言语通达;
Catutthī vākyasuṭṭhutā;
151此等事物于百家宅内,
Etāni hi sataṃgehe,
152从未曾间断过。
Nochindante kadācipi.
31
31.
154饮水者为下,
Ambuṃ pivantino najjo,
155食果者为树;
Rukkho khādatino phalaṃ;
156云虽何处自可得,
Megho kvacipi no sassaṃ,
157为他者积善无量。
Paratthāya sataṃdhanaṃ.
32
32.
159心用粗恶语,
Sataṃ pharusavācāhi,
160不导向正道心难安;
Nayāti vikatiṃ mano;
161三尖状者不可,
Tiṇukkāhi nasakkāva,
162犹如想让大海之水消散。
Tāpetuṃ sāgare jalaṃ.
33
33.
164广大心意所遍及,
Sampatyaṃ mahattaṃceto,
165如同莲花之柔嫩;
Bhavatyuppalakomalaṃ;
166破碎崩坏如大石,
Vippatyañca mahāsele,
167实为结集造石者之损毁。
Silāsaṅghādakakkaso.
34
34.
169意义广博而宏大,
Atthaṃ mahantamāpajja,
170这是知识的极致完备;
Vijjaṃ sampattimevaca;
171在修行过程中,
Careyyāmānathaddhoyo,
172智者因此言说道。
Paṇḍito so pavuccati.
35
35.
174不追求不可得的,
Nālabbhamabhipatthenti ,
175亦不为所失之物忧伤;
Naṭṭhampi nacasocare;
176灾难和危险不会侵扰,
Vippatyañca namuyhanti,
177因为你本身就是智慧者。
Yenarā teva paṇḍito.
36
36.
179当立于关键之处,一足稳固,
Gaṇṭhiṭṭhāne ekapade,
180智慧者不轻视任何事物;
Nātimaññeyya paṇḍito;
181何如灯火遇风之载物,
Kiṃ akko veḷupabbhāro,
182即如大海之磷光闪烁。
Timahādīpabhānudo.
37
37.
184诸有德与过失合一者,
Guṇadosesumekena,
185未有任何被摒弃者;
Natthi koci vivajjito;
186如细微无华之莲花,
Sukhumālassa padumassa,
187非为荆棘之类所伤害。
Naḷā bhavati kakkasā.
38
38.
189诸大导师威严显赫,
Sumahantāni satthāni,
190多闻而能持守教法者。
Dhārayanto bahussutā;
191这四种皆属于疑惑,
Chettāro saṃsayānantu,
192因贪欲和痴迷而终结。
Kilante lobhamohatā.
39
39.
194看到恶人也具善根,
Dosampi saguṇe disvā,
195以善根为由而称赞他们;
Guṇavādī vadantino;
196即使在世间所认知者中,
Na loko vijjamānampi,
197也不会有人把月亮看作是缺陷。
Cande passati lañchanaṃ.
40
40.
199善巧地应当听闻,
Nipuṇe sutameseyya,
200反复思维已听之义;
Vicinitvā sutatthiko;
201饭食应熟透,
Bhattaṃ hukkhaliyaṃ pakkaṃ,
202饮食亦当如此。
Bhājanaṃpi tathā bhave.
41
41.
204品德使信使难堪,
Guṇā kubbanti dūtattaṃ,
205纵使远在百里之外居住;
Dūrepi vasataṃ sataṃ;
206荻草的香气散发开来,
Ketake gandha ghāsāya,
207蜂鸟们自行飞去采集。
Gacchanti bhamarā sayaṃ.
42
42.
209智者具足听闻善根,
Paṇḍito sutasampanno,
210了知所义而警觉;
Yatthaatthīti cesuto;
211怀着强烈热望,
Mahussāhena taṃṭhānaṃ,
212应当前往彼所乐闻之地。
Gantabbaṃ sutaresinā.
43
43.
214当善于明辨一切所闻之法,
Sabbasutaṃ madhīyetha,
215防止低劣与下劣,持守中道;
Hīnamukkaṭṭha majjhimaṃ;
216应了知诸法真实义理,
Sabbassaatthaṃ jāneyya,
217无一事使之生起偏执;
Naca sabbaṃ payojaye;
218当时机适当无失误,
Hoti tādisakokālo,
219乃能成就宣说深义之教诲。
Yattha atthāvahaṃ sutaṃ.
44
44.
221恒久稳固无变,
Ṭhito cirattanaṃ nīre,
222短暂易灭迅逝,
Sakkharo nantaraṃsuto;
223生命如薪火生,
Dabbho nīrantike jāto,
224终究灭尽无常。
Sabbakālantaraṃsuto.
45
45.
226财富被远方夺去,
Vasuṃ gaṇhanti dūraṭṭhā,
227珍宝产于高山。
Pabbate ratanocite;
228不明智的不亲近,
Na milakkhā samīpaṭṭhā,
229愚人广听闻如是。
Evaṃ bālā bahussute.
46
46.
231犹如黄金般的猛兽,
Hiraññena migānaṃva,
232虽有善行者也有不善行者;
Susīlaṃpi asīlino;
233依赖正法而言,
Adhammikassa dhammena,
234愚人所闻又算得什么?
Bālānaṃpi sutena kiṃ.
47
47.
236由听闻于心,
Sutena hadayaṭṭhena,
237则品行不纯劣;
Khalo nevasusīlavā;
238由甜蜜与亲近,
Madhunā koṭaraṭṭhena,
239何为反变苦涩?
Nimbo kiṃ madhurāyate.
48
48.
241即使是明达智慧者,
Sakiṃpi viññu dhīrena,
242亦会从众多相聚产生困扰;
Karoti sahasaṅgamaṃ;
243自体义与他体义,
Attatthañca paratthañca,
244得涅槃最终安乐。
Nibbānantaṃ sukhaṃ labhe.
49
49.
246天鹅群中黑天鹅,
Haṃso majjhe nakākānaṃ,
247狮子美质未显露;
Sīho gunnaṃ nasobhati;
248脱缰马如野骡子,
Gadrabhānaṃ turaṅgono,
249愚人未得智慧知。
Bālānañca napaṇḍito.
50
50.
251虽然被翻弄污秽,
Ākiṇṇopi asabbhīva,
252但如同未聚集的炭火般微弱;
Asaṃsaṭṭhova bhaddako;
253因多次燃起之故,
Bahunā sannajātena,
254恐怕这里终将熄灭。
Gacche nummattakenidha.
51
51.
256在河岸水壶之边,
Nadītire khatekūpe,
257在森林沙地之中,
Araṇītālavaṇṭake;
258无有九种泄漏,
Navade āpādi natthīti,
259口中言语亦然。
Mukheca vacanaṃ tathā.
52
52.
261智者听闻后,
Sutasanniccayā dhīrā,
262心坚定不疑;
Tuṇhibhūtā apucchitā;
263即便是充分精进而善说,
Puṇṇā subhāsitenāpi,
264若如狂妄等愚癫一般。
Ghaṇḍādyaghaṭitāyathā.
53
53.
266不自制者虽有智慧,
Apuṭṭho paṇḍito bherī,
267却因愚痴反被质问;
Pajjunno hoti pucchito;
268愚人既不自制又不明智,
Bālo puṭṭho apuṭṭhoca,
269常常口出狂妄多言。
Bahuṃ vikattate sadā.
54
54.
271具足德性的饰物,
Sampannaguṇā laṅkāro,
272利益众生无所不至;
Sabbasatta hitāvaho;
273不应当行于他境,
Nacareyya parattatthaṃ,
274彼若如此,何由成就智慧?
Kuto so paṇḍito bhave.
55
55.
276智慧者应于他境行,
Saparatthaṃ care dhīro,
277彼若不能共同行;
Asakkonto sakaṃ care;
278虽彼不能共行,
Tathāpica asakkonto,
279亦能断除恶缘。
Pāpāttānaṃ viyojaye.
56
56.
281在无知愚昧的少年君主面前,
Bālecummattake bhūpe,
282即使是师长父母,
Gurumātāpitūsvapi;
283智者也不应发怒,
Nadosaṃ kariyā pañño,
284更不可对僧团中资深长老生怨。
Saṅgheca jeṭṭhabhātari.
57
57.
286以利益为念而生烦恼,
Atthanāsaṃ manotāpaṃ,
287因家庭恶行而忧恼不安;
Ghareduccaritānica;
288欺骗与轻慢,
Vañcanaṃ avamānañca,
289智慧者不生于邪念。
Matimā napakāsaye.
58
58.
291就如他人生的子女,
Paradānaṃ janettīva,
292容易被他人所打败;
Leṭṭuva paradabbakaṃ;
293一切众生皆为自身,
Attāva sabbabhūtāni,
294见自身者即是真见者。
Yo passati so passati.
59
59.
296善于指责他人,
Parūpavāde padhiro,
297注目于他人之过,
Paravajjesvalocano;
298对于其他女人则如跛足者,
Paṅgulo aññanārīsu,
299于诸邪恶装束中毫无意识。
Dussakappesvacetano.
60
60.
301以耳听闻一切,
Sabbaṃ suṇāti sotena,
302以眼观见一切,
Sabbaṃ passati cakkhunā;
303智慧者从未听闻不正法,
Nacadiṭṭhaṃ sutaṃ dhīro,
304他远离一切不善之事。
Sabbaṃ uccitumarahati.
61
61.
306如同瞎子不见光明,
Cakkhumassa yathāandho,
307如同聋人隔绝声音;
Sotavā padhiroyathā;
308如同愚痴者无智慧,
Paññāvāssa yathāmūgo,
309如同弱者非强健之人。
Balavā dubbaloriva;
310于是,义理已显现时,
Atha atthesamuppanne,
311应当如所理解者,安然休息。
Sayetha matasāyitaṃ.
62
62.
313远离恶友,
Pāpamitte vivajjetvā,
314亲近善人;
Bhajeyyu ttamapuggalaṃ;
315恭敬奉养而立守,
Ovādecassa tiṭṭheyya,
316执持不动安乐。
Patthento acalaṃsukhaṃ.
63
63.
318听闻使听闻增长,
Sususā sutavaḍḍhanaṃ,
319听闻增长智慧;
Sutaṃ paññāyavaḍḍhanaṃ;
320以智慧了知义理,
Paññāya atthaṃ jānāti,
321明了义理致欢喜安乐。
Ñāto attho sukhāvaho.
64
64.
323欢喜生起之所,
Pāmojja karaṇaṃ ṭhānaṃ,
324称赞而生之乐;
Pasaṃsāvahanaṃsukhaṃ;
325培养对果报的观察和分别,
Phalānisaṃso bhāveti,
326承担着如盐粒般苦涩的业果。
Vahanto porissaṃdhuraṃ.
65
65.
328极为寒冷,极为酷热,
Atisītaṃ atiuṇhaṃ,
329对此等感受皆极其强烈;
Atisāya midaṃahu;
330在彻底完成业行之后,
Iti visaṭṭha kammante,
331学童们在片刻间结束。
Khaṇā accanti māṇave.
66
66.
333所谓冷热,
Yoca sītañca uṇhañca,
334三种不别,
Tiṇātiyo namaññati;
335男人务必作事,
Karaṃ purisa kiccāni,
336于是安乐不搁置。
So sukhā navihāyati.
67
67.
338渴望名利者,
Yasalābhaṃ jigīsantaṃ,
339众人远远远离他;
Naraṃ vajjenti dūrato;
340既已发生危险,
Apatthetvāna te tasmā,
341贤者便精进于彼之道。
Taṃmaggaṃ maggaye budho.
68
68.
343具备条件者皆随之去,
Desamosajja gacchanti,
344如狮、良人及象;
Sīhā sappurisā gajā;
345彼等即往彼处灭尽,
Tattheva nidhanaṃ yanti,
346如乌鸦、无赖徒及野兽。
Kākā kāpurisā migā.
69
69.
348在此境地之中,若无正当的友伴,
Yasmiṃdese nasammāro,
349不善言辞,不通亲属情谊;
Napiti nacabandhavā;
350无智慧生起,
Nacavijjāgamo koci,
351无有利益而住于世间岁月。
Natattha vasatī vasse.
70
70.
353富有者、计算者、诸诸侯王,
Dhanavā gaṇako rājā,
354如同江河之水,这些众生也是。
Nadī vejjā imejanā;
355处于五种无明之地,
Yattha pañca navijjante,
356则于彼处不安住。
Na tatthavasatī vase.
71
71.
358坐具是惧怖者之具,
Asanaṃ bhayamantānaṃ,
359生者的死亡乃其惧怖;
Maccānaṃ maraṇaṃ bhayaṃ;
360最尊贵者中皆有,
Uttamānantusabbesaṃ,
361贬损他人是极大恐惧。
Avamānaṃ paraṃ bhayaṃ.
72
72.
363彼处应当无侮慢,
Amānanā yattha siyā,
364亲属之间不可彼此轻慢;
Santānaṃ avamānanā;
365即便是彼此卑贱轻慢,
Hīnasamānanāvāpi,
366彼处亦不得住于其中。
Na tatthavasati vase.
73
73.
368彼处若有懈怠或恐惧,
Yatthālasoca dakkhoca,
369勇士及怯懦者皆受敬重。
Sūro bhīruca pūjito;
370那里没有安稳存在,
Na santā tattha vassanti,
371没有特殊的所有者。
Avisesakarena ko.
74
74.
373痛苦是生起的住处,
Dukkho nivāso sambādhe,
374在污秽困苦的地方;
Ṭhāne asucisaṅkaṭe;
375由此而起无尽的忧伤,
Tato rimhipiyānante,
376也是无知所造的。
Tatoca akataññunaṃ.
75
75.
378以五手之力持有狮像之物,
Siṅgīnaṃ pañcahatthena,
379放弃百倍之骑乘宝具;
Satena vājinaṃ caje;
380以千象之众,
Hatthīnantu sahassena,
381以村落捐献供养恶人。
Desacāgena dujjane.
76
76.
383舍弃一切家产,
Caje ekaṃ kulassatthaṃ,
384舍弃村落之家族。
Gāmassatthaṃ kulaṃ caje;
385村落是众生居住之地的意。
Gāmaṃ janapadassatthaṃ;
386自身的意义在于舍弃土地。
Attatthaṃ pathavī caje.
77
77.
388仅用一足移动,
Calatyekenapādena,
389智者以一足而立;
Tiṭṭhatyekena paṇḍito;
390不动摇远端,
Asamikhyaparaṃṭhānaṃ,
391前行亦不放弃。
Pubbamāyanaṃnacaje.
78
78.
393地位和庄严将不会消失,
Ṭhānabhaṭṭhā nasobhanti,
394牙齿与头发的脱落不易察觉;
Dantākesāna khānarā;
395智者如是知晓,
Matimā itiviññāya,
396不会轻易舍弃稳固之地。
Saṭhānaṃ nacaje lahuṃ.
79
79.
398舍弃财富作为肢体的缘故,
Caje dhanaṃ aṅgavarassahetu,
399舍弃肢体来保全生命;
Aṅgaṃ caje jivitaṃ rakkhamāno;
400身、财富、生命等一切,
Aṅgaṃ dhanaṃ jivitañcāpi sabbaṃ,
401行人在世间应当舍弃法。
Caje naro dhamma manussaranto.
80
80.
403耳以听法如听器皿,
Sotaṃ suteneva na kuṇḍalena,
404行施应当用手施予,非施以手镯;
Dānena pāṇī natu kaṅkaṇena;
405身体在品德高尚者中光辉,
Ābhāti kāyo purisuttamassa,
406是由利益他人所致,而非由檀香所发。
Paropakārena na candanena.