3. 杂章
13. 杂类品
3. Pakiṇṇakaparicchedo
1相应者，如其相应，依自性而有五十三种法。
1. Sampayuttā yathāyogaṃ, tepaññāsa sabhāvato.
2心与心所诸法，今当如其所宜而说。
Cittacetasikā dhammā, tesaṃ dāni yathārahaṃ.
2第二，依受、因、作用、门、所缘、依处而说。
2. Vedanāhetuto kiccadvārālambaṇavatthuto.
4唯依心之生起，而解说所谓‘摄集’。
Cittuppādavaseneva, saṅgaho nāma nīyate.
6受之摄
Vedanāsaṅgaho
3其中，就受的摄而言，受有三种：乐、苦、不苦不乐；若依乐、苦、悦、忧、舍的差别，则成五种。
3. Tattha vedanāsaṅgahe tāva tividhā vedanā sukhaṃ dukkhaṃ adukkhamasukhā ceti, sukhaṃ dukkhaṃ somanassaṃ domanassaṃ upekkhāti ca bhedena pana pañcadhā hoti.
4其中，与乐俱行的善异熟身识唯有一种；同样，与苦俱行的不善异熟身识亦唯有一种。
4. Tattha sukhasahagataṃ kusalavipākaṃ kāyaviññāṇamekameva, tathā dukkhasahagataṃ akusalavipākaṃ.
5与悦俱行之心：贪根四种，十二欲界美心，乐推度与笑心两种，共十八种欲界悦俱心；以及初禅、第二禅、第三禅、第四禅所摄的四十四种广大心与出世间心，如是共六十二种。
5. Somanassasahagatacittāni pana lobhamūlāni cattāri, dvādasa kāmāvacarasobhanāni, sukhasantīraṇahasanāni ca dveti aṭṭhārasa kāmāvacarasomanassasahagatacittāni ceva paṭhamadutiyatatiyacatutthajjhānasaṅkhātāni catucattālīsa mahaggatalokuttaracittāni ceti dvāsaṭṭhividhāni bhavanti.
6与忧俱行之心，唯是二种嗔恚相应之心。
6. Domanassasahagatacittāni pana dve paṭighasampayuttacittāneva.
7其余的一切五十五心，皆是与舍俱行之心。
7. Sesāni sabbānipi pañcapaññāsa upekkhāsahagatacittānevāti.
8乐、苦、舍，如是受有三种。
8. Sukhaṃ dukkhamupekkhāti, tividhā tattha vedanā.
11由悦与忧等的差别，有五种。
Somanassaṃ domanassamitibhedena pañcadhā.
9乐在一处，苦亦一处，忧在二处。
9. Sukhamekattha dukkhañca, domanassaṃ dvaye ṭhitaṃ.
13悦在六十二心，余在五十五心。
Dvāsaṭṭhīsu somanassaṃ, pañcapaññāsaketarā.
16因之摄
Hetusaṅgaho
10在因的摄集中，因有六种：贪、嗔、痴、无贪、无嗔、无痴。
10.Hetusaṅgahe hetū nāma lobho doso moho alobho adoso amoho cāti chabbidhā bhavanti.
11其中，依五门转向、双五识、领受、推度、确定及笑心，这些名为无因心。
11. Tattha pañcadvārāvajjanadvipañcaviññāṇasampaṭicchanasantīraṇavoṭṭhabbanahasanavasena ahetukacittāni nāma.
12其余的一切七十一心，皆为有因心。
12. Sesāni sabbānipi ekasattati cittāni sahetukāneva.
13其中，两种痴心为一因心。
13. Tatthāpi dve momūhacittāni ekahetukāni.
14其余十不善心，以及十二种与智不相应的欲界美心，这二十二心为二因心。
14. Sesāni dasa akusalacittāni ceva ñāṇavippayuttāni dvādasa kāmāvacarasobhanāni ceti dvāvīsati dvihetukacittāni.
15十二种与智相应的欲界美心，以及三十五种广大心与出世间心，这四十七心为三因心。
15. Dvādasa ñāṇasampayuttakāmāvacarasobhanāni ceva pañcatiṃsa mahaggatalokuttaracittāni ceti sattacattālīsa tihetukacittānīti.
16贪、嗔、痴，
16. Lobho doso ca moho ca,
21三种不善因；
Hetū akusalā tayo;
22无贪、无嗔、无痴，
Alobhādosāmoho ca,
23善与无记，也是如此。
Kusalābyākatā tathā.
17无因心十八，一因心二，二因心二十二。
17. Ahetukāṭṭhārasekahetukā dve dvāvīsati.
25二因心，也是如此；三因心有四十七。
Dvihetukā matā sattacattālīsatihetukā.
29作用之摄
Kiccasaṅgaho
18在作用的摄集中，所谓作用有十四种，即：结生、有分、转向、见、闻、嗅、尝、触、领受、推度、确定、速行、彼所缘、死。
18.Kiccasaṅgahe kiccāni nāma paṭisandhibhavaṅgāvajjanadassanasavanaghāyanasāyanaphusanasampaṭicchanasantīraṇavoṭṭhabbanajavanatadārammaṇacutivasena cuddasavidhāni bhavanti.
19又，依结生、有分、转向、五识等处的不同，当知它们有十种处的差别。
19. Paṭisandhibhavaṅgāvajjanapañcaviññāṇaṭhānādivasena pana tesaṃ dasadhā ṭhānabhedo veditabbo.
20其中，二种与舍俱的推度心、八种大异熟心，以及九种色界与无色界异熟心，这十九种心，名为执行结生、有分与死作用的心。
20. Tattha dve upekkhāsahagatasantīraṇāni ceva aṭṭha mahāvipākāni ca nava rūpārūpavipākāni ceti ekūnavīsati cittāni paṭisandhibhavaṅgacutikiccāni nāma.
21转向作用则有二种。
21. Āvajjanakiccāni pana dve.
22同样地，见、闻、嗅、尝、触、领受作用亦各有二种。
22. Tathā dassanasavanaghāyanasāyanaphusanasampaṭicchanakiccāni ca.
23推度作用则有三种。
23. Tīṇi santīraṇakiccāni.
24唯意门转向于五门中执行确定作用。
24. Manodvārāvajjanameva pañcadvāre voṭṭhabbanakiccaṃ sādheti.
25除去二种转向，善、不善、异熟、唯作心，此五十五种执行速行作用。
25. Āvajjanadvayavajjitāni kusalākusalaphalakiriyacittāni pañcapaññāsa javanakiccāni.
26八种大异熟心与三种推度心，此十一种执行彼所缘作用。
26. Aṭṭha mahāvipākāni ceva santīraṇattayañceti ekādasa tadārammaṇakiccāni.
27其中，两种与舍俱行的推度心，依结生、有分、死、彼所缘及推度，而有五种作用。
27. Tesu pana dve upekkhāsahagatasantīraṇacittāni paṭisandhibhavaṅgacutitadārammaṇasantīraṇavasena pañcakiccāni nāma.
28八种大异熟心，依结生、有分、死、彼所缘，而有四种作用。
28. Mahāvipākāni aṭṭha paṭisandhibhavaṅgacutitadārammaṇavasena catukiccāni nāma.
29九种广大异熟心，依结生、有分、死，而有三种作用。
29. Mahaggatavipākāni nava paṭisandhibhavaṅgacutivasena tikiccāni nāma.
30悦俱推度心依推度与彼所缘而有二种作用。
30. Somanassasantīraṇaṃ santīraṇatadārammaṇavasena dukiccaṃ.
31同样，确定心依确定与转向而有二种作用。
31. Tathā voṭṭhabbanaṃ voṭṭhabbanāvajjanavasena.
32其余一切速行心、意界三心、双五识，各依其可能而唯有一种作用。
32. Sesāni pana sabbānipi javanamanodhātuttikadvipañcaviññāṇāni yathāsambhavamekakiccānīti.
33所谓结生等，依其作用差别，共有十四种。
33. Paṭisandhādayo nāma, kiccabhedena cuddasa.
42依十种地位差别，说明心之生起。
Dasadhā ṭhānabhedena, cittuppādā pakāsitā.
34六十八、二、九、八、二，依此次第。
34. Aṭṭhasaṭṭhi tathā dve ca, navāṭṭha dve yathākkamaṃ.
44阐明一、二、四、五种作用之处。
Ekadviticatupañcakiccaṭhānāni niddise.
49门之摄
Dvārasaṅgaho
35在门之摄中，所谓“门”有六种：眼门、耳门、鼻门、舌门、身门、意门。
35.Dvārasaṅgahe dvārāni nāma cakkhudvāraṃ sotadvāraṃ ghānadvāraṃ jivhādvāraṃ kāyadvāraṃ manodvārañceti chabbidhāni bhavanti.
36此中，眼即是眼门。
36. Tattha cakkhumeva cakkhudvāraṃ.
37同样地，耳等即耳门等。
37. Tathā sotādayo sotadvārādīni.
38意门则称为有分。
38. Manodvāraṃ pana bhavaṅganti pavuccati.
39其中，依五门转向、眼识、领受、推度、确定、欲界速行与彼所缘，有四十六种心在眼门中随宜生起；同样地，依五门转向、耳识等，在耳门等中也有四十六种心。因此，在一切五门中，共有五十四种心，且唯是欲界心。
39. Tattha pañcadvārāvajjanacakkhuviññāṇasampaṭicchanasantīraṇavoṭṭhabbanakāmāvacarajavanatadārammaṇavasena chacattālīsa cittāni cakkhudvāre yathārahaṃ uppajjanti, tathā pañcadvārāvajjanasotaviññāṇādivasena sotadvārādīsupi chacattālīseva bhavantīti sabbathāpi pañcadvāre catupaññāsa cittāni kāmāvacarāneva.
40于意门，依意门转向、五十五速行及彼所缘，有六十七心。
40. Manodvāre pana manodvārāvajjanapañcapaññāsajavanatadārammaṇavasena sattasaṭṭhi cittāni bhavanti.
41十九心依结生、有分、死而离于门。
41. Ekūnavīsati paṭisandhibhavaṅgacutivasena dvāravimuttāni.
42其中，五识以及广大速行、出世间速行——这三十六心，如其所宜，名为一门心。
42. Tesu pana pañcaviññāṇāni ceva mahaggatalokuttarajavanāni ceti chattiṃsa yathārahamekadvārikacittāni nāma.
43意界三心，是五门心。
43. Manodhātuttikaṃ pana pañcadvārikaṃ.
44乐俱推度心、确定心、欲界速行心，是六门心。
44. Sukhasantīraṇavoṭṭhabbanakāmāvacarajavanāni chadvārikacittāni.
45舍俱推度心与大异熟心，既是六门心，也是离门心。
45. Upekkhāsahagatasantīraṇamahāvipākāni chadvārikāni ceva dvāravimuttāni ca.
46广大异熟心，唯是离门心。
46. Mahaggatavipākāni dvāravimuttānevāti.
47一门心、五门心，与六门心。
47. Ekadvārikacittāni, pañcachadvārikāni ca.
58六门解脱心，于一切处皆得解脱。
Chadvārikavimuttāni, vimuttāni ca sabbathā.
59三十六与三，三十一依次。
Chattiṃsati tathā tīṇi, ekatiṃsa yathākkamaṃ;
60十种、九种及五种，应依此次第阐明。
Dasadhā navadhā ceti, pañcadhā paridīpaye.
66所缘之摄
Ālambaṇasaṅgaho
48在‘所缘摄’中，所谓诸所缘，即色所缘、声所缘、香所缘、味所缘、触所缘与法所缘，共有六种。
48.Ālambaṇasaṅgahe ārammaṇāni nāma rūpārammaṇaṃ saddārammaṇaṃ gandhārammaṇaṃ rasārammaṇaṃ phoṭṭhabbārammaṇaṃ dhammārammaṇañceti chabbidhāni bhavanti.
49其中，色本身即是色所缘，声等亦各为声所缘等。
49. Tattha rūpameva rūpārammaṇaṃ, tathā saddādayo saddārammaṇādīni.
50而法所缘则依净色、微细色、心、心所、涅槃与施设，摄为六种。
50. Dhammārammaṇaṃ pana pasādasukhumarūpacittacetasikanibbānapaññattivasena chadhā saṅgayhati.
51其中，一切眼门心唯以色为所缘，且其所缘唯是现在。同样，耳门心等以声等为所缘，其所缘亦唯是现在。
51. Tattha cakkhudvārikacittānaṃ sabbesampi rūpameva ārammaṇaṃ, tañca paccuppannaṃ. Tathā sotadvārikacittādīnampi saddādīni, tāni ca paccuppannāniyeva.
52而意门心的所缘则有六种，即现在、过去、未来及超越时间者，随其所应而为所缘。
52. Manodvārikacittānaṃ pana chabbidhampi paccuppannamatītaṃ anāgataṃ kālavimuttañca yathārahamārammaṇaṃ hoti.
53而离门心（即结生、有分、死心）的所缘亦有六种，随其所应，大多是于前生通过六门所摄取的现在或过去所缘，或是施设，或是所谓的业、业相、趣相。
53. Dvāravimuttānañca paṭisandhibhavaṅgacutisaṅkhātānaṃ chabbidhampi yathāsambhavaṃ yebhuyyena bhavantare chadvāraggahitaṃ paccuppannamatītaṃ paññattibhūtaṃ vā kammakammanimittagatinimittasammataṃ ārammaṇaṃ hoti.
54其中，眼识等依次唯以色等各一为所缘。
54. Tesu cakkhuviññāṇādīni yathākkamaṃ rūpādiekekārammaṇāneva.
55而意界三心以色等五种所缘为所缘。
55. Manodhātuttikaṃ pana rūpādipañcārammaṇaṃ.
56其余的欲界果报心及笑心，在一切情况下，都只以欲界法为所缘。
56. Sesāni kāmāvacaravipākāni hasanacittañceti sabbathāpi kāmāvacarārammaṇāneva.
57不善心及智不相应欲界速行心，能缘取一切所缘，唯除出世间法。
57. Akusalāni ceva ñāṇavippayuttakāmāvacarajavanāni ceti lokuttaravajjitasabbārammaṇāni.
58智相应欲界善心，以及第五禅所摄的神通善心，取一切所缘，唯除阿罗汉道与果。
58. Ñāṇasampayuttakāmāvacarakusalāni ceva pañcamajjhānasaṅkhātaṃ abhiññākusalañceti arahattamaggaphalavajjitasabbārammaṇāni.
59智相应欲界唯作心、唯作神通心及确定心，于一切处皆取一切所缘。
59. Ñāṇasampayuttakāmāvacarakiriyāni ceva kiriyābhiññāvoṭṭhabbanañceti sabbathāpi sabbārammaṇāni.
60无色界中，第二与第四心取广大所缘。
60. Āruppesu dutiyacatutthāni mahaggatārammaṇāni.
61其余一切广大心，皆以施设（概念）为所缘。
61. Sesāni mahaggatacittāni sabbānipi paññattārammaṇāni.
62出世间心以涅槃为所缘。
62. Lokuttaracittāni nibbānārammaṇānīti.
63欲界中有二十五心，广大心中有六心。
63. Pañcavīsa parittamhi, cha cittāni mahaggate.
77世间名言有二十一，涅槃所缘有八种。
Ekavīsati vohāre, aṭṭha nibbānagocare.
78于最上的出世间中，除去殊胜的道与果，有二十。
Vīsānuttaramuttamhi , aggamaggaphalujjhite;
79五种于一切处，六种如上说，于此有七种摄。
Pañca sabbattha chacceti, sattadhā tattha saṅgaho.
86依处摄
Vatthusaṅgaho
64在依处摄中，所谓依处，即眼、耳、鼻、舌、身与心所依处，共有六种。
64.Vatthusaṅgahe vatthūni nāma cakkhusotaghānajivhākāyahadayavatthu ceti chabbidhāni bhavanti.
65这些依处在欲界中全部可以获得。
65. Tāni kāmaloke sabbānipi labbhanti.
66而在色界，则无鼻、舌、身这三种依处。
66. Rūpaloke pana ghānādittayaṃ natthi.
67在无色界中，这一切皆不存在。
67. Arūpaloke pana sabbānipi na saṃvijjanti.
68其中，五识界依次唯依五种净色依处而转起。
68. Tattha pañcaviññāṇadhātuyo yathākkamaṃ ekantena pañca pasādavatthūni nissāyeva pavattanti.
69而称为五门转向与领受的意界，唯依止心所依处而转起。
69. Pañcadvārāvajjanasampaṭicchanasaṅkhātā pana manodhātu ca hadayaṃ nissitāyeva pavattanti.
70其余的意识界——推度心、大果报心、二嗔恚心、初道心、笑心与色界心，必定依止于心所依而转起。
70. Avasesā pana manoviññāṇadhātusaṅkhātā ca santīraṇamahāvipākapaṭighadvayapaṭhamamaggahasanarūpāvacaravasena hadayaṃ nissāyeva pavattanti.
71而其余的善、不善、唯作及无上心，则或依止、或不依止（心所依）而转起。
71. Avasesā kusalākusalakiriyānuttaravasena pana nissāya vā anissāya vā.
72无色界果报心则绝不依止于心所依。
72. Āruppavipākavasena hadayaṃ anissāyevāti.
73欲界依止于六依处，色界则有七类四种依止。
73. Chavatthuṃ nissitā kāme, satta rūpe catubbidhā.
90无色界依止三依处，一依处被视为界。
Tivatthuṃ nissitāruppe, dhātvekā nissitā matā.
74四十三依止，四十二生起。
74. Tecattālīsa nissāya, dvecattālīsa jāyare.
92依止与不依止，无色果报不依止。
Nissāya ca anissāya, pākāruppā anissitā.
100如是，《阿毗达摩义摄》中名为“杂项摄分别”的部分。
Iti abhidhammatthasaṅgahe pakiṇṇakasaṅgahavibhāgo nāma
101第三章。
Tatiyo paricchedo.