3. 第三章
1第三 品
3. Tatiyo paricchedo
2阐明心之转起
Cittapavattiparidīpano
116
116.
2彼心取境,依果报与非果报而有二种;
Cittaṃ visayaggāhaṃ taṃ, pākāpākadato dudhā;
3善与不善在前,无记在后,这是公认的。
Kusalākusalaṃ pubbaṃ, paramabyākataṃ mataṃ.
117
117.
5其中,善法依欲界等地,可分为四种;
Kusalaṃ tattha kāmādibhūmito catudhā siyā;
6八、五、四及四,其次第如何?
Aṭṭha pañca cattāri ca, cattāri kamato kathaṃ.
118一百一十八
118.
8与喜俱行、与智相应、无行的一心;
Somanassamatiyuttamasaṅkhāramanamekaṃ;
9与喜俱行、与智相应、有行的一心;同样,与喜俱行而智劣的两种。
Sasaṅkhāramanañcekaṃ, tathā hīnamatidvayaṃ.
119一百一十九
119.
11如是,与舍俱且智相应者,及智劣者,共有八种;
Tathopekkhāmatiyuttaṃ, matihīnanti aṭṭhadhā;
12此处,欲界福德行依受等而作区分。
Kāmāvacarapuññettha, bhijjate vedanādito.
120
120.
14布施、持戒与修习,回向功德与随喜;
Dānaṃ sīlañca bhāvanā, pattidānānumodanā;
15承事与恭敬,说法、闻法与正见;
Veyyāvaccāpacāyañca, desanā suti diṭṭhiju.
121
121.
17这些善法或合为一体,或有所依,或无所依;
Etesvekamayaṃ hutvā, vatthuṃ nissāya vā na vā;
18依门、根、因、生类,以及趣向等而种种差别。
Dvārahīnādiyonīnaṃ, gatiyādippabhedavā.
122一百二十二。
122.
20于三时、有限等行境中,执取其一;
Tikālikaparittādigocaresvekamādiya;
21或超越时节而生起,能去除无智之垢,令智清净。
Udeti kālamuttaṃ vā, matihīnaṃ vināmalaṃ.
123一百二十三。
123.
23六种行境中,色、声、香、味、触为五种行境;
Chagocaresu rūpādipañcakaṃ pañca gocarā;
24其余的色与非色,以及施设,为第六行境。
Sesaṃ rūpamarūpañca, paññatti chaṭṭhagocaro.
124
124.
26于此,赋予与智相应的殊胜连结,以具三因;
Ñāṇayuttavaraṃ tattha, datvā sandhiṃ tihetukaṃ;
27之后,于果报成熟时,在相续中,于二十八种色之中,有二种成熟。
Pacchā paccati pākānaṃ, pavatte aṭṭhake duve.
125
125.
29其中,给予他们低劣的二因结生;
Tesuyeva nihīnaṃ tu, datvā sandhiṃ duhetukaṃ;
30于十二种果报中给予,在转起时则无有慧。
Deti dvādasa pāke ca, pavatte dhīyutaṃ vinā.
126
126.
32如是,无慧者为低劣,有慧者为殊胜,无论结生时或转起时皆然。
Evaṃ dhīhīnamukkaṭṭhaṃ, sandhiyañca pavattiyaṃ;
33然而,低劣之业纵为两种目的,亦唯以低劣之因成熟。
Hīnaṃ panubhayatthāpi, hetuhīneva paccati.
127
127.
35此业唯于欲界善趣,给予生存与享受;
Kāmasugatiyaṃyeva, bhavabhogadadaṃ idaṃ;
36于色界与恶趣中,唯于转起时,依其相应而成熟。
Rūpāpāye pavatteva, paccate anurūpato.
128
128.
38与寻、伺、喜、乐、心一境性相应之心;
Vitakkacārapītīhi, sukhekaggayutaṃ manaṃ;
39初禅等以寻等、喜等、乐等为支,其余三禅则超越它们。
Ādi cārādipītādisukhādīhi paraṃ tayaṃ.
129
129.
41以舍与心一境性为终,乃至无色界,亦如是依支而分别。
Upekkhekaggatāyantamāruppañcevamaṅgato ;
42然而,依所缘,色界福行有五种。
Pañcadhā rūpapuññaṃ tu, hotārammaṇato pana.
130
130.
44以不净观为始,
Ādissāsubhamantassu-
45慈等三种观法;
Pekkhā mettādayo tayo;
46其起始者有四种或五种,
Ādo catunnaṃ pañcannaṃ,
47然谷类等则为遍处。
Sassāsakasiṇāni tu.
131
131.
49于无我、无我所、空、心四所缘中;
Nabhatammanatassuññataccittacatugocare;
50由超越欲界而生于色界的功德,有四种。
Kamenātikkamāruppapuññaṃ hoti catubbidhaṃ.
132
132.
52依止无垢的寂灭,它由道与瑜伽而生。
Amalaṃ santimārabbha, hoti taṃ maggayogato;
53再依四种根本禅那的差别,则成二十种。
Catudhā pādakajjhānabhedato puna vīsati.
133
133.
55始则遣除见与疑等,令欲贪之过患微薄;
Diṭṭhikaṅkhānudaṃ ādi, kāmadosatanūkaraṃ;
56次第次第断除他们,最终灭尽一切残余。
Paraṃ paraṃ taducchedī, antaṃ sesakanāsakaṃ.
134第134偈注释。
134.
58如是,此三地福德,实乃修习所成;
Evaṃ bhūmittayaṃ puññaṃ, bhāvanāmayamettha hi;
59第一依于所依,第二亦依两者。
Paṭhamaṃ vatthuṃ nissāya, dutiyaṃ ubhayenapi.
135135。
135.
61第三类依止于起始。
Tatiye ādi nissāya,
62其余者,或有依止,或无依止。
Sesā nissāya vā na vā;
63其中,有最初二种。
Honti ādidvayaṃ tattha,
64成就自地之有
Sādheti sakabhūbhavaṃ.
136
136.
66成就无上寂静,然而于此唯依神通
Sādhetānuttaraṃ santiṃ, abhiññā panidheva tu;
67非由禅那所生之果,亦非施果所生
Jhānūdayaphalattā na, phaladānāpi sambhavā.
137
137.
69能生他地之果的业,非色界果报之境。
Nāññabhūphaladaṃ kammaṃ, rūpapākassa gocaro;
70唯自业之境,而非其他,此不可能。
Sakammagocaroyeva, na caññoyamasambhavo.
138
138.
72恶业唯是欲界业,从因而言,彼又分为二种。
Pāpaṃ kāmikamevekaṃ, hetuto taṃ dvidhā puna;
73从根上来说,依贪、嗔、痴而可分为三种。
Mūlato tividhaṃ lobha-dosamohavasā siyā.
139
139.
75与喜俱、与邪见相应,为一种无行。
Somanassakudiṭṭhīhi , yuttamekamasaṅkharaṃ;
76与邪见相应、无喜俱,为一种有行;二种低劣邪见,同样如此。
Sasaṅkhāramanañcekaṃ, hīnadiṭṭhidvayaṃ tathā.
140
140.
78与舍及见相应者,以及与见不相应者,也是如此。
Upekkhādiṭṭhiyuttampi, tathā diṭṭhiviyuttakaṃ;
79从受、见等来说,贪根如此有八种。
Vedanādiṭṭhiādīhi, lobhamūlevamaṭṭhadhā.
141
141.
81伴随苦与忧的行,其余则为嗔根。
Sadukkhadosāsaṅkhāraṃ, itaraṃ dosamūlakaṃ;
82痴根亦有舍俱者,分为疑俱与掉举俱二种。
Mohamūlampi sopekkhaṃ, kaṅkhuddhaccayutaṃ dvidhā.
142
142.
84其中,嗔二种依于所依,然而其余则不然;
Tattha dosadvayaṃ vatthuṃ, nissāyevitare pana;
85它们或依或不依,又如何与杀害等共存?
Nissāya vā na vā honti, vadhādisahitā kathaṃ.
143
143.
87粗恶语、杀生、嗔恚,或与嗔俱,或与贪俱;
Pharussavadhabyāpādā, sadosena salobhato;
88邪见、邪淫、贪欲,其余诸业道,则各有二种。
Kudiṭṭhimethunābhijjhā, sesā kammapathā dvibhi.
144
144.
90它于四恶趣中,在一切处转起时,即给予连结。
Sandhiṃ catūsvapāyesu, deti sabbattha vuttiyaṃ;
91于彼,所缘被遍知,全然清净而无垢。
Paccate gocaraṃ tassa, sakalaṃ amalaṃ vinā.
145
145.
93无记法分为二种——异熟与唯作;此处从地开始论述。
Abyākataṃ dvidhā pāka-kriyā tatthādi bhūmito;
94欲界异熟有四种;其中福异熟等又各分为二种。
Catudhā kāmapākettha, puññapākādito dudhā.
146
146.
96善果报有有因与无因二种,故为二十二种。
Puññapākā dvidhāhetu-sahetūti dviraṭṭhakā;
97无因智有五种,执取与推度为其中二者。
Ahetū pañca ñāṇāni, gahaṇaṃ tīraṇā ubho.
147一百四十七。
147.
99身识与乐俱,于此推度喜等;
Kāyañāṇaṃ sukhī tattha, somanassādi tīraṇaṃ;
100其余六种舍俱,犹如善有因。
Sopekkhāni cha sesāni, sapuññaṃva sahetukaṃ.
148一百四十八
148.
102唯有结生、有分、彼所缘及死心是强盛的。
Kevalaṃ sandhibhavaṅga-tadālambacutibbasā;
103其余生起者,皆依前文所说之理趣。
Jāyate sesametassa, pubbe vuttanayā naye.
149一百四十九。
149.
105人间及恶趣者,结生等终际的推度;
Manussavinipātīnaṃ, sandhādi antatīraṇaṃ;
106有因及无因者,或由他业而有。
Hoti aññena kammena, sahetupi ahetunaṃ.
150一百五十。
150.
108恶所生与善所生之因等,犹如河岸与琵琶等;
Pāpajā puññajāhetu-samā tīraṃ vinādikaṃ;
109身识伴有苦,这些心以不可意者为所缘。
Sadukkhaṃ kāyaviññāṇaṃ, aniṭṭhārammaṇā ime.
151
151.
111它们以乐为行境,在那些之中,有两处的初始审察;
Te sātagocarā tesu, dviṭṭhānaṃ āditīraṇaṃ;
112另两者有五处之分,彼一切唯以细境为境。
Pañcaṭṭhānāparā dve te, parittavisayākhilā.
152
152.
114领受之二与五者,于彼处有色等五;
Sampaṭicchadvipañcannaṃ, pañca rūpādayo tahiṃ;
115其余诸果报唯属现在;而六者则贯通三时。
Paccuppannāva sesānaṃ, pākānaṃ cha tikālikā.
153
153.
117应说色界与无色界的果报,一切皆同。
Rūpārūpavipākānaṃ, sabbaso sadisaṃ vade;
118唯除由自业所连结的三种自作用。
Sakapuññena sandhādi-sakiccattayataṃ vinā.
154
154.
120平等与无上的果报,亦于一切处,由自业所感。
Samānuttarapākāpi, sakapuññena sabbaso;
121因为舍弃了那解脱之门,故道有二种,果有三种。
Hitvā mokkhamukhaṃ taṃ hi, dvidhā magge tidhā phale.
155
155.
123唯作有三种,以无垢故;
Kriyā tidhāmalābhāvā,
124就地而论,彼处为欲界;
Bhūmito tattha kāmikā;
125因分两种:有因与无因。
Dvidhā hetusahetūti,
126在三因中,此处如何说?
Tidhāhetu tahiṃ kathaṃ.
156
156.
128转向、微笑、不转向,有伺、乐、舍俱;
Āvajjahasitāvajjā , sopekkhasukhupekkhavā;
129五种、六种欲界心,缘取一切所缘。
Pañcachakāmāvacarā, sakalārammaṇā ca te.
157
157.
131有因的色及无色,当以自慧远离;
Saheturūparūpā ca, sakapaññaṃvārahato;
132不以果报为作用,如断藤之花,终将无果。
Vuttiyā na phale pupphaṃ, yathā chinnalatā phalaṃ.
158
158.
134凡夫确实不修习那应远离之二法;
Anāsevanayāvajja-dvayaṃ puthujjanassa hi;
135不似虚花之果,虽住果位亦无实;
Na phale vattamānampi, moghapupphaṃ phalaṃ yathā.
159
159.
137三、七、二、六、三十六、四、五,如其次第。
Tisatta dvicha chattiṃsa, catupañca yathākkamaṃ;
138福、非福、果报、唯作,九十九种。
Puññaṃ pāpaṃ phalaṃ kriyā, ekūnanavutīvidhaṃ.
160一百六十。
160.
140结生、有分、转向,见等五法;
Sandhi bhavaṅgamāvajjaṃ, dassanādikapañcakaṃ;
141以近岸波浪为所缘的速行境,灭尽。
Gahatīraṇavoṭṭhabba-javataggocaraṃ cuti.
161一百六十一。
161.
143如是,此二百三十七事,皆依作用与行相之善巧而说;
Iti esaṃ dvisattannaṃ, kiccavuttivasādhunā;
144心意于六门中转起,如何略说?
Cittappavatti chadvāre, saṅkhepā vuccate kathaṃ.
162一百六十二。
162.
146贪著欲者于死亡刹那,业相等显现;
Kāme sarāginaṃ kamma-nimittādi cutikkhaṇe;
147唯于意门显现,其余诸门之业所缘亦复如是。
Khāyate manasoyeva, sesānaṃ kammagocaro.
163一百六十三。
163.
149依彼现前所缘,速行生起五次。
Upaṭṭhitaṃ tamārabbha, pañcavāraṃ javo bhave;
150以彼为所缘之后,或从彼处,或于速行,死心生起。
Tadālambaṃ tato tamhā, cuti hoti javehi vā.
164
164.
152无明、渴爱、行,及俱生诸法,为恶趣之因。
Avijjātaṇhāsaṅkhāra-sahajehi apāyinaṃ;
153又因覆蔽境界之过患及排斥所致。
Visayādīnavacchādi-namanakkhipakehi tu.
165
165.
155对于未断尽剩余烦恼者,仍有覆蔽与排斥;
Appahīnehi sesānaṃ, chādanaṃ namanampi ca;
156然而排斥性的诸行,于此处如同善业。
Khipakā pana saṅkhārā, kusalāva bhavantiha.
166
166.
158如是完成三种作用后,于业所显的所缘中,
Kiccattaye kate evaṃ, kammadīpitagocare;
159与彼相应的依处与俱生者,或依彼处,或不依。
Tajjaṃ vatthuṃ sahuppannaṃ, nissāya vā na vā tahiṃ.
167
167.
161若舍断与彼相应的结生,于中有之间;
Tajjā sandhi siyā hitvā, antarattaṃ bhavantare;
162若无中有且远隔,结生如何能成?
Antarattaṃ vinā dūre, paṭisandhi kathaṃ bhave.
168
168.
164这里只是依业、渴爱等为因,以之前的心为缘;
Iheva kammataṇhādi-hetuto pubbacittato;
165心能及于远处,犹如灯焰、回声等。
Cittaṃ dūre siyā dīpa-paṭighosādikaṃ yathā.
169
169.
167无想有情死殁时,既无所缘,亦无死心;
Nāsaññā cavamānassa, nimittaṃ na cutī ca yaṃ;
168结生的所缘是什么?无间缘也是如此。
Uddhaṃ sandhinimittaṃ kiṃ, paccayopi kanantaro.
170
170.
170前生的死心,在欲界结生之际,
Pubbabhave cuti dāni, kāme jāyanasandhiyā;
171因为没有其他心的间隔,所以成为无间之因。
Aññacittantarābhāvā, hotānantarakāraṇaṃ.
171
171.
173他世所造之业,于此获得机会;
Bhavantarakataṃ kammaṃ, yamokāsaṃ labhe tato;
174即依彼而成结生,于所现起之所缘中。
Hoti sā sandhi teneva, upaṭṭhāpitagocare.
172
172.
176因未能彻底令心离贪;
Yasmā cittavirāgattaṃ, kātuṃ nāsakkhi sabbaso;
177因此,随眠当于有中再起。
Tasmā sānusayasseva, punuppatti siyā bhave.
173
173.
179在五门中,结生无业而有二种所缘。
Pañcadvāre siyā sandhi, vinā kammaṃ dvigocare;
180因连接诸有,故名结生;有分亦如其分。
Bhavasandhānato sandhi, bhavaṅgaṃ taṃ tadaṅgato.
174
174.
182彼心即于彼所缘而灭,因于该所缘死没故;
Tamevante cuti tasmiṃ, gocare cavanena tu;
183如此,于同一心相续中,有生、住、灭之差别。
Ekasantatiyā evaṃ, uppattiṭṭhitibhedakā.
175
175.
185又,当他所缘现前时,即有中间心转起故。
Athaññārammaṇāpātha-gate cittantarassa hi;
186有分心的次数依于因缘,动摇则有两次。
Hetusaṅkhyaṃ bhavaṅgassa, dvikkhattuṃ calanaṃ bhave.
176
176.
188当撞击发生在不同的依处时,有依他而起的动摇;
Ghaṭṭite aññavatthumhi, aññanissitakampanaṃ;
189它由一系缚而生起,当如石子喻中所说。
Ekābaddhena hotīti, sakkharopamayā vade.
177
177.
191意界唯作除外,随后唯有一次生起;
Manodhātukriyāvajjaṃ, tato hoti sakiṃ bhave;
192于见等各自门所缘,随后有领受;
Dassanādi sakadvāra-gocaro gahaṇaṃ tato.
178
178.
194随后有推度,此后唯有一次确定;
Santīraṇaṃ tato tamhā, voṭṭhabbañca sakiṃ tato;
195在欲界速行七次,由此随顺而转。
Sattakkhattuṃ javo kāme, tamhā tadanurūpato.
179
179.
197由此而有彼所缘二心;于极大所缘,有分心生起。
Tadālambadvikaṃ tamhā, bhavaṅgaṃtimahantari;
198于大所缘有确定与速行,于小所缘心则超越。
Javā mahante voṭṭhabbā, paritte nitare manaṃ.
180一百八十
180.
200于微小所缘之确定,如二或三次速行;
Voṭṭhabbassa paritte tu, dvattikkhattuṃ javo viya;
201诵文中说此行相者,实由不修习故。
Vadanti vuttiṃ taṃ pāṭhe, anāsevanato na hi.
181一百八十一
181.
203此处,心的决定,犹如业等之决定。
Niyamopidha cittassa, kammādiniyamo viya;
204应知:如以芒果等喻,显示之后,善为解说。
Ñeyyo ambopamādīhi, dassetvā taṃ sudīpaye.
182一百八十二
182.
206意门转向,从有分生起;
Manodvāretarāvajjaṃ , bhavaṅgamhā siyā tato;
207当速行对欲界所缘明了时,此后便缘取欲界所缘。
Javokāme vibhūte tu, kāmavhe visaye tato.
183一百八十三。
183.
209对于欲贪者,彼所缘后即是有分;
Kāmīnaṃ tu tadālambaṃ, bhavaṅgaṃ tu tato siyā;
210当所缘不明了且微细时,有分便成为速行的所缘;
Avibhūte paritte ca, bhavaṅgaṃ javato bhave.
184一百八十四
184.
212于未显了与显了,于小所缘与大所缘;
Avibhūte vibhūte ca, paritte aparittake;
213于梵天的四所缘,唯是速行与有分。
Javāyeva bhavaṅgaṃ tu, brahmānaṃ catugocare.
185第一百八十五
185.
215又,以广大法为所缘,于与嗔相应的速行中——
Mahaggataṃ panārabbha, javite dosasaṃyute;
216因相违故,有分不生;若与乐俱,岂能有之?
Viruddhattā bhavaṅgaṃ na, kiṃ siyā sukhasandhino.
186
186.
218舍俱的推度心,于微细所缘是如何呢?
Upekkhātīraṇaṃ hoti, parittenāvajjaṃ kathaṃ.
219道与果的生起,定无间隔。
Niyamo na vināvajjaṃ, maggato phalasambhavā.
187
187.
221一切广大、无漏的速行,及种姓智;
Mahaggatāmalā sabbe, javā gotrabhuto siyuṃ;
222灭尽与果的生起,以及速行等之后的有分。
Nirodhā ca phaluppatti, bhavaṅgaṃ javanādito.
188
188.
224有因有漏的异熟心,与二种舍俱的推度心;
Sahetusāsavā pākā, tīraṇā dve cupekkhakā;
225这些结生、有分与死心,共有十九。
Ime sandhi bhavaṅgā ca, cuti cekūnavīsati.
189
189.
227转向等各各有二,执取终点则有三者;
Dve dve āvajjanādīni, gahaṇantāni tīṇi tu;
228审查唯有一种,名为确定。
Santīraṇāni ekaṃva, voṭṭhabbamitināmakaṃ.
190
190.
230欲界八大异熟,及三种审查;
Aṭṭha kāmamahāpākā, tīṇi santīraṇāni ca;
231这些十一,名为彼所缘。
Ekādasa bhavantete, tadārammaṇanāmakā.
191
191.
233一切善、不善与唯作,除去转向;
Kusalākusalaṃ sabbaṃ, kriyā cāvajjavajjitā;
234果报五十五,这些为速行。
Phalāni pañcapaññāsa, javanāni bhavantime.
237如是,于《谛摄要》中,名为“心转起之阐明”的
Iti saccasaṅkhepe cittapavattiparidīpano nāma
238第三章。
Tatiyo paricchedo.