7-1. 有缘二法-善三法义注

abh03a.att52 · 静态文献页 · 263 段 · 打开交互阅读器

1缘之说明

Paccayaniddeso

1一、因缘分别释义

1. Hetupaccayaniddesavaṇṇanā

1现在，为了按照已列举的顺序来说明所有这些缘，而说：“因缘——即诸因对与因相应的诸法及由彼等所生的诸色，以因缘之力而为缘”等。其中，“因缘”一词，是在二十四缘中，按照所安立的顺序，最先应被解释的词的提取。对于其余的缘，也应依此方法，先提取应最先解释的词，然后进行解答，应如此理解。而在此处，其关联是这样的：在缘的列举中被宣说为“因缘”的那个，从解释的角度，应如此理解：“诸因对与因相应的诸法及由彼等所生的诸色，以因缘之力而为缘”。应以此方法，理解所有缘中应被解释的词与其解答之间的关联。

1. Idāni sabbepi te paccaye uddiṭṭhapaṭipāṭiyā niddisitvā dassetuṃ hetupaccayoti hetū hetusampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ hetupaccayena paccayotiādimāha. Tattha hetupaccayoti catuvīsatiyā paccayesu nikkhittapaṭipāṭiyā sabbapaṭhamaṃ bhājetabbassa paduddhāro. Sesapaccayesupi imināva nayena paṭhamaṃ bhājetabbapadaṃ uddharitvā vissajjanaṃ katanti veditabbaṃ. Ayaṃ panettha sambandho – yo paccayuddese hetupaccayoti uddiṭṭho, so niddesato ‘‘hetū hetusampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ hetupaccayena paccayo’’ti evaṃ veditabbo . Iminā upāyena sabbapaccayesu bhājetabbassa padassa vissajjanena saddhiṃ sambandho veditabbo.

3现在，在“诸因对与因相应的”这句中，为何不说“与因相应的”，而说“诸因对与因相应的”？这是为了确定缘以及缘所生法。因为如果只说“与因相应的”，意思就会变成“对与因相应的诸法，以因缘之力而为缘”。若是这样，就无法知道“某个具体的法以因缘之力而为缘”这样的缘的确定。或者，如果不取“与因相应的”是指“与因相应的诸法”这一含义，而理解为“诸因对任何相应的法，以因缘之力而为缘”，那么，与因不相应的眼识等也是相应的，与因相应的善法等也是相应的。在此情况下，就无法确定缘所生法，即“这个因是某个相应的法的缘”。因此，为了确定缘以及缘所生法，而说“诸因对与因相应的”。其意思是：对于与因相应的善等诸法，那个相应的因，以因缘之力而为缘。其中，不说“缘”而说“以因缘之力”，是为了否定因以其他方式成为缘的情况。因为这个因既以因缘之力成为缘，也以俱生等缘之力成为缘。在此，为了否定它依俱生等缘之力而以其他方式成为缘的情况，而说“以因缘之力”。即便如此，为何不说“与彼相应的”，而说“与因相应的”？因为应被解释的对象不明确。如果说了“与彼相应的”，那么“那些法因何而被称为与彼相应的？就是这个”这样的应被解释的对象就不明确。由于它不明确，为了直接显示那些法因之而相应、从而被称为“与彼相应的”的那个东西的本身形相，而说“与因相应的”。

Idāni hetū hetusampayuttakānanti ettha ‘‘hetusampayuttakāna’’nti avatvā ‘‘hetū hetusampayuttakāna’’nti kasmā vuttanti? Paccayassa ceva paccayuppannānañca vavatthāpanato. Hetusampayuttakānanti hi vutte hetunā sampayuttakānaṃ hetupaccayena paccayoti attho bhaveyya. Evaṃ sante asuko nāma dhammo hetupaccayena paccayoti paccayavavatthānaṃ na paññāyeyya. Athāpi hetunā sampayuttakānaṃ hetusampayuttakānanti atthaṃ aggahetvāva yesaṃ kesañci sampayuttakānaṃ hetū hetupaccayena paccayoti attho bhaveyya, evaṃ sante hetunā vippayuttā cakkhuviññāṇādayopi sampayuttakāyeva, hetunā sampayuttā kusalādayopi. Tattha ayaṃ hetu asukassa nāma sampayuttakadhammassa paccayoti paccayuppannavavatthānaṃ na paññāyeyya. Tasmā paccayañceva paccayuppannañca vavatthāpento ‘‘hetū hetusampayuttakāna’’nti āha. Tassattho – hetusampayuttakānaṃ kusalādidhammānaṃ yo hetu sampayuttako, so hetupaccayena paccayoti. Tatrāpi ‘‘paccayo’’ti avatvā ‘‘hetupaccayenā’’ti vacanaṃ hetuno aññathā paccayabhāvapaṭisedhanatthaṃ. Ayañhi hetu hetupaccayenāpi paccayo hoti, sahajātādipaccayenāpi. Tatrāssa yvāyaṃ sahajātādipaccayavasena aññathāpi paccayabhāvo, tassa paṭisedhanatthaṃ hetupaccayenāti vuttaṃ. Evaṃ santepi ‘‘taṃsampayuttakāna’’nti avatvā kasmā ‘‘hetusampayuttakāna’’nti vuttanti? Niddisitabbassa apākaṭattā. Taṃsampayuttakānanti hi vutte yena te taṃsampayuttakā nāma honti , ayaṃ nāma soti niddisitabbo apākaṭo. Tassa apākaṭattā yena sampayuttā te taṃsampayuttakāti vuccanti, taṃ sarūpatova dassetuṃ ‘‘hetusampayuttakāna’’nti vuttaṃ.

4在“由彼等所生的”这句中，由于应被解释的对象是明确的，所以用了“彼”这个词。此处意思是：那些因以及与因相应的法，是这些色的生起之因，所以这些色称为“由彼等所生的”。对于这些由彼等所生的色，意思是由因以及与因相应的法所生的。以此，它指的是心所生色。然而，它是否也从心之外的其他法生起呢？是的，生起。因为所有的心与心所一起和合而生起色。但在世间法的教导中，由于心更为殊胜，那样的色被称为“心所生色”。因此说：“心与心所法，对心所生色，以俱生缘之力而为缘。”

Taṃsamuṭṭhānānanti ettha pana niddisitabbassa pākaṭattā taṃ-gahaṇaṃ kataṃ. Ayañhettha attho – te hetū ceva hetusampayuttakā ca dhammā samuṭṭhānaṃ etesanti taṃsamuṭṭhānāni. Tesaṃ taṃsamuṭṭhānānaṃ, hetuto ceva hetusampayuttadhammehi ca nibbattānanti attho. Iminā cittasamuṭṭhānarūpaṃ gaṇhāti . Kiṃ pana taṃ cittato aññenapi samuṭṭhātīti? Āma, samuṭṭhāti. Sabbepi hi cittacetasikā ekato hutvā rūpaṃ samuṭṭhāpenti. Lokiyadhammadesanāyaṃ pana cittassa adhikabhāvato tathāvidhaṃ rūpaṃ cittasamuṭṭhānanti vuccati. Tenevāha cittacetasikā dhammā cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ sahajātapaccayena paccayoti.

5如果是这样，那么在此处，为何不说“心所生色”而说“由彼等所生的”？这是为了也包含非心所生色。因为在《问分》中有这样的说法：“在结生刹那，异熟无记的诸因，对相应的诸蕴以及业生色，以因缘之力而为缘”。为了包含这个，在此处不说“心所生色”而说“由彼等所生的”。其意思是：那些因以及与因相应的法，即使不产生心生色，也依俱生等缘之力成为这些色的生起之因，所以这些色称为“由彼等所生的”。对于这些由彼等所生的色，即在转起时的心生色以及在结生时的业生色，诸因以因缘之力而为缘。应以此方法，理解在其他出现“由彼等所生的”之处其含义。

Yadi evaṃ idhāpi ‘‘taṃsamuṭṭhānāna’’nti avatvā cittasamuṭṭhānānanti kasmā na vuttanti? Acittasamuṭṭhānānampi saṅgaṇhanato. Pañhāvārasmiñhi ‘‘paṭisandhikkhaṇe vipākābyākatā hetū sampayuttakānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ hetupaccayena paccayoti āgataṃ’’. Tassa saṅgaṇhanatthaṃ idha cittasamuṭṭhānānanti avatvā taṃsamuṭṭhānānanti vuttaṃ. Tassattho – cittajarūpaṃ ajanayamānāpi te hetū hetusampayuttakā dhammā sahajātādipaccayavasena samuṭṭhānaṃ etesanti taṃsamuṭṭhānāni. Tesaṃ taṃsamuṭṭhānānaṃ pavatte cittajānaṃ paṭisandhiyañca kaṭattārūpānampi hetū hetupaccayena paccayoti. Iminā upāyena aññesupi taṃsamuṭṭhānānanti āgataṭṭhānesu attho veditabbo.

6然而，为何这个因只在结生时是业生色的因缘，而在转起时不是？因为在结生时，业生色是系属于心的。在结生时，业生色的转起是系属于心的，它们依于心而生起和存续。因为在那个刹那，心不能产生心生色，而那些业生色也不能没有心而生起或存续。因此说：“以识为缘而有名色，当识安住时，有名色的入胎”。但在转起时，即使有心存在，它们的转起也只是系属于业，而不是系属于心。而且即使没有心，入灭尽定者的业生色也会生起。

Kasmā panāyaṃ hetu paṭisandhiyameva kaṭattārūpānaṃ hetupaccayo hoti, na pavatteti? Paṭisandhiyaṃ kammajarūpānaṃ cittapaṭibaddhavuttitāya. Paṭisandhiyañhi kammajarūpānaṃ cittapaṭibaddhā pavatti, cittavasena uppajjanti ceva tiṭṭhanti ca. Tasmiñhi khaṇe cittaṃ cittajarūpaṃ janetuṃ na sakkoti, tānipi vinā cittena uppajjituṃ vā ṭhātuṃ vā na sakkonti. Tenevāha – ‘‘viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ, tasmiṃ patiṭṭhite viññāṇe nāmarūpassa avakkanti hotī’’ti (saṃ. ni. 2.39). Pavattiyaṃ pana tesaṃ citte vijjamānepi kammapaṭibaddhāva pavatti, na cittapaṭibaddhā. Avijjamāne cāpi citte nirodhasamāpannānaṃ uppajjantiyeva.

7然而，为何在结生刹那，心不能产生心生色？因为被业力之流抛掷，以及因为没有已安住的依处，所以心是羸弱的。因为在那个时候，它被业力之流抛掷，且因为没有前生依处，所以是没有安住依处的，因此是羸弱的。所以，就像一个刚堕入悬崖的人不能做任何技艺一样，它不能产生色；而只是业生色处于心生色的位置。而且，那业生色是处于种子的位置。业则如同田地，烦恼如同水。因此，虽然有了田和水，但在最初生起时，如同依于种子的力量而有树木的生起，在结生刹那，是依于心的力量而有色身的生起。然而，当种子消失后，如同依于地水的力量而有树木的持续生长；应知在没有心的情况下，只是依于业，业生色得以转起。这也被说过：“业是田地，识是种子，渴爱是湿润”。

Kasmā pana paṭisandhikkhaṇe cittaṃ cittajarūpaṃ janetuṃ na sakkotīti? Kammavegakkhittatāya ceva appatiṭṭhitavatthutāya ca dubbalattā. Tañhi tadā kammavegakkhittaṃ apurejātavatthukattā ca appatiṭṭhitavatthukanti dubbalaṃ hoti. Tasmā papāte patitamatto puriso kiñci sippaṃ kātuṃ viya rūpaṃ janetuṃ na sakkoti; kammajarūpameva panassa cittasamuṭṭhānarūpaṭṭhāne tiṭṭhati. Tañca kammajarūpasseva bījaṭṭhāne tiṭṭhati. Kammaṃ panassa khettasadisaṃ, kilesā āpasadisā. Tasmā santepi khette āpe ca paṭhamuppattiyaṃ bījānubhāvena rukkhuppatti viya paṭisandhikkhaṇe cittānubhāvena rūpakāyassa uppatti. Bīje pana vigatepi pathavīāpānubhāvena rukkhassa uparūpari pavatti viya; vinā cittena kammatova kaṭattārūpānaṃ pavatti hotīti veditabbā. Vuttampi cetaṃ – ‘‘kammaṃ khettaṃ viññāṇaṃ bījaṃ taṇhā sneho’’ti (a. ni. 3.77).

8然而，此义应依处所来把握。有三种处所：名处所、色处所、名色处所。其中，无色界称为名处所。因为在那里，即使没有心所依处色，也没有色为缘，唯有无色法生起。无想有情界称为色处所。因为在那里，即使没有结生心，也没有无色法为缘，唯有色法生起。五蕴界称为名色处所。因为在那里，在结生时，若没有所依处色，无色法不生起；若没有结生心，即使是业生色法也不生起。色法与无色法的生起犹如双轭并行。正如在有主人、有国王的宫殿中，有守门者，若无国王的命令，最初进入是不可能的；但后来，即使没有命令，依先前命令的威力也能进入。同样地，在五蕴界中，若没有结生识王俱生等缘之力，色法以结生方式的最初生起是不可能的。但后来，即使没有结生识俱生等缘的威力，依先前威力而获得进入的，从业而生起。然而，无想有情界因为不是无色处所，所以在那里，即使没有无色法为缘，由于是无想处所，色法仍转起，犹如无主人的空屋中，人进入自己的家一样。无色界也因为不是色处所，所以在那里，即使没有色法为缘，由于是其他处所，无色法仍转起。而五蕴界则是色与无色的处所，因此在这里，在结生刹那，没有无色法为缘，色法不会生起。如是，此因唯在结生时是业生色的缘，而非在转起时。

Ayañca panattho okāsavaseneva gahetabbo. Tayo hi okāsā – nāmokāso, rūpokāso, nāmarūpokāsoti. Tattha arūpabhavo nāmokāso nāma. Tatra hi hadayavatthumattampi rūpapaccayaṃ vinā arūpadhammāva uppajjanti. Asaññabhavo rūpokāso nāma. Tatra hi paṭisandhicittamattampi arūpapaccayaṃ vinā rūpadhammāva uppajjanti. Pañcavokārabhavo nāmarūpokāso nāma. Tatra hi vatthurūpamattampi vinā paṭisandhiyaṃ arūpadhammā, paṭisandhicittañca vinā kammajāpi rūpadhammā nuppajjanti. Yuganaddhāva rūpārūpānaṃ uppatti. Yathā hi sassāmike sarājake gehe sadvārapālake rājāṇattiṃ vinā paṭhamappaveso nāma natthi, aparabhāge pana vināpi āṇattiṃ purimāṇattiānubhāveneva hoti, evameva pañcavokāre paṭisandhiviññāṇarājassa sahajātādipaccayataṃ vinā rūpassa paṭisandhivasena paṭhamuppatti nāma natthi. Aparabhāge pana vināpi paṭisandhiviññāṇassa sahajātādipaccayānubhāvaṃ purimānubhāvavasena laddhappavesassa kammato pavatti hoti. Asaññabhavo pana yasmā arūpokāso na hoti, tasmā tattha vināva arūpapaccayā asaññokāsattā rūpaṃ pavattati, assāmike suññagehe attano gehe ca purisassa paveso viya. Arūpabhavopi yasmā rūpokāso na hoti, tasmā tattha vināva rūpapaccayā aññokāsattā arūpadhammā pavattanti. Pañcavokārabhavo pana rūpārūpokāsoti natthettha arūpapaccayaṃ vinā paṭisandhikkhaṇe rūpānaṃ uppattīti. Iti ayaṃ hetu paṭisandhiyameva kaṭattārūpānaṃ paccayo hoti, na pavatteti.

9难道不是当说‘因对俱生法以因缘为缘’时，这整个意义就已经被把握了吗？那为何还要说‘对因相应法及彼等所生起的色法’呢？这是为了排除在转起时业生色等的缘性。因为如果那样说，在转起时与因同一刹那生起的业生色以及时节生、食生色，也会导致因成为它们的因缘，但此因并非它们的缘。因此，应知这是为了排除它们具有缘性而说的。

Nanu ‘‘hetū sahajātānaṃ hetupaccayena paccayoti vutte sabbopi ayamattho gahito hoti, atha kasmā ‘‘hetusampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpāna’’nti idaṃ gahitanti? Pavattiyaṃ kaṭattārūpādīnaṃ paccayabhāvapaṭibāhanato. Evañhi sati yāni pavattiyaṃ hetunā saha ekakkhaṇe kaṭattārūpāni ceva utuāhārasamuṭṭhānāni ca jāyanti, tesampi hetū hetupaccayoti āpajjeyya, na ca so tesaṃ paccayo. Tasmā tesaṃ paccayabhāvassa paṭibāhanatthametaṃ gahitanti veditabbaṃ.

10现在，应依‘种种差别’与‘缘所生’这些词句来了解此处的抉择。其中，‘种种差别’：此因从生起种类而言，依善、不善、异熟、唯作的区别而有四种。其中，善因从地界而言，依欲界等区别有四种；不善因唯是欲界的；异熟因依欲界等区别有四种；唯作因有欲界、色界、无色界三种。其中，欲界善因从名称而言，依无贪等有三种。色界等善因也是如此。不善因依贪等有三种。异熟因与唯作因则依无贪等各有三种。然而，依与各各心相应的方式，这些因的种种差别是多种多样的。如是，首先应依‘种种差别’来了解此处的抉择。

Idāni ‘‘nānappakārabhedato paccayuppannato’’ti imesaṃ padānaṃ vasenettha viññātabbo vinicchayo. Tesu nānappakārabhedatoti ayañhi hetu nāma jātito kusalākusalavipākakiriyabhedato catubbidho. Tattha kusalahetu bhūmantarato kāmāvacarādibhedena catubbidho, akusalahetu kāmāvacarova vipākahetu kāmāvacarādibhedena catubbidho, kiriyahetu kāmāvacaro rūpāvacaro arūpāvacaroti tividho. Tattha kāmāvacarakusalahetu nāmato alobhādivasena tividho. Rūpāvacarādikusalahetūsupi eseva nayo. Akusalahetu lobhādivasena tividho. Vipākakiriyahetū pana alobhādivasena tayo tayo honti. Taṃtaṃcittasampayogavasena pana tesaṃ tesaṃ hetūnaṃ nānappakārabhedoyevāti evaṃ tāvettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo.

11‘缘所生’：以此缘而生起这些法，即‘这些法的缘是这个’，也应这样了解抉择，这是其含义。其中，在此因缘中，欲界善因在欲界与色界中，对与自己相应的法以及心生色为因缘；在无色界中，唯对相应法为因缘。色界善因在欲界与色界中，对相应法以及心生色为因缘。无色界善因与欲界善因相似。出世间善因也是如此，不善因也是如此。欲界异熟因则唯在欲界中，对与自己相应的法、在结生时对业生色、在转起时对心生色为因缘。色界异熟因在色界中，对如上所述的法为因缘。无色界异熟因在无色界中，唯对相应法为因缘。出世间异熟因在欲界与色界中，对相应法以及心生色为因缘；在无色界中，唯对无色法为因缘。在唯作因中，三地所属的唯作因也与善因相似为缘。如是，此处也应依‘缘所生’来了解抉择。

Paccayuppannatoti iminā paccayena ime dhammā uppajjanti, imesaṃ nāma dhammānaṃ ayaṃ paccayoti evampi viññātabbo vinicchayoti attho. Tattha imasmiṃ tāva hetupaccaye kāmāvacarakusalahetu kāmabhavarūpabhavesu attanā sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpānañca hetupaccayo hoti, arūpabhave sampayuttadhammānaṃyeva. Rūpāvacarakusalahetu kāmabhavarūpabhavesuyeva sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpānañca hetupaccayo. Arūpāvacarakusalahetu kāmāvacarakusalahetusadisova. Tathā apariyāpannakusalahetu, tathā akusalahetu. Kāmāvacaravipākahetu pana kāmabhavasmiṃyeva attanā sampayuttadhammānaṃ, paṭisandhiyaṃ kaṭattārūpānaṃ, pavatte cittasamuṭṭhānarūpānañca hetupaccayo. Rūpāvacaravipākahetu rūpabhave vuttappakārānaññeva hetupaccayo. Arūpāvacaravipākahetu arūpabhave sampayuttakānaññeva hetupaccayo. Apariyāpannavipākahetu kāmabhavarūpabhavesu sampayuttakānañceva cittasamuṭṭhānarūpānañca arūpabhave arūpadhammānaññeva hetupaccayo. Kiriyahetūsu pana tebhūmakesupi kusalahetusadisova paccayoti. Evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti.

13因缘说明的注释。

Hetupaccayaniddesavaṇṇanā.

12二、所缘缘的解说注释

2. Ārammaṇapaccayaniddesavaṇṇanā

2第二、在所缘缘的解说中，“色处”是指称为色的处。其余诸处亦同此理。“眼识界”是指称为眼识的界。其余诸句亦同此理。“彼相应者”是指与彼眼识界相应的三蕴，以及一切以眼净色为依处的四蕴，以色处为所缘缘而作缘，这是其义。从此以后亦同此理。“意界”是指连同相应法的三种意界，以色处等五者为所缘缘而作缘，但并非在同一刹那。“一切法”是指这些色处等五者以及其余一切应知之法，除去这六界，对连同相应法的其余意识界，以所缘缘而作缘，这是其义。“缘于任何法”这一句，是说明：凡是为这七识界所说的所缘诸法，那些法在成为那些界的所缘而生起的刹那，即成为所缘缘。如此说明的同时，也说明：它们并非一起成为缘，而是缘于任何法，任何心生起，那些法就各别地成为那些心的所缘缘。“生起”一词，应知是如同“诸河奔流，诸山屹立”一般，为总摄一切时而说。由此，无论缘于何法而曾生起者，或缘于何法而将生起者，这一切都确实是以所缘缘而生起，并将生起，此理得以成立。“心与心所法”这一句，是对“任何法”所说的诸法，从自性上所作的例示。“彼彼法”是指彼彼所缘法。“彼等之”是指彼等心与心所法之。以上是此处对巴利文的注释。

2. Ārammaṇapaccayaniddese rūpāyatananti rūpasaṅkhātaṃ āyatanaṃ. Sesesupi eseva nayo. Cakkhuviññāṇadhātuyāti cakkhuviññāṇasaṅkhātāya dhātuyā. Sesapadesupi eseva nayo. Taṃsampayuttakānanti tāya cakkhuviññāṇadhātuyā sampayuttakānaṃ tiṇṇaṃ khandhānaṃ, sabbesampi cakkhupasādavatthukānaṃ catunnaṃ khandhānaṃ rūpāyatanaṃ ārammaṇapaccayena paccayoti attho. Ito paresupi eseva nayo. Manodhātuyāti sasampayuttadhammāya tividhāyapi manodhātuyā rūpāyatanādīni pañca ārammaṇapaccayena paccayo, no ca kho ekakkhaṇe. Sabbe dhammāti etāni ca rūpāyatanādīni pañca avasesā ca sabbepi ñeyyadhammā imā cha dhātuyo ṭhapetvā sesāya sasampayuttadhammāya manoviññāṇadhātuyā ārammaṇapaccayena paccayoti attho. Yaṃ yaṃ dhammaṃ ārabbhāti iminā ye ete etāsaṃ sattannaṃ viññāṇadhātūnaṃ ārammaṇadhammā vuttā, te tāsaṃ dhātūnaṃ ārammaṇaṃ katvā uppajjanakkhaṇeyeva ārammaṇapaccayo hontīti dīpeti. Evaṃ hontāpi ca na ekato honti, yaṃ yaṃ ārabbha ye ye uppajjanti, tesaṃ tesaṃ te te visuṃ visuṃ ārammaṇapaccayo hontītipi dīpeti. Uppajjantīti idaṃ yathā najjo sandanti, pabbatā tiṭṭhantīti sabbakālasaṅgahavasena, evaṃ vuttanti veditabbaṃ. Tena yepi ārabbha ye uppajjiṃsu, yepi uppajjissanti, te sabbe ārammaṇapaccayeneva uppajjiṃsu ca uppajjissanti cāti siddhaṃ hoti. Cittacetasikā dhammāti idaṃ ‘‘ye ye dhammā’’ti vuttānaṃ sarūpato nidassanaṃ. Te te dhammāti te te ārammaṇadhammā. Tesaṃ tesanti tesaṃ tesaṃ cittacetasikadhammānaṃ. Ayaṃ tāvettha pāḷivaṇṇanā.

14然而，此所谓所缘，从分类而言有六种：色所缘、声所缘、香所缘、味所缘、触所缘、法所缘。其中，除去概念，其余从地（界）而言，有欲界……乃至……出世间，共四种。其中，欲界所缘从善、不善、果报、唯作、色之差别而言有五种；色界所缘从善、果报、唯作而言有三种，无色界亦然，出世间所缘从善、果报、涅槃而言有三种。或者，这一切从善、不善、果报、唯作、色、涅槃、概念之差别而言有七种。其中，善从地之差别而言有四种，不善唯是欲界，果报有四地，唯作有三地，色唯是欲界一地，涅槃亦是出世间一地，概念则离于地。如是，于此应知由种种差别而来的抉择。

Idaṃ pana ārammaṇaṃ nāma rūpārammaṇaṃ saddagandharasaphoṭṭhabbadhammārammaṇanti koṭṭhāsato chabbidhaṃ hoti. Tattha ṭhapetvā paññattiṃ avasesaṃ bhūmito kāmāvacaraṃ…pe… apariyāpannanti catubbidhaṃ hoti. Tattha kāmāvacaraṃ kusalākusalavipākakiriyarūpabhedato pañcavidhaṃ; rūpāvacaraṃ kusalavipākakiriyato tividhaṃ, tathā arūpāvacaraṃ, apariyāpannaṃ kusalavipākanibbānavasena tividhaṃ hoti. Sabbameva vā etaṃ kusalākusalavipākakiriyarūpanibbānapaññattibhedato sattavidhaṃ hoti. Tattha kusalaṃ bhūmibhedato catubbidhaṃ hoti, akusalaṃ kāmāvacarameva, vipākaṃ catubhūmakaṃ, kiriyaṃ tibhūmakaṃ, rūpaṃ ekabhūmakaṃ kāmāvacarameva, nibbānampi ekabhūmakaṃ apariyāpannameva, paññatti bhūmivinimuttāti evamettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo.

15然而，当所缘如此分类后，欲界善所缘，对欲界善、色界善、不善、欲界果报、欲界唯作、色界唯作这六类，成为所缘缘。色界善所缘，对那六类中除去欲界果报的五类，成为所缘缘。无色界善所缘，对欲界善、色界善、无色界善、不善、无色界果报、欲界唯作、色界唯作、无色界唯作这八类，成为所缘缘。出世间善所缘，唯对欲界与色界的善及唯作，成为所缘缘。不善所缘，对欲界善、色界善、不善、欲界果报、欲界唯作、色界唯作这六类，成为所缘缘。

Evaṃ bhinne panetasmiṃ ārammaṇe kāmāvacarakusalārammaṇaṃ kāmāvacarakusalassa, rūpāvacarakusalassa, akusalassa, kāmāvacaravipākassa, kāmāvacarakiriyassa, rūpāvacarakiriyassa cāti imesaṃ channaṃ rāsīnaṃ ārammaṇapaccayo hoti. Rūpāvacarakusalārammaṇaṃ tesu chasu rāsīsu kāmāvacaravipākavajjānaṃ pañcannaṃ rāsīnaṃ ārammaṇapaccayo hoti. Arūpāvacarakusalārammaṇaṃ kāmāvacarakusalassa, rūpāvacarakusalassa, arūpāvacarakusalassa, akusalassa, arūpāvaracaravipākassa, kāmāvacarakiriyassa, rūpāvacarakiriyassa, arūpāvacarakiriyassa cāti imesaṃ aṭṭhannaṃ rāsīnaṃ ārammaṇapaccayo hoti. Apariyāpannakusalārammaṇaṃ kāmāvacararūpāvacarato kusalakiriyānameva ārammaṇapaccayo hoti. Akusalārammaṇaṃ kāmāvacararūpāvacarakusalassa, akusalassa, kāmāvacaravipākassa, kāmāvacararūpāvacarakiriyassa cāti imesaṃ channaṃ rāsīnaṃ ārammaṇapaccayo hoti.

16欲界果报所缘，对欲界善、色界善、不善、欲界果报、欲界唯作、色界唯作这六类，成为所缘缘。色界果报所缘，对欲界善、色界善、不善、欲界唯作、色界唯作这五类，成为所缘缘。无色界果报所缘，亦唯对此五类，成为所缘缘。出世间果报所缘，唯对欲界与色界的善及唯作，成为所缘缘。

Kāmāvacaravipākārammaṇaṃ kāmāvacararūpāvacarakusalassa, akusalassa, kāmāvacaravipākassa, kāmāvacararūpāvacarakiriyassa cāti imesaṃ channaṃ rāsīnaṃ ārammaṇapaccayo hoti. Rūpāvacaravipākārammaṇaṃ kāmāvacararūpāvacarakusalassa, akusalassa, kāmāvacararūpāvacarakiriyassa cāti imesaṃ pañcannaṃ rāsīnaṃ ārammaṇapaccayo hoti. Arūpāvacaravipākārammaṇampi imesaṃyeva pañcannaṃ rāsīnaṃ ārammaṇapaccayo hoti. Apariyāpannavipākārammaṇaṃ kāmāvacararūpāvacarakusalakiriyānaññeva ārammaṇapaccayo hoti.

17欲界唯作所缘，对欲界善、色界善、不善、欲界果报、欲界唯作、色界唯作这六类，成为所缘缘。色界唯作所缘，对此六类中除去欲界果报的五类，成为所缘缘。无色界唯作所缘，对那五类以及无色界唯作，共此六类，成为所缘缘。由四因所生、称为色蕴的色所缘，对欲界善、色界善、不善、欲界果报、欲界唯作、色界唯作这六类，成为所缘缘。涅槃所缘，对欲界善、色界善、出世间的善与果报、欲界唯作、色界唯作这六类，成为所缘缘。有些论师不认可色界善与唯作（以涅槃为所缘），此应依理而审察。至于种种不同的概念所缘，对三地善、不善、色界果报、无色界果报、三地唯作这九类，成为所缘缘。其中，任何所缘对任何（心）为缘，那些（心）即称为彼彼缘生。如是，于此亦应从缘生而了知抉择。

Kāmāvacarakiriyārammaṇaṃ kāmāvacararūpāvacarakusalassa, akusalassa, kāmāvacaravipākassa, kāmāvacararūpāvacarakiriyassa cāti imesaṃ channaṃ rāsīnaṃ ārammaṇapaccayo hoti. Rūpāvacarakiriyārammaṇaṃ imesu chasu rāsīsu kāmāvacaravipākavajjānaṃ pañcannaṃ rāsīnaṃ ārammaṇapaccayo hoti. Arūpāvacarakiriyārammaṇaṃ tesaṃ pañcannaṃ arūpāvacarakiriyassa cāti imesaṃ channaṃ rāsīnaṃ ārammaṇapaccayo hoti. Catusamuṭṭhānaṃ rūpakkhandhasaṅkhātaṃ rūpārammaṇaṃ kāmāvacararūpāvacarakusalassa akusalassa kāmāvacaravipākassa kāmāvacararūpāvacarakiriyassa cāti imesaṃ channaṃ rāsīnaṃ ārammaṇapaccayo hoti. Nibbānārammaṇaṃ kāmāvacararūpāvacarakusalassa, apariyāpannato kusalavipākassa, kāmāvacararūpāvacarakiriyassa cāti imesaṃ channaṃ rāsīnaṃ ārammaṇapaccayo hoti. Rūpāvacarakusalakiriyānaṃ keci nicchanti, taṃ yuttito upadhāretabbaṃ. Nānappakārakaṃ pana paññattiārammaṇaṃ tebhūmakakusalassa, akusalassa, rūpāvacaravipākassa, arūpāvacaravipākassa, tebhūmakakiriyassa cāti imesaṃ navannaṃ rāsīnaṃ ārammaṇapaccayo hoti. Tattha yaṃ yaṃ ārammaṇaṃ yesaṃ yesaṃ paccayo, te te taṃtaṃpaccayuppannā nāma hontīti evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti.

20所缘缘说明的注释。

Ārammaṇapaccayaniddesavaṇṇanā.

18第三、增上缘解说的注释

3. Adhipatipaccayaniddesavaṇṇanā

33. 在增上缘的解说中，‘欲增上’即名为‘欲’的增上。当以欲为优先、以欲为主导而生起心时，对所生起的‘想要做’之欲，给予此名称。对其余（增上）也是如此的道理。然而，为何不像在因缘的解说中说‘因对与因相应之法（为缘）’那样，在此处不依‘增上对与增上相应之法’的方式，而依‘欲增上对与欲相应之法’等方式来说法呢？因为（它们）不在同一刹那存在。在之前的说法中，二、三种因即使在同一刹那，也依根本之义而为因缘，因为不舍其资助的状态。但增上是以最胜之义而为资助者，而在同一刹那中，并不存在多个最胜者。因此，即使是同时生起的它们，在同一刹那中也没有增上缘的状态。由于那增上缘的状态在同一刹那中不存在，所以在此处作了这样的说法。

3. Adhipatipaccayaniddese chandādhipatīti chandasaṅkhāto adhipati. Chandaṃ dhuraṃ katvā chandaṃ jeṭṭhakaṃ katvā cittuppattikāle uppannassa kattukamyatāchandassetaṃ nāmaṃ. Sesesupi eseva nayo. Kasmā pana yathā hetupaccayaniddese hetū hetusampayuttakāna’’nti vuttaṃ, evamidha ‘‘adhipatī adhipatisampayuttakānanti avatvā ‘‘chandādhipati chandasampayuttakāna’’ntiādinā nayena desanā katāti? Ekakkhaṇe abhāvato. Purimanayasmiñhi dve tayo hetū ekakkhaṇepi hetupaccayo honti mūlaṭṭhena. Upakārakabhāvassa avijahanato. Adhipati pana jeṭṭhakaṭṭhena upakārako, na ca ekakkhaṇe bahū jeṭṭhakā nāma honti. Tasmā ekato uppannānampi nesaṃ ekakkhaṇe adhipatipaccayabhāvo natthi. Tassa adhipatipaccayabhāvassa ekakkhaṇe abhāvato idha evaṃ desanā katāti.

20如此展示了俱生增上之后，现在为了展示所缘增上，而开始说‘以某某法为尊重’等。其中，‘某某法’即某某所缘法。‘以尊重故’：或以尊重、恭敬之力，或以味著之力，而将其作为应受尊重、应受重视、不可舍弃、不可轻视的。‘那些那些法’即那些应受尊重的法。‘对那些那些’即对那些那些应受尊重的法。‘以增上缘’：以所缘增上缘而为缘——这即是此处经文注释的大要。

Evaṃ sahajātādhipatiṃ dassetvā idāni ārammaṇādhipatiṃ dassetuṃ yaṃ yaṃ dhammaṃ garuṃ katvātiādi āraddhaṃ. Tattha yaṃ yaṃ dhammanti yaṃ yaṃ ārammaṇadhammaṃ. Garuṃ katvāti garukāracittīkāravasena vā assādavasena vā garuṃ bhāriyaṃ laddhabbaṃ avijahitabbaṃ anavaññātaṃ katvā. Te te dhammāti te te garukātabbadhammā. Tesaṃ tesanti tesaṃ tesaṃ garukārakadhammānaṃ. Adhipatipaccayenāti ārammaṇādhipatipaccayena paccayo hotīti ayaṃ tāvettha pāḷivaṇṇanā.

21然而，此‘增上’依俱生和所缘而有二种。其中，俱生增上依欲等而有四种。它们中的每一种，依欲界地等，从地而言有四种。其中，欲界增上依善、不善、唯作而有三种。但在此处，涉及不善时，不获得‘观增上’。色界、无色界增上依善、唯作而有二种；出世间增上依善、果报而有二种。而所缘增上，依种类差别，由善、不善、果报、唯作、色、涅槃而有六种——如此，应知此处依种种差别而作的抉择。

Ayaṃ pana adhipati nāma sahajātārammaṇavasena duvidho. Tattha sahajāto chandādivasena catubbidho. Tesu ekeko kāmāvacarādivasena bhūmito catubbidho. Tattha kāmāvacaro kusalākusalakiriyavasena tividho. Akusalaṃ patvā panettha vīmaṃsādhipati na labbhati. Rūpārūpāvacaro kusalakiriyavasena duvidho, apariyāpanno kusalavipākavasena duvidho. Ārammaṇādhipati pana jātibhedato kusalākusalavipākakiriyarūpanibbānānaṃ vasena chabbidhoti evamettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo.

22在如此分类的此中，先说俱生增上：名为欲界善、唯作的增上，在二因、三因的心生起中，以欲等其中之一为最胜而生起时，对与自己相应之法及心生色，为增上缘。在名为色界善、唯作的（增上）中，也是如此的道理。然而，此（色界增上）是决定获得的，因为这些法不会无俱生增上而生起。而名为无色界善、唯作的增上，在五蕴有中，与色界增上类似；但在四蕴有中，只对相应之法为增上缘。同样，在那里生起的一切欲界增上也是如此。出世间增上，无论是善还是果报，在五蕴有中，决定对相应之法及心生色为增上缘；在四蕴有中，只对无色法（为增上缘）。不善增上，在欲有中，对邪决定性心，决定对相应之法及心生色为增上缘。不定性（的不善增上），在欲有、色有中，于自己为增上之时，也对那些（相应法及心生色为缘）。在无色有中，只对无色法为增上缘。这是先就俱生增上的方法。

Evaṃ bhinne panettha sahajātādhipatimhi tāva kāmāvacarakusalakiriyasaṅkhāto adhipati duhetukatihetukesu cittuppādesu chandādīnaṃ aññataraṃ jeṭṭhakaṃ katvā uppattikāle attanā sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca adhipatipaccayo hoti. Rūpāvacarakusalakiriyasaṅkhātepi eseva nayo. Ayaṃ pana ekanteneva labbhati. Na hi te dhammā sahajātādhipatiṃ vinā uppajjanti. Arūpāvacarakusalakiriyasaṅkhāto pana pañcavokāre rūpāvacaraadhipatisadisova catuvokāre pana sampayuttadhammānaññeva adhipatipaccayo hoti. Tathā tatthuppanno sabbopi kāmāvacarādhipati. Apariyāpanno kusalatopi vipākatopi pañcavokāre ekanteneva sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpānañca adhipatipaccayo hoti, catuvokāre arūpadhammānaññeva. Akusalo kāmabhave micchattaniyatacittesu ekanteneva sampayuttakānañceva cittasamuṭṭhānarūpānañca adhipatipaccayo hoti. Aniyato kāmabhavarūpabhavesu attano adhipatikāle tesaññeva. Arūpabhave arūpadhammānaññeva adhipatipaccayo hoti. Ayaṃ tāva sahajātādhipatimhi nayo.

23而在所缘增上中：欲界善所缘增上，对欲界善与贪俱行不善——对此二聚，为所缘增上缘。在色界、无色界的善所缘增上中，也是如此的道理。然而，出世间善所缘增上，对欲界的智相应善及智相应唯作，为所缘增上缘。而不善所缘增上，即名为贪俱行的心生起。它只对贪俱行不善，为所缘增上缘。欲界果报所缘增上，只对贪俱行不善，为所缘增上缘。同样，色界、无色界果报所缘增上也是如此。而出世间果报所缘增上，对欲界的智相应善及唯作，为所缘增上缘。依欲界等差别，三种唯作所缘增上，也只对贪俱行不善，为所缘增上缘。名为四种生起之色的色蕴所缘增上，也只对贪俱行不善，为所缘增上缘。涅槃，对欲界的智相应善、智相应唯作、出世间善、出世间果报——对此四聚，为所缘增上缘。如此，在此处，也应从所缘生的角度了知抉择。

Ārammaṇādhipatimhi pana kāmāvacarakusalo ārammaṇādhipati kāmāvacarakusalassa lobhasahagatākusalassāti imesaṃ dvinnaṃ rāsīnaṃ ārammaṇādhipatipaccayo hoti. Rūpāvacarārūpāvacarepi kusalārammaṇādhipatimhi eseva nayo. Apariyāpannakusalo pana ārammaṇādhipati kāmāvacarato ñāṇasampayuttakusalassa ceva ñāṇasampayuttakiriyassa ca ārammaṇādhipatipaccayo hoti. Akusalo pana ārammaṇādhipati nāma lobhasahagatacittuppādo vuccati. So lobhasahagatākusalasseva ārammaṇādhipatipaccayo hoti. Kāmāvacaro pana vipākārammaṇādhipati lobhasahagatākusalasseva ārammaṇādhipatipaccayo hoti. Tathā rūpāvacarārūpāvacaravipākārammaṇādhipati. Lokuttaro pana vipākārammaṇādhipati kāmāvacarato ñāṇasampayuttakusalakiriyānaññeva ārammaṇādhipatipaccayo hoti. Kāmāvacarādibhedato pana tividhopi kiriyārammaṇādhipati lobhasahagatākusalasseva ārammaṇādhipatipaccayo hoti. Catusamuṭṭhānikarūpasaṅkhāto rūpakkhandho ārammaṇādhipati lobhasahagatākusalasseva ārammaṇādhipatipaccayo hoti. Nibbānaṃ kāmāvacarato ñāṇasampayuttakusalassa ñāṇasampayuttakiriyassa lokuttarakusalassa lokuttaravipākassa cāti imesaṃ catunnaṃ rāsīnaṃ ārammaṇādhipatipaccayo hotīti evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti.

27增上缘说明的注释。

Adhipatipaccayaniddesavaṇṇanā.

244. 无间缘解说的注释

4. Anantarapaccayaniddesavaṇṇanā

4四、无间缘之说明其中，“意界”指异熟意界。“意识界”指执行推度作用、无因异熟意识界。然而，此后执行确定、速行、彼所缘、有分作用的意识界本应被述及，但虽未说，依此理趣亦可了知，故为开示理趣而略说。应知“前前善法”等，在第六理趣中已摄，故此处未说。其中，“前前”应视为在六门中，作为无间灭去的善速行法。“后后”即指无间生起者。“善”指同类善。“无记”则依善无间之后的彼所缘、有分、果等至而说。以不善根为基础的无记，即指称为彼所缘和有分者。以无记根为基础的无记，指依转向、速行或有分而生起的唯作、异熟无记法；而从唯作意界开始，直至执行确定作用的意识界，在生起的路心之中，此理趣同样可得。“善”指五门中确定心无间之后、意门中转向心无间之后的首个速行善心。“不善”一词亦同此理趣。“凡此等”指一切无间缘法。以上为略释特征，此即此处对圣典文的注释。

4. Anantarapaccayaniddese manodhātuyāti vipākamanodhātuyā. Manoviññāṇadhātuyāti santīraṇakiccāya ahetukavipākamanoviññāṇadhātuyā. Tato paraṃ pana voṭṭhabbanajavanatadārammaṇabhavaṅgakiccā manoviññāṇadhātuyo vattabbā siyuṃ, tā avuttāpi imināva nayena veditabbāti nayaṃ dassetvā desanā saṅkhittā. ‘‘Purimā purimā kusalā dhammā’’tiādike ca chaṭṭhanaye tā saṅgahitātipi idha na vuttāti veditabbā. Tattha purimā purimāti chasu dvāresupi anantarātītā kusalajavanadhammā daṭṭhabbā. Pacchimānaṃ pacchimānanti anantarauppajjamānānaññeva. Kusalānanti sadisakusalānaṃ. Abyākatānanti idaṃ pana kusalānantaraṃ tadārammaṇabhavaṅgaphalasamāpattivasena vuttaṃ. Akusalamūlake abyākatānanti tadārammaṇabhavaṅgasaṅkhātānaññeva. Abyākatamūlake abyākatānanti āvajjanajavanavasena vā bhavaṅgavasena vā pavattānaṃ kiriyavipākābyākatānaṃ kiriyamanodhātuto paṭṭhāya pana yāva voṭṭhabbanakiccā manoviññāṇadhātu, tāva pavattesu vīthicittesupi ayaṃ nayo labbhateva. Kusalānanti pañcadvāre voṭṭhabbanānantarānaṃ manodvāre āvajjanāntarānaṃ paṭhamajavanakusalānaṃ. Akusalānanti padepi eseva nayo. Yesaṃ yesanti idaṃ sabbesampi anantarapaccayadhammānaṃ. Saṅkhepalakkhaṇanti ayaṃ tāvettha pāḷivaṇṇanā.

26然而，应知此无间缘，除涅槃外，即四地无色法聚。彼依生起种类，分为善、不善、异熟、唯作四种。其中，善依欲界等差别有四种，不善唯欲界，异熟通四地，而唯作无间缘则通三地。如是，于此依种种差别分类，应了知此抉择。

Ayaṃ pana anantarapaccayo nāma ṭhapetvā nibbānaṃ catubhūmako arūpadhammarāsiyevāti veditabbo. So jātivasena kusalākusalavipākakiriyato catudhā bhijjati. Tattha kusalo kāmāvacarādibhedato catubbidho hoti, akusalo kāmāvacarova vipāko catubhūmako, kiriyānantarapaccayo pana te bhūmakoti evamettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo.

27如是分类后，于此，欲界善对与自己同类的欲界善为无间缘。而与智相应的欲界善，对色界善、无色界善、出世间善，即对此三类聚为无间缘。欲界善对欲界异熟、色界及无色界异熟、以及与智相应的出世间异熟，即对此四类聚为无间缘。色界善对色界善、与智相应的欲界异熟、色界异熟，即对此三类聚为无间缘。无色界善对彼二种异熟及自善之异熟，即总说对四类聚为无间缘。而特别于此，非想非非想处善对称为阿那含果的出世间异熟亦为无间缘。出世间善唯对出世间异熟为无间缘。不善总说对不善及善、不善异熟为无间缘。而特别于此，与乐受、舍受相应的不善，对色界及无色界异熟亦为无间缘，即对此四类聚为无间缘。

Evaṃ bhinne panettha kāmāvacarakusalo attanā sadisasseva kāmāvacarakusalassa anantarapaccayo hoti. Ñāṇasampayuttakāmāvacarakusalo pana rūpāvacarakusalassa arūpāvacarakusalassa lokuttarakusalassāti imesaṃ tiṇṇaṃ rāsīnaṃ anantarapaccayo hoti. Kāmāvacarakusalo ca kāmāvacaravipākassa, rūpāvacarārūpāvacaravipākassa, ñāṇasampayutto lokuttaravipākassāpīti imesaṃ catunnaṃ rāsīnaṃ anantarapaccayo hoti. Rūpāvacarakusalo rūpāvacarakusalassa, ñāṇasampayuttakāmāvacaravipākassa, rūpāvacaravipākassāti imesaṃ tiṇṇaṃ rāsīnaṃ anantarapaccayo hoti. Arūpāvacarakusalo tesaṃ dvinnaṃ vipākānaṃ attano kusalassa vipākassa cāti avisesena catunnaṃ rāsīnaṃ anantarapaccayo hoti. Visesena panettha nevasaññānāsaññāyatanakusalo anāgāmiphalasaṅkhātassa lokuttaravipākassapi anantarapaccayo hoti. Lokuttarakusalo lokuttaravipākasseva anantarapaccayo hoti. Akusalo avisesena akusalassa ceva kusalākusalavipākassa ca. Visesena panettha sukhamajjhattavedanāsampayutto akusalo rūpāvacarārūpāvacaravipākassāpīti imesaṃ catunnaṃ rāsīnaṃ anantarapaccayo hoti.

28欲界异熟中，与智相应或不与智相应的异熟，对欲界唯作意门转向心为无间缘；而其中与智相应的异熟，对依结生生起的色界及无色界异熟亦为无间缘，即对此四类聚为无间缘。色界异熟对有因欲界异熟、色界及无色界异熟、欲界唯作意门转向心，即对此四类聚为无间缘。无色界异熟对三因欲界异熟、无色界异熟、欲界唯作意门转向心，即对此三类聚为无间缘。出世间异熟对三因欲界异熟、色界、无色界及出世间异熟，即对此四类聚为无间缘。

Kāmāvacaravipākassa ñāṇasampayutto vā ñāṇavippayutto vā vipāko kāmāvacarakiriyāvajjanassa, ñāṇasampayuttavipāko panettha paṭisandhivasena uppajjamānassa rūpāvacarārūpāvacaravipākassāpīti imesaṃ catunnaṃ rāsīnaṃ anantarapaccayo hoti. Rūpāvacaravipāko sahetukakāmāvacaravipākassa rūpāvacarārūpāvacaravipākassa kāmāvacarakiriyāvajjanassāti imesaṃ catunnaṃ rāsīnaṃ anantarapaccayo hoti. Arūpāvacaravipāko tihetukakāmāvacaravipākassa arūpāvacaravipākassa kāmāvacarakiriyāvajjanassāti tiṇṇaṃ rāsīnaṃ anantarapaccayo hoti. Lokuttaravipāko tihetukakāmāvacaravipākassa rūpāvacarārūpāvacaralokuttaravipākassāti catunnaṃ rāsīnaṃ anantarapaccayo hoti.

29欲界唯作对欲界善、不善、四地异熟、三地唯作，即对此九类聚为无间缘。色界唯作对三因欲界异熟、色界异熟、色界唯作，即对此三类聚为无间缘。无色界唯作对三因欲界异熟、色界、无色界及出世间异熟、无色界唯作，即对此五类聚为无间缘。如是，于此亦应从所缘生法来了知此抉择。

Kāmāvacarakiriyaṃ kāmāvacarakusalākusalassa catubhūmakavipākassa tebhūmakakiriyassāti navannaṃ rāsīnaṃ anantarapaccayo hoti. Rūpāvacarakiriyaṃ tihetukakāmāvacaravipākassa rūpāvacaravipākassa rūpāvacarakiriyassāti tiṇṇaṃ rāsīnaṃ anantarapaccayo hoti. Arūpāvacarakiriyaṃ tihetukakāmāvacaravipākassa rūpāvacarārūpāvacaralokuttaravipākassa arūpāvacarakiriyassāti pañcannaṃ rāsīnaṃ anantarapaccayo hotīti. Evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti.

34无间缘说明的注释。

Anantarapaccayaniddesavaṇṇanā.

30五、等无间缘说明之注释

5. Samanantarapaccayaniddesavaṇṇanā

5五、等无间缘之说明，其理趣与此相同。然而，此二缘极为广博，故应依一切心生起之情况，审察彼等而掌握其广释。

5. Samanantarapaccayaniddesopi iminā samānagatikova. Ime pana dve paccayā mahāvitthārā, tasmā sabbacittuppattivasena tesaṃ upaparikkhitvā vitthāro gahetabboti.

37等无间缘说明的注释。

Samanantarapaccayaniddesavaṇṇanā.

32六、俱生缘说明之注释

6. Sahajātapaccayaniddesavaṇṇanā

6六、俱生缘的解说中，“彼此”是指一个对另一个。借此，显示了这些法在同一刹那中的缘的状态和缘所生法的状态。“入胎刹那”是指在五蕴有中的结生刹那。因为在那刹那，名色如同进入、如同跳入、如同从他世来到此世而进入般地生起，因此那刹那被称为“入胎刹那”。而这里所说的“色”，仅指心所依处色。因为那色对名、名对那色，彼此都达到俱生缘的作用。“心与心所”是指在转起中的四蕴。在“以俱生缘”这里，心生色对心与心所并不达到缘的作用，因此没有说“彼此”。同样，所造色对大种也是如此。“有色法对非有色法”是指心所依处对四蕴。“于某时”是指在某个时候。“以俱生缘”是就结生而说的。“非以俱生缘”是就转起而说的。

6. Sahajātapaccayaniddese aññamaññanti añño aññassa. Iminā etesaṃ dhammānaṃ ekakkhaṇe paccayabhāvañceva paccayuppannabhāvañca dīpeti. Okkantikkhaṇeti pañcavokārabhave paṭisandhikkhaṇe. Tasmiñhi khaṇe nāmarūpaṃ okkantaṃ viya pakkhandantaṃ viya paralokato imaṃ lokaṃ āgantvā pavisantaṃ viya uppajjati, tasmā so khaṇo ‘‘okkantikkhaṇo’’ti vuccati. Ettha ca rūpanti hadayavatthumattameva adhippetaṃ. Tañhi nāmassa, nāmañca tassa aññamaññaṃ sahajātapaccayaṭṭhaṃ pharati. Cittacetasikāti pavattiyaṃ cattāro khandhā. Sahajātapaccayenāti ettha cittasamuṭṭhānarūpā cittacetasikānaṃ paccayaṭṭhaṃ na pharanti, tasmā ‘‘aññamañña’’nti na vuttaṃ. Tathā upādārūpā bhūtānaṃ. Rūpino dhammā arūpīnaṃ dhammānanti hadayavatthu catunnaṃ khandhānaṃ. Kiñci kāleti kismiñci kāle. Sahajātapaccayenāti paṭisandhiṃ sandhāya vuttaṃ. Na sahajātapaccayenāti pavattiṃ sandhāya vuttaṃ.

34而此“四非有色蕴彼此以俱生缘为缘”等，是依六种分类而确立的。其中，三种分类是依彼此的方式而说，三种不是依彼此的方式而说。其中，第一分类中，只有非有色是缘，也是缘所生法；第二分类中，只有色；第三分类中，是名色；第四分类中，缘是非有色，缘所生法是色；第五分类中，缘和缘所生法都只是色；第六分类中，缘是色，缘所生法是非有色。这就是此处对巴利文的解释。

Ayaṃ pana ‘cattāro khandhā arūpino aññamaññaṃ sahajātapaccayena paccayo’ti evaṃ chahi koṭṭhāsehi ṭhito. Tattha tayo koṭṭhāsā aññamaññavasena vuttā, tayo na aññamaññavasena. Tattha paṭhamakoṭṭhāse arūpameva paccayo ceva paccayuppannañca, dutiye rūpameva, tatiye nāmarūpaṃ, catutthe paccayo arūpaṃ, paccayuppannaṃ rūpaṃ; pañcame paccayopi paccayuppannampi rūpameva; chaṭṭhe paccayo rūpaṃ, paccayuppannaṃ arūpanti ayaṃ tāvettha pāḷivaṇṇanā.

35而此俱生缘依生起种类，分为善、不善、果报、唯作、色五种。其中，善依地而有四种，不善只有一种，果报有四种，称为唯作的有三种，色是一种，唯属欲界。这就是此处应依种种差别而了知的决断。

Ayaṃ pana sahajātapaccayo jātivasena kusalo akusalo vipāko kiriyaṃ rūpanti pañcadhā bhijjati. Tattha kusalo bhūmito catubbidho hoti, akusalo ekavidhova vipāko catubbidho, kiriyasaṅkhāto tividho, rūpaṃ ekavidhaṃ kāmāvacaramevāti evaṃ tāvettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo.

36在如此分类之后，这里，四地所摄的善在五蕴有中，对与自己相应的诸法以及心生色，以俱生缘为缘；不善也是如此。而其中在无色界生起的，则只对无色法以俱生缘为缘。

Evaṃ bhinne panettha catubhūmakampi kusalaṃ pañcavokārabhave attanā sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca sahajātapaccayo hoti, tathā akusalaṃ. Yaṃ panettha arūpe uppajjati, taṃ arūpadhammānaṃyeva sahajātapaccayo hoti.

37欲界和色界的果报，对心生色以及相应诸法，以俱生缘为缘。而其中不令色生起的，则只对相应诸法。在结生时生起的，也对业生色以俱生缘为缘。无色界果报只对相应诸法。出世间果报在五蕴有中，对相应诸法以及心生色；在四蕴有中，只对非有色法。欲界和无色界的唯作在五蕴有中，对相应诸法以及心生色以俱生缘为缘；在四蕴有中，只对非有色法。色界唯作决定对相应诸法以及心生色以俱生缘为缘。

Kāmāvacararūpāvacaravipākaṃ cittasamuṭṭhānarūpassa ceva sampayuttadhammānañca sahajātapaccayo hoti. Yaṃ panettha rūpaṃ na samuṭṭhāpeti, taṃ sampayuttadhammānaññeva. Yaṃ paṭisandhiyaṃ uppajjati, taṃ kaṭattārūpānañcāpi sahajātapaccayo hoti. Arūpāvacaravipākaṃ sampayuttadhammānaññeva. Lokuttaravipākaṃ pañcavokāre sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpānañca, catuvokāre arūpānaññeva. Kāmāvacaraarūpāvacarakiriyā pañcavokāre sampayuttakānañceva cittasamuṭṭhānarūpānañca sahajātapaccayo hoti, catuvokāre arūpānaññeva. Rūpāvacarakiriyā sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpānañca ekantena sahajātapaccayo hoti.

38对于四种生起之色的业生色，一个大种对三个，三个对一个，两个对两个大种，大种对所造色，以俱生缘为缘。在欲界和色界的结生刹那，所依色对果报蕴，以俱生缘为缘。而在时节生、心生和食生中，大种彼此之间以及对所造色，以俱生缘为缘。这就是此处应依缘所生法而了知的决断。

Catusamuṭṭhānikassa rūpassa kammasamuṭṭhānarūpe ekaṃ mahābhūtaṃ tiṇṇaṃ, tīṇi ekassa, dve dvinnaṃ mahābhūtānaṃ, mahābhūtā upādārūpassa sahajātapaccayena paccayo. Kāmāvacararūpāvacarapaṭisandhikkhaṇe vatthurūpaṃ vipākakkhandhānaṃ sahajātapaccayena paccayo. Utucittāhārasamuṭṭhānesu pana mahābhūtāni aññamaññañceva upādārūpassa ca sahajātapaccayena paccayoti evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti.

45俱生缘指示之解释。

Sahajātapaccayaniddesavaṇṇanā.

39七、相互缘的解说之解释

7. Aññamaññapaccayaniddesavaṇṇanā

7七、相互缘的解说中，依俱生缘解说中前三种分类的方式，引用了巴利文。其解释与那里所说的相似，因此不再重复。而此相互缘依生起种类，也分为善、不善、果报、唯作、色五种。其中，善依地有四种。一切都与前面相似。这就是此处应依种种差别而了知的决断。

7. Aññamaññapaccayaniddese sahajātapaccayaniddesassa purimānaṃ tiṇṇaṃ koṭṭhāsānaṃ vasena pāḷi āgatā. Tassā tattha vuttasadisāva vaṇṇanāti puna na gahitā. Ayampi ca aññamaññapaccayo jātivasena kusalo akusalo vipāko kiriyaṃ rūpanti pañcadhā bhinno. Tattha kusalo bhūmito catubbidho. Sabbaṃ purimasadisamevāti evamettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo.

41在如此分类之后，这里，所有四地所摄的善，对与自己相应的诸法，以相互缘为缘。不善也是如此。在果报中，欲界和色界的果报在结生时对所依色，在转起时只对相应诸法。无色界和出世间的果报，只对与自己相应的诸法，以相互缘为缘。所有唯作也只对相应诸法，以相互缘为缘。对于四种生起之色的业生色，一个大种对三个，三个对一个，两个对两个大种，以相互缘为缘。在欲界和色界的结生中，所依色对果报蕴，以相互缘为缘。在时节生、心生和食生中，只有大种对大种，以相互缘为缘。这就是此处应依缘所生法而了知的决断。

Evaṃ bhinne panettha sabbampi catubhūmakaṃ kusalaṃ attanā sampayuttadhammānaṃ aññamaññapaccayena paccayo. Tathā akusalaṃ. Vipāke pana kāmāvacararūpāvacaravipākaṃ paṭisandhiyaṃ vatthurūpassa, pavatte sampayuttadhammānaññeva. Arūpāvacaralokuttaravipākaṃ attanā sampayuttadhammānaññeva aññamaññapaccayena paccayo. Sabbampi kiriyaṃ sampayuttadhammānaññeva aññamaññapaccayena paccayo. Catusamuṭṭhānikarūpassa kammasamuṭṭhāne ekaṃ mahābhūtaṃ tiṇṇaṃ, tīṇi ekassa, dve dvinnaṃ mahābhūtānaṃ aññamaññapaccayena paccayo. Kāmāvacararūpāvacarapaṭisandhiyaṃ vatthurūpaṃ vipākakkhandhānaṃ aññamaññapaccayena paccayo. Utucittāhārasamuṭṭhānesu mahābhūtāneva mahābhūtānaṃ aññamaññapaccayena paccayoti evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti.

49相互缘指示之解释。

Aññamaññapaccayaniddesavaṇṇanā.

42八、依止缘的解说之解释

8. Nissayapaccayaniddesavaṇṇanā

8第八在依止缘的解说中，先以俱生缘解说中的前五个部分来说明俱生依止的方式，然后再以第六个部分来说明前生依止的方式，于是开始了“眼处对眼识界……”等文。其中，“依止某色”是就依处色而说的。因为依止该色，三种意界以及除去无色异熟之外的七十二种意识界——这七十五种心生起，这是此处首先的圣典注释。此依止缘依生起种类，仅以善等差别分为五种。其中，善依地而言有四种，不善有一种，异熟有四种，唯作有三种，色仅有一种。应如此依种种差别而了知此处的抉择。

8. Nissayapaccayaniddese sahajātapaccayaniddesassa purimānaṃ pañcannaṃ koṭṭhāsānaṃ vasena sahajātanissayanayaṃ dassetvā puna chaṭṭhena koṭṭhāsena purejātanissayanayaṃ dassetuṃ cakkhāyatanaṃ cakkhuviññāṇadhātuyātiādi āraddhaṃ. Tattha yaṃ rūpaṃ nissāyāti vatthurūpaṃ sandhāya vuttaṃ. Tañhi nissāya tividhā manodhātu, ṭhapetvā arūpavipākaṃ dvāsattatividhā manoviññāṇadhātūti imāni pañcasattati cittāni vattantīti ayaṃ tāvettha pāḷivaṇṇanā. Ayampi nissayapaccayo jātivasena kusalādibhedato pañcadhāva bhijjati. Tattha kusalo bhūmito catubbidhova akusalo ekavidho vipāko catubbidho, kiriyasaṅkhāto tividho, rūpaṃ ekavidhamevāti evamettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo.

44如此区分之后，在此，四地所摄的善法在五蕴有中，对相应诸蕴以及心生色，以依止缘为缘。同样地，不善法也是如此。然而，其中在无色界生起的善法，仅对无色法为依止缘。欲界、色界的异熟，在转起时对相应诸法以及心生色，在结生时也对业生色，以依止缘为缘。无色界异熟仅对相应诸蕴为依止缘。出世间异熟在五蕴有中，对相应诸法以及心生色；在四蕴有中，仅对无色法，以依止缘为缘。欲界、无色界唯作在五蕴有中，对相应诸法以及心生色，以依止缘为缘；在四蕴有中，仅对无色法。色界唯作决定对相应诸法以及心生色，以依止缘为缘。

Evaṃ bhinne panettha catubhūmakampi kusalaṃ pañcavokāre sampayuttakkhandhānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca nissayapaccayena paccayo hoti. Tathā akusalaṃ . Yaṃ panettha āruppe uppajjati, taṃ arūpadhammānaññeva nissayapaccayo hoti. Kāmāvacararūpāvacaravipākaṃ pavatte sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca, paṭisandhiyaṃ kaṭattārūpassāpi nissayapaccayo hoti. Arūpāvacaravipākaṃ sampayuttakkhandhānaṃyeva hoti. Lokuttaravipākaṃ pañcavokāre; sampayuttakānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca, catuvokāre arūpasseva nissayapaccayo hoti. Kāmāvacaraarūpāvacarakiriyā pañcavokāre sampayuttakānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca nissayapaccayo hoti, catuvokāre arūpānaññeva. Rūpāvacarakiriyā sampayuttakānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca ekantena nissayapaccayo hoti.

45对于四因生色，在业生色中，一大种对三大种，三大种对一大种，二大种对二大种，大种对诸所造色，依处色在五蕴有中对四地善、不善、除去无色异熟及二种五识的其余三地异熟、三地唯作——这四种法聚，以依止缘为缘。眼处等五处对各自相应的眼识等，以依止缘为缘。在时节生、心生、食生色中，大种对大种以及所造色，以依止缘为缘。应如此从所缘生的角度也了知此处的抉择。

Catusamuṭṭhānikarūpassa ca kammasamuṭṭhānarūpe ekaṃ mahābhūtaṃ tiṇṇaṃ, tīṇi ekassa, dve dvinnaṃ mahābhūtānaṃ, mahābhūtā upādārūpānaṃ, vatthurūpaṃ pañcavokārabhave catubhūmakakusalassa, akusalassa, ṭhapetvā āruppavipākañceva dve pañcaviññāṇāni ca sesatebhūmakavipākassa, tebhūmakakiriyassāti imesaṃ catunnaṃ dhammarāsīnaṃ nissayapaccayo hoti. Cakkhāyatanādīni pañca sasampayuttānaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ nissayapaccayo hoti. Utucittāhārasamuṭṭhānesu pana mahābhūtā mahābhūtānañceva upādārūpassa ca nissayapaccayena paccayoti evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti.

54依止缘解说的注释。

Nissayapaccayaniddesavaṇṇanā.

46第九亲依止缘解说的注释

9. Upanissayapaccayaniddesavaṇṇanā

9第九在亲依止缘的解说中，“前面的、前面的”在无间亲依止中，是指无间灭去的那些；在所缘亲依止和自然亲依止中，依不同路线的缘故，是指更前面的那些。这三类聚在善法的情况下，于善句可得；然而，善法对于不善法，无间灭去的那些不可得。因此说：“对某些不善法，以亲依止缘为缘。”这确实是针对这样的理趣而说的：“善法对不善法，以亲依止缘为缘；即所缘亲依止、自然亲依止。所缘亲依止：布施后、受戒后、行布萨后，尊重它而欢喜、喜悦，由于尊重它，贪生起、见生起；对以前善行尊重而欢喜、喜悦，由于尊重它，贪生起、见生起；从禅那出定后，尊重禅那而欢喜、喜悦，由于尊重它，贪生起、见生起。自然亲依止：依止信而说慢、执取见；依止戒、闻、施、慧而说慢、执取见。信、戒、闻、施、慧对贪、嗔、痴、慢、见、渴爱，以亲依止缘为缘。”善法对无记，三类皆可得；同样地，不善法对不善法也是如此。

9. Upanissayapaccayaniddese purimā purimāti anantarūpanissaye samanantarātītā labbhanti, ārammaṇūpanissayapakatūpanissayesu nānāvīthivasena purimatarā. Te tayopi rāsayo kusalavasena kusalapade labbhanti, kusalena pana akusale samanantarātītā na labbhanti. Teneva vuttaṃ – ‘‘akusalānaṃ dhammānaṃ kesañci upanissayapaccayena paccayo’’ti . Idañhi – ‘‘kusalo dhammo akusalassa dhammassa upanissayapaccayena paccayo; ārammaṇūpanissayo pakatūpanissayo. Ārammaṇūpanissayo – dānaṃ datvā sīlaṃ samādiyitvā uposathakammaṃ katvā taṃ garuṃ katvā assādeti abhinandati, taṃ garuṃ katvā rāgo uppajjati, diṭṭhi uppajjati, pubbe suciṇṇāni garuṃ katvā assādeti abhinandati, taṃ garuṃ katvā rāgo uppajjati, diṭṭhi uppajjati. Jhānā vuṭṭhahitvā jhānaṃ garuṃ katvā assādeti abhinandati, taṃ garuṃ katvā rāgo uppajjati diṭṭhi uppajjati. Pakatūpanissayo – saddhaṃ upanissāya mānaṃ jappeti, diṭṭhiṃ gaṇhāti. Sīlaṃ sutaṃ cāgaṃ paññaṃ upanissāya mānaṃ jappeti, diṭṭhiṃ gaṇhāti. Saddhā sīlaṃ sutaṃ cāgo paññā rāgassa dosassa mohassa mānassa diṭṭhiyā patthanāya upanissayapaccayena paccayo’’ti imaṃ nayaṃ sandhāya vuttaṃ. Kusalena abyākate tayopi labbhanti, tathā akusalena akusale.

48然而，不善法对于善法，无间灭去的那些不可得。因此说：“对某些善法，以亲依止缘为缘。”这确实是针对在《问分》中以这样的理趣所说的自然亲依止而说的：“不善法对善法，以亲依止缘为缘。自然亲依止：依止贪而布施、受戒、行布萨、生起禅那、生起观、生起道、生起神通、生起等至；依止嗔、痴、慢、见、渴爱而布施……乃至……生起等至。贪、嗔、痴、慢、见、渴爱对信、戒、闻、施、慧，以亲依止缘为缘。杀生后，为了消除其障碍而布施”等。然而，不善法不是善法的所缘亲依止。为什么？因为不会尊重它而令其转起。因此应知，如同无间亲依止那样，所缘亲依止在此也不可得。不善法对无记句中，所缘亲依止不可得，因为无记法不会尊重不善法。然而，由于无间性可得，所以在此没有说“某些”。无记法对无记、善、不善三句中，三类亲依止皆可得。个人与住所这二者，是依自然亲依止而说的。因为这二者是善、不善转起的强缘。而在此，其缘性应依间接方式而了知。这是此处首先的圣典注释。

Akusalena pana kusale samanantarātītā na labbhanti. Tena vuttaṃ – ‘‘kusalānaṃ dhammānaṃ kesañci upanissayapaccayena paccayo’’ti. Idampi hi – ‘‘akusalo dhammo kusalassa dhammassa upanissayapaccayena paccayo. Pakatūpanissayo – rāgaṃ upanissāya dānaṃ deti, sīlaṃ samādiyati, uposathakammaṃ karoti, jhānaṃ uppādeti vipassanaṃ uppādeti, maggaṃ uppādeti, abhiññaṃ uppādeti, samāpattiṃ uppādeti; dosaṃ mohaṃ mānaṃ diṭṭhiṃ patthanaṃ upanissāya dānaṃ deti…pe… samāpattiṃ uppādeti. Rāgo doso moho māno diṭṭhi patthanā saddhāya sīlassa sutassa cāgassa paññāya upanissayapaccayena paccayo. Pāṇaṃ hantvā tassa paṭighātatthāya dānaṃ detī’’tiādinā nayena pañhāvāre āgataṃ pakatūpanissayameva sandhāya vuttaṃ. Akusalaṃ pana kusalassa ārammaṇūpanissayo na hoti. Kasmā? Taṃ garuṃ katvā tassa appavattanatoti yathā anantarūpanissayo, evaṃ ārammaṇūpanissayopettha na labbhatīti veditabbo. Akusalena abyākatapade ārammaṇūpanissayova na labbhati. Na hi abyākatā dhammā akusalaṃ garuṃ karonti . Yasmā pana anantaratā labbhati, tasmā ettha ‘‘kesañcī’’ti na vuttaṃ. Abyākatena pana abyākate kusale akusaleti tīsu nayesu tayopi upanissayā labbhanteva. Puggalopi senāsanampīti idaṃ dvayaṃ pakatūpanissayavasena vuttaṃ. Idañhi dvayaṃ kusalākusalapavattiyā balavapaccayo hoti. Paccayabhāvo cassa panettha pariyāyavasena veditabboti ayaṃ tāvettha pāḷivaṇṇanā.

49然而，这个名为亲依止缘的缘，连同某一部分施设，是一切四地法。若从分类来说，则依所缘亲依止等而有三种。其中，所缘亲依止与所缘增上没有差别，故应依前文所述方式，从种种分类来了知。无间亲依止与无间缘没有差别，它也应按前文所述方式，从种种分类来了解。从缘所生法的角度，对它们的决断也应依前文所述方式来了解。而自然亲依止，从生起种类来说，有善、不善、异熟、唯作、色五种；而善等又依地的差别而有多种。如是，于此首先应从种种分类来了解其决断。

Ayaṃ pana upanissayapaccayo nāma saddhiṃ ekaccāya paññattiyā sabbepi catubhūmakadhammā. Vibhāgato pana ārammaṇūpanissayādivasena tividho hoti. Tattha ārammaṇūpanissayo ārammaṇādhipatinā ninnānākaraṇoti heṭṭhā vuttanayeneva nānappakārabhedato gahetabbo. Anantarūpanissayo anantarapaccayena ninnānākaraṇo, sopi heṭṭhā vuttanayeneva nānappakārabhedato veditabbo. Paccayuppannatopi nesaṃ tattha vuttanayeneva vinicchayo veditabbo. Pakatūpanissayo pana jātivasena kusalākusalavipākakiriyarūpabhedato pañcavidho hoti, kusalādīnaṃ pana bhūmibhedato anekavidhoti evaṃ tāvettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo.

50如此区分之后，在此，三地善对于四地善、不善、异熟、唯作这四类蕴，是自然亲依止缘。出世间法对于不善则不是。然而，依我们的阿阇梨所说‘出世间法已生起’之理，对于其他一些不善也成缘。或者，对于将生起者，当他对无上解脱生起希求时，依此理也成缘。不善对于一切四地蕴是自然亲依止缘，三地异熟也是如此。在出世间异熟中，下三果对于不善不成缘，最上果对于善也不成缘。但依前理，对于其他或将生起者，在其相续中，一切出世间异熟对于一切善等四类非色蕴，是自然亲依止缘。名为唯作的也对于四地不善等蕴是自然亲依止缘，名为色的也是如此。然而，色本身在此《发趣大论》中依所说法不得亲依止缘，但依经教方式则可得，这样说才合适。如是，于此也应从缘所生法的角度来了解其决断。

Evaṃ bhinne panettha tebhūmakakusalo catubhūmakassāpi kusalassa akusalassa vipākakiriyassāti catunnaṃ rāsīnaṃ pakatūpanissayo hoti. Lokuttaro akusalasseva na hoti. Amhākaṃ ācariyena ‘‘lokuttaradhammo nibbattito’’ti iminā pana nayena aññesaṃ akusalassāpi hoti. Yassa vā uppajjissati, tassāpi anuttaresu vimokkhesu pihaṃ upaṭṭhāpayato iminā nayena hotiyeva. Akusalo sabbesampi catubhūmakānaṃ khandhānaṃ pakatūpanissayo hoti, tathā tebhūmakavipāko. Lokuttaravipāke heṭṭhimāni tīṇi phalāni akusalasseva na honti, upariṭṭhimaṃ kusalassāpi. Purimanayena pana aññesaṃ vā yassa vā uppajjissati, tassa santāne sabbopi lokuttaravipāko sabbesaṃ kusalādīnaṃ arūpakkhandhānaṃ pakatūpanissayo hoti. Kiriyasaṅkhātopi pakatūpanissayo catubhūmakānaṃ akusalādikhandhānaṃ hotiyeva, tathā rūpasaṅkhāto. Sayaṃ pana rūpaṃ imasmiṃ paṭṭhānamahāpakaraṇe āgatanayena upanissayapaccayaṃ na labhati, suttantikapariyāyena pana labhatīti vattuṃ vaṭṭati. Evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti.

60亲依止缘指示之解释。

Upanissayapaccayaniddesavaṇṇanā.

5110. 前生缘指示之解释

10. Purejātapaccayaniddesavaṇṇanā

1010. 在前生缘指示中，‘以前生缘为缘’一句中，所谓前生，是指对于某法为缘者，比它更早生起，已越过生时、达到住时的法。‘眼处’等是依依处前生而说。‘色处’等是依所缘前生而说。‘有时以前生缘’是就转起而说。‘有时不以前生缘’是就结生而说。如此，在一切情况下，此巴利文句是依五门中的依处与所缘、以及依意门中的依处而传来；但在问分中，因有‘所缘前生——有学或凡夫观察眼为无常、苦、无我’之说，故在意门中也可得所缘前生。然而，此处是依有余方式而作教示。这是此处的巴利文句解释。

10. Purejātapaccayaniddese purejātapaccayena paccayoti ettha purejātaṃ nāma yassa paccayo hoti, tato purimataraṃ jātaṃ jātikkhaṇaṃ atikkamitvā ṭhitikkhaṇappattaṃ. Cakkhāyatanantiādi vatthupurejātavasena vuttaṃ. Rūpāyatanantiādi ārammaṇapurejātavasena. Kiñcikāle purejātapaccayenāti pavattiṃ sandhāya vuttaṃ. Kiñcikāle na purejātapaccayenāti paṭisandhiṃ sandhāya vuttaṃ. Evaṃ sabbathāpi pañcadvāre vatthārammaṇavasena, manodvāre vatthuvasenevāyaṃ pāḷi āgatā, pañhāvāre pana ‘‘ārammaṇapurejātaṃ – sekkhā vā puthujjanā vā cakkhuṃ aniccato dukkhato anattato vipassantī’’ti āgatattā manodvārepi ārammaṇapurejātaṃ labbhateva. Idha pana sāvasesavasena desanā katāti ayaṃ tāvettha pāḷivaṇṇanā.

53然而，这个前生缘纯粹是色法。而且，它是已越过生时、达到住时的十八种色色。这一切都安立为依处前生和所缘前生两种。其中，眼处……乃至……身处、依处色，这称为依处前生。其余依此巴利文句已说及未说的——色、声、香、味、四界、三根、段食，这十二种色，名为所缘前生缘。如是，于此应从种种分类来了解其决断。

Ayaṃ pana purejātapaccayo suddharūpameva hoti. Tañca kho uppādakkhaṇaṃ atikkamitvā ṭhitippattaṃ aṭṭhārasavidhaṃ rūparūpameva. Taṃ sabbampi vatthupurejātaṃ ārammaṇapurejātanti dvidhā ṭhitaṃ. Tattha cakkhāyatanaṃ…pe… kāyāyatanaṃ vatthurūpanti idaṃ vatthupurejātaṃ nāma. Sesaṃ imāya pāḷiyā āgatañca anāgatañca vaṇṇo saddo gandho raso catasso dhātuyo tīṇi indriyāni kabaḷīkāro āhāroti dvādasavidhaṃ rūpaṃ ārammaṇapurejātapaccayo nāmāti evamettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo.

54如此区分之后，在此，眼处对二种眼识以前生缘为缘，其他四处也如此对耳识等。而依处色，除了双五识和四种无色异熟之外，对其余一切四地善、不善、无记的心、心所，是前生缘。而色等五种所缘，对双五识和意界，决定是前生缘。这十八种色色，对欲界善、色界善中的神通善、不善、以彼为所缘的欲界异熟、欲界唯作、色界唯作中的神通唯作——这六类，是前生缘。如是，于此也应从缘所生法的角度来了解其决断。

Evaṃ bhinne panettha cakkhāyatanaṃ dvinnaṃ cakkhuviññāṇānaṃ purejātapaccayena paccayo, tathā itarāni cattāri sotaviññāṇādīnaṃ. Vatthurūpaṃ pana ṭhapetvā dvipañcaviññāṇāni cattāro ca āruppavipāke sesānaṃ sabbesampi catubhūmakānaṃ kusalākusalābyākatānaṃ cittacetasikānaṃ purejātapaccayo hoti. Rūpādīni pana pañcārammaṇāni dvipañcaviññāṇānañceva manodhātūnañca ekanteneva purejātapaccayā honti. Aṭṭhārasavidhampi panetaṃ rūparūpaṃ kāmāvacarakusalassa rūpāvacarato abhiññākusalassa akusalassa tadārammaṇabhāvino kāmāvacaravipākassa kāmāvacarakiriyassa rūpāvacarato abhiññākiriyassāti imesaṃ channaṃ rāsīnaṃ purejātapaccayo hotīti evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti.

65前生缘指示之解释。

Purejātapaccayaniddesavaṇṇanā.

5511. 后生缘指示说解

11. Pacchājātapaccayaniddesavaṇṇanā

1111. 在后生缘指示中，‘后生’是指对于某身成为缘的那些法，在该身生起而住立之后才生起。‘前生’是指比它们更早生起、已越过生时、达到住时的法。‘此身’是指由四种或三种生源所生的大种及所造色所构成的身。其中，三种生源的身，因无食生，故应知为梵众天等的身。这是此处的巴利文句解释。然而，这个名为后生缘的缘，简略而言，是除无色异熟之外的四地非色蕴。它从生起种类来说，分为善、不善、异熟、唯作四种。如是，于此应从种种分类来了解其决断。

11. Pacchājātapaccayaniddese pacchājātāti yassa kāyassa paccayā honti, tasmiṃ uppajjitvā ṭhite jātā. Purejātassāti tesaṃ uppādato paṭhamataraṃ jātassa jātikkhaṇaṃ atikkamitvā ṭhitippattassa. Imassa kāyassāti imassa catusamuṭṭhānikatisamuṭṭhānikabhūtaupādārūpasaṅkhātassa kāyassa. Ettha ca tisamuṭṭhānikakāyoti āhārasamuṭṭhānassa abhāvato brahmapārisajjādīnaṃ kāyo veditabbo. Ayamettha pāḷivaṇṇanā. Ayaṃ pana pacchājātapaccayo nāma saṅkhepato ṭhapetvā āruppavipāke avasesā catubhūmakā arūpakkhandhā. So jātivasena kusalākusalavipākakiriyabhedena catudhā bhijjatīti evamettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo.

57然而，在此分别中，于五蕴有生起的四地善法及不善法，在超越了生起刹那之后，对于已达到住时的、由四种或三种因缘所生的色身，成为后生缘。在果报中，除了结生果报之外，其余的欲界及色界果报，对此身必定是后生缘。出世间法在五蕴有中生起的果报，对此身也是后生缘。三地唯作在五蕴有中生起的，对上述类型的身也是后生缘。如是，于此亦应从缘所生来理解抉择。

Evaṃ bhinne panettha pañcavokārabhave uppannaṃ catubhūmakakusalañca akusalañca uppādakkhaṇaṃ atikkamitvā ṭhitippattassa catusamuṭṭhānikatisamuṭṭhānikarūpakāyassa pacchājātapaccayo hoti. Vipākepi ṭhapetvā paṭisandhivipākaṃ avaseso kāmāvacararūpāvacaravipāko tasseva ekantena pacchājātapaccayo hoti. Lokuttaropi pañcavokāre uppannavipāko tasseva pacchājātapaccayo hoti. Tebhūmakakiriyāpi pañcavokāre uppannāva vuttappakārassa kāyassa pacchājātapaccayo hotīti evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti.

69后生缘解说之注释。

Pacchājātapaccayaniddesavaṇṇanā.

5812. 习行缘解说之注释

12. Āsevanapaccayaniddesavaṇṇanā

1212. 在习行缘的解说中，‘前面的、前面的’在一切方法中应视为即无间灭去的。然而，为何在此不像在无间缘中那样，以‘前面的、前面的善法对后面的、后面的无记法’等方法，与不同种类法一起作解说呢？因为不能使其掌握自己的趣向。不同种类的无色法，以习行功德使不同种类的无色法熟练、有力时，不能使其掌握自己善等状态的趣向。因此，不与它们一起作解说，而与那些能以称为熏习的习行，使掌握自己善等状态趣向——即具有更熟练、更有力之殊胜——的法，以同种类法一起作解说，应如此理解。其次，为何不取异熟无记呢？因为没有习行。异熟是由业力达到异熟状态，成为业所支配的，无精进、羸弱，因此不能以习行功德使其掌握自性、修习后，既不能产生其他异熟，也不能执取前异熟的影响力而生起。它生起时，如同被业力之流抛出而落下一般。因此，异熟中完全没有习行，由于没有习行，所以不取异熟。即使它在善、不善、唯作之后生起，由于系属于业，也不获得习行功德，因此善等不是它的习行缘。再者，由于种类不同，它们也绝不是。然而，从地或所缘来说，并没有种类不同。因此，欲界善、唯作与广大善、唯作之间，以及以行为所缘的随顺善，对以涅槃为所缘的种姓善，也是习行缘。这是此处的巴利注释。而此习行缘，从种类来说，分为善、不善、唯作无记三种。其中，善从地来说，有欲界、色界、无色界三种；不善唯是欲界；唯作无记有欲界、色界、无色界三种；出世间没有名为习行缘的。如是，于此应从种种差别来理解抉择。

12. Āsevanapaccayaniddese purimā purimāti sabbanayesu samanantarātītāva daṭṭhabbā. Kasmā panettha anantarapaccaye viya ‘‘purimā purimā kusalā dhammā pacchimānaṃ pacchimānaṃ abyākatānaṃ dhammāna’’ntiādinā nayena bhinnajātikehi saddhiṃ niddeso na katoti? Attano gatiṃ gāhāpetuṃ asamatthatāya. Bhinnajātikā hi bhinnajātikānaṃ arūpadhammānaṃ āsevanaguṇena paguṇabalavabhāvaṃ sādhayamānā attano kusalādibhāvasaṅkhātaṃ gatiṃ gāhāpetuṃ na sakkonti. Tasmā tehi saddhiṃ niddesaṃ akatvā ye yesaṃ vāsanāsaṅkhātena āsevanena paguṇatarabalavatarabhāvavisiṭṭhaṃ attano kusalādibhāvasaṅkhātaṃ gatiṃ gāhāpetuṃ sakkonti, tesaṃ tehi samānajātikeheva saddhiṃ niddeso katoti veditabbo. Atha vipākābyākataṃ kasmā na gahitanti? Āsevanābhāvena. Vipākañhi kammavasena vipākabhāvappattaṃ kammapariṇāmitaṃ hutvā vattati nirussāhaṃ dubbalanti taṃ āsevanaguṇena attano sabhāvaṃ gāhāpetvā paribhāvetvā neva aññaṃ vipākaṃ uppādetuṃ sakkoti, na purimavipākānubhāvaṃ gahetvā uppajjitunti. Kammavegakkhittaṃ pana patitaṃ viya hutvā uppajjatīti sabbathāpi vipāke āsevanaṃ natthīti āsevanābhāvena vipākaṃ na gahitaṃ. Kusalākusalakiriyānantaraṃ uppajjamānampi cetaṃ kammapaṭibaddhavuttitāya āsevanaguṇaṃ na gaṇhātīti kusalādayopissa āsevanapaccayā na honti. Apica nānājātikattāpete na hontiyeva. Bhūmito pana ārammaṇato vā nānājātikattaṃ nāma natthi. Tasmā kāmāvacarakusalakiriyāmahaggatakusalakiriyānampi, saṅkhārārammaṇañca anulomakusalaṃ nibbānārammaṇassa gotrabhukusalassa āsevanapaccayo hotiyevāti ayaṃ tāvettha pāḷivaṇṇanā. Ayaṃ pana āsevanapaccayo jātito tāva kusalo akusalo kiriyābyākatoti tidhā ṭhito. Tattha kusalo bhūmito kāmāvacaro rūpāvacaro arūpāvacaroti tividho hoti, akusalo kāmāvacarova kiriyābyākato kāmāvacaro rūpāvacaro arūpāvacaroti tividhova, lokuttaro āsevanapaccayo nāma natthīti evamettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo.

60然而，在此分别中，欲界善法对紧接其后的欲界善法本身是习行缘。其中，与智相应的，对与自己感受相似的色界善法、无色界善法、出世间善法这些类别，是习行缘。色界善法则只对色界善法本身是习行缘。无色界善法只对无色界善法本身是习行缘。不善法则只对不善法本身是习行缘。从唯作来说，称为欲界唯作的，首先对欲界唯作本身是习行缘。其中，与智相应的，对与自己感受相似的色界唯作、无色界唯作这些类别，是习行缘。称为色界唯作的，只对色界唯作本身是习行缘；称为无色界唯作的，只对无色界唯作本身是习行缘。异熟则无论是一法对一法，或任何法对异熟，都没有习行缘。如是，于此亦应从缘所生来理解抉择。

Evaṃ bhinne panettha kāmāvacarakusalaṃ attano anantarassa kāmāvacarakusalasseva. Yaṃ panettha ñāṇasampayuttaṃ, taṃ attanā sadisavedanassa rūpāvacarakusalassa arūpāvacarakusalassa lokuttarakusalassāti imesaṃ rāsīnaṃ āsevanapaccayo hoti. Rūpāvacarakusalaṃ pana rūpāvacarakusalasseva. Arūpāvacarakusalaṃ arūpāvacarakusalasseva. Akusalaṃ pana akusalasseva āsevanapaccayo hoti. Kiriyato pana kāmāvacarakiriyasaṅkhāto tāva kāmāvacarakiriyasseva. Yo panettha ñāṇasampayutto, so attanā sadisavedanassa rūpāvacarakiriyassa arūpāvacarakiriyassāti imesaṃ rāsīnaṃ āsevanapaccayo hoti. Rūpāvacarakiriyasaṅkhāto pana rūpāvacarakiriyasseva, arūpāvacarakiriyasaṅkhāto arūpāvacarakiriyasseva āsevanapaccayo hoti. Vipāko pana ekadhammassāpi ekadhammopi vā koci vipākassa āsevanapaccayo natthīti evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti.

73习行缘解说之注释。

Āsevanapaccayaniddesavaṇṇanā.

6113. 业缘解说之注释

13. Kammapaccayaniddesavaṇṇanā

1313. 在业缘的解说中，‘业’即指思业本身。‘及由已作之业而有的色’指由业的已作而生起的色。‘以业缘’的意思是：以能在多劫之顶产生自果的、有能力的异刹那业缘。善与不善业在其转起刹那并不给与果。如果给与，那么当人作了往生天界的善业时，由其威力，在那一刹那他就应成为天人。然而，在造作该业的刹那之后，于另一刹那，即使业已不存在，仅由于已作，在现法或下一生或其他时，当其余缘和合时，便产生果，如同先前的技艺等行为虽已灭，在后来能产生后来的技艺等行为一样。因此，称为异刹那业缘。‘思对相应诸法’：任何思对其相应的诸法。‘及对彼所生起者’：以此也摄取了结生刹那的由已作业而生的色。‘以业缘’：这是就俱生思而说。在善等中，任何俱生思，以称为心之作用的造作性，对余法作助成。因此，称为俱生业缘。这是此处的巴利注释。

13. Kammapaccayaniddese kammanti cetanākammameva. Kaṭattā ca rūpānanti kammassa kaṭattā uppannarūpānaṃ. Kammapaccayenāti anekānampi kappakoṭīnaṃ matthake attano phalaṃ uppādetuṃ samatthena nānākkhaṇikakammapaccayenāti attho. Kusalākusalañhi kammaṃ attano pavattikkhaṇe phalaṃ na deti. Yadi dadeyya, yaṃ manusso devalokūpagaṃ kusalakammaṃ karoti, tassānubhāvena tasmiṃyeva khaṇe devo bhaveyya. Yasmiṃ pana khaṇe taṃ kataṃ, tato aññasmiṃ khaṇe avijjamānampi kevalaṃ kaṭattāyeva diṭṭheva dhamme upapajje vā apare vā pariyāye avasesapaccayasamāyoge sati phalaṃ uppādeti niruddhāpi purimasippādikiriyā viya kālantare pacchimasippādikiriyāya. Tasmā nānākkhaṇikakammapaccayoti vuccati. Cetanā sampayuttakānaṃ dhammānanti yā kāci cetanā attanā sampayuttakānaṃ dhammānaṃ. Taṃsamuṭṭhānānanti iminā paṭisandhikkhaṇe kaṭattārūpampi gaṇhāti. Kammapaccayenāti idaṃ sahajātacetanaṃ sandhāya vuttaṃ. Kusalādīsu hi yā kāci sahajātacetanā sesadhammānaṃ cittapayogasaṅkhātena kiriyābhāvena upakārikā hoti. Tasmā sahajātakammapaccayoti vuccati. Ayaṃ tāvettha pāḷivaṇṇanā.

63而此业缘，从义理上说，唯是四地之思。它从种类差别分为善、不善、异熟、唯作四种。其中，善从地来说，依欲界等分为四种。不善唯一种，异熟有四种，唯作有三种。如是，于此应从种种差别来理解抉择。

Ayaṃ pana kammapaccayo atthato catubhūmikacetanāmattameva. So hi jātibhedato kusalo akusalo vipāko kiriyāti catudhā bhijjati. Tattha kusalo bhūmito kāmāvacarādivasena catudhā bhijjati. Akusalo ekadhāva vipāko catudhā, kiriyā tidhāvāti evamettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo.

64如此分别之后，在此，俱生的欲界善思在五蕴有中，对与自己相应的诸法以及心生色，在四蕴有中，仅对与自己相应的诸蕴，以俱生业缘为缘。生起并灭去之后，则对自己的果报诸蕴以及业生色，以异刹那业缘为缘。而且，这仅在五蕴有中，不在别处。俱生的色界善思，对与自己相应的诸法以及心生色，唯一以俱生业缘为缘。生起并灭去之后，则对自己的果报以及业生色，以异刹那业缘为缘。而无色界和出世间的俱生善思，在五蕴有中，对与自己相应的诸法以及心生色，在四蕴有中，仅对与自己相应的诸蕴，以俱生业缘为缘。生起并灭去之后，这两种（无色界和出世间善思）都仅对各自的果报诸蕴，以异刹那业缘为缘。俱生的不善思，在五蕴有中，对与自己相应的诸蕴以及心生色，在四蕴有中，仅对无色诸蕴，以俱生业缘为缘。生起并灭去之后，则对果报诸蕴以及业生色，以异刹那业缘为缘。

Evaṃ bhinne panettha sahajātā kāmāvacarakusalacetanā pañcavokāre attanā sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca, catuvokāre sampayuttakkhandhānaññeva sahajātakammapaccayo hoti. Uppajjitvā niruddhā pana attano vipākānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ nānākkhaṇikakammapaccayena paccayo hoti. Sā ca kho pañcavokāreyeva, na aññattha. Sahajātā rūpāvacarakusalacetanā attanā sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpānañca ekanteneva sahajātakammapaccayena paccayo. Uppajjitvā niruddhā pana attano vipākānañceva kaṭattārūpānañca nānākkhaṇikakammapaccayena paccayo. Arūpāvacarā pana lokuttarā ca sahajātā kusalacetanā pañcavokāre attanā sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpānañca, catuvokāre sampayuttakkhandhānaññeva sahajātakammapaccayena paccayo. Uppajjitvā niruddhā panesā duvidhāpi attano attano vipākakkhandhānaññeva nānākkhaṇikakammapaccayena paccayo. Sahajātā akusalacetanā pañcavokāre attanā sampayuttakkhandhānañceva cittasamuṭṭhānarūpānañca catuvokāre arūpakkhandhānaññeva sahajātakammapaccayena paccayo. Uppajjitvā niruddhā pana vipākakkhandhānañceva kaṭattārūpānañca nānākkhaṇikakammapaccayena paccayo.

65欲界和色界的异熟思，在转起时，对与自己相应的诸法以及心生色，在结生时，对业生色，以俱生业缘为缘。无色界异熟思，仅对与自己相应的诸法，以俱生业缘为缘。出世间异熟思，在五蕴有中，对与自己相应的诸法以及心生色，在四蕴有中，仅对无色法，以俱生业缘为缘。三地唯作思，在五蕴有中，对与自己相应的诸法以及心生色，以俱生业缘为缘。而其中在无色界生起的（唯作思），仅对无色法，以俱生业缘为缘。如是，在此处，从缘所生法的角度也应了知抉择。

Kāmāvacararūpāvacarato vipākacetanā attanā sampayuttadhammānaṃ pavatte cittasamuṭṭhānarūpānaṃ, paṭisandhiyaṃ kaṭattārūpānañca sahajātakammapaccayena paccayo. Arūpāvacaravipākacetanā attanā sampayuttadhammānaññeva sahajātakammapaccayena paccayo. Lokuttaravipākacetanā pañcavokāre attanā sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca, catuvokāre arūpasseva sahajātakammapaccayena paccayo. Tebhūmikā kiriyacetanā pañcavokāre sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca sahajātakammapaccayena paccayo. Yā panettha āruppe uppajjati, sā arūpadhammānaññeva sahajātakammapaccayena paccayoti evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti.

79业缘之说示解释。

Kammapaccayaniddesavaṇṇanā.

6614. 异熟缘解说之注释

14. Vipākapaccayaniddesavaṇṇanā

1414. 在异熟缘解说中，说‘异熟的四蕴’，是因为即使是由业所生的色法也不是异熟，所以说了‘异熟’之后，又说‘四蕴’。如此，这段巴利圣典是仅就无色法的异熟缘而说的。然而，在论问分中，由于有‘异熟无记的一个蕴，对三个蕴以及心生色，以异熟缘为缘。在结生刹那，异熟无记的一个蕴，对三个蕴以及业生色，以异熟缘为缘’这样的说法，所以心生色和业生色也能获得异熟缘。而在此处，是依有余说而作开示的，这是此处对圣典的注释。此异熟缘，从异熟性的角度，依种类是一种；依地的差别，分为欲界等四种。如是，在此处，应从种种差别来了知抉择。

14. Vipākapaccayaniddese vipākā cattāro khandhāti yasmā kammasamuṭṭhānāpi rūpā vipākā na honti, tasmā ‘‘vipākā’’ti vatvā ‘‘cattāro khandhā’’ti vuttaṃ. Evaṃ ayaṃ pāḷi arūpadhammānaññeva vipākapaccayavasena āgatā. Pañhāvāre pana ‘‘vipākābyākato eko khandho tiṇṇaṃ khandhānaṃ cittasamuṭṭhānānañca rūpānaṃ vipākapaccayena paccayo. Paṭisandhikkhaṇe vipākābyākato eko khandho tiṇṇannaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ vipākapaccayena paccayo’’ti āgatattā cittasamuṭṭhānakammasamuṭṭhānarūpānampi vipākapaccayo labbhati. Idha pana sāvasesavasena desanā katāti ayaṃ tāvettha pāḷivaṇṇanā. Ayaṃ pana vipākapaccayo vipākabhāvena jātito ekavidho, bhūmibhedato kāmāvacarādivasena catudhā bhijjatīti evamettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo.

68如此分别之后，在此处，欲界和色界的异熟，在转起时，对与自己相应的诸法以及心生色，在结生时，对业生色，以异熟缘为缘。无色界异熟，仅对与自己相应的诸法（以异熟缘为缘）。出世间异熟，在五蕴有中，对与自己相应的诸法以及心生色，在四蕴有中，仅对与自己相应的诸蕴，以异熟缘为缘。如是，在此处，从缘所生法的角度也应了知抉择。

Evaṃ bhinne panettha kāmāvacararūpāvacaravipāko attanā sampayuttadhammānaṃ pavatte cittasamuṭṭhānarūpānaṃ paṭisandhiyaṃ kaṭattārūpānañca vipākapaccayo hoti. Arūpāvacaravipāko sampayuttadhammānaññeva. Lokuttaravipāko pañcavokāre sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca, catuvokāre sampayuttakkhandhānaññeva vipākapaccayo hotīti evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti.

83果报缘之说示解释。

Vipākapaccayaniddesavaṇṇanā.

6915. 食缘解说之注释

15. Āhārapaccayaniddesavaṇṇanā

1515. 在食缘解说中，段食，是指在四种相续所生的色法中的食素，名为食。然而，因为它是在做成团状并吞咽之后才执行食的作用，而非处于体外，所以不单说‘食’，而说‘段食’。或者，因为它是做成团状后应被吞咽之物的原因，所以它有此‘段食’之名。‘无色食’，是指触食、思食、识食。‘彼等所生’，在此处也是指业所生色。这在论问分中已说：‘在结生刹那，异熟无记的食，对相应的诸蕴以及业生色，以食缘为缘。’这是此处对圣典的注释。

15. Āhārapaccayaniddese kabaḷīkāro āhāroti catusantatisamuṭṭhāne rūpe ojā āhāro nāma. So pana yasmā kabaḷaṃ karitvā ajjhoharitova āhārakiccaṃ karoti, na bahi ṭhito, tasmā āhāroti avatvā ‘‘kabaḷīkāro āhāro’’ti vuttaṃ. Kabaḷaṃ karitvā ajjhoharitabbavatthukattā vā kabaḷīkāroti nāmametaṃ tassa. Arūpino āhārāti phassacetanāviññāṇāhārā . Taṃsamuṭṭhānānanti idhāpi kammasamuṭṭhānāni gahitāneva. Vuttañhetaṃ pañhāvāre – paṭisandhikkhaṇe vipākābyākatā āhārā sampayuttakānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ āhārapaccayena paccayoti. Ayaṃ tāvettha pāḷivaṇṇanā.

71然而，此食缘，简而言之，只有段食、触、思、识这四种法。其中，除了段食之外，其余三种无色食，依种类，由于善、不善、异熟、唯作的差别，分为四种。又依地的差别，善分为四种，不善为一种，异熟为四种，唯作为三种，如是分为多种。而段食，依种类是无记，依地仅是欲界。如是，在此处，应从种种差别来了知抉择。

Ayaṃ pana āhārapaccayo saṅkhepato kabaḷīkāro āhāro, phasso, cetanā, viññāṇanti cattārova dhammā honti. Tattha ṭhapetvā kabaḷīkārāhāraṃ sesā tayo arūpāhārā jātivasena kusalākusalavipākakiriyabhedato catudhā bhijjanti. Puna bhūmibhedena kusalo catudhā, akusalo ekadhā, vipāko catudhā, kiriyā tidhāti evaṃ anekadhā bhijjanti. Kabaḷīkārāhāro pana jātito abyākato, bhūmito kāmāvacarovāti evamettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo.

72如此分别之后，在此，四地中的三种善食，在五蕴有中，以食缘作为与自己相应的诸法以及心生色的缘；然而，除去色界善食，其余善食在无色界中，仅以食缘作为相应诸法的缘。不善食中也是如此的道理。四地的果报食，则在一切情况下，以食缘作为相应诸法的缘。其中，欲界和色界的果报食，在五蕴有中生起时，于转起期以食缘作为心生色的缘，于结生时也作为业生色的缘。出世间果报食则仅作为心生色的缘，在无色界生起的出世间果报食，不作为色的缘。三地的三种唯作食，在五蕴有中，以食缘作为相应诸法以及心生色的缘；而欲界和色界的唯作食，在无色界中，仅以食缘作为相应诸法的缘。段食，能令四种相续生起，虽然笼统地说‘对此身体’，但在此特别地，它既是食生色的生起者，也是其守护者，以食缘作为缘；对于其余三种相续所生色，则仅作为守护者，以食缘作为缘。在此，也应从所缘生的角度来了解这个决断。

Evaṃ bhinne panettha catubhūmakāpi tayo kusalāhārā pañcavokāre attanā sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca āhārapaccayena paccayo, ṭhapetvā pana rūpāvacaraṃ avasesā āruppe sampayuttadhammānaññeva āhārapaccayena paccayo. Akusalāhāresupi eseva nayo. Catubhūmakavipākāhārā pana sabbattha sampayuttakānaṃ āhārapaccayā honti. Kāmāvacararūpāvacaravipākā panettha pañcavokāre uppajjamānā pavatte cittasamuṭṭhānarūpassa paṭisandhiyaṃ kaṭattārūpassāpi āhārapaccayā honti. Lokuttarā pana cittasamuṭṭhānarūpasseva, āruppe uppannā rūpassa paccayā na honti. Tebhūmakāpi tayo kiriyāhārā pañcavokāre sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca, kāmāvacarārūpāvacarā pana āruppe sampayuttadhammānaññeva āhārapaccayena paccayo . Catusantatisamuṭṭhāno kabaḷīkārāhāro kiñcāpi ‘‘imassa kāyassā’’ti avisesato vutto, visesato panāyamettha āhārasamuṭṭhānarūpassa janako ceva anupālako ca hutvā āhārapaccayena paccayo hoti, sesatisantatisamuṭṭhānassa anupālakova hutvā āhārapaccayena paccayo hotīti evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti.

88食缘之说示解释。

Āhārapaccayaniddesavaṇṇanā.

7316. 根缘分别之注释

16. Indriyapaccayaniddesavaṇṇanā

16在根缘分别中，‘眼根’即称为眼的根。‘以根缘’是指，自身作为前生者，从无色法生起时开始，直至坏灭为止，以根缘作为缘。耳根等也是如此的道理。‘非色根’中，此处也包括了非色命根。‘彼等所生’中，此处依前文所述之理，也包括了业生色。这在《问分》中曾说过：‘在结生刹那，异熟无记的诸根，以根缘作为相应诸蕴以及业生色的缘。’在此，首先应如此了知巴利文的注释。

16. Indriyapaccayaniddese cakkhundriyanti cakkhusaṅkhātaṃ indriyaṃ. Indriyapaccayenāti sayaṃ purejāto hutvā arūpadhammānaṃ uppādato paṭṭhāya yāva bhaṅgā indriyapaccayena paccayo hoti. Sotindriyādīsupi eseva nayo. Arūpino indriyāti ettha arūpajīvitindriyampi saṅgahitaṃ. Taṃsamuṭṭhānānanti ettha heṭṭhā vuttanayeneva kaṭattārūpampi saṅgahitaṃ. Vuttañhetaṃ pañhāvāre – paṭisandhikkhaṇe vipākābyākatā indriyā sampayuttakānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ indriyapaccayena paccayoti. Evaṃ tāvettha pāḷivaṇṇanā veditabbā.

75然而，此根缘是依除去女根和男根的二十种根而确立的。因为女根和男根，虽然是女性特征和男性特征等的种子，但在羯罗蓝等时期，即使它们存在，由于女性特征和男性特征等尚未出现，它们既不能对彼等（特征），也不能对其他法，发挥根缘的作用。因为，凡是根缘，在其存在的刹那，没有不发挥根缘作用于非分离法的；因此，它们不是根缘。然而，对于那些以它们为种子的（特征），它们依经教的说法，具有本性亲依止的义理。如此，应知根缘是依二十种根而确立的。它从种类上，依善、不善、异熟、唯作、色，分为五种。其中，善根依地分为四种；不善根唯是欲界；异熟根也分为四种；称为唯作的根分为三种；色根唯是欲界。如此，它被分为多种。在此，首先应从种种分类差别来了解这个决断。

Ayaṃ pana indriyapaccayo itthindriyapurisindriyavajjānaṃ samavīsatiyā indriyānaṃ vasena ṭhito. Itthindriyapurisindriyāni hi kiñcāpi itthiliṅgapurisaliṅgādīnaṃ bījabhūtāni, kalalādikāle pana vijjamānesupi tesu itthiliṅgapurisaliṅgādīnaṃ abhāvā tāni neva tesaṃ, na aññesaṃ indriyapaccayataṃ pharanti. Indriyapaccayo hi attano vijjamānakkhaṇe avinibbhuttadhammānaṃ indriyapaccayataṃ apharanto nāma natthi, tasmā tāni indriyapaccayā na honti. Yesaṃ panetāni bījabhūtāni, tesaṃ tāni suttantikapariyāyena pakatūpanissayabhāvaṃ bhajanti. Iti indriyapaccayo samavīsatiyā indriyānaṃ vasena ṭhitoti veditabbo. So jātito kusalākusalavipākakiriyarūpavasena pañcadhā bhijjati. Tattha kusalo bhūmivasena catudhā, akusalo kāmāvacarova vipāko catudhāva kiriyāsaṅkhāto tidhā, rūpaṃ kāmāvacaramevāti evaṃ anekadhā bhijjatīti evaṃ tāvettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo.

76如此分别之后，在此，四地的善根缘，在五蕴有中，以根缘作为相应诸法以及心生色的缘；不善根缘也是如此。然而，除去色界善根，其余善、不善根在无色界中，仅以根缘作为相应诸法的缘。四地的异熟根缘，则必定以根缘作为相应诸法的缘。其中，欲界和色界的异熟根缘，在五蕴有中生起时，于转起期以根缘作为心生色的缘，于结生时也作为业生色的缘。出世间的异熟根缘，仅作为心生色的缘。在无色界生起的出世间异熟根，不作为色的缘。三地的唯作根，在五蕴有中，以根缘作为相应诸法以及心生色的缘；而欲界和色界的唯作根，在无色界中，仅以根缘作为相应诸法的缘。在依眼根等分为六种的色根中，眼根以根缘作为善、不善异熟相应的两种眼识的缘；耳根等也以同样方式作为耳识等的缘；色命根在其住时刹那，以根缘作为与自己俱生的诸色的缘。然而，它没有俱生缘性。在此，也应从所缘生的角度来了解这个决断。

Evaṃ bhinne panettha catubhūmakopi kusalindriyapaccayo pañcavokāre sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca indriyapaccayena paccayo, tathā akusalo. Ṭhapetvā pana rūpāvacarakusalaṃ avasesā kusalākusalā āruppe sampayuttadhammānaññeva indriyapaccayena paccayo. Catubhūmako vipākindriyapaccayo ekanteneva sampayuttakānaṃ indriyapaccayena paccayo. Kāmāvacararūpāvacarā panettha pañcavokāre uppajjanato pavatte cittasamuṭṭhānarūpassa, paṭisandhiyaṃ kaṭattārūpassāpi indriyapaccayena paccayā honti. Lokuttarā cittasamuṭṭhānarūpasseva. Āruppe uppannā lokuttaravipākā indriyā rūpassa paccayā na honti. Tebhūmakā kiriyindriyā pañcavokāre sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca, kāmāvacarārūpāvacarā pana āruppe sampayuttadhammānaññeva indriyapaccayataṃ pharanti. Cakkhundriyādivasena chabbidhe rūpindriye cakkhundriyaṃ kusalākusalavipākato sampayuttadhammānaṃ dvinnaṃ cakkhuviññāṇānaṃ, sotindriyādīni tathāvidhānaññeva sotaviññāṇādīnaṃ, rūpajīvitindriyaṃ attanā sahajātarūpānaṃ ṭhitikkhaṇe indriyapaccayena paccayo. Sahajātapaccayatā pana tassa natthīti evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti.

93根缘之说示解释。

Indriyapaccayaniddesavaṇṇanā.

77第十七章禅那缘起说明

17. Jhānapaccayaniddesavaṇṇanā

17在禅那缘分别中，‘禅那支’是指，在除去二种五识的其余心中生起的、称为寻、伺、喜、悦、忧、舍、心一境性的七支。然而，对于五种识身，由于它们仅是朝向（所缘），即使其中存在舍、乐、苦，但因为缺乏审虑的行相，所以不被列为禅那支。其中，由于被切断，其余无因心中也不列禅那支。‘彼等所生’中，此处也应知包括了业生色。这在《问分》中曾说过：‘在结生刹那，异熟无记的禅那支，以禅那缘作为相应诸蕴以及业生色的缘。’这是此处的巴利文注释。然而，此禅那缘虽依七禅那支而确立，但从种类差别上，依善、不善、异熟、唯作分为四种；又依地分为四种；如此，一种、四种、四种、三种，共分为十二种。在此，应如此从种种分类差别来了解这个决断。

17. Jhānapaccayaniddese jhānaṅgānīti dvipañcaviññāṇavajjesu sesacittesu uppannāni vitakkavicārapītisomanassadomanassupekkhācittekaggatāsaṅkhātāni satta aṅgāni. Pañcannaṃ pana viññāṇakāyānaṃ abhinipātamattattā tesu vijjamānānipi upekkhāsukhadukkhāni upanijjhānākārassa abhāvato jhānaṅgānīti na uddhaṭāni. Tattha pacchinnattā pana sesāhetukesupi jhānaṅgaṃ na uddhaṭameva. Taṃsamuṭṭhānānanti idhāpi kaṭattārūpaṃ saṅgahitanti veditabbaṃ. Vuttañhetaṃ pañhāvāre – ‘‘paṭisandhikkhaṇe vipākābyākatāni jhānaṅgāni sampayuttakānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ jhānapaccayena paccayo’’ti. Ayaṃ tāvettha pāḷivaṇṇanā. Ayaṃ pana jhānapaccayo sattannaṃ jhānaṅgānaṃ vasena ṭhitopi jātibhedato kusalākusalavipākakiriyavasena catudhā bhijjati, puna bhūmivasena catudhā; ekadhā, catudhā, tidhāti dvādasadhā bhijjatīti evamettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo.

79当如此区分时，在此，四地所摄的善禅支，在五蕴有中，对相应诸法及心等起色，除色界之外，在无色界中唯对相应诸法，以禅那缘为缘。不善中亦是同理。欲界、色界之异熟，在转起时，对相应诸法及心等起色，在结生时，对相应诸法及业生色；无色界异熟唯对相应诸法；以及于无色界生起的出世间异熟，亦唯对相应诸法。然而在五蕴有中，彼亦对心等起色以禅那缘为缘。三地所摄的唯作禅支，在五蕴有中，对相应诸法及心等起色。而在此，于无色界生起者，唯对相应诸法以禅那缘为缘。如是，于此亦应从所缘生来了解抉择。

Evaṃ bhinne panettha catubhūmakampi kusalajhānaṅgaṃ pañcavokāre sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca, ṭhapetvā rūpāvacaraṃ avasesaṃ āruppe sampayuttadhammānaññeva jhānapaccayena paccayo. Akusalepi eseva nayo. Kāmāvacararūpāvacaravipākaṃ pavatte sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca, paṭisandhiyaṃ sampayuttadhammānañceva kaṭattārūpassa ca, āruppavipākaṃ sampayuttadhammānaññeva, yañca āruppe lokuttaravipākaṃ uppajjati, tañca. Pañcavokāre pana taṃ cittasamuṭṭhānarūpassapi jhānapaccayena paccayo hoti. Tebhūmakampi kiriyajhānaṅgaṃ pañcavokāre sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca. Yaṃ panettha āruppe uppajjati, taṃ sampayuttadhammānaññeva jhānapaccayena paccayoti evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti.

97禅那缘解说之注释。

Jhānapaccayaniddesavaṇṇanā.

8018. 道缘解说之注释

18. Maggapaccayaniddesavaṇṇanā

18在道缘解说中，‘道支’是指：于除无因心生起之外其余心中生起的慧、寻、正语正业正命、精进、念、定、邪见、邪语邪业邪命，此十二支。然而，由于道以因为最后，无因心中不举出道支。‘彼等所起’：此处亦包括业生色。这在《问分》中已说：‘在结生刹那，异熟无记道支，对相应诸蕴及业生色，以道缘为缘。’此先为圣典注释。

18. Maggapaccayaniddese maggaṅgānīti ahetukacittuppādavajjesu sesacittesu uppannāni paññā, vitakko, sammāvācākammantājīvā, vīriyaṃ, sati, samādhi, micchādiṭṭhi, micchāvācākammantājīvāti imāni dvādasaṅgāni. Maggassa pana hetupacchimakattā ahetukacittesu maggaṅgāni na uddhaṭāni. Taṃsamuṭṭhānānanti idhāpi kaṭattārūpaṃ saṅgahitameva. Vuttañhetaṃ pañhāvāre – ‘‘paṭisandhikkhaṇe vipākābyākatāni maggaṅgāni sampayuttakānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ maggapaccayena paccayo’’ti. Ayaṃ tāvettha pāḷivaṇṇanā.

82然而，此道缘虽依十二道支而安立，但从种类差别上，依善等分为四种；善等又依欲界等地差别分为十二种。如是，于此应从种种差别来了解抉择。当如此区分时，在此，四地所摄的善道支，在五蕴有中，对相应诸法及心等起色，除色界之外，在无色界中唯对相应诸法，以道缘为缘。一切应如禅那缘中那样广说。如是，于此亦应从所缘生来了解抉择。

Ayaṃ pana maggapaccayo dvādasannaṃ maggaṅgānaṃ vasena ṭhitopi jātibhedato kusalādivasena catudhā, kusalādīnañca kāmāvacarādibhūmibhedato dvādasadhā bhijjatīti evamettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo . Evaṃ bhinne panettha catubhūmakampi kusalamaggaṅgaṃ pañcavokāre sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca, ṭhapetvā rūpāvacaraṃ avasesaṃ āruppe sampayuttadhammānaññeva maggapaccayena paccayoti sabbaṃ jhānapaccaye viya vitthāretabbanti evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti.

101道缘解说之注释。

Maggapaccayaniddesavaṇṇanā.

8319. 相应缘解说之注释

19. Sampayuttapaccayaniddesavaṇṇanā

19在相应缘解说中，圣典文义明显。然而，此相应缘，略说即一切非色蕴。从分别上说，它从种类上依善等，从地上依欲界等，而有多种区分。如是，于此应从种种差别来了解抉择。当如此区分时，在此，于四地所摄的善蕴中，一蕴对三蕴，三蕴对一蕴，二蕴对二蕴，如是，一切皆互相以相应缘为缘。于不善、异熟、唯作蕴中亦是同理。如是，于此亦应从所缘生来了解抉择。

19. Sampayuttapaccayaniddese pāḷi uttānatthā eva. Ayaṃ pana sampayuttapaccayo nāma saṅkhepato sabbepi arūpino khandhā. Pabhedato panesa jātito kusalādīnaṃ, bhūmito ca kāmāvacarādīnaṃ vasena anekadhā bhijjatīti evamettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo. Evaṃ bhinne panettha catubhūmakesupi kusalakkhandhesu eko khandho tiṇṇaṃ khandhānaṃ, tayo ekassa, dve dvinnanti evaṃ sabbepi aññamaññaṃ sampayuttapaccayena paccayo. Akusalavipākakiriyakkhandhesupi eseva nayoti evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti.

104相应缘解说之注释。

Sampayuttapaccayaniddesavaṇṇanā.

8520. 不相应缘解说之注释

20. Vippayuttapaccayaniddesavaṇṇanā

20在不相应缘解说中，‘色法对非色法’：此应依心所依处及眼根等来了解。因为在色法中，唯有此六部分对非色蕴以不相应缘为缘。然而，色处等所缘法，虽是不相应法，却不成为不相应缘。何以故？因为无有相应之疑。非色蕴犹如从眼等所依内部出来般生起。于此有疑：‘这些是与那些相应，还是不相应？’然而，所缘法对于依所依而生起者，仅为所缘，故于彼等无相应之疑。如是，因无相应之疑，彼等非不相应缘。唯于心所依处等中，应知此不相应缘性。这在《问分》中亦已说：‘所依对善蕴以不相应缘为缘。所依对不善蕴以不相应缘为缘。眼处对眼识以不相应缘为缘。耳…鼻…舌…身处对身识以不相应缘为缘。所依对异熟无记、唯作无记蕴以不相应缘为缘。’

20. Vippayuttapaccayaniddese rūpino dhammā arūpīnanti idaṃ tāva hadayavatthuno ceva cakkhundriyādīnañca vasena veditabbaṃ. Rūpadhammesu hi eteyeva cha koṭṭhāsā arūpakkhandhānaṃ vippayuttapaccayena paccayā honti. Rūpāyatanādayo pana ārammaṇadhammā kiñcāpi vippayuttadhammā, vippayuttapaccayā pana na honti. Kiṃ kāraṇā? Sampayogāsaṅkāya abhāvato. Arūpino hi khandhā cakkhādīnaṃ vatthūnaṃ abbhantarato nikkhamantā viya uppajjanti. Tattha āsaṅkā hoti – ‘‘kiṃ nu kho ete etehi sampayuttā, udāhu vippayuttā’’ti. Ārammaṇadhammā pana vatthunissayena uppajjamānānaṃ ārammaṇamattā hontīti natthi tesu sampayogāsaṅkā. Iti sampayogāsaṅkāya abhāvato na te vippayuttapaccayā. Hadayavatthuādīsu eva panāyaṃ vippayuttapaccayatā veditabbā. Vuttampi cetaṃ pañhāvāre – vatthu kusalānaṃ khandhānaṃ vippayuttapaccayena paccayo. Vatthu akusalānaṃ khandhānaṃ vippayuttapaccayena paccayo. Cakkhāyatanaṃ cakkhuviññāṇassa vippayuttapaccayena paccayo. Sota… ghāna… jivhā… kāyāyatanaṃ kāyaviññāṇassa vippayuttapaccayena paccayo. Vatthu vipākābyākatānaṃ kiriyābyākatānaṃ khandhānaṃ vippayuttapaccayena paccayoti.

87‘非色法对色法’：此应依四蕴来了解。因为在非色法中，唯有四蕴对俱生色及前生色以不相应缘为缘；涅槃虽亦是非色，却不成为对色的不相应缘。因为已说‘与四相应，与四不相应’。如是，应知唯四非色蕴有不相应缘性。这在《问分》中亦已说：‘俱生善蕴对心等起色以不相应缘为缘。后生善蕴对此前生之身以不相应缘为缘。在结生刹那，异熟无记蕴对业生色以不相应缘为缘。蕴对所依。’如是，此先为圣典注释应知。

Arūpinodhammā rūpīnanti idaṃ pana catunnaṃ khandhānaṃ vasena veditabbaṃ. Arūpadhammesu hi cattāro khandhāva sahajātapurejātānaṃ rūpadhammānaṃ vippayuttapaccayā honti, nibbānaṃ pana arūpampi samānaṃ rūpassa vippayuttapaccayo na hoti. ‘‘Catūhi sampayogo catūhi vippayogo’’ti hi vuttaṃ. Iti catunnaṃ arūpakkhandhānaṃyeva vippayuttapaccayatā veditabbā. Vuttampi cetaṃ pañhāvāre – sahajātā kusalā khandhā cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ vippayuttapaccayena paccayo. Pacchājātā kusalā khandhā purejātassa imassa kāyassa vippayuttapaccayena paccayo. Paṭisandhikkhaṇe vipākābyākatā khandhā kaṭattārūpānaṃ vippayuttapaccayena paccayo, khandhā vatthussāti. Evaṃ tāvettha pāḷivaṇṇanā veditabbā.

88然而，此不相应缘，略说即于五蕴有中转起的色法与非色法。其中，色法依所依及眼等而分为六种；非色法依于五蕴有中生起的善、不善、异熟、唯作而分为四种。彼从地上，依欲界等，有四种、一种、三种、三种，共为十一种区分。因为无色界异熟不成为不相应缘。如是，于此应从种种差别来了解抉择。

Ayaṃ pana vippayuttapaccayo nāma saṅkhepato pañcavokārabhave vattamānā rūpārūpadhammā. Tesu rūpaṃ vatthuno cakkhādīnañca vasena chadhā bhinnaṃ, arūpaṃ pañcavokārabhave uppannakusalākusalavipākakiriyavasena catudhā bhinnaṃ. Tassa bhūmito kāmāvacarādivasena catudhā, ekadhā, tidhā, tidhāti ekadasadhā bhedo hoti. Āruppavipākañhi vippayuttapaccayo na hotīti evamettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo.

89然而，当如此区分时，在此五蕴有中，生起的四地善法及不善法，以俱生不相应缘作为由自己等起的心等起色的缘。但超越了生时、达到住时的先前已生的四因生、三因生色身，则以後生不相应缘作为缘。在此，所谓三因生身，由于没有食生色，应知是指梵众天等的身体。而欲界、色界异熟，在转起时以俱生不相应缘作为心等起色的缘，在结生时以俱生不相应缘作为业生色的缘。出世间异熟唯以俱生不相应缘作为心等起色的缘。然而，这三种异熟，也以後生不相应缘作为先前已生的四因生、三因生身的缘。三地唯作，以俱生不相应缘作为心等起色的缘，并以後生不相应缘作为先前已生的四因生、三因生身的缘。在六处安立的色法中，依处色在结生刹那以俱生不相应缘作为欲界、色界异熟的缘；在转起时，以先前已生不相应缘作为生起的四地善法、不善法（除双五识）、三地异熟及三地唯作的缘。眼处等以先前已生不相应缘作为眼识等的缘。如是，在此处，依缘及缘生法也应知抉择。

Evaṃ bhinne panettha pañcavokārabhave uppannaṃ catubhūmakampi kusalaṃ akusalañca attanā samuṭṭhāpitacittasamuṭṭhānarūpassa sahajātavippayuttapaccayena paccayo hoti. Uppādakkhaṇaṃ pana atikkamitvā ṭhitikkhaṇaṃ pattassa purejātassa catusamuṭṭhānikatisamuṭṭhānikarūpakāyassa pacchājātavippayuttapaccayena paccayo hoti. Ettha ca tisamuṭṭhānikakāyoti āhārasamuṭṭhānassa abhāvato brahmapārisajjādīnaṃ kāyo veditabbo. Kāmāvacararūpāvacaravipākaṃ pana pavatte cittasamuṭṭhānarūpassa, paṭisandhiyaṃ kaṭattārūpassa ca sahajātavippayuttapaccayena paccayo hoti. Lokuttaravipākaṃ cittasamuṭṭhānarūpasseva. Tividhampi panetaṃ purejātassa catusamuṭṭhānikatisamuṭṭhānikakāyassa pacchājātavippayuttapaccayena paccayo. Tebhūmakampi kiriyaṃ cittasamuṭṭhānassa sahajātavippayuttapaccayena paccayo, purejātassa catusamuṭṭhānikatisamuṭṭhānikakāyassa pacchājātavippayuttapaccayena paccayo. Chadhā ṭhitesu pana rūpesu vatthurūpaṃ paṭisandhikkhaṇe kāmāvacararūpāvacaravipākānaṃ sahajātavippayuttapaccayena paccayo, pavatte uppajjamānānaṃ catubhūmakakusalānaṃ akusalānaṃ dvipañcaviññāṇavajjānaṃ tebhūmakavipākānaṃ tebhūmakakiriyānañca purejātavippayuttapaccayena paccayo. Cakkhāyatanādīni cakkhuviññāṇādīnaṃ purejātavippayuttapaccayena paccayoti evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti.

110不相应缘说明的注解。

Vippayuttapaccayaniddesavaṇṇanā.

90二十一、有缘说明的注释

21. Atthipaccayaniddesavaṇṇanā

2121. 在有缘说明中，以‘四蕴’等依俱生力而说示有缘。以‘眼处’等依前生力而说示。在‘依止某色’中，此处依俱生与前生力而说示有缘。如此，此巴利圣典是依俱生与前生之有缘而传来。然而，在论问分中，由于依俱生、前生、後生、食、根而传来，故也依後生、食、根之力而获得有缘。但在此处，是依有余力而作说示，这是此处对圣典文的注释。

21. Atthipaccayaniddese cattāro khandhātiādīhi sahajātavasena atthipaccayo niddiṭṭho. Cakkhāyatanantiādīhi purejātavasena. Yaṃ rūpaṃ nissāyāti ettha sahajātapurejātavasena atthipaccayo niddiṭṭho. Evamayaṃ pāḷi sahajātapurejātānaññeva atthipaccayānaṃ vasena āgatā. Pañhāvāre pana sahajātaṃ, purejātaṃ, pacchājātaṃ, āhāraṃ, indriyanti imesaṃ vasena āgatattā pacchājātaāhārindriyavasenāpi atthipaccayo labbhati. Idha pana sāvasesavasena desanā katāti ayaṃ tāvettha pāḷivaṇṇanā.

92然而，此有缘有二种：相互的和非相互的。其中，相互的有三种：非色对非色、色对色、色非色对色非色。在‘四非色蕴’中，实依一切心生起而说非色对非色。在‘四大种’中，依一切相续而说色对色。在‘入胎刹那的名色’中，依结生蕴及依处而说色非色对色非色。非相互的也有三种：在‘非色对色、色对色、色对非色的心与心所法’中，此处依五蕴有而说非色对色。在‘大种对造色’中，依一切相续而说色对色。在‘眼处对眼识界’等中，依依处与所缘而说色对非色为有缘。

Ayaṃ pana atthipaccayo nāma duvidho – aññamaññato, na aññamaññato. Tattha aññamaññaṃ tividhaṃ – arūpaṃ arūpena, rūpaṃ rūpena, rūpārūpaṃ rūpārūpena. ‘‘Cattāro khandhā arūpino’’ti ettha hi sabbacittuppattivasena arūpaṃ arūpena vuttaṃ. ‘‘Cattāro mahābhūtā’’ti ettha sabbasantativasena rūpaṃ rūpena. ‘‘Okkantikkhaṇe nāmarūpa’’nti ettha paṭisandhikhandhānañceva vatthuno ca vasena rūpārūpaṃ rūpārūpena vuttaṃ. Na aññamaññampi tividhaṃ – ‘‘arūpaṃ rūpassa, rūpaṃ rūpassa, rūpaṃ arūpassa cittacetasikā dhammā’’ti ettha hi pañcavokāravasena arūpaṃ rūpassa vuttaṃ. ‘‘Mahābhūtā upādārūpāna’’nti ettha sabbasantativasena rūpaṃ rūpassa. ‘‘Cakkhāyatanaṃ cakkhuviññāṇadhātuyā’’tiādīsu vatthārammaṇavasena rūpaṃ arūpassa atthipaccayoti vuttaṃ.

93再者，此有缘，简而言之，即达到三刹那的名与色，也可说为现行的五蕴。彼依种类差别，分为善、不善、异熟、唯作、色五种。其中，善有缘依俱生与後生力而有二种，同样，不善、异熟、唯作也是如此。其中，善依欲界等差别而分为四种，不善唯是欲界，异熟有四地，唯作有三地。称为色的有缘唯是欲界。然而，彼依俱生与前生力而有二种。其中，五种依处与所缘唯是前生，心所依处或是俱生或是前生。而在论问分中传来的食与根，则不得俱生等差别。如是，在此处，依种种差别也应知抉择。

Apicesa atthipaccayo nāma saṅkhepato khaṇattayappattaṃ nāmañceva rūpañca, vattamānā pañcakkhandhātipi vattuṃ vaṭṭati. So jātibhedato kusalākusalavipākakiriyarūpavasena pañcadhā bhijjati . Tattha kusalo sahajātapacchājātavasena duvidho hoti, tathā akusalo vipākakiriyasaṅkhāto ca. Tesu kusalo kāmāvacarādibhedena catudhā bhijjati, akusalo kāmāvacarova vipāko catubhūmako, kiriyāsaṅkhāto tibhūmako. Rūpasaṅkhāto atthipaccayo kāmāvacarova. So pana sahajātapurejātavasena duvidho. Tattha pañca vatthūni ārammaṇāni ca purejātāneva, hadayavatthu sahajātaṃ vā hoti purejātaṃ vā. Pañhāvāre pana āgato āhāro indriyañca sahajātādibhedaṃ na labhatīti evamettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo.

94然而，当如此区分时，在此，四地善法作为俱生有缘，在五蕴有中，依‘一蕴对三蕴’等方法，对相互的诸蕴及心等起色（除去色界善法），其余的在无色有中，唯对相应蕴以俱生善有缘为缘。然而，此四地善法在五蕴有中，对四因生、三因生身，以後生善有缘为缘。在不善法中，也是同样的道理。因为，彼不善法在五蕴有中，对相应蕴及心等起色，在四蕴有中，唯对相应蕴以俱生不善有缘为缘。在五蕴有中，对四因生、三因生身，以後生不善有缘为缘。

Evaṃ bhinne panettha catubhūmakakusalopi sahajāto atthipaccayo pañcavokāre ‘‘eko khandho tiṇṇannaṃ khandhāna’’ntiādinā nayena aññamaññaṃ khandhānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca ṭhapetvā pana rūpāvacarakusalaṃ avaseso āruppe sampayuttakkhandhānaññeva sahajātakusalo atthipaccayena paccayo hoti. Catubhūmako panesa pañcavokāre catusamuṭṭhānikatisamuṭṭhānikakāyassa pacchājāto kusalo atthipaccayena paccayo hoti. Akusalepi eseva nayo. Sopi hi pañcavokāre sampayuttakkhandhānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca, catuvokāre sampayuttakkhandhānaññeva sahajātākusalo atthipaccayena paccayo. Pañcavokāre catusamuṭṭhānikatisamuṭṭhānikakāyassa pacchājātākusalo atthipaccayena paccayo.

95然而，就果报而言，欲界和色界的果报在有缘中，于结生刹那，以俱生有缘的方式，对诸蕴和由业所生之色法为缘。在转起时，以俱生有缘的方式，对相应诸蕴和心生色法为缘；对已达到住时的四因生、三因生之身，以后生有缘的方式为缘。无色界果报和在无色界生起的出世间果报，仅以俱生有缘的方式，对与自己相应的诸蕴为缘。在五蕴有处，出世间果报以俱生有缘的方式，对相应诸蕴和心生色法为缘；对四因生、三因生之身，以后生有缘的方式为缘。就唯作而言，色界唯作在有缘中，以俱生有缘的方式，对相应诸蕴和心生色法为缘；对四因生、三因生之身，以后生有缘的方式为缘。欲界和无色界唯作，在无色界仅对相应诸蕴，在五蕴有处也对心生色法，以俱生有缘的方式为缘；对四因生、三因生之身，以后生有缘的方式为缘。

Vipākato pana kāmāvacararūpāvacaro atthipaccayo niyameneva paṭisandhikkhaṇe khandhānañceva kaṭattārūpassa ca sahajātatthipaccayena paccayo. Pavatte pana sampayuttakkhandhānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca sahajātatthipaccayena paccayo, ṭhitippattassa catusamuṭṭhānikatisamuṭṭhānikakāyassa pacchājātatthipaccayena paccayo. Arūpāvacaravipāko pana āruppe uppannalokuttaravipāko ca attanā sampayuttakkhandhānaññeva sahajātatthipaccayena paccayo. Pañcavokāre lokuttaravipāko sampayuttakkhandhānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca sahajātatthipaccayena paccayo, catusamuṭṭhānikatisamuṭṭhānikakāyassa pacchājātatthipaccayena paccayo. Kiriyato rūpāvacaro atthipaccayo sampayuttakkhandhānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca sahajātatthipaccayena paccayo, catusamuṭṭhānikatisamuṭṭhānikakāyassa pacchājātatthipaccayena paccayo. Kāmāvacarārūpāvacaro pana āruppe sampayuttakkhandhānaññeva, pañcavokāre cittasamuṭṭhānarūpassāpi sahajātatthipaccayena paccayo, catusamuṭṭhānikatisamuṭṭhānikakāyassa pacchājātatthi paccayena paccayo.

96然而，称为色法的有缘有四种：俱生、前生、食、根。其中，俱生色有缘依四种生起而分为四种。其中，业生色中，一大种对三大种、三大种对一大种、二大种对二大种、大种对所造色，如是依俱生有缘的方式为缘。在结生刹那，心所依处色对欲界和色界的果报蕴，以俱生有缘的方式为缘。对于它们，三因生色中，一大种对三大种、三大种对一大种、二大种对二大种、大种对所造色，如是依俱生有缘的方式为缘。前生有缘则有心所依处前生和所缘前生两种。这两种都应依前面在前生缘中所说的方法来理解。食有缘也应依前面在段食缘中所说的方法来理解。但在这里，它是在自己未灭的刹那以缘的状态而被称为有缘。色命根也应依前面在根缘中色命根的应用中所说的方法来理解。但在这里，它也是仅在自己未灭的刹那以缘的状态而被称为有缘。如是，在此处，也应从缘所生法的角度来了知抉择。

Rūpasaṅkhāto pana atthipaccayo sahajāto, purejāto, āhāro, indriyanti catubbidho. Tattha sahajātarūpatthipaccayo catusamuṭṭhānavasena catudhā ṭhito. Tattha kammasamuṭṭhāno ekaṃ mahābhūtaṃ tiṇṇannaṃ mahābhūtānaṃ, tīṇi ekassa, dve dvinnaṃ, mahābhūtā upādārūpānanti evaṃ sahajātatthipaccayena paccayo hoti. Paṭisandhikkhaṇe vatthurūpaṃ kāmāvacararūpāvacaravipākakkhandhānaṃ sahajātatthipaccayena paccayo hoti. Tesampi tisamuṭṭhānikarūpaṃ ekaṃ mahābhūtaṃ tiṇṇannaṃ mahābhūtānaṃ, tīṇi ekassa, dve dvinnaṃ, mahābhūtā upādārūpānanti evaṃ sahajātatthipaccayena paccayo hoti. Purejātatthipaccayo pana vatthupurejātaārammaṇapurejātavasena duvidho hoti. So duvidhopi heṭṭhā purejātapaccaye vuttanayeneva yojetvā gahetabbo. Āhāratthipaccayopi heṭṭhā kabaḷīkārāhārapaccaye yojitanayeneva yojetabbo. Idha panesa attano aniruddhakkhaṇe paccayabhāvena atthipaccayoti vutto. Rūpajīvitindriyampi heṭṭhā indriyapaccaye rūpajīvitindriyayojanāyaṃ vuttanayeneva yojetabbaṃ. Idha panetampi attano aniruddhakkhaṇeyeva paccayabhāvena atthipaccayoti vuttanti evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti.

118有缘说明的注解。

Atthipaccayaniddesavaṇṇanā.

9722. 无有缘说明的注释

22. Natthipaccayaniddesavaṇṇanā

2222. 在无有缘的说明中，“等无间灭去的”是指成为另一心生起的无间之后，等无间地灭去。“已生起的”是指现在生起的。以此，通过给予无有缘机会的意义，成就无有缘的状态。因为如果前面的诸法以灭去的方式不给后面的诸法生起的机会，那么它们的现在生起状态就不会有，这是此处的巴利注释。其余一切应依无间缘中所说的方法来理解。在此，只是缘的相状不同，而缘和缘所生法并无差别。只是在那里，以“眼识界和与它相应的诸法对意界”等方法，从自相上显示了缘和缘所生法。而在这里，以“等无间灭去的心心所法对已生起的心心所法”，从灭和生的角度，共通地显示了一切。

22. Natthipaccayaniddese samanantaraniruddhāti aññena cittuppādena anantarikā hutvā samanantaraniruddhā. Paṭuppannānanti paccuppannānaṃ. Iminā natthipaccayassa okāsadānaṭṭhena natthipaccayabhāvaṃ sādheti. Purimesu hi nirodhavasena pacchimānaṃ pavattanokāsaṃ adentesu tesaṃ paṭuppannabhāvo na siyāti ayamettha pāḷivaṇṇanā. Sesaṃ sabbaṃ anantarapaccaye vuttanayeneva veditabbaṃ. Paccayalakkhaṇameva hettha nānaṃ, paccayānaṃ pana paccayuppannānañca nānākaraṇaṃ natthi. Kevalaṃ pana tattha ‘‘cakkhuviññāṇadhātu taṃsampayuttakā ca dhammā manodhātuyā’’tiādinā nayena paccayā ca paccayuppannā ca sarūpato dassitā. Idha pana ‘‘samanantaraniruddhā cittacetasikā dhammā paṭuppannānaṃ cittacetasikānaṃ dhammāna’’nti sabbepi te nirodhuppādavasena sāmaññato dassitāti.

121无有缘说明的注解。

Natthipaccayaniddesavaṇṇanā.

9923. 离去缘说明的注释

23. Vigatapaccayaniddesavaṇṇanā

2323. 在离去缘的说明中，“等无间离去的”是指等无间地离去。以此，通过离去缘正在离去的状态本身，显示缘的状态。如是，无有缘和此缘仅在文词上有差别，在意义上并无不同。

23. Vigatapaccayaniddese samanantaravigatāti samanantarameva vigatā. Iminā vigatapaccayassa vigacchamānabhāveneva paccayabhāvaṃ dasseti. Iti natthipaccayassa ca imassa ca byañjanamatteyeva nānattaṃ, na attheti.

124离去缘说明的注解。

Vigatapaccayaniddesavaṇṇanā.

10124. 不离去缘说明的注释

24. Avigatapaccayaniddesavaṇṇanā

2424. 在不离去缘的说明中，“四蕴”等的意义，应依一切方式，如在有缘说明中所说的方法来理解。因为此缘与有缘也仅在文词上有差别，在意义上并无不同。

24. Avigatapaccayaniddese cattāro khandhātiādīnaṃ sabbākārena atthipaccayaniddese vuttanayeneva attho veditabbo. Imassapi hi paccayassa atthipaccayena saddhiṃ byañjanamatteyeva nānattaṃ, na attheti.

127不离去缘说明的注释。

Avigatapaccayaniddesavaṇṇanā.

128缘说明杂项抉择论

Paccayaniddesapakiṇṇakavinicchayakathā

103现在，对于以这样总说和分说所显示的这二十四种缘，为了使智行的运行清晰，应从多种法为一种缘、一种法为多种缘、一种缘为多种缘、缘的同类、缘的异类、成对、能生和非能生、一切处和非一切处、色对色等分别、有之差别，这十个方面的词来理解杂项抉择。其中，“多种法为一种缘”是指，在这些缘中，除了业缘之外，在其余的二十三种缘中，多种法共同成为缘。而业缘则仅是唯一的思法。如是，首先在此应从多种法为一种缘来了知抉择。

Idāni evaṃ uddesaniddesato dassitesu imesu catuvīsatiyā paccayesu ñāṇacārassa visadabhāvatthaṃ anekadhammānaṃ ekapaccayabhāvato, ekadhammassa anekapaccayabhāvato, ekapaccayassa anekapaccayabhāvato, paccayasabhāgato, paccayavisabhāgato, yugaḷakato, janakājanakato, sabbaṭṭhānikāsabbaṭṭhānikato, rūpaṃ rūpassātiādivikappato, bhavabhedatoti imesaṃ dasannaṃ padānaṃ vasena pakiṇṇakavinicchayo veditabbo. Tattha anekadhammānaṃ ekapaccayabhāvatoti etesu hi ṭhapetvā kammapaccayaṃ avasesesu tevīsatiyā paccayesu anekadhammā ekato paccayā honti. Kammapaccayo pana eko cetanādhammoyevāti evaṃ tāvettha anekadhammānaṃ ekapaccayabhāvato vinicchayo veditabbo.

104“一法具有多种缘”者，在因缘中，首先无痴是一个法。它不作为前生缘、业缘、食缘、禅那缘，而依其余二十种缘之力作为缘。无贪与无瞋不作为根缘与道缘，依其余十八种缘之力作为缘。贪与痴不作为异熟缘，依其余十七种缘之力作为缘。瞋不作为增上缘，依其余十六种缘之力作为缘。在所缘缘中，色处对眼识界，以所缘、前生、有、不离去四种方式作为缘；同样，对意界及无因意识界也是如此。而对有因的意识界，还以所缘增上、所缘亲依止的方式作为缘。依此类推，应知一切所缘缘法具有多种缘。

Ekadhammassa anekapaccayabhāvatoti hetupaccaye tāva amoho eko dhammo. So purejātakammāhārajhānapaccayova na hoti, sesānaṃ vīsatiyā paccayānaṃ vasena paccayo hoti. Alobhādosā indriyamaggapaccayāpi na honti, sesānaṃ aṭṭhārasannaṃ paccayānaṃ vasena paccayā honti. Lobhamohā vipākapaccayāpi na honti, sesānaṃ sattarasannaṃ paccayānaṃ vasena paccayā honti. Doso adhipatipaccayopi na hoti, sesānaṃ soḷasannaṃ paccayānaṃ vasena paccayo hoti. Ārammaṇapaccaye rūpāyatanaṃ cakkhuviññāṇadhātuyā ārammaṇapurejātaatthiavigatavasena catudhā paccayo; tathā manodhātuyā ahetukamanoviññāṇadhātuyā ca. Sahetukāya pana ārammaṇādhipatiārammaṇūpanissayavasenāpi paccayo hoti. Iminā nayena sabbesaṃ ārammaṇapaccayadhammānaṃ anekapaccayabhāvo veditabbo.

105在增上缘中，所缘增上的多种缘性，应依所缘缘中所述之理了知。在俱生增上中，伺察如同无痴因，以二十种方式作为缘。欲不作为因缘、前生缘、业缘、食缘、根缘、禅那缘、道缘，依其余十七种缘之力作为缘。心不作为因缘、前生缘、业缘、禅那缘、道缘，依其余十九种缘之力作为缘。精进不作为因缘、前生缘、业缘、食缘、禅那缘，依其余十九种缘之力作为缘。

Adhipatipaccaye ārammaṇādhipatino ārammaṇapaccaye vuttanayeneva anekapaccayabhāvo veditabbo. Sahajātādhipatīsu vīmaṃsā amohahetu viya vīsatidhā paccayo hoti. Chando hetupurejātakammaāhāraindriyajhānamaggapaccayo na hoti, sesānaṃ sattarasannaṃ paccayānaṃ vasena paccayo hoti. Cittaṃ hetupurejātakammajhānamaggapaccayo na hoti, sesānaṃ ekūnavīsatiyā paccayānaṃ vasena paccayo hoti. Vīriyaṃ hetupurejātakammāhārajhānapaccayo na hoti, sesānaṃ ekūnavīsatiyā vasena paccayo hoti.

106在无间缘中，依“眼识界”等理所述的四蕴中，受蕴不作为因缘、前生缘、业缘、食缘、道缘，依其余十九种缘之力作为缘。想蕴也不作为根缘、禅那缘，依其余十七种缘之力作为缘。行蕴中的因，依因缘中所述之理；欲与精进，依增上缘中所述之理作为缘。触不作为因缘、前生缘、业缘、根缘、禅那缘、道缘，依其余十八种缘之力作为缘。思不作为因缘、前生缘、根缘、禅那缘、道缘，依其余十九种缘之力作为缘。寻不作为因缘、前生缘、业缘、食缘、根缘，依其余十九种缘之力作为缘。伺也不作为道缘，依其余十八种缘之力作为缘。喜依同样这些缘之力作为缘。心一境性不作为因缘、前生缘、业缘、食缘，依其余二十种缘之力作为缘。信不作为因缘、前生缘、业缘、食缘、禅那缘、道缘，依其余十八种缘之力作为缘。念不作为那些缘及道缘，依十九种缘之力作为缘。命根依信所述之十八种缘之力作为缘。惭与愧除去根缘，依其余十七种缘之力作为缘。同样，身轻安等诸对，以及杂项中的胜解、作意、中舍性、悲、喜也是如此。而离依那些缘及道缘，以十八种方式作为缘。邪见除去异熟缘，以十七种方式；邪语、邪业、邪命依那些缘及业缘、食缘，以十九种方式。无惭、无愧、慢、昏沉、睡眠、掉举，这些不作为因缘、前生缘、业缘、异熟缘、食缘、根缘、禅那缘、道缘，而依其余十六种缘之力作为缘。疑、嫉、悭、恶作除去增上缘，以十五种方式。识蕴的多种缘性，应依增上缘中所述之理了知。等无间缘中也是如此之理。

Anantarapaccaye ‘‘cakkhuviññāṇadhātū’’tiādinā nayena vuttesu catūsu khandhesu vedanākkhandho hetupurejātakammāhāramaggapaccayo na hoti, sesānaṃ ekūnavīsatiyā vasena paccayo hoti. Saññākkhandho indriyajhānapaccayopi na hoti, sesānaṃ sattarasannaṃ vasena paccayo hoti. Saṅkhārakkhandhe hetū hetupaccaye vuttanayena, chandavīriyāni adhipatipaccaye vuttanayeneva paccayā honti. Phasso hetupurejātakammaindriyajhānamaggapaccayo na hoti, sesānaṃ aṭṭhārasannaṃ vasena paccayo hoti. Cetanā hetupurejātaindriyajhānamaggapaccayo na hoti. Sesānaṃ ekūnavīsatiyā vasena paccayo hoti. Vitakko hetupurejātakammāhārindriyapaccayo na hoti, sesānaṃ ekūnavīsatiyā vasena paccayo hoti. Vicāro maggapaccayopi na hoti, sesānaṃ aṭṭhārasannaṃ vasena paccayo hoti. Pīti tesaññeva vasena paccayo hoti. Cittekaggatā hetupurejātakammāhārapaccayo na hoti, sesānaṃ vīsatiyā vasena paccayo hoti. Saddhā hetupurejātakammāhārajhānamaggapaccayo na hoti, sesānaṃ aṭṭhārasannaṃ vasena paccayo hoti. Sati tehi ceva maggapaccayena cāti ekūnavīsatiyā vasena paccayo hoti. Jīvitindriyaṃ saddhāya vuttānaṃ aṭṭhārasannaṃ vasena paccayo hoti. Hirottappaṃ tato indriyapaccayaṃ apanetvā sesānaṃ sattarasannaṃ vasena paccayo hoti. Tathā kāyapassaddhādīni yugaḷakāni, yevāpanakesu adhimokkhamanasikāratatramajjhattatā karuṇāmuditā ca. Viratiyo pana tehi ceva maggapaccayena cāti aṭṭhārasadhā paccayā honti. Micchādiṭṭhi tato vipākapaccayaṃ apanetvā sattarasadhā, micchāvācākammantājīvā tehi ceva kammāhārapaccayehi cāti ekūnavīsatidhā. Ahirikaṃ anottappaṃ māno thinaṃ middhaṃ uddhaccanti ime hetupurejātakammavipākāhārindriyajhānamaggapaccayā na honti, sesānaṃ pana soḷasannaṃ paccayānaṃ vasena paccayā honti. Vicikicchāissāmacchariyakukkuccāni tato adhipatipaccayaṃ apanetvā pannarasadhā viññāṇakkhandhassa. Adhipatipaccaye vuttanayeneva anekapaccayabhāvo veditabbo. Samanantarapaccayepi eseva nayo.

107在俱生缘中，首先四蕴中每一法的多种缘性，应依前述之理了知。四大种以所缘、所缘增上、俱生、相互、依止、亲依止、前生、有、不离去九种方式作为缘。心所依处以那些及不相应的方式，以十种方式作为缘。相互缘中无新义。依止缘中，眼处等以所缘、所缘增上、依止、亲依止、前生、根、不相应、有、不离去九种方式作为缘。亲依止缘中无新义。前生缘中，色、声、香、味处，以所缘、所缘增上、亲依止、前生、有、不离去六种方式作为缘。此处仅此为新义。后生缘等中无新义。食缘中，段食以所缘、所缘增上、亲依止、食、有、不离去六种方式作为缘。根缘等中无新义。如是，于此应知一法具有多种缘的决断。

Sahajātapaccaye catūsu tāva khandhesu ekekassa dhammassa anekapaccayabhāvo vuttanayeneva veditabbo. Cattāri mahābhūtāni ārammaṇaārammaṇādhipatisahajātaaññamaññanissayaupanissayapurejātaatthiavigatavasena navadhā paccayā honti. Hadayavatthu tesañceva vippayuttassa ca vasena dasadhā paccayo hoti. Aññamaññapaccaye apubbaṃ natthi. Nissayapaccaye cakkhāyatanādīni ārammaṇaārammaṇādhipatinissayaupanissayapurejātaindriyavippayuttaatthiavigatavasena navadhā paccayā honti. Upanissaye apubbaṃ natthi. Purejātapaccaye rūpasaddagandharasāyatanāni ārammaṇaārammaṇādhipatiupanissayapurejātaatthiavigatavasena chadhā paccayā honti. Ettakamevettha apubbaṃ. Pacchājātādīsu apubbaṃ natthi. Āhārapaccaye kabaḷīkārāhāro ārammaṇaārammaṇādhipatiupanissayaāhāraatthiavigatavasena chadhā paccayo hoti. Indriyādīsu apubbaṃ natthi. Evamettha ekadhammassa anekapaccayabhāvatopi viññātabbo vinicchayo.

108“一缘有多缘性”的意思是：在因缘等中，任何一个缘，以某种方式、某种意义而成为缘生法的缘，在不舍弃那种方式、那种意义的情况下，也以其他方式、其他意义，在同一刹那，对那些法成就多缘性；因此，应从多缘性来理解它的抉择。这就是：无痴是因缘，它在不舍弃因缘性的同时，也以增上、俱生、相互、依止、异熟、根、道、相应、不相应、有、不离去这另外十一种方式，成就多缘性。无贪、无嗔则从中除去增上、根、道三缘，以其余的方式成就多缘性。这只有在异熟因中才得到；在善、唯作中，异熟缘性则缺失。贪、嗔、痴这三个，除去异熟等四缘，以其余的方式成就多缘性。

Ekapaccayassa anekapaccayabhāvatoti hetupaccayādīsu yassa kassaci ekassa paccayassa yenākārena yenatthena yo paccayuppannānaṃ paccayo hoti, taṃ ākāraṃ taṃ atthaṃ avijahitvāva aññehipi yehākārehi yehi atthehi so tasmiññeva khaṇe tesaṃ dhammānaṃ anekapaccayabhāvaṃ gacchati, tato anekapaccayabhāvato tassa vinicchayo veditabboti attho. Seyyathidaṃ – amoho hetupaccayo, so hetupaccayattaṃ avijahantova adhipatisahajātaaññamaññanissayavipākaindriyamaggasampayuttavippayuttaatthiavigatānaṃ vasena aparehipi ekādasahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. Alobhādosā tato adhipatiindriyamaggapaccaye tayo apanetvā sesānaṃ vasena anekapaccayabhāvaṃ gacchanti. Idaṃ vipākahetūsuyeva labbhati, kusalakiriyesu pana vipākapaccayatā parihāyati. Lobhadosamohā te tayo vipākañcāti cattāro apanetvā sesānaṃ vasena anekapaccayabhāvaṃ gacchanti.

109所缘缘在不舍弃其所缘缘性的同时，也以所缘增上、依止、亲依止、前生、不相应、有、不离去这另外七种方式，成就多缘性。这是此处的最高分判；然而，对于过去、未来的无色法，或对于色法的所缘缘存在时，则只能进一步得到所缘增上、所缘亲依止而已。在增上缘中，伺察与无痴相似。欲是增上缘，在不舍弃增上缘性的同时，也以俱生、相互、依止、异熟、相应、不相应、有、不离去这另外八种方式，成就多缘性。精进则以此等以及根缘、道缘，以这另外十种方式，成就多缘性。心则从中除去道缘，加入食缘，以此等方式，在增上缘之外，以十种方式成就多缘性。至于所缘增上，应知其在所缘缘中如前所述的方式成就多缘性。

Ārammaṇapaccayo taṃ ārammaṇapaccayattaṃ avijahantaṃyeva ārammaṇādhipatinissayaupanissayapurejātavippayuttaatthiavigatānaṃ vasena aparehipi sattahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. Ayamettha ukkaṭṭhaparicchedo, arūpadhammānaṃ pana atītānāgatānaṃ vā rūpadhammānaṃ ārammaṇapaccayabhāve sati ārammaṇādhipatiārammaṇūpanissayamattaññeva uttari labbhati. Adhipatipaccaye vīmaṃsā amohasadisā. Chando adhipatipaccayo adhipatipaccayattaṃ avijahantova sahajātaaññamaññanissayavipākasampayuttavippayuttaatthiavigatānaṃ vasena aparehipi aṭṭhahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. Vīriyaṃ tesañceva indriyamaggapaccayānañcāti imesaṃ vasena aparehipi dasahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. Cittaṃ tato maggapaccayaṃ apanetvā āhārapaccayaṃ pakkhipitvā imesaṃ vasena adhipatipaccayato uttari dasahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. Ārammaṇādhipatino pana heṭṭhā ārammaṇapaccaye vuttanayeneva anekapaccayabhāvo veditabbo.

110无间缘、等无间缘在不舍弃无间缘、等无间缘性的同时，也以亲依止、业、习行、无、不离去这另外五种方式，成就多缘性。在此，只有圣道思心所得业缘性，其余法则不得。俱生缘在不舍弃俱生缘性的同时，也以因、增上、相互、依止、业、异熟、食、根、禅那、道、相应、不相应、有、不离去这另外十四种方式，成就多缘性。这也是最高分判；然而，依于依处俱生等，在此应知因缘等的不存在。相互缘中也是如此的道理。

Anantarasamanantarapaccayā anantarasamanantarapaccayattaṃ avijahantāva upanissayakammaāsevananatthivigatānaṃ vasena aparehipi pañcahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchanti. Ariyamaggacetanāyeva cettha kammapaccayataṃ labhati, na sesadhammā. Sahajātapaccayo sahajātapaccayattaṃ avijahantova hetuadhipatiaññamaññanissayakammavipākaāhāraindriyajhānamaggasampayuttavippayuttaatthiavigatānaṃ vasena aparehi cuddasahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. Ayampi ukkaṭṭhaparicchedo vatthusahajātādīnaṃ pana vasenettha hetupaccayādīnaṃ abhāvopi veditabbo. Aññamaññapaccayepi eseva nayo.

111依止缘在不舍弃依止缘性的同时，在二十四缘中，除去自身的依止缘性以及无间、等无间、后生、习行、无、不离去这六缘，以其余的方式，以另外十七种方式，成就多缘性。这也是最高分判；然而，依于依处依止等，在此应知因缘等的存在。

Nissayapaccayo nissayapaccayattaṃ avijahantova catuvīsatiyā paccayesu attano nissayapaccayattañceva anantarasamanantarapacchājātaāsevananatthivigatapaccaye ca cha apanetvā sesānaṃ vasena aparehipi sattarasahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. Ayampi ukkaṭṭhaparicchedova vatthunissayādīnaṃ pana vasenettha hetupaccayādīnaṃ ābhāvopi veditabbo.

112在亲依止缘中，所缘亲依止与所缘增上相似。无间亲依止在不舍弃无间亲依止缘性的同时，也以无间、等无间、业、习行、无、不离去这另外六种方式，成就多缘性。在此，只有圣道思心所得业缘性，其余法则不得。本性亲依止就是本性亲依止。前生缘在不舍弃自己的前生缘性的同时，也以所缘、所缘增上、依止、亲依止、根、不相应、有、不离去这另外八种方式，成就多缘性。这也是最高说明；然而，在所缘前生中，在此则不得依止、根、不相应缘性。从此以后，应知可得与不可得。后生缘在不舍弃自己的后生缘性的同时，也以不相应、有、不离去这另外三种方式，成就多缘性。习行缘在不舍弃习行缘性的同时，也以无间、等无间、亲依止、无、不离去这另外五种方式，成就多缘性。

Upanissayapaccaye ārammaṇūpanissayo ārammaṇādhipatisadiso. Anantarūpanissayo anantarūpanissayapaccayattaṃ avijahantova anantarasamanantarakammaāsevananatthivigatānaṃ vasena aparehipi chahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. Ariyamaggacetanāyeva cettha kammapaccayataṃ labhati, na sesadhammā. Pakatūpanissayo pakatūpanissayova. Purejātapaccayo attano purejātapaccayattaṃ avijahantova ārammaṇaārammaṇādhipatinissayaupanissayaindriyavippayuttaatthiavigatānaṃ vasena aparehipi aṭṭhahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. Ayampi ukkaṭṭhaniddesova ārammaṇapurejāte panettha nissayaindriyavippayuttapaccayatā na labbhati. Ito uttaripi labbhamānālabbhamānaṃ veditabbaṃ. Pacchājātapaccayo attano pacchājātapaccayabhāvaṃ avijahantova vippayuttaatthiavigatānaṃ vasena aparehipi tīhākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. Āsevanapaccayo āsevanapaccayattaṃ avijahantova anantarasamanantaraupanissayanatthivigatānaṃ vasena aparehipi pañcahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati.

113业缘在不舍弃业缘性的同时，单刹那者先以俱生、相互、依止、异熟、食、相应、不相应、有、不离去这另外九种方式，成就多缘性。多刹那者则以亲依止、无间、等无间、无、不离去这另外五种方式，成就多缘性。异熟缘在不舍弃异熟缘性的同时，也以因、增上、俱生、相互、依止、业、食、根、禅那、道、相应、不相应、有、不离去这另外十四种方式，成就多缘性。在食缘中，段食在不舍弃食缘性的同时，也以有、不离去这另外两种方式，成就多缘性。其余三食在不舍弃食缘性的同时，随其所应，以增上、俱生、相互、依止、业、异熟、根、相应、不相应、有、不离去这另外十一种方式，成就多缘性。

Kammapaccayo kammapaccayattaṃ avijahantova ekakkhaṇiko tāva sahajātaaññamaññanissayavipākaāhārasampayuttavippayuttaatthiavigatānaṃ vasena aparehipi navahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. Nānākkhaṇiko upanissayaanantarasamanantaranatthivigatānaṃ vasena aparehipi pañcahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. Vipākapaccayo vipākapaccayattaṃ avijahantova hetuadhipatisahajātaaññamaññanissayakammaāhāraindriyajhānamaggasampayuttavippayuttaatthiavigatānaṃ vasena aparehipi cuddasahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. Āhārapaccaye kabaḷīkāro āhāro āhārapaccayattaṃ avijahantova atthiavigatānaṃ vasena aparehipi dvīhākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. Sesā tayo āhārapaccayattaṃ avijahantāva yathānurūpaṃ adhipatisahajātaaññamaññanissayakammavipākaindriyasampayuttavippayuttaatthiavigatānaṃ vasena aparehipi ekādasahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchanti.

114在根缘中，色法的五根不失根缘性，还依止缘、前生缘、不相应缘、有缘、不离缘，以另外五种方式成为多缘。色命根也不失根缘性，依有缘、不离缘，以另外两种方式成为多缘。非色法的诸根不失根缘性，还依因缘、增上缘、俱生缘、相互缘、依止缘、异熟缘、食缘、禅那缘、道缘、相应缘、不相应缘、有缘、不离缘，以另外十三种方式成为多缘。禅那缘不失禅那缘性，还依俱生缘、相互缘、依止缘、异熟缘、根缘、道缘、相应缘、不相应缘、有缘、不离缘，以另外十种方式成为多缘。道缘不失道缘性，还依禅那缘中所说的十种缘以及因缘、增上缘，以另外十二种方式成为多缘。

Indriyapaccaye rūpino pañcindriyā indriyapaccayattaṃ avijahantāva nissayapurejātavippayuttaatthiavigatānaṃ vasena aparehipi pañcahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchanti. Rūpajīvitindriyampi indriyapaccayattaṃ avijahantaññeva atthiavigatānaṃ vasena aparehipi dvīhākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. Arūpino indriyānipi yathānurūpaṃ indriyapaccayattaṃ avijahantāneva hetuadhipatisahajātaaññamaññanissayavipākaāhārajhānamaggasampayuttavippayuttaatthiavigatānaṃ vasena aparehipi terasahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchanti. Jhānapaccayo jhānapaccayattaṃ avijahantova yathānurūpaṃ sahajātaaññamaññanissayavipākaindriyamaggasampayuttavippayuttaatthiavigatānaṃ vasena aparehipi dasahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. Maggapaccayo maggapaccayattaṃ avijahantova yathānurūpaṃ jhānapaccaye vuttānaṃ dasannaṃ hetuadhipatīnañcāti imesaṃ vasena aparehipi dvādasahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati.

115相应缘不失相应缘性，还依因缘、增上缘、俱生缘、相互缘、依止缘、业缘、异熟缘、食缘、根缘、禅那缘、道缘、有缘、不离缘，以另外十三种方式成为多缘。不相应缘不失不相应缘性，除去无间缘、等无间缘、习缘、相应缘、无有缘、离去缘这六种缘，依其余缘以另外十七种方式成为多缘。其中，应知色法与非色法的缘分别。有缘不失有缘性，除去无间缘、等无间缘、习缘、无有缘、离去缘这五种缘，依其余缘以另外十八种方式成为多缘。无有缘和离去缘与无间缘相似。不离缘与有缘相似。如此，此处应知一缘成为多缘的判别。

Sampayuttapaccayo sampayuttapaccayattaṃ avijahantova yathānurūpaṃ hetuadhipatisahajātaaññamaññanissayakammavipākaāhāraindriyajhānamaggaatthiavigatānaṃ vasena aparehipi terasahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. Vippayuttapaccayo vippayuttapaccayattaṃ avijahantova anantarasamanantaraāsevanasampayuttanatthivigatasaṅkhāte cha paccaye apanetvā sesānaṃ vasena yathānurūpaṃ aparehipi sattarasahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. Tattha rūpassa ca arūpassa ca paccayavibhāgo veditabbo. Atthipaccayo atthipaccayattaṃ avijahantova anantarasamanantaraāsevananatthivigatasaṅkhāte pañca paccaye apanetvā sesānaṃ vasena yathānurūpaṃ aparehi aṭṭhārasahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. Natthipaccayavigatapaccayā anantarapaccayasadisā . Avigatapaccayo atthipaccayasadisoyevāti evamettha ekapaccayassa anekapaccayabhāvatopi viññātabbo vinicchayo.

116缘的同分：在这二十四种缘中，无间缘、等无间缘、无间依止缘、习缘、无有缘、离去缘是同分的；同样，所缘缘、所缘增上缘、所缘依止缘也是同分的。依此方法，此处应知缘的同分判别。

Paccayasabhāgatoti etesu hi catuvīsatiyā paccayesu anantarasamanantaraanantarūpanissayaāsevananatthivigatā sabhāgā, tathā ārammaṇaārammaṇādhipatiārammaṇūpanissayāti iminā upāyenettha paccayasabhāgatopi viññātabbo vinicchayo.

117缘的异分：在此，前生缘与后生缘是异分的；同样，相应缘与不相应缘是异分的；有缘与无有缘是异分的；离去缘与不离缘是异分的。依此方法，此处应知缘的异分判别。

Paccayavisabhāgatoti purejātapaccayo panettha pacchājātapaccayena visabhāgo, tathā sampayuttapaccayo vippayuttapaccayena, atthipaccayo natthipaccayena, vigatapaccayo avigatapaccayenāti iminā upāyenettha paccayavisabhāgatopi viññātabbo vinicchayo.

118成对：在这些缘中，由义理相似、名称相似、时间对立、因果性、相互对立这些理由，应知成对的判别。无间缘与等无间缘因义理相似而为一对；依止缘与依止缘因名称相似而为一对；前生缘与后生缘因时间对立而为一对；业缘与异熟缘因因果性而为一对；相应缘与不相应缘因相互对立而为一对；同样，有缘与无有缘、离去缘与不离缘也各为一对。如此，此处应知成对的判别。能生与不能生：在这些缘中，无间缘、等无间缘、无间依止缘、自然依止缘、习缘这些不同刹那的缘，以及业缘、无有缘、离去缘，这些缘只是能生，不是不能生。后生缘只是支持，不是能生。其余缘既是能生，也是不能生，也是支持。这是其义。如此，此处应知能生与不能生的判别。

Yugaḷakatoti etesu ca atthasarikkhatāya, saddasarikkhatāya, kālapaṭipakkhatāya, hetuphalatāya, aññamaññapaṭipakkhatāyāti imehi kāraṇehi yugaḷakato viññātabbo vinicchayo. Anantarasamanantarā hi atthasarikkhatāya ekaṃ yugaḷakaṃ nāma; nissayūpanissayā saddasarikkhatāya, purejātapacchājātā kālapaṭipakkhatāya, kammapaccayavipākapaccayā hetuphalatāya, sampayuttavippayuttapaccayā aññamaññapaṭipakkhatāya ekaṃ yugaḷakaṃ nāma, tathā atthinatthipaccayā, vigatāvigatapaccayā cāti evamettha yugaḷakatopi viññātabbo vinicchayo. Janakājanakatoti etesu ca anantarasamanantarānantarūpanissayapakatūpanissayāsevanapaccayā nānākkhaṇiko, kammapaccayo, natthivigatapaccayāti ime paccayā janakāyeva, na ajanakā. Pacchājātapaccayo kevalaṃ upatthambhakoyeva, na janako. Sesā janakā ca ajanakā ca upatthambhakā cāti attho. Evamettha janakājanakatopi viññātabbo vinicchayo.

119一切处与非一切处：在这些缘中，俱生缘、依止缘、有缘、不离缘称为一切处，意思是它们成为一切有为的色法、非色法的处、成为因。因为没有这些缘，没有任何一法能生起。所缘缘、所缘增上缘、无间缘、等无间缘、无间依止缘、自然依止缘、习缘、相应缘、无有缘、离去缘称为非一切处。意思是它们不成为一切色法、非色法的处，只成为非色蕴的处、成为因。因为只有非色法依这些缘生起，色法不生起。前生缘和后生缘也是非一切处，因为它们依次只成为非色法和色法的缘。其余所说的缘，由于只是某些色法、非色法生起的原因，也不是一切处。如此，此处应知一切处与非一切处的判别。

Sabbaṭṭhānikāsabbaṭṭhānikatoti etesu ca sahajātanissayaatthiavigatapaccayā sabbaṭṭhānikā nāma, sabbesaṃ saṅkhatānaṃ rūpārūpadhammānaṃ ṭhānabhūtā kāraṇabhūtāti attho. Etehi vinā uppajjamāno ekadhammopi natthīti. Ārammaṇaārammaṇādhipatianantarasamanantarānantarūpanissayapakatūpanissayāsevanasampayuttanatthivigatapaccayā asabbaṭṭhānikā nāma. Na sabbesaṃ rūpārūpadhammānaṃ ṭhānabhūtā, arūpakkhandhānaññeva pana ṭhānabhūtā kāraṇabhūtāti attho. Arūpadhammāyeva hi etehi uppajjanti, na rūpadhammā. Purejātapacchājātāpi asabbaṭṭhānikā arūparūpānaññeva yathākkamena paccayabhāvato. Vuttāvasesāpi ekaccānaṃ rūpārūpadhammānaṃ uppattihetuto na sabbaṭṭhānikāti evamettha sabbaṭṭhānikā sabbaṭṭhānikatopi viññātabbo vinicchayo.

120“色对色”等的分别：在这二十四种缘中，没有一种缘是纯粹作为色法而只为色法作缘的；然而，有纯粹作为色法而只为非色法作缘的。那是哪一种呢？是前生缘。因为前生缘纯粹作为色法而只为非色法作缘。也没有纯粹作为色法而只为色非色法作缘的；然而，有纯粹作为非色法而只为非色法作缘的。那是哪一种呢？依无间、等无间、习行、相应、无有、离去而有六种。因为所有这些都纯粹作为非色法而只为非色法作缘。也有纯粹作为非色法而只为色法作缘的。那是哪一种呢？是后生缘。因为后生缘纯粹作为非色法而只为色法作缘；然而，也有纯粹作为非色法而为色法及非色法作缘的。那是哪一种呢？依因、业、果、禅那、道而有五种。因为所有这些都纯粹作为非色法而为色法及非色法作缘。也没有纯粹作为色非色法而只为色法作缘的，然而有只为非色法作缘的。那是哪一种呢？是所缘缘和亲依止缘。因为这两种纯粹作为色非色法而只为非色法作缘。然而，也有纯粹作为色非色法而只为色非色法作缘的。那是哪一种呢？依增上、俱生、相互、依止、食、根、不相应、有、无有而有九种。因为所有这些都纯粹作为色非色法而只为色非色法作缘。如是，于此，“色对色”等的分别也应依此了知抉择。

Rūpaṃ rūpassātiādivikappatoti etesu ca catuvīsatiyā paccayesu ekapaccayopi ekantena rūpameva hutvā rūpasseva paccayo nāma natthi, ekantena pana rūpaṃ hutvā arūpasseva paccayo nāma atthi. Kataro panesoti? Purejātapaccayo. Purejātapaccayo hi ekantena rūpameva hutvā arūpasseva paccayo hoti. Ekantena rūpameva hutvā rūpārūpasseva paccayo nāmātipi natthi, ekantena pana arūpaṃ hutvā arūpasseva paccayo nāma atthi. Kataro panesoti? Anantarasamanantaraāsevanasampayuttanatthivigatavasena chabbidho. So hi sabbopi ekantena arūpameva hutvā arūpasseva paccayo hoti. Ekantena arūpameva hutvāpi ekantena rūpasseva paccayo nāmātipi atthi. Kataro panesoti? Pacchājātapaccayo. So hi ekantena arūpaṃ hutvā rūpasseva paccayo hoti; ekantena pana arūpadhammova hutvā rūpārūpānaṃ paccayopi atthi. Kataro panesoti? Hetukammavipākajhānamaggavasena pañcavidho. So hi sabbopi ekantena arūpameva hutvā rūpadhammānaṃ arūpadhammānampi paccayo hoti. Ekantena pana rūpārūpameva hutvā rūpasseva paccayo nāmātipi natthi, arūpasseva pana hoti. Kataro panesoti? Ārammaṇapaccayo ceva upanissayapaccayo ca. Idañhi dvayaṃ ekantena rūpārūpameva hutvā arūpasseva paccayo hoti. Ekantena rūpārūpameva hutvā pana rūpārūpasseva paccayo nāmātipi atthi. Kataro panesoti? Adhipatisahajātaaññamaññanissayaāhāraindriyavippayuttaatthiavigatavasena navavidho. So hi sabbopi ekantena rūpārūpameva hutvā rūpārūpasseva paccayo hotīti evamettha rūpaṃ rūpassātiādivikappatopi viññātabbo vinicchayo.

121依有之差别：在这二十四种缘中，于五蕴有，暂且没有一种缘是得不到的。于四蕴有，除去前生缘、后生缘、不相应缘三种，只得到其余二十一种。于一蕴有，依俱生、相互、依止、业、根、有、无有，只得到七种。于外在的无根所系色中，依俱生、相互、依止、有、无有，只得到五种。如是，于此，依有之差别也应了知抉择。

Bhavabhedatoti imesu pana catuvīsatiyā paccayesu pañcavokārabhave tāva na koci paccayo na labbhati nāma. Catuvokārabhave pana tayo purejātapacchājātavippayuttapaccaye apanetvā sesā ekavīsatimeva labbhanti. Ekavokārabhave sahajātaaññamaññanissayakammaindriyaatthiavigatavasena satteva labbhanti. Bāhire pana anindriyabaddharūpe sahajātaaññamaññanissayaatthiavigatavasena pañceva labbhantīti evamettha bhavabhedatopi viññātabbo vinicchayoti.

148缘说明品的注释完毕。

Paccayaniddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

122问分

Pucchāvāro

1231. 缘顺释

1. Paccayānulomavaṇṇanā

124如是，在《顺发趣》等中，依三法发趣等，将二十四缘全部发趣摄集于《发趣大论》时，那些依三法等而解说的，被称为‘三法发趣’、‘二法发趣’……乃至‘二法二法发趣’。不涉及那些，而先以这称为‘论母安立缘分别’的章节，从略说和详说两方面显示了那些三法等所依之缘后，现在为了依这些缘详细显示那些三法等——即依之解说而被称为‘三法发趣’、‘二法发趣’……乃至‘二法二法发趣’的，依每一三法、二法，以七大章进行了教导。它们的名称是：缘起章、俱生章、缘章、依止章、结合章、相应章、问章。

Evaṃ anulomapaṭṭhānādīsu tikapaṭṭhānādivasena catuvīsatisamantapaṭṭhānasamodhāne paṭṭhānamahāpakaraṇe ye tikādayo nissāya niddiṭṭhattā etaṃ tikapaṭṭhānaṃ, dukapaṭṭhānaṃ…pe… dukadukapaṭṭhānanti vuttaṃ. Te anāmasitvā yesaṃ paccayānaṃ vasena te tikādayo vibhattā, te paccaye eva tāva iminā mātikānikkhepapaccayavibhaṅgasaṅkhātena vārena uddesato ca niddesato ca dassetvā, idāni ye tikādayo nissāya niddiṭṭhattā etaṃ tikapaṭṭhānaṃ, dukapaṭṭhānaṃ…pe… dukadukapaṭṭhānanti vuttaṃ. Te tikādayo imesaṃ paccayānaṃ vasena vitthāretvā dassetuṃ ekekaṃ tikadukaṃ nissāya sattahi mahāvārehi desanā katā. Tesaṃ imāni nāmāni – paṭiccavāro, sahajātavāro, paccayavāro, nissayavāro, saṃsaṭṭhavāro, sampayuttavāro, pañhāvāroti.

125其中，以‘缘于善法而生起善法’等缘起之言说方式所说的，名为‘缘起章’。以‘与善法俱生的善法’等俱生之言说方式所说的，名为‘俱生章’。它与前缘起章在意义上无差别。然而，为以缘起之言说方式而觉悟者，先说第一；为以俱生之言说方式而觉悟者，说第二。在这两者中，应知缘与缘生法皆依色法与非色法，且唯是俱生的，不得前生、后生。以‘以善法为缘而有善法’等缘之言说方式所说的，名为‘缘章’。它也如前二章，应知唯依色法与非色法。然而，此处可得前生缘，这是它与前二章的差别。紧随其后，以‘依止于善法而有善法’等依止之言说方式所说的，名为‘依止章’。它与前缘章在意义上无差别。然而，为以缘之言说方式而觉悟者，先说第一；为以依止之言说方式而觉悟者，说第二。此后，以‘与善法结合的善法’等结合之言说方式所说的，名为‘结合章’。以‘与善法相应的善法’等相应之言说方式所说的，名为‘相应章’。它与前结合章在意义上无差别。然而，为以结合之言说方式而觉悟者，先说第一；为以相应之言说方式而觉悟者，说第二。在这两者中，应知缘与缘生法唯依非色法。在第七章中，因为以‘善法以因缘为善法之缘’等方式提出诸问，再以‘善因对相应诸蕴’等方式将一切问分解、厘清而分别，所以该章因善巧分别诸问而得名为‘问章’。于此，应知缘与缘生法皆依色法与非色法。

Tattha ‘‘kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo’’ti evaṃ paṭiccābhidhānavasena vutto paṭiccavāro nāma. Kusalaṃ dhammaṃ sahajāto kusalo dhammo’’ti evaṃ sahajātābhidhānavasena vutto sahajātavāro nāma. So purimena paṭiccavārena atthato ninnānākaraṇo. Paṭiccābhidhānavasena bujjhanakānaṃ vasena pana paṭhamo vutto, sahajātābhidhānavasena bujjhanakānaṃ vasena dutiyo. Dvīsupi cetesu rūpārūpadhammavasena paccayā ceva paccayuppannadhammā ca veditabbā. Te ca kho sahajātāva, na purejātapacchājātā labbhanti. ‘‘Kusalaṃ dhammaṃ paccayā kusalo dhammo’’ti evaṃ paccayābhidhānavasena vutto pana paccayavāro nāma. Sopi purimavāradvayaṃ viya rūpārūpadhammavaseneva veditabbo. Paccayo panettha purejātopi labbhati. Ayamassa purimavāradvayato viseso. Tadanantaro ‘‘kusalaṃ dhammaṃ nissāya kusalo dhammo’’ti evaṃ nissayābhidhānavasena vutto nissayavāro nāma. So purimena paccayavārena atthato ninnānākaraṇo. Paccayābhidhānavasena bujjhanakānaṃ vasena pana paṭhamo vutto, nissayābhidhānavasena bujjhanakānaṃ vasena dutiyo. Tato paraṃ ‘‘kusalaṃ dhammaṃ saṃsaṭṭho kusalo dhammo’’ti evaṃ saṃsaṭṭhābhidhānavasena vutto saṃsaṭṭhavāro nāma. ‘‘Kusalaṃ dhammaṃ sampayutto kusalo dhammo’’ti evaṃ sampayuttābhidhānavasena vutto sampayuttavāro nāma. So purimena saṃsaṭṭhavārena atthato ninnānākaraṇo. Saṃsaṭṭhābhidhānavasena bujjhanakānaṃ vasena pana paṭhamo vutto, sampayuttābhidhānavasena dutiyo. Dvīsupi cetesu arūpadhammavaseneva paccayā paccayuppannā ca veditabbā. Sattamavāre pana yasmā ‘‘kusalo dhammo kusalassa dhammassa hetupaccayena paccayo’’tiādinā nayena te te pañhe uddharitvā puna ‘‘kusalā hetū sampayuttakānaṃ khandhāna’’ntiādinā nayena sabbepi te pañhā nijjaṭā niggumbā ca katvā vibhattā, tasmā so vāro pañhānaṃ sādhukaṃ vibhattattā pañhāvārotveva saṅkhyaṃ gato. Rūpārūpadhammavaseneva panettha paccayāpi paccayuppannāpi veditabbā.

126其中，首先，这被称为第一缘起分（paṭiccavāro）的，由略说和广说而有两种。其中，略说分是第一，也称为问分。施设分也是它的名称。因为它以善等缘于善等，依因缘等而被略说，故为略说分；因为以善等缘于善等，依因缘等而询问其生起，故为问分；因为以善等缘于善等，依因缘等而施设其生起，故也被称为施设分。

Tattha yo tāva esa sabbapaṭhamo paṭiccavāro nāma, so uddesato niddesato ca duvidho hoti. Tattha uddesavāro paṭhamo, pucchāvārotipi vuccati. Paṇṇattivārotipi tasseva nāmaṃ. So hi kusalādayo paṭicca kusalādīnaṃ hetupaccayādīnaṃ vasena uddiṭṭhattā uddesavāro, kusalādayo paṭicca hetupaccayādivasena kusalādīnaṃ uppattiyā pucchitattā pucchāvāro, kusalādayo paṭicca hetupaccayādivasena kusalādīnaṃ uppattiyā paññāpitattā paṇṇattivārotipi vutto.

25-3425-34. 其中，“是否依善法，善法可能以因缘而生起？”这是假设性的提问。此处含义为：以因缘而生起的善法，是否依于善法？或者，依善法而以因缘生起的善法，是否以因缘而有？这是此处的含义。其中，“paṭi”用于相似义。相似的人被称为“paṭipuggala”（对应者），相似的部分被称为“paṭibhāga”（对应部分）。“icca”是表示行进、努力之词。将两者合在一起，“paṭicca”即：前往后，以称为俱生的相似状态而达到，即与之一起达到俱生的状态。如此，以俱生的方式依善法，善法可能以因缘而生起，这是提问。或者，“paṭicca”意为“作为缘”。这种作为缘的情况，在前生缘中可得，在俱生缘中也可得。此处意指俱生。在“是否依善法，不善法……”等中，也是同样的方法。其中，虽然依俱生而言，依善法的不善法并不存在，但在此问分中，凡在解答时从义理上可得与不可得的，这一切都依提问而被举出。然而，在后面的解答中，舍弃不可得的，只解答可得的。

25-34. Tattha siyā kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjeyya hetupaccayāti parikappapucchā. Ayañhettha attho – yo kusalo dhammo uppajjeyya hetupaccayā, kiṃ so kusalaṃ dhammaṃ paṭicca siyāti atha vā kusalaṃ dhammaṃ paṭicca yo kusalo dhammo uppajjeyya, so hetupaccayā siyāti ayamettha attho. Tattha paṭīti sadisatthe vattati. Sadisapuggalo hi paṭipuggalo, sadisabhāgo ca paṭibhāgoti vuccati. Iccāti gamanussukkavacanametaṃ. Ubhayaṃ ekato katvā paṭiccāti paṭigantvā sahuppattisaṅkhātena sadisabhāvena patvā, tena saddhiṃ ekato uppattibhāvaṃ upagantvāti vuttaṃ hoti. Kusalo dhammoti evaṃ sahuppattibhāvena kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjeyya hetupaccayāti pucchati. Atha vā paṭiccāti paccayaṃ katvā. Taṃ pana paccayakaraṇaṃ purejātepi paccaye labbhati sahajātepi. Idha sahajātaṃ adhippetaṃ. Siyā kusalaṃ dhammaṃ paṭicca akusalotiādīsupi eseva nayo. Tattha kiñcāpi sahajātavasena kusalaṃ dhammaṃ paṭicca akusalo natthi, imasmiṃ pana pucchāvāre yampi vissajjiyamānaṃ atthato labbhati, yampi na labbhati, taṃ sabbaṃ pucchāvasena uddhaṭaṃ. Parato pana vissajjane yaṃ na labbhati, taṃ pahāya yaṃ labbhati, tadeva vissajjitaṃ.

128如此，在此了解了诸问的含义与问法之后，现在应按计数方式来了解问题的划分。在此，以“依善法”的善句为始，至善、不善、无记为止，有三问；再以彼为始，依善与无记等而分为二种，有三问；再以彼为始，至三法为止，有一问。如是，依善法的善等有七问；同样，依不善等有七问；依无记等有七问；依善与无记等有七问；依不善与无记等有七问；依善与不善等有七问；依善、不善与无记等有七问。如此，一切依七个七组，基于善三法，在因缘中，有四十九问。

Evamettha pucchānaṃ atthañceva pucchāgatiñca ñatvā idāni gaṇanavasena pucchāparicchedo veditabbo . Ettha hi ‘‘kusalaṃ dhammaṃ paṭiccā’’ti kusalapadaṃ ādiṃ katvā kusalākusalābyākatantā tisso pucchā, puna tadevādiṃ katvā kusalābyākatādivasena dukappabhedantā tisso, puna tadevādiṃ katvā tikantā ca ekā, evaṃ kusalaṃ dhammaṃ paṭiccāti kusalādikā satta pucchā, tathā akusalādikā, tathā abyākatādikā, tathā kusalābyākatādikā, akusalābyākatādikā, kusalākusalādikā, kusalākusalābyākatādikāti sabbāpi sattannaṃ sattakānaṃ vasena kusalattikaṃ nissāya hetupaccaye ekūnapaññāsaṃ pucchā.

129其中，单根一法结尾的有九种，单根二法结尾的有九种，单根三法结尾的有三种；双根一法结尾的有九种，双根二法结尾的有九种，双根三法结尾的有三种；三根一法结尾的有三种，三根二法结尾的有三种，三根三法结尾的有一种。如是，这些也应按根的方式来了解。正如在因缘中有四十九问，在所缘缘等中也是如此。在全部二十四缘中——

Tattha ekamūlakāvasānā nava, ekamūladukāvasānā nava, ekamūlatikāvasānā tisso, dukamūlaekāvasānā nava, dukamūladukāvasānā nava, dukamūlatikāvasānā tisso, tikamūlaekāvasānā tisso, tikamūladukāvasānā tisso, tikamūlatikāvasānā ekāti evametā mūlavasenāpi veditabbā. Yathā ca hetupaccaye ekūnapaññāsaṃ, ārammaṇapaccayādīsupi tathevāti sabbesupi catuvīsatiyā paccayesu –

130一千一百七十六，

Sahassamekañca sataṃ, chasattati punāparā;

131诸问合聚，在单根理趣中。

Pucchā sampiṇḍitā honti, nayamhi ekamūlake.

35-3635-36. 此后，以“因缘、所缘缘”开始双根理趣。其中，因-所缘双……乃至……因-不离双，与因缘一起共有二十三个双。在这些双中，如同在因缘中一样，在因-所缘双中也有四十九问，而在圣典中只显示了两种。正如在因-所缘双中有四十九问，在因-增上双等中也是如此。其中，依第一问而显示了因-增上双、因-无间双、因-等无间双，依次显示了三个双，最后显示了因-不离双，其余则略说。然而，问题的划分在此应如此了解。

35-36. Tato paraṃ hetupaccayā ārammaṇapaccayāti dumūlakanayo āraddho. Tattha hetārammaṇaduko…pe… hetuavigatadukoti hetupaccayena saddhiṃ tevīsati dukā honti. Tesu hetupaccaye viya hetārammaṇadukepi ekūnapaññāsaṃ pucchā, tāsu pāḷiyaṃ dveyeva dassitā. Yathā ca hetārammaṇaduke ekūnapaññāsaṃ tathā hetādhipatidukādīsupi. Tattha paṭhamapucchāvasena hetādhipatiduko, hetānantaraduko, hetusamanantaradukoti paṭipāṭiyā tayo duke dassetvā pariyosāne hetuavigataduko dassito, sesaṃ saṅkhittaṃ. Pucchāparicchedo panettha evaṃ veditabbo.

133一千一百二十七，

Sahassamekañca sataṃ, sattavīsatimeva ca;

134在二十三个双中，诸问在双根理趣中。

Dukesu tevīsatiyā, pucchā honti dumūlake.

3737. 此后，以“因缘、所缘缘、增上缘”开始三根理趣。其中，与因-所缘双一起，在增上缘等二十二缘中，各各组合而有二十二个三。在这些中，依第一问而显示了第一三和第二三，最后显示了最后三，其余则略说。然而，如同在双中一样，在三中，每一个三也作四十九问，在全部二十二个三中——

37. Tato paraṃ hetupaccayā ārammaṇapaccayā adhipatipaccayāti timūlakanayo āraddho. Tattha hetārammaṇadukena saddhiṃ adhipatipaccayādīsu bāvīsatiyā paccayesu ekamekassa yojanāvasena bāvīsati tikā honti. Tesu paṭhamapucchāvasena paṭhamattikañca dutiyattikañca dassetvā pariyosānatiko dassito, sesaṃ saṅkhittaṃ. Yathā pana dukesu, evaṃ tikesupi ekamekasmiṃ tike ekūnapaññāsaṃ katvā sabbesupi bāvīsatiyā tikesu –

136一千零七十八问，

Sahassamekaṃ pucchānaṃ, aṭṭhasattatimeva ca;

137诸问从计数上，在三根理趣中。

Pucchā gaṇanato honti, nayamhi tikamūlake.

3838. 此后，以“因缘、所缘缘、增上缘、无间缘”开始四根理趣。其中，与第一三一起，在无间缘等二十一缘中，各各组合而有二十一个四。在这些中，显示了两个四，其余则略说。在此也一样，每一个四作四十九问，在全部二十一个四中——

38. Tato paraṃ hetupaccayā ārammaṇapaccayā adhipatipaccayā anantarapaccayāti catumūlakanayo āraddho. Tattha paṭhamattikena saddhiṃ anantarapaccayādīsu ekavīsatiyā paccayesu ekamekassa yojanāvasena ekavīsati catukkā honti. Tesu dve catukke dassetvā sesaṃ saṅkhittaṃ. Idhāpi ekamekasmiṃ catukke ekūnapaññāsaṃ katvā sabbesupi ekavīsatiyā catukkesu –

139一千零二十九问，

Sahassamekaṃ pucchānaṃ, ekūnatiṃsa punāparā;

140诸问从计数上，在四根理趣中。

Pucchā gaṇanato honti, nayamhi catumūlake.

141此后，从五根开始，直至所有根的数法宣说完毕，将这一切总括起来，把前面已说的和后面将说的合在一起，在圣典中示出了理趣：「不混淆地，应以一根、二根、三根、四根、五根、一切根来广说」。其中，在一根等之中所应说的，已经说过了。而在五根中，与第一个四分组一起，在无间缘等二十种缘中，依一一缘的连结方式，有二十个五组。于其中每一组，各作四十九——

Tato paraṃ pañcamūlakaṃ ādiṃ katvā yāva sabbamūlakā desanā katā, taṃ sabbaṃ saṅkhipitvā heṭṭhā vuttañca upari vattabbañca ekato katvā pāḷiyaṃ ‘‘ekamūlakaṃ, dumūlakaṃ, timūlakaṃ, catumūlakaṃ, pañcamūlakaṃ, sabbamūlakaṃ asammuyhantena vitthāretabba’’nti nayo dassito. Tattha ekamūlakādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ vuttameva. Pañcamūlake pana paṭhamacatukkena saddhiṃ samanantarapaccayādīsu samavīsatiyā paccayesu ekamekassa yojanāvasena samavīsati pañcakā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā –

142九百问，又八十；

Satāni nava pucchānaṃ, asīti ca punāparā;

143从计数而言，这些是五根理趣中的问句。

Pucchā gaṇanato honti, nayamhi pañcamūlake.

144在六根中，与第一个五组一起，在俱生缘等十九种缘中，依一一缘的连结方式，有十九个六组。于其中每一组，各作四十九——

Chamūlake paṭhamapañcakena saddhiṃ sahajātapaccayādīsu ekūnavīsatiyā paccayesu ekamekassa yojanāvasena ekūnavīsati chakkā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā –

145九百问，又三十一；

Satāni nava pucchānaṃ, ekatiṃsa tatoparā;

146从计数而言，这些是六根理趣中的问句。

Pucchā gaṇanato honti, nayamhi chakkamūlake.

147在七根中，与第一个六组一起，在相互缘等十八种缘中，依一一缘的连结方式，有十八个七组。于其中每一组，各作四十九——

Sattamūlake paṭhamachakkena saddhiṃ aññamaññapaccayādīsu aṭṭhārasasu paccayesu ekamekassa yojanāvasena aṭṭhārasa sattakā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā –

148八百问，又八十二；

Satāni aṭṭha pucchānaṃ, dvāsīti ca tatoparā;

149从计数而言，这些是七根理趣中的问句。

Pucchā gaṇanato honti, nayamhi sattamūlake.

150在八根中，与第一个七组一起，在依止缘等十七种缘中，依一一缘的连结方式，有十七个八组。于其中每一组，各作四十九——

Aṭṭhamūlake paṭhamasattakena saddhiṃ nissayapaccayādīsu sattarasasu paccayesu ekamekassa yojanāvasena sattarasa aṭṭhakā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā –

151八百问，又三十三；

Satāni aṭṭha pucchānaṃ, tettiṃsā ca tatoparā;

152从计数而言，这些是八根理趣中的问句。

Pucchā gaṇanato honti, nayamhi aṭṭhamūlake.

153在九根中，与第一个八组一起，在亲依止缘等十六种缘中，依一一缘的连结方式，有十六个九组。于其中每一组，各作四十九——

Navamūlake paṭhamaaṭṭhakena saddhiṃ upanissayapaccayādīsu soḷasasu paccayesu ekamekassa yojanāvasena soḷasa navakā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā –

154七百问，又八十四；

Satāni satta pucchānaṃ, caturāsīti tatoparā;

155从计数而言，这些是九根理趣中的问句。

Pucchā gaṇanato honti, nayamhi navamūlake.

156在十根中，与第一个九组一起，在前生缘等十五种缘中，依一一缘的连结方式，有十五个十组。于其中每一组，各作四十九——

Dasamūlake paṭhamanavakena saddhiṃ purejātapaccayādīsu pannarasasu paccayesu ekamekassa yojanāvasena pannarasa dasakā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā –

157七百问，又三十五；

Satāni satta pucchānaṃ, pañcatiṃsa tatoparā;

158从计数而言，这些是十根理趣中的问句。

Pucchā gaṇanato honti, nayamhi dasamūlake.

159在十一根中，与第一个十组一起，在后生缘等十四种缘中，依一一缘的连结方式，有十四个十一组。于其中每一组，各作四十九——

Ekādasamūlake paṭhamadasakena saddhiṃ pacchājātapaccayādīsu cuddasasu paccayesu ekamekassa yojanāvasena cuddasa ekādasakā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā –

160六百问，又八十六；

Cha satāni ca pucchānaṃ, chaḷāsīti tatoparā;

161这些问句在十一根理趣中被计数。

Nayamhi pucchā gaṇitā, ekādasakamūlake.

162在十二根中，与第一个十一组一起，在习行缘等十三种缘中，依一一缘的连结方式，有十三个十二组。于其中每一组，各作四十九——

Dvādasamūlake paṭhamaekādasakena saddhiṃ āsevanapaccayādīsu terasasu paccayesu ekamekassa yojanāvasena terasa dvādasakā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā –

163六百问，又三十七；

Cha satāni ca pucchānaṃ, sattatiṃsa tatoparā;

164从计数而言，这些是十二根理趣中的问句。

Pucchā gaṇanato honti, naye dvādasamūlake.

165在十三根中，与第一个十二组一起，在业缘等十二种缘中，依一一缘的连结方式，有十二个十三组。于其中每一组，各作四十九——

Terasamūlake paṭhamadvādasakena saddhiṃ kammapaccayādīsu dvādasasu paccayesu ekamekassa yojanāvasena dvādasa terasakā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā –

166五百问，又八十八；

Satāni pañca pucchānaṃ, aṭṭhāsīti punāparā;

167从计数而言，这些是十三根理趣中的问句。

Pucchā gaṇanato honti, naye terasamūlake.

168在十四根中，与第一个十三组一起，在异熟缘等十一种缘中，依一一缘的连结方式，有十一个十四组。于其中每一组，各作四十九——

Cuddasamūlake paṭhamaterasakena saddhiṃ vipākapaccayādīsu ekādasasu paccayesu ekamekassa yojanāvasena ekādasa cuddasakā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā –

169五百问，又三十九；

Satāni pañca pucchānaṃ, tiṃsa cātha navāparā;

170从计数而言，这些是十四根理趣中的问句。

Pucchā gaṇanato honti, naye cuddasamūlake.

171在十五根中，与第一个十四组一起，在食缘等十种缘中，依一一缘的连结方式，有十个十五组。于其中每一组，各作四十九——

Pannarasamūlake paṭhamacuddasakena saddhiṃ āhārapaccayādīsu dasasu paccayesu ekamekassa yojanāvasena dasa pannarasakā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā –

172四百问，又九十；

Satāni cattāri pucchānaṃ, navuti ca tatoparā;

173从计数而言，这些是十五根理趣中的问句。

Pucchā gaṇanato honti, naye pannarasamūlake.

174在十六根中，与第一个十五组一起，在根缘等九种缘中，依一一缘的连结方式，有九个十六组。于其中每一组，各作四十九——

Soḷasamūlake paṭhamapannarasakena saddhiṃ indriyapaccayādīsu navasu paccayesu ekamekassa yojanāvasena nava soḷasakā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā –

175四百问，又四十一；

Satāni cattāri cattā-līsekā ceva punāparā;

176从计数而言，这些是十六根理趣中的问句。

Pucchā gaṇanato honti, naye soḷasamūlake.

177在十七根中，与第一个十六组一起，在禅那缘等八种缘中，依一一缘的连结方式，有八个十七组。于其中每一组，各作四十九——

Sattarasamūlake paṭhamasoḷasakena saddhiṃ jhānapaccayādīsu aṭṭhasu paccayesu ekamekassa yojanāvasena aṭṭha sattarasakā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā –

178三百问，又九十二；

Satāni tīṇi pucchānaṃ, navuti dve punāparā;

179从计数而言，这些是十七根理趣中的问句。

Pucchā gaṇanato honti, naye sattarasamūlake.

180在十八根中，与第一个十七组一起，在道缘等七种缘中，依一一缘的连结方式，有七个十八组。于其中每一组，各作四十九——

Aṭṭhārasamūlake paṭhamasattarasakena saddhiṃ maggapaccayādīsu sattasu paccayesu ekamekassa yojanāvasena satta aṭṭhārasakā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā –

181三百问，又四十三；

Satāni tīṇi pucchānaṃ, tecattārīsameva ca;

182从计数而言，这些是十八根理趣中的问句。

Pucchā gaṇanato honti, naye aṭṭhārasamūlake.

183在十九根中，与第一个十八组一起，在相应缘等六种缘中，依一一缘的连结方式，有六个十九组。于其中每一组，各作四十九——

Ekūnavīsatimūlake paṭhamaaṭṭhārasakena saddhiṃ sampayuttapaccayādīsu chasu paccayesu ekamekassa yojanāvasena cha ekūnavīsatikā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā –

184二百又九十，又四；

Dve satā navuti ceva, catasso ca punāparā;

185从计数而言，这些是十九根理趣中的问句。

Pucchā gaṇanato honti, naye ekūnavīsatike.

186以二十为根本，与第一十九种（问句）一起，在离依缘等五种缘中，各各连接，而成二十五种。于其中每一种，作四十九（问句）后——

Vīsatimūlake paṭhamaekūnavīsatikena saddhiṃ vippayuttapaccayādīsu pañcasu paccayesu ekamekassa yojanāvasena pañcavīsatikā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā –

187问句有两百四十五。

Dve satā honti pucchānaṃ, cattālīsā ca pañca ca;

188在二十根本之理中，问句依计算而有。

Pucchā gaṇanato honti, naye vīsatimūlake.

189以二十一为根本，与第一二十种（问句）一起，在有缘等四种缘中，各各连接，而有四个二十一。于其中每一种，作四十九（问句）后——

Ekavīsatimūlake paṭhamavīsatikena saddhiṃ atthipaccayādīsu catūsu paccayesu ekamekassa yojanāvasena cattāro ekavīsatikā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā –

190合计问句有一百九十六。

Sataṃ chanavuti ceva, pucchā honti sampiṇḍitā;

191在二十一根本之理中，由通晓特相者所计算。

Gaṇitā lakkhaṇaññūhi, ekavīsatike naye.

192以二十二为根本，与第一二十一种（问句）一起，在无缘等三种缘中，各各连接，而有三个二十二。于其中每一种，作四十九（问句）后——

Dvāvīsatimūlake paṭhamaekavīsatikena saddhiṃ natthipaccayādīsu tīsu paccayesu ekamekassa yojanāvasena tayo dvāvīsatikā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā –

193一百四十七，又另有（问句）。

Cattālīsādhikaṃ sataṃ, satta ceva punāparā;

194在二十二根本之理中，问句依计算而有。

Pucchā gaṇanato honti, naye dvāvīsatimūlake.

195以二十三为根本，与第一二十二种（问句）一起，在两种离非离缘中，各各连接，而有二个二十三。于其中每一种，作四十九（问句）后——

Tevīsatimūlake paṭhamadvāvīsatikena saddhiṃ dvīsu vigatāvigatapaccayesu ekamekassa yojanāvasena dve tevīsatikā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā –

196依计算，被认为有九十八种问句；

Aṭṭhanavutimevidha, pucchā gaṇanato matā;

197在第二十三理中，以二十三为根本。

Nayamhi tevīsatime, tevīsatikamūlake.

198而以二十四为根本者，应知为一切缘的总摄，因此即称为一切根本。于此，唯四十九问句。如是，这一切乃世尊在天众中，唯取因缘句，依一根本等乃至一切根本之终，详细分别的问句，于此略示。

Catuvīsatimūlako pana sabbapaccayānaṃ samodhānavasena veditabbo, teneva sabbamūlakoti vutto. Tattha ekūnapaññāsameva pucchā hontīti sabbāpetā hetupaccayapadameva gahetvā ekamūlakādīnaṃ sabbamūlakapariyosānānaṃ vasena satthārā devaparisati vitthārato vibhattā pucchā idha saṅkhepena dassitā.

199而这一切的总计如下：在一根本理中，有一千一百七十六问句。于因缘理，即以此根本作四十九，应取于此因缘根本中，其余应分配于其余缘根本中。二根本有一千一百二十七，三根本有一千七十八，四根本有一千二十九，五根本有九百八十，六根本有九百三十一，七根本有八百八十二，八根本有八百三十三，九根本有七百八十四，十根本有七百三十五，十一根本有六百八十六，十二根本有六百三十七，十三根本有五百八十八，十四根本有五百三十九，十五根本有四百九十，十六根本有四百四十一，十七根本有三百九十二，十八根本有三百四十三，十九根本有二百九十四，二十根本有二百四十五，二十一根本有一百九十六，二十二根本有一百四十七，二十三根本有九十八，一切根本有四十九。如是，以因句为始，于所分别的一根本等中——

Tāsaṃ pana sabbāsampi ayaṃ gaṇanapiṇḍo – ekamūlakanayasmiñhi ekādasa satāni chasattati ca pucchā āgatā. Hetupaccayanaye teneva mūlakena ekūnapaññāsaṃ katvā imasmiṃ hetupaccayamūlake gahetabbā, sesā sesapaccayamūlakesu pakkhipitabbā. Dumūlake sattavīsāni ekādasa satāni, timūlake sahassaṃ aṭṭhasattati ca, catumūlake sahassaṃ ekūnatiṃsañca, pañcamūlake asītādhikāni nava satāni, chamūlake ekatiṃsāni nava satāni, sattamūlake dvāsītāni aṭṭha satāni, aṭṭhamūlake tettiṃsāni aṭṭha satāni, navamūlake caturāsītāni satta satāni, dasamūlake pañcatiṃsāni satta satāni, ekādasamūlake chāsītāni cha satāni, dvādasamūlake sattatiṃsāni cha satāni, terasamūlake aṭṭhāsītāni pañca satāni, cuddasamūlake ekūnacattālīsāni pañca satāni, pannarasamūlake navutāni cattāri satāni, soḷasamūlake ekacattālīsāni cattāri sattāni, sattarasamūlake dvānavutāni tīṇi satāni, aṭṭhārasamūlake tecattālīsāni tīṇi satāni, ekūnavīsatimūlake catunavutāni dve satāni, vīsatimūlake pañcacattālīsāni dve satāni, ekavīsatimūlake chanavutisataṃ, dvāvīsatimūlake sattacattālīsasataṃ, tevīsatimūlake aṭṭhanavuti, sabbamūlake ekūnapaññāsāti evaṃ hetupadaṃ ādiṃ katvā vibhattesu ekamūlakādīsu –

200唯有一万四千七百，

Cuddaseva sahassāni, puna satta satāni ca;

201即因句依一根本等分类的问句。

Pucchā hetupadasseva, ekamūlādibhedatoti.

39-4039-40. 如是，以因缘为始，从一根本开始，直至一切根本理，显示了问句的分类后，今为显示以所缘缘为始，而说‘善法缘善法可能生起，由所缘缘、因缘’等。于此，‘由所缘缘、因缘’即显示了以所缘缘为始、以因缘为终的一根本理。此后，‘由所缘缘、增上缘’开始了二根本。于此，显示了此第一双与所缘-不离双后，其余略之。‘由所缘缘、因缘’此最后双亦未显示。然而，若于某处见有诵道，即应取彼诵道。此后，未依所缘缘显示三根本等，而为显示以增上缘为始的一缘等，仅说‘增上缘、无间缘、等无间缘、俱生缘、相互缘’如此，此应知为依一根本或一切根本。

39-40. Evaṃ hetupaccayaṃ ādiṃ katvā ekamūlakato paṭṭhāya yāva sabbamūlakanayā pucchābhedaṃ dassetvā idāni ārammaṇapaccayaṃ ādiṃ katvā dassetuṃ siyā kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjeyya ārammaṇapaccayā hetupaccayātiādimāha. Tattha ārammaṇapaccayā hetupaccayāti ettāvatā ārammaṇapaccayaṃ ādiṃ katvā hetupaccayapariyosāno ekamūlakanayo dassito. Tato paraṃ ārammaṇapaccayā adhipatipaccayāti dukamūlakaṃ āraddhaṃ. Tattha imaṃ paṭhamadukañceva ārammaṇāvigatadukañca dassetvā sesaṃ saṅkhittaṃ. Ārammaṇapaccayā hetupaccayāti ayaṃ osānadukopi na dassito. Sace pana katthaci vācanāmagge sandissati, sveva vācanāmaggo gahetabbo. Tato paraṃ ārammaṇapaccayavasena tikamūlakādayo adassetvāva adhipatipaccayaṃ ādiṃ katvā ekakādayo dassetuṃ adhipatipaccayā, anantarapaccayā, samanantarapaccayā, sahajātapaccayā, aññamaññapaccayāti ettakameva vuttaṃ, taṃ ekamūlakavasena vā sabbamūlakavasena vā veditabbaṃ.

41此后，为了显示以‘不离缘’为始的二因组合，开始了‘不离缘、因缘’等。其中，依次说了不离因二法、不离所缘二法、不离增上二法这三个二法后，在最后显示了一个不离与离二法。然后，为了显示以不离缘为依的三因组合，依次说了‘不离缘、因缘、所缘缘’、‘不离缘、因缘、增上缘’、‘不离缘、因缘、无间缘’这三个三法后，说了‘不离缘、因缘、离缘’这最后一个三法。接着，为了显示以不离缘为依的四因组合，说了‘不离缘、因缘、所缘缘、增上缘’、‘不离缘、因缘、所缘缘、无间缘’这两个四法后，将‘离缘’一词抽出搁置，其余一切皆略。为了显示其略说之状，说：‘每一词的一因、二因、三因、一切因，应由不混淆者详细展开。’因此，如同以因缘为始，依因等词在一因中有十一百问、七十六问……乃至在一切因中有四十九问，同样地，以所缘缘等每一个为始，依所缘等词，每一词在一因中有十一百问、七十六问……乃至在一切因中有四十九问，如此每一词在一因等分类中，有一万四千七百问。在这一切二十四缘中，此是计数之限定——

41. Tato paraṃ avigatapaccayaṃ ādiṃ katvā dumūlakameva dassetuṃ – avigatapaccayā hetupaccayātiādi āraddhaṃ. Tattha avigatahetuduko, avigatārammaṇaduko, avigatādhipatidukoti paṭipāṭiyā tayo duke vatvā pariyosāne ca avigatavigataduko eko duko dassito. Tato avigatapaccayavaseneva timūlakaṃ dassetuṃ – ‘‘avigatapaccayā hetupaccayā ārammaṇapaccayā, avigatapaccayā hetupaccayā adhipatipaccayā, avigatapaccayā hetupaccayā anantarapaccayā’’ti evaṃ paṭipāṭiyā tayo tike vatvā ‘‘avigatapaccayā hetupaccayā vigatapaccayā’’ti pariyosānattiko vutto. Tato avigatapaccayavaseneva catumūlakaṃ dassetuṃ ‘‘avigatapaccayā hetupaccayā ārammaṇapaccayā adhipatipaccayā, avigatapaccayā hetupaccayā ārammaṇapaccayā anantarapaccayā’’ti dve catukke vatvā ‘‘vigatapaccayā’’ti padaṃ uddharitvā ṭhapitaṃ, sesaṃ sabbaṃ saṅkhittaṃ. Tassa saṅkhittabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ekekassa padassa ekamūlakaṃ, dumūlakaṃ, timūlakaṃ, sabbamūlakaṃ asammuyhantena vitthāretabba’’nti vuttaṃ. Tasmā yathā hetupaccayaṃ ādiṃ katvā hetuādipadavasena ekamūlake ekādasa pucchāsatāni chasattati ca pucchā…pe… sabbamūlake ekūnapaññāsaṃ, evaṃ ārammaṇapaccayādīsupi ekamekaṃ ādiṃ katvā ārammaṇādipadavasena ekamekassa padassa ekamūlake ekādasa pucchāsatāni chasattati ca pucchā…pe… sabbamūlake ekūnapaññāsāti ekekassa padassa ekamūlakādibhede sattasatādhikāni cuddasa pucchā sahassāni honti. Tāsaṃ sabbesupi catuvīsatiyā paccayesu ayaṃ gaṇanaparicchedo –

204五万二千八百、三十万。

Dvāpaññāsasahassāna-ṭṭhasatāni tīṇi satasahassāni;

205善三法的问，在顺次第法中已善为分别。

Kusalattikassa pucchā, anulomanayamhi suvibhattā.

206正如善三法那样，受三法等也是如此，在一切二十二个三法中——

Yathā ca kusalattikassa, evaṃ vedanāttikādīnampīti sabbesupi dvāvīsatiyā tikesu –

207六万一千、六百七十七；

Ekasaṭṭhisahassāni, cha satāni sattasattati;

208问有十万，依三法分类而分别。

Satasahassāni pucchānaṃ, tikabhede pabhedato.

209略说于道之语。

Saṅkhittā vācanāmagge.

210然而在二法中，如‘是否因法缘取因法，以因缘而生起？’这样，因缘取因、因缘取非因、因缘取因与非因、非因缘取非因、非因缘取因、非因缘取因与非因、因与非因缘取因、因与非因缘取非因、因与非因缘取因与非因，在每一个二法中，于因缘等每一缘有九问。其中以因缘为始，在一因中有二百一十六问。其中，仅因缘不与其他混杂的九问应取，其余八问已由其他方式取。

Dukesu pana ‘‘siyā hetuṃ dhammaṃ paṭicca hetudhammo uppajjeyya hetupaccayā’’ti evaṃ hetuṃ paṭicca hetu, hetuṃ paṭicca nahetu, hetuṃ paṭicca hetu ca nahetu ca, nahetuṃ paṭicca nahetu, nahetuṃ paṭicca hetu, nahetuṃ paṭicca hetu ca nahetu ca, hetuñca nahetuñca paṭicca hetu, hetuñca nahetuñca paṭicca nahetu, hetuñca nahetuñca paṭicca hetu ca nahetu cāti ekamekasmiṃ duke hetupaccayādīsu ekamekasmiṃ paccaye nava pucchā honti. Tāsu hetupaccayaṃ ādiṃ katvā ekamūlake dvesatāni soḷasa ca pucchā honti. Tāsu hetupaccayasseva aññena asammissā nava pucchā gahetabbā, sesā aṭṭha vārena gahitā.

211在这些二因等二十三转中，每一转减去九，直至一切因，此是计数之限定——在二因中，当一因显示时，于二百一十六问中减去九，得二百零七问；从此减去九，于三因中得一百九十八；如此从前者一一减去九，于四因中得一百八十九，于五因中得一百八十，于六因中得一百七十一，于七因中得一百六十二，于八因中得一百五十三，于九因中得一百四十四，于十因中得一百三十五，于十一因中得一百二十六，于十二因中得一百一十七，于十三因中得一百零八，于十四因中得九十九，于十五因中得九十，于十六因中得八十一，于十七因中得七十二，于十八因中得六十三，于十九因中得五十四，于二十因中得四十五，于二十一因中得三十六，于二十二因中得二十七，于二十三因中得十八，于一切因中得九。正如依因缘，在一因中有二百一十六问……乃至在一切因中有九，同样地，以所缘缘等每一个为始，依所缘等词，每一词在一因中有二百一十六问……乃至在一切因中有九，如此每一词在一因等分类中，有二千七百问。在这一切二十四缘中，此是计数之限定——

Tāsaṃ dukamūlakādīsu tevīsatiyā vāresu ekekaṃ navakaṃ apanetvā yāva sabbamūlakā ayaṃ gaṇanaparicchedo – dukamūlake tāva ekamūlake dassitesu dvīsu soḷasādhikesu pucchāsatesu nava apanetvā dvesatāni satta ca pucchā honti, tato nava apanetvā timūlake aṭṭhanavutisataṃ. Evaṃ purimapurimato nava nava apanetvā catumūlake ekūnanavutisataṃ, pañcamūlake asītisataṃ, chamūlake ekasattatisataṃ, sattamūlake dvāsaṭṭhisataṃ, aṭṭhamūlake tepaṇṇāsasataṃ, navamūlake catucattālīsasataṃ, dasamūlake pañcatiṃsasataṃ, ekādasamūlake chabbīsasataṃ, dvādasamūlake sattarasādhikasataṃ, terasamūlake aṭṭhādhikasataṃ, cuddasamūlake navanavuti, pannarasamūlake navuti, soḷasamūlake ekāsīti, sattarasamūlake dvāsattati, aṭṭhārasamūlake tesaṭṭhi, ekūnavīsatimūlake catupaññāsaṃ, vīsatimūlake pañcacattālīsaṃ, ekavīsatimūlake chattiṃsaṃ, dvāvīsatimūlake sattavīsa, tevīsatimūlake aṭṭhārasa, sabbamūlake navāti. Yathā panetāni hetupaccayavasena ekamūlake soḷasādhikāni dve pucchāsatāni…pe… sabbamūlake nava, evaṃ ārammaṇapaccayādīsupi ekamekaṃ ādiṃ katvā ārammaṇādipadavasena ekekassa padassa ekamūlake soḷasādhikāni dve pucchāsatāni…pe… sabbamūlake navāti ekekassa padassa ekamūlakādibhede dve pucchā sahassāni sattasatāni ca pucchā honti. Tāsaṃ sabbesupi catuvīsatiyā paccayesu ayaṃ gaṇanaparicchedo –

212六万四千，又有八百；

Catusaṭṭhisahassāni, puna aṭṭhasatāni ca;

213此是因二法的问，于顺次第法中被认可。

Pucchā hetudukasseva, anulomanaye matā.

214正如因二法那样，有因二法等也是如此，在一切百二法中——

Yathā ca hetudukassa, evaṃ sahetukadukādīnampīti sabbasmimpi dukasate –

215六十万，又四千；

Saṭṭhi satasahassāni, cattāri ca tatoparaṃ;

216智者知于百二法中，问有八万。

Asīti ca sahassāni, pucchā dukasate vidū.

217以上是纯粹的三法发趣和二法发趣中问的计数限定。

Ayaṃ tāva suddhike tikapaṭṭhāne ceva dukapaṭṭhāne ca pucchānaṃ gaṇanaparicchedo.

218然而，此后取二十二个三法，放入百二法中，所说名为二法三法发趣。其中，如‘是否因、善法缘取因、善法，以因缘而生起？’这样，在二十二个三法中，将每一个三法与一百个二法一一结合，应显示的诸问，依前说之理，以一切一因等摄之，其限定应知。

Yaṃ pana tato paraṃ dvāvīsati tike gahetvā dukasate pakkhipitvā dukatikapaṭṭhānaṃ nāma desitaṃ, tattha ‘‘siyā hetuṃ kusalaṃ dhammaṃ paṭicca hetu kusalo dhammo uppajjeyya hetupaccayā’’ti evaṃ dvāvīsatiyā tikesu ekekaṃ tikaṃ dukānaṃ satena satena saddhiṃ yojetvā dassetabbānaṃ pucchānaṃ heṭṭhā vuttanayena sabbesaṃ ekamūlakādīnaṃ vasena gahetvā paricchedo veditabbo.

219又，此后，取一百种二法，投入二十二种三法中，所说名为‘二法三法发趣’。其中，亦应知，以‘依善因法，善因法可能以因缘生起’等方式，将一百种二法中的每一种二法与二十二种三法结合后，应展示的诸问题，依前文所说的方法，以一切单根等的方式摄取而作区分。

Yampi tato paraṃ dukasataṃ gahetvā dvāvīsatiyā tikesu pakkhipitvā tikadukapaṭṭhānaṃ nāma desitaṃ, tatthāpi ‘‘siyā kusalaṃ hetuṃ dhammaṃ paṭicca kusalo hetudhammo uppajjeyya hetupaccayā’’ti evaṃ dukasate ekekaṃ dukaṃ dvāvīsatiyā tikehi saddhiṃ yojetvā dassetabbānaṃ pucchānaṃ heṭṭhā vuttanayena sabbesaṃ ekamūlakādīnaṃ vasena gahetvā paricchedo veditabbo.

220又，此后，将三法只投入三法中，所说名为‘三法三法发趣’。其中，亦应知，以‘依与乐受相应之善法，与乐受相应之善法可能以因缘生起’等方式，将二十二种三法中的每一种三法与其余二十一种三法结合后，应展示的诸问题，依前文所说的方法，以一切单根等的方式摄取而作区分。

Yampi tato paraṃ tike tikesuyeva pakkhipitvā tikatikapaṭṭhānaṃ nāma desitaṃ, tatthāpi ‘‘siyā kusalaṃ sukhāya vedanāya sampayuttaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo sukhāya vedanāya sampayutto dhammo uppajjeyya hetupaccayā’’ti evaṃ dvāvīsatiyā tikesu ekekaṃ tikaṃ sesehi ekavīsatiyā tikehi saddhiṃ yojetvā dassetabbānaṃ pucchānaṃ heṭṭhā vuttanayena sabbesaṃ ekamūlakādīnaṃ vasena gahetvā paricchedo veditabbo.

221又，此后，将二法只投入二法中，所说名为‘二法二法发趣’。其中，亦应知，以‘依有因之有因法，有因之有因法可能以因缘生起’等方式，将一百种二法中的每一种二法与其余九十九种二法结合后，应展示的诸问题，依前文所说的方法，以一切单根等的方式摄取而作区分。实则，如来已示现这一切分类后，才向天众说法；然而，法将（舍利弗）仅以‘今日说了此与此’的方式，简略地以略示方法而宣说教法。长老亦简略地传持了诵出之道，此道依长老所传持的方法，在结集时被收入结集。

Yampi tato paraṃ duke dukesuyeva pakkhipitvā dukadukapaṭṭhānaṃ nāma desitaṃ, tatthāpi ‘‘siyā hetuṃ sahetukaṃ dhammaṃ paṭicca hetu sahetuko dhammo uppajjeyya hetupaccayā’’ti evaṃ dukasate ekekaṃ dukaṃ sesehi navanavutiyā dukehi saddhiṃ yojetvā dassetabbānaṃ pucchānaṃ heṭṭhā vuttanayena sabbesaṃ ekamūlakādīnaṃ vasena gahetvā paricchedo veditabbo. Tathāgatena hi sabbampetaṃ pabhedaṃ dassetvāva devaparisāya dhammo desito, dhammasenāpatissa pana tena ‘‘ajja idañcidañca desita’’nti saṅkhipitvā nayadassanamatteneva desanā akkhātā. Therenāpi saṅkhipitvāva vācanāmaggo pavattito, so therena pavattitanayeneva saṅgītikāle saṅgahaṃ āropito.

222然而，为了显示其简略方法，安立了此偈颂：‘三法及发趣胜，二法最上，二法三法及，三法二法，三法三法及，二法二法，顺中六理甚深。’其意为：‘三法及发趣胜’即殊胜的三法发趣；‘二法最上’即最上、最胜的二法发趣；‘二法三法及’即二法三法发趣；‘三法二法及’即三法二法发趣；‘三法三法及’即三法三法发趣；‘二法二法及’即二法二法发趣；‘顺中六理甚深’即此等三法发趣等六种甚深之理，应知在顺中。其中，有两种顺：法顺与缘顺。其中，以‘依善法，善法’等方式，依摄于阿毗达磨论母句的诸法之顺说而转起者，名为法顺。以‘因缘、所缘缘’等方式，依二十四缘之顺说而转起者，名为缘顺。

Taṃ panassa saṅkhepanayaṃ dassetuṃ tikañca paṭṭhānavaranti ayaṃ gāthā ṭhapitā. Tassattho – tikañca paṭṭhānavaranti pavaraṃ tikapaṭṭhānañca. Dukuttamanti uttamaṃ seṭṭhaṃ dukapaṭṭhānañca. Dukatikañcevāti dukatikapaṭṭhānañca. Tikadukañcāti tikadukapaṭṭhānañca. Tikatikañcevāti tikatikapaṭṭhānañca. Dukadukañcāti dukadukapaṭṭhānañca. Cha anulomamhi nayā sugambhīrāti ete tikapaṭṭhānādayo suṭṭhu gambhīrā cha nayā anulomamhi veditabbāti. Tattha dve anulomāni – dhammānulomañca paccayānulomañca. Tattha ‘‘kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo’’ti evaṃ abhidhammamātikāpadehi saṅgahitānaṃ dhammānaṃ anulomadesanāvasena pavattaṃ dhammānulomaṃ nāma. ‘‘Hetupaccayā ārammaṇapaccayā’’ti evaṃ catuvīsatiyā paccayānaṃ anulomadesanāvasena pavattaṃ paccayānulomaṃ nāma.

223其中，在下文注释书中，‘三法及发趣胜……顺中六理甚深’此偈颂是就法顺而说。然而，此处此偈颂是就彼法顺中之缘顺而说。因此，应知注释书偈颂‘顺中六理甚深’之意为：在法顺中，三法发趣等六理甚深。而在此处，于以‘因缘、所缘缘’等方式转起的缘顺中，应知此等法顺中的三法发趣等为‘六理甚深’之意。在彼等之中，于顺之三法发趣中，仅依善三法，在此缘起分之名目分中，简略地显示了问法分类。然而，在其余三法及余发趣中，则未显示任何一问。此后，在俱生分等中，即使依善三法，也未举出问句，仅依可得的方式显示了答句。但依‘顺中六理甚深’之说，在此缘顺中，此等六种发趣理亦应以问句方式举出而显示。因为，注释发趣的诸阿阇梨有此责任。

Tattha heṭṭhā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘tikañca paṭṭhānavaraṃ…pe… cha anulomamhi nayā sugambhīrā’’ti ayaṃ gāthā dhammānulomaṃ sandhāya vuttā. Idha pana ayaṃ gāthā tasmiṃ dhammānulome paccayānulomaṃ sandhāya vuttā. Tasmā ‘‘cha anulomamhi nayā sugambhīrā’’ti aṭṭhakathāgāthāya dhammānulome tikapaṭṭhānādayo cha nayā sugambhīrāti evamattho veditabbo. Imasmiṃ panokāse ‘‘hetupaccayā ārammaṇapaccayā’’ti evaṃ pavatte paccayānulome ete dhammānulome tikapaṭṭhānādayo ‘‘cha nayā sugambhīrā’’ti evamattho veditabbo. Tesu anulome tikapaṭṭhāne kusalattikamattasseva vasena ayaṃ imasmiṃ paṭiccavārassa paṇṇattivāre saṅkhipitvā pucchāpabhedo dassito. Sesesu pana tikesu sesapaṭṭhānesu ca ekāpi pucchā na dassitā. Tato paresu pana sahajātavārādīsu kusalattikassāpi vasena pucchaṃ anuddharitvā labbhamānakavasena vissajjanameva dassitaṃ. ‘‘Cha anulomamhi nayā sugambhīrā’’ti vacanato pana imasmiṃ paccayānulome chapi ete paṭṭhānanayā pucchāvasena uddharitvā dassetabbā. Paṭṭhānaṃ vaṇṇayantānañhi ācariyānaṃ bhāro esoti.

2242. 缘遮释

2. Paccayapaccanīyavaṇṇanā

42-4442-44. 今为遮。为显示彼，开始‘依善法，善法可能生起，非因缘……’等。其中，问法分类与顺问完全等量。因此，在此处说‘如顺中因缘被广说，如是遮中非因缘亦应被广说’后，又于结尾说：‘如顺中每一句有单根、双根、三根、四根乃至二十三种根，如是遮中亦应广说。’此处所谓‘二十三种根’，是唯就双根而说。然而，在结尾，一切根亦有二十四种根。这一切皆是略说。

42-44. Idāni paccanīyaṃ hoti. Taṃ dassetuṃ siyā kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjeyya na hetupaccayātiādi āraddhaṃ. Tattha anulomapucchāhi samappamāṇova pucchāparicchedo. Tenevettha ‘‘yathā anulome hetupaccayo vitthārito, evaṃ paccanīyepi nahetupaccayo vitthāretabbo’’ti vatvā puna pariyosāne ‘‘yathā anulome ekekassa padassa ekamūlakaṃ, dumūlakaṃ, timūlakaṃ, catumūlakaṃ yāva tevīsatimūlakaṃ, evaṃ paccanīyepi vitthāretabba’’nti vuttaṃ. Tevīsatimūlakanti idañcettha dumūlakaṃyeva sandhāya vuttaṃ. Pariyosāne pana sabbamūlakaṃ catuvīsatimūlakampi hotiyeva. Taṃ sabbaṃ saṅkhittamevāti.

226“三法发趣殊胜……六种逆法门深奥”这一偈颂，此处也指出有两种逆法——法逆法与缘逆法。其中，对于以“善法”等阿毗达摩论母句摄集的诸法，依“不缘取善法而生起非善法”等逆法教说而展开的，称为法逆法。依“非因缘、非所缘缘”等对二十四缘的逆法教说而展开的，称为缘逆法。在那里，前文注释书中的“三法发趣殊胜……六种逆法门深奥”这一偈颂，是就法逆法而说。而在此处，这一偈颂是就法顺法中的缘逆法而说。因此，对于注释书偈颂“六种逆法门深奥”，应理解为：在法逆法中，三法发趣等六种法门深奥。然而，在此处，对于“非因缘、非所缘缘”等所展开的缘逆法，应理解为：在这些法顺法中，三法发趣等六种法门深奥。

Tikañcapaṭṭhānavaraṃ…pe… cha paccanīyamhi nayā sugambhīrāti etthāpi dve paccanīyāni – dhammapaccanīyañca paccayapaccanīyañca. Tattha ‘‘kusalā dhammā’’ti evaṃ abhidhammamātikāpadehi saṅgahitānaṃ dhammānaṃ ‘‘na kusalaṃ dhammaṃ paṭicca na kusalo dhammo’’ti paccanīyadesanāvasena pavattaṃ dhammapaccanīyaṃ nāma. ‘‘Nahetupaccayā nārammaṇapaccayā’’ti evaṃ catuvīsatiyā paccayānaṃ paccanīyadesanāvasena pavattaṃ paccayapaccanīyaṃ nāma. Tattha heṭṭhā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘tikañca paṭṭhānavaraṃ…pe… cha paccanīyamhi nayā sugambhīrā’’ti ayaṃ gāthā dhammapaccanīyaṃ sandhāya vuttā. Idha pana ayaṃ gāthā dhammānulomeyeva paccayapaccanīyaṃ sandhāya vuttā. Tasmā ‘‘cha paccanīyamhi nayā sugambhīrā’’ti aṭṭhakathāgāthāya dhammapaccanīye tikapaṭṭhānādayo cha nayā sugambhīrāti evamattho veditabbo. Imasmiṃ panokāse na hetupaccayā nārammaṇapaccayāti evaṃ pavatte paccayapaccanīye ete dhammānulomeyeva tikapaṭṭhānādayo cha nayā sugambhīrāti evamattho veditabbo.

227在这些当中，仅在顺法三法发趣中，依唯善三法的范围，在此缘分章的施设分中，简略地显示了问法的分类。然而，在其余的三法中以及其余的发趣中，连一个问题也没有显示。此后，在俱生分等中，即使依善三法，也没有列出问题，而只是依可能的方式显示了回答。然而，依“六种逆法门深奥”这一说法，在此缘逆法中，这六种发趣法门也应当以提问的方式列出并显示。因为解说发趣的诸阿阇梨负有此责任。

Tesu anulomatikapaṭṭhāneyeva kusalattikamattassa vasena ayaṃ imasmiṃ paṭiccavārassa paṇṇattivāre saṅkhipitvā pucchāpabhedo dassito. Sesesu pana tikesu sesapaṭṭhānesu ca ekāpi pucchā na dassitā. Tato paresu pana sahajātavārādīsu kusalattikassāpi vasena pucchaṃ anuddharitvā labbhamānakavasena vissajjanameva dassitaṃ. ‘‘Cha paccanīyamhi nayā sugambhīrā’’ti vacanato pana imasmiṃ paccayapaccanīye chapi ete paṭṭhānanayā pucchāvasena uddharitvā dassetabbā. Paṭṭhānaṃ vaṇṇayantānañhi ācariyānaṃ bhāro esoti.

2283. 顺逆法解说

3. Anulomapaccanīyavaṇṇanā

45-4845-48. 现在是顺逆法。为了显示它，开始了“善法缘取善法，可能依因缘、非所缘缘而生起”等。其中，依“因缘、非所缘缘……因缘、非不离去缘”的方式，将因句与其余二十三缘中的每一缘相结合，从而有以因句等为单根的二十三种顺逆法。在其中的每一种中，各作四十九，共有一千一百二十七问。在双根中，依将因、所缘等句与其余二十二缘中的每一缘相结合的方式，有二十二种顺逆法。如此，在顺法中所述的一切单根等中，应知是逐一略去一句，依剩余句来计算问数。在此，单根等中，巴利经典中已出现的问和未出现的问，一切都应依前文所述的方法来理解。

45-48. Idāni anulomapaccanīyaṃ hoti. Taṃ dassetuṃ siyā kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjeyya hetupaccayā naārammaṇapaccayātiādi āraddhaṃ. Tattha ‘‘hetupaccayā naārammaṇapaccayā…pe… hetupaccayā naavigatapaccayā’’ti hetupadassa sesesu tevīsatiyā paccayesu ekekena saddhiṃ yojanāvasena hetupadādike ekamūlake tevīsati anulomapaccanīyāni. Tesu ekekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā sattavīsādhikāni ekādasa pucchāsatāni honti. Dumūlake pana hetārammaṇapadānaṃ sesesu dvāvīsatiyā paccayesu ekekena saddhiṃ yojanāvasena dvāvīsati anulomapaccanīyānīti evaṃ anulome vuttesu sabbesu ekamūlakādīsu ekekaṃ padaṃ parihāpetvā avasesānaṃ vasena pucchāgaṇanā veditabbā. Ekamūlakādīsu cettha yā pucchā pāḷiyaṃ āgatā, yā ca na āgatā, tā sabbā heṭṭhā vuttanayānusāreneva veditabbā.

230“三法发趣殊胜……六种顺逆法门深奥”这一偈颂，此处也依前文所述的方式，有两种顺逆法——法顺逆法与缘顺逆法。其中，对于以“善法”等阿毗达摩论母句摄集的诸法，依“缘取善法而生起非善法”等顺逆教说而展开的，称为法顺逆法。依“因缘、非所缘缘”等，对二十四缘中可得之句的顺逆教说而展开的，称为缘顺逆法。在那里，前文注释书中的“三法发趣殊胜……六种顺逆法门深奥”这一偈颂，是就法顺逆法而说。而在此处，这一偈颂是就法顺法中的缘顺逆法而说。因此，对于注释书偈颂“六种顺逆法门深奥”，应理解为：在法顺逆法中，三法发趣等六种法门深奥。然而，在此处，对于“因缘、非所缘缘”等所展开的缘顺逆法，应理解为：在这些法顺法中，三法发趣等六种法门深奥。

Tikañca paṭṭhānavaraṃ…pe… cha anulomapaccanīyamhi nayā sugambhīrāti ettha pana heṭṭhā vuttanayeneva dve anulomapaccanīyāni – dhammānulomapaccanīyaṃ paccayānulomapaccanīyañca. Tattha ‘‘kusalā dhammā’’ti evaṃ abhidhammamātikāpadehi saṅgahitānaṃ dhammānaṃ ‘‘kusalaṃ dhammaṃ paṭicca na kusalo dhammo’’ti anulomapaccanīyadesanāvasena pavattaṃ dhammānulomapaccanīyaṃ nāma. ‘‘Hetupaccayā naārammaṇapaccayā’’ti evaṃ catuvīsatiyā paccayesu labbhamānapadānaṃ anulomapaccanīyadesanāvasena pavattaṃ paccayānulomapaccanīyaṃ nāma. Tattha heṭṭhā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘tikañca paṭṭhānavaraṃ…pe… cha anulomapaccanīyamhi nayā sugambhīrā’’ti ayaṃ gāthā dhammānulomapaccanīyaṃ sandhāya vuttā. Idha pana ayaṃ gāthā dhammānulomeyeva paccayānulomapaccanīyaṃ sandhāya vuttā. Tasmā ‘‘cha anulomapaccanīyamhi nayā sugambhīrā’’ti aṭṭhakathāgāthāya dhammānulomapaccanīye tikapaṭṭhānādayo cha nayā sugambhīrāti evamattho veditabbo. Imasmiṃ panokāse hetupaccayā nārammaṇapaccayāti evaṃ pavatte paccayānulomapaccanīye ete dhammānulomeyeva tikapaṭṭhānādayo cha nayā sugambhīrāti evamattho veditabbo.

231在这些当中，仅在顺法三法发趣中，依唯善三法的范围，在此缘分章的施设分中，简略地显示了问法的分类。然而，在其余的三法中以及其余的发趣中，连一个问题也没有显示。此后，在俱生分等中，即使依善三法，也没有列出问题，而只是依可能的方式显示了回答。然而，依“六种顺逆法门深奥”这一说法，在此缘顺逆法中，这六种发趣法门也应当以提问的方式列出并显示。因为解说发趣的诸阿阇梨负有此责任。

Tesu anulome tikapaṭṭhāneyeva kusalattikamattassa vasena ayaṃ imasmiṃ paṭiccavārassa paṇṇattivāre saṅkhipitvā pucchāpabhedo dassito. Sesesu pana tikesu sesapaṭṭhānesu ca ekāpi pucchā na dassitā. Tato paresu pana sahajātavārādīsu kusalattikassāpi vasena pucchaṃ anuddharitvā labbhamānakavasena vissajjanameva dassitaṃ. ‘‘Cha anulomapaccanīyamhi nayā sugambhīrā’’ti vacanato pana imasmiṃ paccayānulomapaccanīye chapi ete paṭṭhānanayā pucchāvasena uddharitvā dassetabbā. Paṭṭhānaṃ vaṇṇayantānañhi ācariyānaṃ bhāro esoti.

2324. 逆顺法解说

4. Paccanīyānulomavaṇṇanā

49-5249-52. 现在是逆顺法。为了显示它，开始了“善法缘取善法，可能依非因缘、所缘缘而生起”等。其中，问法的范围与顺逆法问法完全相等。在此，单根等中，巴利经典中已出现的问和未出现的问，一切都应依前文所述的方法来理解。

49-52. Idāni paccanīyānulomaṃ hoti. Taṃ dassetuṃ siyā kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjeyya nahetupaccayā ārammaṇapaccayātiādi āraddhaṃ. Tattha anulomapaccanīyapucchāhi samappamāṇo eva pucchāparicchedo. Ekamūlakādīsu cettha yā pucchā pāḷiyaṃ āgatā, yā ca na āgatā, tā sabbā heṭṭhā vuttanayānusāreneva veditabbā.

234“三法及最胜发趣……乃至……于六种逆顺中，诸理趣甚深”这一偈颂，在此处也是依前文所述的方式，有两种缘顺：法逆顺与缘逆顺。其中，以“非善法缘善法”等逆顺教说方式，对依“善法”等阿毗达摩论母句所摄诸法而展开的，名为法逆顺。以“非因缘、所缘缘”等逆顺教说方式，对二十四缘中可得之句而展开的，名为缘逆顺。在此，前文注释书中的“三法及最胜发趣……乃至……于六种逆顺中，诸理趣甚深”这一偈颂，是就法逆顺而说。而在此处，这一偈颂是就法顺中的缘逆顺而说。因此，应知注释书中“于六种逆顺中，诸理趣甚深”的意思是：在法逆顺中，三法发趣等六种理趣甚深。然而，在此处，对于以“非因缘、所缘缘”等方式展开的缘逆顺，应知意思是：就在此法顺中，三法发趣等六种理趣甚深。

Tikañca paṭṭhānavaraṃ…pe… cha paccanīyānulomamhi nayā sugambhīrāti etthāpi heṭṭhā vuttanayeneva dve paccayānulomāni – dhammapaccanīyānulomaṃ paccayapaccanīyānulomañca. Tattha ‘‘kusalā dhammā’’ti evaṃ abhidhammamātikāpadehi saṅgahitānaṃ dhammānaṃ ‘‘nakusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo’’ti paccanīyānulomadesanāvasena pavattaṃ dhammapaccanīyānulomaṃ nāma. ‘‘Nahetupaccayā ārammaṇapaccayā’’ti evaṃ catuvīsatiyā paccayesu labbhamānapadānaṃ paccayapaccanīyānulomadesanāvasena pavattaṃ paccayapaccanīyānulomaṃ nāma. Tattha heṭṭhā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘tikañca paṭṭhānavaraṃ…pe… cha paccanīyānulomamhi nayā sugambhīrā’’ti ayaṃ gāthā dhammapaccanīyānulomaṃ sandhāya vuttā. Idha pana ayaṃ gāthā dhammānulomeyeva paccayapaccanīyānulomaṃ sandhāya vuttā. Tasmā ‘‘cha paccanīyānulomamhi nayā sugambhīrā’’ti aṭṭhakathāya dhammapaccanīyānulome tikapaṭṭhānādayo cha nayā sugambhīrāti evamattho veditabbo. Imasmiṃ panokāse nahetupaccayā ārammaṇapaccayāti evaṃ pavatte paccayapaccanīyānulome ete dhammānulomeyeva tikapaṭṭhānādayo cha nayā sugambhīrāti evamattho veditabbo.

235其中，仅在顺三法发趣中，即使只就善三法，也在此缘分别的施设分中，以简略方式显示了问句的分类。然而，在其余的三法及余下的发趣中，连一个问句也未被显示。此后，在俱生分等中，即使就善三法，也未列出问句，而仅依可得的方式显示了答句。但依“于六种逆顺中，诸理趣甚深”之说，在此缘逆顺中，这六种发趣理趣也应以问句方式列出而显示。因为，阐释发趣乃是诸阿阇梨的责任。

Tesu anulomatikapaṭṭhāneyeva kusalattikamattassapi vasena ayaṃ imasmiṃ paṭiccavārassa paṇṇattivāre saṅkhipitvā pucchāpabhedo dassito. Sesesu pana tikesu sesapaṭṭhānesu ca ekāpi pucchā na dassitā. Tato paresu pana sahajātavārādīsu kusalattikassapi vasena pucchaṃ anuddharitvā labbhamānakavasena vissajjanameva dassitaṃ. ‘‘Cha paccanīyānulomamhi nayā sugambhīrā’’ti vacanato pana imasmiṃ paccayapaccanīyānulome chapi ete paṭṭhānanayā pucchāvasena uddharitvā dassetabbā. Paṭṭhānaṃ vaṇṇayantānañhi ācariyānaṃ bhāro esoti.

263问品的注释完毕。

Pucchāvāravaṇṇanā niṭṭhitā.