1. 蕴分别义注

abh02a.att0 · 静态文献页 · 176 段 · 打开交互阅读器

1礼敬彼世尊、阿拉汉、正自觉者

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

2阿毗达摩藏中

Abhidhammapiṭake

1名为『破惑者』

Sammohavinodanī nāma

4《分别论注疏》

Vibhaṅga-aṭṭhakathā

5一、蕴分别

1. Khandhavibhaṅgo

2一、经分别品注释

1. Suttantabhājanīyavaṇṇanā

3宣说四谛的依怙主，以四种方式开示法集论；

Catusaccadaso nātho, catudhā dhammasaṅgaṇiṃ;

4正自觉者开示之后，紧接着便宣说此论。

Pakāsayitvā sambuddho, tasseva samanantaraṃ.

5导师具足十八种佛法，

Upeto buddhadhammehi, aṭṭhārasahi nāyako;

6依十八种蕴等分别而宣说。

Aṭṭhārasannaṃ khandhādi-vibhaṅgānaṃ vasena yaṃ.

7导师宣说了此分别论，现在是对其注释的次第；

Vibhaṅgaṃ desayī satthā, tassa saṃvaṇṇanākkamo;

8如今既已值遇其时，故当阐述其义之注释。

Idāni yasmā sampatto, tasmā tassatthavaṇṇanaṃ.

9我将深入古注疏之方法而作注释；

Karissāmi vigāhetvā, porāṇaṭṭhakathānayaṃ;

10恭敬正法之后，请你们专心聆听此注释。

Saddhamme gāravaṃ katvā, taṃ suṇātha samāhitāti.

1一、五蕴——色蕴……乃至……识蕴，这是属于《分别论》最初部分的《蕴分别》中的经分别品。其中，“五”是数目限定，由此显示不从此以下也不从此以上。“蕴”是被限定之法的指示。在此，“蕴”这个词出现在多处地方——在“堆聚”中、在“功德”中、在“施设”中、在“惯用语”中。如在“诸比丘，譬如在大海中，不容易计量水的量——说‘这么多水桶’或‘这么多百水桶’或‘这么多千水桶’或‘这么多十万水桶’，而是计为不可计数、不可测量的‘大水蕴’”（《增支部》4.51; 6.37）等经文中，从堆聚来说称为蕴。因为少量的水不称为水蕴，只有大量的才称为水蕴。同样，少量的尘不称为尘蕴，少量的牛不称为牛蕴，少量的力量不称为力蕴，少量的福德不称为福蕴。只有大量的尘才称为尘蕴，大量的牛等才称为牛蕴、力蕴、福蕴。在“戒蕴、定蕴”（《长部》3.355）等中，从功德来说称为蕴。“世尊看见一根大木桩在恒河中被水流冲走”（《相应部》4.241），在此从施设来说称为蕴。在“凡心、意、意所……乃至……识、识蕴”（《法集论》63, 65）等中，从惯用语来说称为蕴。而在此处，是依堆聚之义而取。因为此蕴的含义就是团、聚、堆、积的含义。因此应知“蕴以堆聚为相”。也可以说“以部分为相”；因为在世间，借了债被催讨时，人们说“我们分两堆还、分三堆还”。如此，也可以说“蕴以部分为相”。如是，在此色蕴即色聚、色部分，受蕴即受聚、受部分，依此理趣，应知想蕴等的含义。

1.Pañcakkhandhā – rūpakkhandho…pe… viññāṇakkhandhoti idaṃ vibhaṅgappakaraṇassa ādibhūte khandhavibhaṅge suttantabhājanīyaṃ nāma. Tattha pañcāti gaṇanaparicchedo. Tena na tato heṭṭhā na uddhanti dasseti. Khandhāti paricchinnadhammanidassanaṃ. Tatrāyaṃ khandha-saddo sambahulesu ṭhānesu dissati – rāsimhi, guṇe, paṇṇattiyaṃ, ruḷhiyanti. ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, mahāsamudde na sukaraṃ udakassa pamāṇaṃ gahetuṃ – ettakāni udakāḷhakānīti vā ettakāni udakāḷhakasatānīti vā ettakāni udakāḷhakasahassānīti vā ettakāni udakāḷhakasatasahassānīti vā, atha kho asaṅkhyeyyo appameyyo mahāudakakkhandhotveva saṅkhyaṃ gacchatī’’tiādīsu (a. ni. 4.51; 6.37) hi rāsito khandho nāma. Nahi parittakaṃ udakaṃ udakakkhandhoti vuccati, bahukameva vuccati. Tathā na parittako rajo rajakkhandho, na appamattakā gāvo gavakkhandho, na appamattakaṃ balaṃ balakkhandho, na appamattakaṃ puññaṃ puññakkhandhoti vuccati. Bahukameva hi rajo rajakkhandho, bahukāva gavādayo gavakkhandho, balakkhandho, puññakkhandhoti vuccanti. ‘‘Sīlakkhandho samādhikkhandho’’tiādīsu (dī. ni. 3.355) pana guṇato khandho nāma. ‘‘Addasā kho bhagavā mahantaṃ dārukkhandhaṃ gaṅgāya nadiyā sotena vuyhamāna’’nti (saṃ. ni. 4.241). Ettha paṇṇattito khandho nāma. ‘‘Yaṃ cittaṃ mano mānasaṃ…pe… viññāṇaṃ viññāṇakkhandho’’tiādīsu (dha. sa. 63, 65) ruḷhito khandho nāma. Svāyamidha rāsito adhippeto. Ayañhi khandhaṭṭho nāma piṇḍaṭṭho pūgaṭṭho ghaṭaṭṭho rāsaṭṭho. Tasmā ‘rāsilakkhaṇā khandhā’ti veditabbā. Koṭṭhāsaṭṭhotipi vattuṃ vaṭṭati; lokasmiñhi iṇaṃ gahetvā codiyamānā ‘dvīhi khandhehi dassāma, tīhi khandhehi dassāmā’ti vadanti. Iti ‘koṭṭhāsalakkhaṇā khandhā’tipi vattuṃ vaṭṭati. Evamettha rūpakkhandhoti rūparāsi rūpakoṭṭhāso, vedanākkhandhoti vedanārāsi vedanākoṭṭhāsoti iminā nayena saññākkhandhādīnaṃ attho veditabbo.

12正自觉者将所谓“四大种及四大种所造色”在十一种时位（过去、未来、现在等）中分别，有“二十五种色部分”及“九十六种色部分”等分类的色聚，总括这一切而显示名为色蕴。又将所谓“乐受、苦受、不苦不乐受”在那些十一种时位中分别的四地受聚，总括这一切而显示名为受蕴。又将所谓“眼触所生想……乃至……意触所生想”在那些十一种时位中分别的四地想聚，总括这一切而显示名为想蕴。又将所谓“眼触所生思……乃至……意触所生思”在那些十一种时位中分别的四地思聚，总括这一切而显示名为行蕴。又将所谓“眼识、耳识、鼻识、舌识、身识、意界、意识界”在那些十一种时位中分别的四地心聚，总括这一切而显示名为识蕴。

Ettāvatā sammāsambuddho yvāyaṃ ‘‘cattāro ca mahābhūtā catunnañca mahābhūtānaṃ upādāyarūpa’’nti atītānāgatapaccuppannādīsu ekādasasu okāsesu vibhatto ‘pañcavīsati rūpakoṭṭhāsā’ti ca ‘channavuti rūpakoṭṭhāsā’ti ca evaṃpabhedo rūparāsi, taṃ sabbaṃ paripiṇḍetvā rūpakkhandho nāmāti dassesi. Yo panāyaṃ ‘‘sukhā vedanā, dukkhā vedanā, adukkhamasukhā vedanā’’ti tesuyeva ekādasasu okāsesu vibhatto catubhūmikavedanārāsi, taṃ sabbaṃ paripiṇḍetvā vedanākkhandho nāmāti dassesi. Yo panāyaṃ ‘‘cakkhusamphassajā saññā…pe… manosamphassajā saññā’’ti tesuyeva ekādasasu okāsesu vibhatto catubhūmikasaññārāsi , taṃ sabbaṃ paripiṇḍetvā saññākkhandho nāmāti dassesi. Yo panāyaṃ ‘‘cakkhusamphassajā cetanā…pe… manosamphassajā cetanā’’ti tesuyeva ekādasasu okāsesu vibhatto catubhūmikacetanārāsi, taṃ sabbaṃ paripiṇḍetvā saṅkhārakkhandho nāmāti dassesi. Yo panāyaṃ ‘‘cakkhuviññāṇaṃ, sotaghānajivhākāyaviññāṇaṃ, manodhātu, manoviññāṇadhātū’’ti tesuyeva ekādasasu okāsesu vibhatto catubhūmikacittarāsi, taṃ sabbaṃ paripiṇḍetvā viññāṇakkhandho nāmāti dassesi.

13此外，在此，一切四因所生之色为色蕴，与欲界八善心等八十九心俱生的受为受蕴，想为想蕴，触等诸法为行蕴，八十九心为识蕴。如此，也应知五蕴中诸法的分别。

Apicettha sabbampi catusamuṭṭhānikaṃ rūpaṃ rūpakkhandho, kāmāvacaraaṭṭhakusalacittādīhi ekūnanavuticittehi sahajātā vedanā vedanākkhandho, saññā saññākkhandho, phassādayo dhammā saṅkhārakkhandho, ekūnanavuti cittāni viññāṇakkhandhoti. Evampi pañcasu khandhesu dhammaparicchedo veditabbo.

18一、色蕴解说

1. Rūpakkhandhaniddeso

22. 现在，为了分别显示那些色蕴等，而说“其中，何等为色蕴？”等。其中，“其中”指在那些五蕴中。“何等”是欲说之问。“色蕴”是被问之法的指示。现在，为了分别它而说“凡任何色”等。其中，“凡任何”是无余遍取。“色”是遮止过度关联。如此，由两句也完成了对色的无余把握。

2. Idāni te rūpakkhandhādayo vibhajitvā dassetuṃ tattha katamo rūpakkhandhotiādimāha. Tattha tatthāti tesu pañcasu khandhesu. Katamoti kathetukamyatāpucchā. Rūpakkhandhoti pucchitadhammanidassanaṃ. Idāni taṃ vibhajanto yaṃ kiñci rūpantiādimāha. Tattha yaṃ kiñcīti anavasesapariyādānaṃ. Rūpanti atippasaṅganiyamanaṃ. Evaṃ padadvayenāpi rūpassa anavasesapariggaho kato hoti.

15在此，以何义为色？以变坏义为色。此乃世尊所说——

Tattha kenaṭṭhena rūpanti? Ruppanaṭṭhena rūpaṃ. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

16“诸比丘，你们为何说色？诸比丘，因为变坏，所以称为色。因何而变坏？因冷而变坏，因热而变坏，因饥饿而变坏，因口渴而变坏，因蚊、蝇、风、日晒、爬虫类的接触而变坏。诸比丘，因为变坏，所以称为色。”（《相应部》3.79）

‘‘Kiñca , bhikkhave, rūpaṃ vadetha? Ruppatīti kho, bhikkhave, tasmā rūpanti vuccati. Kena ruppati? Sītenapi ruppati, uṇhenapi ruppati, jighacchāyapi ruppati, pipāsāyapi ruppati, ḍaṃsamakasavātātapasarisapasamphassenapi ruppati. Ruppatīti kho, bhikkhave, tasmā rūpanti vuccatī’’ti (saṃ. ni. 3.79).

17其中，“为何”是问原因；以何因缘你们说色，以何因缘它名为色，这是含义。“变坏”中，“因为”是原因指示。因为变坏，所以称为色，这是含义。“变坏”即被破坏、被撞击、被压迫、被毁坏，这是含义。如此，以此处所说，以变坏义而说色。也可以说“以变坏为相者为色”。因为此即以变坏为相。

Tattha kinti kāraṇapucchā; kena kāraṇena rūpaṃ vadetha, kena kāraṇena taṃ rūpaṃ nāmāti attho. Ruppatīti ettha itīti kāraṇuddeso. Yasmā ruppati tasmā rūpanti vuccatīti attho. Ruppatīti kuppati ghaṭṭīyati pīḷiyati bhijjatīti attho. Evaṃ iminā ettakena ṭhānena ruppanaṭṭhena rūpaṃ vuttaṃ. Ruppanalakkhaṇena rūpantipi vattuṃ vaṭṭati. Ruppanalakkhaṇañhetaṃ.

18在“因寒冷而坏灭”等之中，首先，因寒冷而坏灭在世间中间地狱中是显著的。因为在三个、三个轮围世界之间，各有一个世间中间地狱，其量有八千由旬，那里既无下方的大地，也无上方的日月灯光宝等光明，是恒常黑暗的。在那里投生的众生，其身量为三伽浮他。它们如同蝙蝠一般，用长而粗的爪钩住山脚，头朝下倒悬。当它们爬行而彼此进入伸手可及的距离时，便以为“我们得到食物了”，于是为此忙碌，翻转身体而落入支撑世界的水中；当寒风袭击时，它们也如同被摘下的熟蜜果一般，断裂而落入水中。刚一落入，便被极咸的冷水所伤，皮肉筋腱骨骼皆破裂，如同投入热油中的面团一样，发出啪嗒啪嗒的声音而消融。如此，因寒冷而坏灭在世间中间地狱中是显著的。在摩醯沙迦罗陀等降雪寒冷的地方，这也是显著的。因为在那里的众生，身体被寒冷所破裂毁坏，乃至命终。

Sītenapiruppatītiādīsu pana sītena tāva ruppanaṃ lokantarikaniraye pākaṭaṃ. Tiṇṇaṃ tiṇṇañhi cakkavāḷānaṃ antare ekeko lokantarikanirayo nāma hoti aṭṭhayojanasahassappamāṇo, yassa neva heṭṭhā pathavī atthi, na upari candimasūriyadīpamaṇiāloko, niccandhakāro. Tattha nibbattasattānaṃ tigāvuto attabhāvo hoti. Te vagguliyo viya pabbatapāde dīghaputhulehi nakhehi laggitvā avaṃsirā olambanti. Yadā saṃsappantā aññamaññassa hatthapāsagatā honti atha ‘bhakkho no laddho’ti maññamānā tattha byāvaṭā viparivattitvā lokasandhārake udake patanti, sītavāte paharantepi pakkamadhukaphalāni viya chijjitvā udake patanti. Patitamattāva accantakhārena sītodakena chinnacammanhārumaṃsaaṭṭhīhi bhijjamānehi tattatele patitapiṭṭhapiṇḍi viya paṭapaṭāyamānā vilīyanti. Evaṃ sītena ruppanaṃ lokantarikaniraye pākaṭaṃ. Mahiṃsakaraṭṭhādīsupi himapātasītalesu padesesu etaṃ pākaṭameva. Tattha hi sattā sītena bhinnacchinnasarīrā jīvitakkhayampi pāpuṇanti.

19因热而坏灭在无间大地狱中是显著的。因为在那里，众生被置于炽热的铁地之上，在施行五种绑缚等刑罚之时，感受极大的痛苦。

Uṇhena ruppanaṃ avīcimahāniraye pākaṭaṃ. Tattha hi tattāya lohapathaviyā nipajjāpetvā pañcavidhabandhanādikaraṇakāle sattā mahādukkhaṃ anubhavanti.

20因饥饿而坏灭在饿鬼界和饥荒时是显著的。因为在饿鬼界中，众生在两三尊佛的间隔期间，根本不会用手拿起任何一点食物放入口中。其腹内如同燃烧的空心树一般。在饥荒时，连少许米粥也得不到而死亡者，不计其数。

Jighacchāya ruppanaṃ pettivisaye ceva dubbhikkhakāle ca pākaṭaṃ. Pettivisayasmiñhi sattā dve tīṇi buddhantarāni kiñcideva āmisaṃ hatthena gahetvā mukhe pakkhipantā nāma na honti . Antoudaraṃ ādittasusirarukkho viya hoti. Dubbhikkhe kañjikamattampi alabhitvā maraṇappattānaṃ pamāṇaṃ nāma natthi.

21因渴而坏灭在黑耳鬼等之中是显著的。因为在那里，众生在两三尊佛的间隔期间，连润湿心脏量或润湿舌头量的一滴水珠也无法得到。即使他们前往河流想“我们要喝水”，河流也变成沙地；即使跳入大海，大海也变成背脊岩石。他们干枯焦渴，被强烈的痛苦所逼迫而游荡。

Pipāsāya ruppanaṃ kālakañjikādīsu pākaṭaṃ. Tattha hi sattā dve tīṇi buddhantarāni hadayatemanamattaṃ vā jivhātemanamattaṃ vā udakabinduṃ laddhuṃ na sakkonti. ‘Pānīyaṃ pivissāmā’ti nadiṃ gatānampi nadī vālikātalaṃ sampajjati. Mahāsamuddaṃ pakkhantānampi mahāsamuddo piṭṭhipāsāṇo hoti. Te sussantā balavadukkhapīḷitā vicaranti.

22据说有一位黑耳阿修罗，无法忍受渴，便进入了一由旬深广的大河。他所到之处，水便断绝，烟往上冒，如同在炽热的背脊岩石上行走一般。他听到水声，四处游荡，就这样过了一夜。清晨，大约三十位外出乞食的比丘看见他，问道：“贤者，你是谁？”“尊者，我是饿鬼。”“你在寻找什么？”“水，尊者。”“这条河是满的，你看不见吗？”“尊者，我用不了。”“那么，你躺在河面上，我们把水灌入你口中。”他便仰卧在沙洲上。比丘们拿出大约三十个钵，反复取水，灌入他口中。就在他们这样做的时候，时间已近。于是他们说：“贤者，我们乞食的时间到了，你是否得到了一点滋润？”饿鬼说：“尊者，如果从诸位尊者用三十个钵所灌的水中，有一掬之量进入我的喉咙，就让我不要从饿鬼身解脱吧。”如此，因渴而坏灭在饿鬼界中是显著的。

Eko kira kālakañjikaasuro pipāsaṃ adhivāsetuṃ asakkonto yojanagambhīravitthāraṃ mahāgaṅgaṃ otari. Tassa gatagataṭṭhāne udakaṃ chijjati, dhūmo uggacchati, tatte piṭṭhipāsāṇe caṅkamanakālo viya hoti. Tassa udakasaddaṃ sutvā ito cito ca vicarantasseva ratti vibhāyi. Atha naṃ pātova bhikkhācāraṃ gacchantā tiṃsamattā piṇḍacārikabhikkhū disvā – ‘‘ko nāma tvaṃ, sappurisā’’ti pucchiṃsu. ‘‘Petohamasmi, bhante’’ti. ‘‘Kiṃ pariyesasī’’ti? ‘‘Pānīyaṃ, bhante’’ti. ‘‘Ayaṃ gaṅgā paripuṇṇā, kiṃ tvaṃ na passasī’’ti? ‘‘Na upakappati, bhante’’ti. ‘‘Tena hi gaṅgāpiṭṭhe nipajja, mukhe te pānīyaṃ āsiñcissāmā’’ti. So vālikāpuḷine uttāno nipajji. Bhikkhū tiṃsamatte patte nīharitvā udakaṃ āharitvā āharitvā tassa mukhe āsiñciṃsu. Tesaṃ tathā karontānaṃyeva velā upakaṭṭhā jātā. Tato ‘‘bhikkhācārakālo amhākaṃ, sappurisa; kacci te assādamattā laddhā’’ti āhaṃsu. Peto ‘‘sace me, bhante, tiṃsamattānaṃ ayyānaṃ tiṃsamattehi pattehi āsittaudakato aḍḍhapasatamattampi paragalagataṃ, petattabhāvato mokkho mā hotū’’ti āha. Evaṃ pipāsāya ruppanaṃ pettivisaye pākaṭaṃ.

23因虻虫等而坏灭在虻虫蚊蚋等众多之处是显著的。这里，虻虫指黄蝇，蚊子即蚊子，风指腹风和背风等应知。因为身体中生起风病，会破裂手脚背等，造成盲眼，造成驼背，造成瘫痪。热指太阳热。因热而坏灭在沙漠旷野等处是显著的。据说有一位妇女在沙漠旷野中，夜间脱离商队，白天太阳升起时，沙地变得炽热，她无法站立，便从头取下篮子踩在上面。渐渐地，篮子被热烤得无法站立，她便将布铺在篮子上踩上去。当布也被烤热时，她让抱在膝上的孩子脸朝下躺着，一边哭一边踩上去，就这样与孩子一起，在那个地方被热所烤而死去。

Ḍaṃsādīhi ruppanaṃ ḍaṃsamakkhikādisambabahulesu padesesu pākaṭaṃ. Ettha ca ḍaṃsāti piṅgalamakkhikā, makasāti makasāva vātāti kucchivātapiṭṭhivātādivasena veditabbā. Sarīrasmiñhi vātarogo uppajjitvā hatthapādapiṭṭhiādīni bhindati, kāṇaṃ karoti, khujjaṃ karoti, pīṭhasappiṃ karoti. Ātapoti sūriyātapo. Tena ruppanaṃ marukantārādīsu pākaṭaṃ. Ekā kira itthī marukantāre rattiṃ satthato ohīnā divā sūriye uggacchante vālikāya tappamānāya pāde ṭhapetuṃ asakkontī sīsato pacchiṃ otāretvā akkami. Kamena pacchiyā uṇhābhitattāya ṭhātuṃ asakkontī tassā upari sāṭakaṃ ṭhapetvā akkami. Tasmimpi santatte aṅkena gahitaṃ puttakaṃ adhomukhaṃ nipajjāpetvā kandantaṃ kandantaṃ akkamitvā saddhiṃ tena tasmiṃyeva ṭhāne uṇhābhitattā kālamakāsi.

24爬行类指任何长身爬行之物。因与它们接触而坏灭，应知依被毒蛇咬等而言。

Sarīsapāti ye keci dīghajātikā sarantā gacchanti. Tesaṃ samphassena ruppanaṃ āsīvisadaṭṭhādīnaṃ vasena veditabbaṃ.

25现在，为了将“任何色”一词所包含的、分为二十五类、九十六类差别的一切色，纳入过去等类别中而显示，故说“过去、未来、现在”。此后，为了将其纳入内等四对二法中而显示，故说“内或外”等。此后，为了将这已在十一处中被详尽显示的一切色，合为一聚而显示，故说“彼一聚”等。

Idāni ‘yaṃ kiñci rūpa’nti padena saṃgahitaṃ pañcavīsatikoṭṭhāsachannavutikoṭṭhāsappabhedaṃ sabbampi rūpaṃ atītādikoṭṭhāsesu pakkhipitvā dassetuṃ atītānāgatapaccuppannanti āha. Tato paraṃ tadeva ajjhattadukādīsu catūsu dukesu pakkhipitvā dassetuṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vātiādi vuttaṃ. Tato paraṃ sabbampetaṃ ekādasasu padesesu pariyādiyitvā dassitaṃ rūpaṃ ekato piṇḍaṃ katvā dassetuṃ tadekajjhantiādi vuttaṃ.

26其中，“彼一聚”即彼等合为一聚；“总集”即汇集；“总略”即作略说。这是说：所有上述种类的色，以慧将其集为一堆，归于名为坏灭相的一种性中，故称为色蕴。由此，一切色通过归于坏灭相的堆聚状态而被显示为色蕴。因为除了色之外，并没有别的所谓色蕴。如同色一样，受等也是通过归于感受相等堆聚状态而成为受蕴等。因为除了受等之外，并没有别的所谓受蕴等。

Tattha tadekajjhanti taṃ ekajjhaṃ; abhisaññūhitvāti abhisaṃharitvā; abhisaṅkhipitvāti saṅkhepaṃ katvā; idaṃ vuttaṃ hoti – sabbampetaṃ vuttappakāraṃ rūpaṃ ruppanalakkhaṇasaṅkhāte ekavidhabhāve paññāya rāsiṃ katvā rūpakkhandho nāmāti vuccatīti. Etena sabbampi rūpaṃ ruppanalakkhaṇe rāsibhāvūpagamanena rūpakkhandhoti dassitaṃ hoti. Na hi rūpato añño rūpakkhandho nāma atthi. Yathā ca rūpaṃ, evaṃ vedanādayopi vedayitalakkhaṇādīsu rāsibhāvūpagamanena. Na hi vedanādīhi aññe vedanākkhandhādayo nāma atthi.

3现在，为了逐一分别显示被放入每一处的色，他说道“其中，什么是过去色？”等。其中，“其中”是指被放入十一处而安立的论母中的处格。这是要表达这样的意思：在以“过去、未来、现在”等方式安立的论母中，所说的“过去色”是什么？应以这种方法理解所有提问的含义。“过去、已灭”等词句，在《分别论注》的过去三法分别释中已经说过。而“四大种”等，这是对被称为“过去”的色的自性的显示。正如这里一样，应如此理解一切处的含义。以此，他显示了这一点：过去色也是诸界以及依诸界而生的色，未来色也是如此……远色、近色也是如此。因为，除了诸界以及依诸界而转起的色之外，并不存在其他所谓的色。

3. Idāni ekekasmiṃ okāse pakkhittaṃ rūpaṃ visuṃ visuṃ bhājetvā dassento tattha katamaṃ rūpaṃ atītantiādimāha. Tattha tatthāti ekādasasu okāsesu pakkhipitvā ṭhapitamātikāya bhummaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – atītānāgatapaccuppannantiādinā nayena ṭhapitāya mātikāya yaṃ atītaṃ rūpanti vuttaṃ, taṃ katamanti? Iminā upāyena sabbapucchāsu attho veditabbo. Atītaṃ niruddhantiādīni padāni nikkhepakaṇḍassa atītattikabhājanīyavaṇṇanāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 1044) vuttāneva. Cattāro ca mahābhūtāti idaṃ atītanti vuttarūpassa sabhāvadassanaṃ. Yathā cettha evaṃ sabbattha attho veditabbo. Iminā idaṃ dasseti – atītarūpampi bhūtāni ceva bhūtāni upādāya nibbattarūpañca, anāgatampi…pe… dūrasantikampi . Na hi bhūtehi ceva bhūtāni upādāya pavattarūpato ca aññaṃ rūpaṃ nāma atthīti.

28另一种方法：以过去部分所摄，即唯以过去的部分所摄，唯在此处计入数目。如何呢？即四大种以及四大种的所造色。应如此理解一切处的含义。未来和现在的解说词句，也与前文所述含义相同。

Aparo nayo – atītaṃsena saṅgahitanti atītakoṭṭhāseneva saṅgahitaṃ, ettheva gaṇanaṃ gataṃ. Kinti? Cattāro ca mahābhūtā catunnañca mahābhūtānaṃ upādāyarūpanti. Evaṃ sabbattha attho veditabbo. Anāgatapaccuppannaniddesapadānipi heṭṭhā vuttatthāneva.

29然而，这过去、未来、现在，依经教方式与依阿毗达摩论说，有两种。其中，依经教方式，以“有”来划分。即从结生开始，在过去诸有中已生的色，不论是在紧接的前有中已生，还是在百千亿劫之顶已生，一切都名为过去。从死殁开始，在未来诸有中将生的色，不论是在紧接的后有中将生，还是在百千亿劫之顶将生，一切都名为未来。在死与结生之间转起的色，名为现在。而在阿毗达摩论说中，则以刹那划分。因为色有三个刹那：生、住、灭。经历了这三个刹那而灭的色，不论是等无间灭的，还是在过去百千亿劫之顶灭的，一切都名为过去。尚未达到三个刹那的色，不论是仅差一心刹那未达到，还是在未来百千亿劫之顶未达到，一切都名为未来。而达到这三个刹那的色，则名为现在。在此，虽然这是经分别，但应知即使如此，过去、未来、现在色也是依阿毗达摩论说来解说的。

Idaṃ pana atītānāgatapaccuppannaṃ nāma suttantapariyāyato abhidhammaniddesatoti duvidhaṃ. Taṃ suttantapariyāye bhavena paricchinnaṃ. Paṭisandhito hi paṭṭhāya atītabhavesu nibbattaṃ rūpaṃ, anantarabhave vā nibbattaṃ hotu kappakoṭisatasahassamatthake vā, sabbaṃ atītameva nāma. Cutito paṭṭhāya anāgatabhavesu nibbattanakarūpaṃ, anantarabhave vā nibbattaṃ hotu kappakoṭisatasahassamatthake vā, sabbaṃ anāgatameva nāma. Cutipaṭisandhianantare pavattarūpaṃ paccuppannaṃ nāma. Abhidhammaniddese pana khaṇena paricchinnaṃ. Tayo hi rūpassa khaṇā – uppādo, ṭhiti, bhaṅgoti. Ime tayo khaṇe patvā niruddhaṃ rūpaṃ, samanantaraniruddhaṃ vā hotu atīte kappakoṭisatasahassamatthake vā, sabbaṃ atītameva nāma. Tayo khaṇe asampattaṃ rūpaṃ, ekacittakkhaṇamattena vā asampattaṃ hotu anāgate kappakoṭisatasahassamatthake vā, sabbaṃ anāgatameva nāma. Ime tayo khaṇe sampattaṃ rūpaṃ pana paccuppannaṃ nāma. Tattha kiñcāpi idaṃ suttantabhājanīyaṃ, evaṃ santepi abhidhammaniddeseneva atītānāgatapaccuppannarūpaṃ niddiṭṭhanti veditabbaṃ.

30另一种方法：此色依世、相续、时、刹那而有四种过去。同样，未来、现在也是如此。首先，依世而言，对于一人于某一有中，结生之前为过去，死殁之后为未来，二者之间为现在。依相续而言，由同类、同一时节生、同一食生而前后转起的，也是现在。在此之前，由异类时节、食所生的为过去，在此之后为未来。心所生色，由同一路、同一速行、同一等至所生的为现在。在此之前为过去，在此之后为未来。业生色则没有依相续而各别的过去等区分。但应知，依那些时节生、食生、心生色的资助作用，业生色有过去等区分。依时而言，在诸如一个须臾、上午、傍晚、夜间、白昼等时间中，依相续而转起的，彼彼时名为现在。在此之前为过去，在此之后为未来。依刹那而言，包含生等三刹那的，名为现在。在此之前为过去，在此之后为未来。

Aparo nayo – idañhi rūpaṃ addhāsantatisamayakhaṇavasena catudhā atītaṃ nāma hoti. Tathā anāgatapaccuppannaṃ. Addhāvasena tāva ekassa ekasmiṃ bhave paṭisandhito pubbe atītaṃ, cutito uddhaṃ anāgataṃ, ubhinnamantare paccuppannaṃ. Santativasena sabhāgaekautusamuṭṭhānaṃ ekāhārasamuṭṭhānañca pubbāpariyavasena pavattamānampi paccuppannaṃ. Tato pubbe visabhāgautuāhārasamuṭṭhānaṃ atītaṃ, pacchā anāgataṃ. Cittajaṃ ekavīthiekajavanaekasamāpattisamuṭṭhānaṃ paccuppannaṃ. Tato pubbe atītaṃ, pacchā anāgataṃ. Kammasamuṭṭhānassa pāṭiyekkaṃ santativasena atītādibhedo natthi. Tesaññeva pana utuāhāracittasamuṭṭhānānaṃ upatthambhakavasena tassa atītādibhedo veditabbo. Samayavasena ekamuhuttapubbaṇhasāyanharattidivādīsu samayesu santānavasena pavattamānaṃ taṃ taṃ samayaṃ paccuppannaṃ nāma. Tato pubbe atītaṃ, pacchā anāgataṃ. Khaṇavasena uppādādikkhaṇattayapariyāpannaṃ paccuppannaṃ nāma. Tato pubbe atītaṃ, pacchā anāgataṃ.

31再者，已超过因与缘作用的为过去。已完成因的作用、未完成缘的作用的为现在。尚未达到两种作用的为未来。或者，在自作用刹那的为现在。在此之前为过去，在此之后为未来。在此，唯刹那等说是不迂回的，其余是迂回的。其中，不迂回之说在此是所期望的。内二法的解说词句，也与前文内三法解说中所说的含义相同。粗等词句，也与色蕴解说中所说的含义相同。

Apica atikkahetupaccayakiccaṃ atītaṃ. Niṭṭhitahetukiccaṃ aniṭṭhitapaccayakiccaṃ paccuppannaṃ. Ubhayakiccamasampattaṃ anāgataṃ. Sakiccakkhaṇe vā paccuppannaṃ. Tato pubbe atītaṃ, pacchā anāgataṃ. Ettha ca khaṇādikathāva nippariyāyā, sesā sapariyāyā. Tāsu nippariyāyakathā idha adhippetā. Ajjhattadukassāpi niddesapadāni heṭṭhā ajjhattattikaniddese (dha. sa. aṭṭha. 1050) vuttatthāneva. Oḷārikādīni rūpakaṇḍavaṇṇanāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 674) vuttatthāneva.

6六、在劣二法解说中，“彼彼众生”是对众多众生的属格。因为如果说“其他、其他”，即使说一整天、百千劫，也只能说这么多。因此，导师仅以两个词就穷尽了无余的众生，而说“彼彼众生”。以此，一切其他说明都已成就。“被轻视”即被轻蔑。“被蔑视”即被贬低而知。“连是色也不被认知”。“被厌弃”即以不可取之义而被丢弃、抛弃，也说为“被厌恶”。“被欺辱”即以“这有什么用？”的言语而被欺辱。“不被恭敬”即不被尊重。“劣”即低劣。“被视为劣”即被认知为劣，被当作低劣而知。“被共许为劣”即在世间被共许为劣，或被劣者所共许，如被食粪者视为粪。“不可爱”即不悦意，或不为获得而寻求。即使有人寻求它，就让他寻求吧，但这所缘的名称就是如此。“不可意”即非所欲，或不吉祥。“不悦心”即不进入心中。因为那样的所缘不进入心中。或者，令心增长、扩展为“悦心”，不悦心即“不悦心”。

6. Hīnadukaniddese tesaṃ tesaṃ sattānanti bahūsu sattesu sāmivacanaṃ. Aparassāpi aparassāpīti hi vuccamāne divasampi kappasatasahassampi vadanto ettakameva vadeyya. Iti satthā dvīheva padehi anavasese satte pariyādiyanto ‘tesaṃ tesaṃ sattāna’nti āha. Ettakena hi sabbampi aparadīpanaṃ siddhaṃ hoti. Uññātanti avamataṃ. Avaññātanti vambhetvā ñātaṃ. Rūpantipi na viditaṃ. Hīḷitanti agahetabbaṭṭhena khittaṃ chaḍḍitaṃ, jigucchitantipi vadanti. Paribhūtanti kimetenāti vācāya paribhavitaṃ. Acittīkatanti na garukataṃ. Hīnanti lāmakaṃ. Hīnamatanti hīnanti mataṃ, lāmakaṃ katvā ñātaṃ. Hīnasammatanti hīnanti loke sammataṃ, hīnehi vā sammataṃ, gūthabhakkhehi gūtho viya. Aniṭṭhanti appiyaṃ, paṭilābhatthāya vā apariyesitaṃ. Sacepi naṃ koci pariyeseyya, pariyesatu. Etassa pana ārammaṇassa etadeva nāmaṃ. Akantanti akāmitaṃ, nissirikaṃ vā. Amanāpanti manasmiṃ na appitaṃ. Tādisañhi ārammaṇaṃ manasmiṃ na appīyati. Atha vā manaṃ appāyati vaḍḍhetīti manāpaṃ, na manāpaṃ amanāpaṃ.

33另一种解释：不可爱（aniṭṭha）是由于未得成就。在唯由业所生的诸法中，此（不可爱）是恶业所生。不可意（akanta）是因为它不是乐的原因。不可悦（amanāpa）是因为它是苦的原因。‘色、声’等是说明其自性。在此句中，依恶业所生之力，五种不可爱的欲功德被分别。然而，善业所生的不可爱是不存在的，一切（善业所生）唯是可爱。

Aparo nayo – aniṭṭhaṃ sampattivirahato. Taṃ ekantena kammasamuṭṭhānesu akusalakammasamuṭṭhānaṃ. Akantaṃ sukhassa ahetubhāvato. Amanāpaṃ dukkhassa hetubhāvato. Rūpā saddāti idamassa sabhāvadīpanaṃ. Imasmiñhi pade akusalakammajavasena aniṭṭhā pañca kāmaguṇā vibhattā. Kusalakammajaṃ pana aniṭṭhaṃ nāma natthi, sabbaṃ iṭṭhameva.

34殊胜（paṇīta）一词的解说，应依所说相反之理来理解。而在此句中，依善业所生之力，五种可爱的欲功德被分别。因为善业所生的不可爱是不存在的，一切唯是可爱。正如在业所生法中如此，在时节等所生法中，可爱与不可爱也同样存在，因此应知在此二法中，可爱与不可爱所缘已被分别。以上是诸师共同的注释。然而，诡辩者说：‘所谓可爱与不可爱，并没有各自分别的（固定标准），是依各各的喜好而说的。’

Paṇītapadaniddeso vuttapaṭipakkhanayena veditabbo. Imasmiṃ pana pade kusalakammajavasena iṭṭhā pañca kāmaguṇā vibhattā. Kusalakammajañhi aniṭṭhaṃ nāma natthi, sabbaṃ iṭṭhameva. Yathā ca kammajesu evaṃ utusamuṭṭhānādīsupi iṭṭhāniṭṭhatā atthi evāti imasmiṃ duke iṭṭhāniṭṭhārammaṇaṃ paṭivibhattanti veditabbaṃ. Ayaṃ tāva ācariyānaṃ samānatthakathā. Vitaṇḍavādī panāha – iṭṭhāniṭṭhaṃ nāma pāṭiyekkaṃ paṭivibhattaṃ natthi, tesaṃ tesaṃ rucivasena kathitaṃ.

35如是云——

Yathāha –

36‘大王，我说在五欲功德中，以可意为极致。大王，那些色，对某些人是可意的，对某些人是不可意的。大王，那些声、香、味、触，对某些人是可意的，对某些人是不可意的。’（《相应部》1.123）

‘‘Manāpapariyantaṃ khvāhaṃ, mahārāja, pañcasu kāmaguṇesu agganti vadāmi. Teva, mahārāja, rūpā ekaccassa manāpā honti, ekaccassa amanāpā honti. Teva, mahārāja, saddā, gandhā, rasā, phoṭṭhabbā ekaccassa manāpā honti, ekaccassa amanāpā hontī’’ti (saṃ. ni. 1.123).

37因此，正是同样的色等，有人享受、欢喜，于彼处生起贪；有人愤怒、排斥，于彼处生起嗔。对某人而言是可爱、可意、可悦的，对另一人则是不可爱、不可意、不可悦的。有人将这些执取为‘可爱、可意、可悦’而从右边（正面）执取，有人则执取为‘不可爱、不可意、不可悦’而从左边（负面）执取。因此，所谓可爱与不可爱，并没有各自分别的（固定标准）。因为对边地居民而言，连蚯蚓也是可爱、可意、可悦的，而对中部地区居民则极为厌恶。对他们而言，孔雀肉等是可爱的，而对其他人则极为厌恶。

Evaṃ yasmā teyeva rūpādayo eko assādeti abhinandati, tattha lobhaṃ uppādeti. Eko kujjhati paṭihaññati, tattha dosaṃ uppādeti. Ekassa iṭṭhā honti kantā manāpā, ekassa aniṭṭhā akantā amanāpā. Eko cete ‘iṭṭhā kantā manāpā’ti dakkhiṇato gaṇhāti, eko ‘aniṭṭhā akantā amanāpā’ti vāmato. Tasmā iṭṭhāniṭṭhaṃ nāma pāṭiyekkaṃ paṭivibhattaṃ nāma natthi. Paccantavāsīnañhi gaṇḍuppādāpi iṭṭhā honti kantā manāpā, majjhimadesavāsīnaṃ atijegucchā. Tesañca moramaṃsādīni iṭṭhāni honti, itaresaṃ tāni atijegucchānīti.

38应对他说：‘你难道说可爱与不可爱所缘没有各自分别吗？’‘是的，我说没有。’再同样地确立至第三次后，应问：‘涅槃是可爱还是不可爱？’知道的人会说：‘可爱。’即使他不说，也随他不说。然而，涅槃是绝对唯一的可爱。‘难道不是有人在听闻涅槃功德时愤怒地说：“你讲说涅槃的功德，那里有饮食、花鬘、香、涂香、床座、衣物等圆满的五欲功德吗？”当被告知“没有”时，便说“你的涅槃够了”，在听闻涅槃功德时愤怒地堵住双耳吗？这是可爱。然而依此人之说，在你的主张中涅槃就成了不可爱。但不应如此执取。因为此人是依颠倒想而说。由于想颠倒，同一所缘对一人是可爱，对另一人是不可爱。’

So vattabbo – ‘‘kiṃ pana tvaṃ iṭṭhāniṭṭhārammaṇaṃ pāṭiyekkaṃ paṭivibhattaṃ nāma natthīti vadesī’’ti? ‘‘Āma natthī’’ti vadāmi. Puna tatheva yāvatatiyaṃ patiṭṭhāpetvā pañho pucchitabbo – ‘‘nibbānaṃ nāma iṭṭhaṃ udāhu aniṭṭha’’nti? Jānamāno ‘‘iṭṭha’’nti vakkhati. Sacepi na vadeyya, mā vadatu. Nibbānaṃ pana ekantaiṭṭhameva. ‘‘Nanu eko nibbānassa vaṇṇe kathiyamāne kujjhitvā – ‘tvaṃ nibbānassa vaṇṇaṃ kathesi, kiṃ tattha annapānamālāgandhavilepanasayanacchādanasamiddhā pañca kāmaguṇā atthī’ti vatvā ‘natthī’ti vutte ‘alaṃ tava nibbānenā’ti nibbānassa vaṇṇe kathiyamāne kujjhitvā ubho kaṇṇe thaketīti iṭṭhetaṃ. Etassa pana vasena tava vāde nibbānaṃ aniṭṭhaṃ nāma hoti . Na panetaṃ evaṃ gahetabbaṃ. Eso hi viparītasaññāya katheti. Saññāvipallāsena ca tadeva ārammaṇaṃ ekassa iṭṭhaṃ hoti, ekassa aniṭṭhaṃ’’.

39然而，可爱与不可爱所缘是各自分别存在的。依谁而分别？依中等众生。因为这不是依极有权势者，如大选出、大善见、法阿育等而分别的，对他们而言，即使如天界般的所缘也呈现为不可意。也不是依极度贫穷、难得饮食者而分别的，对他们而言，即使碎米粒和腐肉汁也极为甘甜、如同甘露。而是依中等者，如会计师、大臣、富豪、居士、商人等，他们时而得到可爱，时而得到不可爱，依此而分别。因为像这样的人能够判定可爱与不可爱。

Iṭṭhāniṭṭhārammaṇaṃ pana pāṭiyekkaṃ vibhattaṃ atthīti. Kassa vasena vibhattanti? Majjhimakasattassa. Idañhi na atiissarānaṃ mahāsammatamahāsudassanadhammāsokādīnaṃ vasena vibhattaṃ. Tesañhi dibbakappampi ārammaṇaṃ amanāpaṃ upaṭṭhāti. Na atiduggatānaṃ dullabhannapānānaṃ vasena vibhattaṃ. Tesañhi kaṇājakabhattasitthānipi pūtimaṃsarasopi atimadhuro amatasadiso ca hoti. Majjhimakānaṃ pana gaṇakamahāmattaseṭṭhikuṭumbikavāṇijādīnaṃ kālena iṭṭhaṃ kālena aniṭṭhaṃ labhamānānaṃ vasena vibhattaṃ. Evarūpā hi iṭṭhāniṭṭhaṃ paricchindituṃ sakkontīti.

40然而，三藏小龙长老说：‘所谓可爱与不可爱，唯依异熟（果报）而决定，非依速行（造作）。速行则因想颠倒，于可爱中或贪著，于可爱中或嗔恚；于不可爱中或贪著，于不可爱中或嗔恚。’然而，此唯依异熟而绝对地决定。因为异熟心是不可欺骗的。若所缘是可爱，则生起善异熟；若是不可爱，则生起不善异熟。因为即使邪见者见到佛、僧团、大塔庙等殊胜所缘而闭上眼睛、生起忧恼，听到法音而堵住耳朵，然而他们的眼识、耳识仍是善异熟。

Tipiṭakacūḷanāgatthero panāha – ‘‘iṭṭhāniṭṭhaṃ nāma vipākavaseneva paricchinnaṃ, na javanavasena. Javanaṃ pana saññāvipallāsavasena iṭṭhasmiṃyeva rajjati, iṭṭhasmiṃyeva dussati; aniṭṭhasmiṃyeva rajjati, aniṭṭhasmiṃyeva dussatī’’ti. Vipākavaseneva panetaṃ ekantato paricchijjati. Na hi sakkā vipākacittaṃ vañcetuṃ. Sace ārammaṇaṃ iṭṭhaṃ hoti, kusalavipākaṃ uppajjati. Sace aniṭṭhaṃ, akusalavipākaṃ uppajjati. Kiñcāpi hi micchādiṭṭhikā buddhaṃ vā saṅghaṃ vā mahācetiyādīni vā uḷārāni ārammaṇāni disvā akkhīni pidahanti, domanassaṃ āpajjanti, dhammasaddaṃ sutvā kaṇṇe thakenti, cakkhuviññāṇasotaviññāṇāni pana nesaṃ kusalavipākāneva honti.

41即使粪猪等嗅到粪味而生起欢喜，想‘我们将得到吃的’，然而它们见到粪便时的眼识、嗅其气味时的鼻识、尝其味道时的舌识，唯是不善异熟。被捆绑而躺在华美床上的猪，即使嚎叫，然因想颠倒，仅在速行中生起忧恼，其身识仍是善异熟。何以故？因所缘是可爱故。

Kiñcāpi gūthasūkarādayo gūthagandhaṃ ghāyitvā ‘khādituṃ labhissāmā’ti somanassajātā honti, gūthadassane pana tesaṃ cakkhuviññāṇaṃ, tassa gandhaghāyane ghānaviññāṇaṃ, rasasāyane jivhāviññāṇañca akusalavipākameva hoti. Bandhitvā varasayane sayāpitasūkaro ca kiñcāpi viravati, saññāvipallāsena panassa javanasmiṃyeva domanassaṃ uppajjati, kāyaviññāṇaṃ kusalavipākameva. Kasmā? Ārammaṇassa iṭṭhatāya.

42再者，依门也可知可爱与不可爱。因为带来乐触的粪泥，在眼门、鼻门是不可爱，在身门是可爱。被摩尼宝珠击打的转轮王，以及被金矛恐吓者，摩尼宝珠和金矛在眼门是可爱，在身门是不可爱。何以故？因产生大苦故。如是，应知可爱与不可爱唯依异熟而绝对地决定。

Apica dvāravasenāpi iṭṭhāniṭṭhatā veditabbā. Sukhasamphassañhi gūthakalalaṃ cakkhudvāraghānadvāresu aniṭṭhaṃ, kāyadvāre iṭṭhaṃ hoti. Cakkavattino maṇiratanena pothiyamānassa, suvaṇṇasūle uttāsitassa ca maṇiratanasuvaṇṇasūlāni cakkhudvāre iṭṭhāni honti, kāyadvāre aniṭṭhāni. Kasmā? Mahādukkhassa uppādanato. Evaṃ iṭṭhāniṭṭhaṃ ekantato vipākeneva paricchijjatīti veditabbaṃ.

43关于“其各各状况”，此处不应观察较低层次之理。因为世尊不破坏共许的世俗安立，但破坏对补特伽罗的执取。因此，应依“各各状况”之理，通过相互比较来了解低劣与殊胜。地狱众生的色达到最低劣，称为低劣；以此为参照，畜生中龙与金翅鸟的色称为殊胜。彼等之色为低劣；以此为参照，饿鬼的色称为殊胜。彼等之色亦为低劣；以此为参照，地方人的色称为殊胜。彼等之色亦为低劣；以此为参照，村主的色称为殊胜。彼等之色亦为低劣；以此为参照，地方领主的色称为殊胜。彼等之色亦为低劣；以此为参照，地方国王的色称为殊胜。彼等之色亦为低劣；以此为参照，转轮王的色称为殊胜。彼等之色亦为低劣；以此为参照，地居天的色称为殊胜。彼等之色亦为低劣；以此为参照，四大王天的色称为殊胜。彼等之色亦为低劣；以此为参照，三十三天的色称为殊胜……乃至色究竟天的色达到最顶极，称为殊胜。

Taṃ taṃ vā panāti ettha na heṭṭhimanayo oloketabbo. Na hi bhagavā sammutimanāpaṃ bhindati, puggalamanāpaṃ pana bhindati. Tasmā taṃtaṃvāpanavaseneva upādāyupādāya hīnappaṇītatā veditabbā. Nerayikānañhi rūpaṃ koṭippattaṃ hīnaṃ nāma; taṃ upādāya tiracchānesu nāgasupaṇṇānaṃ rūpaṃ paṇītaṃ nāma. Tesaṃ rūpaṃ hīnaṃ; taṃ upādāya petānaṃ rūpaṃ paṇītaṃ nāma. Tesampi hīnaṃ; taṃ upādāya jānapadānaṃ rūpaṃ paṇītaṃ nāma. Tesampi hīnaṃ; taṃ upādāya gāmabhojakānaṃ rūpaṃ paṇītaṃ nāma. Tesampi hīnaṃ; taṃ upādāya janapadasāmikānaṃ rūpaṃ paṇītaṃ nāma. Tesampi hīnaṃ; taṃ upādāya padesarājūnaṃ rūpaṃ paṇītaṃ nāma. Tesampi hīnaṃ; taṃ upādāya cakkavattirañño rūpaṃ paṇītaṃ nāma. Tassāpi hīnaṃ; taṃ upādāya bhummadevānaṃ rūpaṃ paṇītaṃ nāma. Tesampi hīnaṃ; taṃ upādāya cātumahārājikānaṃ devānaṃ rūpaṃ paṇītaṃ nāma. Tesampi hīnaṃ; taṃ upādāya tāvatiṃsānaṃ devānaṃ rūpaṃ paṇītaṃ nāma…pe… akaniṭṭhadevānaṃ pana rūpaṃ matthakappattaṃ paṇītaṃ nāma.

7第七、远近二法解说中，女根等前已分别。在此二法中，由于难以把握之义、难以通达其相，故细色说为“远”。由于容易把握之义、容易通达其相，故粗色说为“近”。在段食结束及回向之处，并未以“此色称为远”来回向。何以故？因为“远”有两种：相上的远与空间上的远。其中，并未说相上的远，那应说为空间上的远。因此，未说为相上的远。为了显示粗色在空间上是远，故未作回向而说“或复有其他”等。在“近”词的解释中，道理亦同。其中，“非邻近”即不邻近，“非靠近”即已离开，“远”即在远处，“非近”即不在近处。“此色称为远”指这十五种细色在相上是远，而十种粗色则依“或复有其他”之理在空间上称为远。“近”词的解释意义明显。

7. Dūradukaniddese itthindriyādīni heṭṭhā vibhattāneva. Imasmiṃ pana duke duppariggahaṭṭhena lakkhaṇaduppaṭivijjhatāya sukhumarūpaṃ dūreti kathitaṃ. Sukhapariggahaṭṭhena lakkhaṇasuppaṭivijjhatāya oḷārikarūpaṃ santiketi. Kabaḷīkārāhārapariyosāne ca niyyātanaṭṭhānepi ‘idaṃ vuccati rūpaṃ dūre’ti na nīyyātitaṃ. Kasmā? Duvidhañhi dūre nāma – lakkhaṇato ca okāsato cāti. Tattha lakkhaṇato dūreti na kathitaṃ, taṃ okāsato kathetabbaṃ. Tasmā dūreti akathitaṃ. Oḷārikarūpaṃ okāsato dūreti dassetuṃ aniyyātetvāva yaṃ vā panaññampītiādimāha. Santikapadaniddesepi eseva nayo. Tattha anāsanneti na āsanne, anupakaṭṭheti nissaṭe, dūreti dūramhi, asantiketi na santike. Idaṃ vuccati rūpaṃ dūreti idaṃ paṇṇarasavidhaṃ sukhumarūpaṃ lakkhaṇato dūre, dasavidhaṃ pana oḷārikarūpaṃ yevāpanakavasena okāsato dūreti vuccati. Santikapadaniddeso uttānatthoyeva.

45“此色称为近”指这十种粗色在相上是近，而十五种细色则依“或复有其他”之理在空间上称为近。然而，从多远开始，色在空间上称为近？从多远开始称为远？在通常的说法中，十二肘是听闻的范围。在此之内，色为近；在此之外，色为远。其中，细色若在远处，则既在相上远，也在空间上远；若在近处，则仅在空间上近，而非在相上近。粗色若在近处，则既在相上近，也在空间上近；若在远处，则仅在空间上远，而非在相上远。

Idaṃvuccati rūpaṃ santiketi idaṃ dasavidhaṃ oḷārikarūpaṃ lakkhaṇato santike, pañcadasavidhaṃ pana sukhumarūpaṃ yevāpanakavasena okāsato santiketi vuccati. Kittakato paṭṭhāya pana rūpaṃ okāsavasena santike nāma? Kittakato paṭṭhāya dūre nāmāti? Pakatikathāya kathentānaṃ dvādasahattho savanūpacāro nāma hoti. Tassa orato rūpaṃ santike, parato dūre. Tattha sukhumarūpaṃ dūre hontaṃ lakkhaṇatopi okāsatopi dūre hoti; santike hontaṃ pana okāsatova santike hoti, na lakkhaṇato. Oḷārikarūpaṃ santike hontaṃ lakkhaṇatopi okāsatopi santike hoti; dūre hontaṃ okāsatova dūre hoti, na lakkhaṇato.

46关于“其各各状况”，此处不应观察较低层次之理。因为前文是以破坏的方式进行的。而在此处，并非破坏相上的远，而是破坏空间上的远。在此显示了通过相互比较的远与近。自己的色称为近；对于他人，即使是在母胎中的色也是远。在母胎中的色为近；在外面的色为远。在同一床上躺卧者的色为近；站在门外者的色为远。在内院的色为近；在外院的色为远。在僧园内的色为近；在僧园外的色为远。在界内的色为近；在界外的色为远。在村界内的色为近；在村界外的色为远。在国内的色为近；在国外的色为远。在王国内的色为近；在王国外的色为远。在海内的色为近；在海外的色为远。在轮围内的色为近；在轮围外的色为远。

Taṃ taṃ vā panāti ettha na heṭṭhimanayo oloketabbo. Heṭṭhā hi bhindamāno gato. Idha pana na lakkhaṇato dūraṃ bhindati, okāsato dūrameva bhindati. Upādāyupādāya dūrasantikañhi ettha dassitaṃ. Attano hi rūpaṃ santike nāma; antokucchigatassāpi parassa dūre. Antokucchigatassa santike; bahiṭhitassa dūre. Ekamañce sayitassa santike; bahipamukhe ṭhitassa dūre. Antopariveṇe rūpaṃ santike; bahipariveṇe dūre. Antosaṅghārāme rūpaṃ santike; bahisaṅghārāme dūre. Antosīmāya rūpaṃ santike; bahisīmāya dūre. Antogāmakhette rūpaṃ santike; bahigāmakkhette dūre. Antojanapade rūpaṃ santike; bahijanapade dūre. Antorajjasīmāya rūpaṃ santike; bahirajjasīmāya dūre. Antosamudde rūpaṃ santike; bahisamudderūpaṃ dūre. Antocakkavāḷe rūpaṃ santike; bahicakkavāḷe dūreti.

52此为色蕴解说。

Ayaṃ rūpakkhandhaniddeso.

532. 受蕴之解说

2. Vedanākkhandhaniddeso

8第八、在受蕴解说等中，将舍弃前已说过的相似内容，仅解释前所未说的。所谓“任何受”，是统摄四地之受。“乐受”等是为了显示以过去等分类的受的自性而说的。其中，乐受有身乐受，有心乐受。苦受也是如此。而非苦非乐受，则依眼等净色身，在某种意义上有“身非苦非乐受，有心非苦非乐受”。其中，所有身受都是欲界的。心苦受也是如此。心乐受则是三地的。非苦非乐受是四地的。对于这一切种类的受，应知以相续流的方式和以刹那等方式而有过去等性。

8. Vedanākkhandhaniddesādīsu heṭṭhā vuttasadisaṃ pahāya apubbameva vaṇṇayissāma. Yā kāci vedanāti catubhūmikavedanaṃ pariyādiyati. Sukhā vedanātiādīni atītādivasena niddiṭṭhavedanaṃ sabhāvato dassetuṃ vuttāni. Tattha sukhā vedanā atthi kāyikā, atthi cetasikā . Tathā dukkhā vedanā. Adukkhamasukhā pana cakkhādayo pasādakāye sandhāya pariyāyena ‘atthi kāyikā, atthi cetasikā’. Tattha sabbāpi kāyikā kāmāvacarā. Tathā cetasikā dukkhā vedanā . Cetasikā sukhā pana tebhūmikā. Adukkhamasukhā catubhūmikā. Tassā sabbappakārāyapi santativasena, khaṇādivasena ca atītādibhāvo veditabbo.

48其中，以相续流的方式，属于同一路心、同一速行、同一等至，以及在同一境相合中生起的受为现在。在此之前的是过去，在此之后的是未来。以刹那等方式，包含于三刹那、处于前际后际之中、正在执行其作用的受为现在。在此之前的是过去，在此之后的是未来。应知此处是就以刹那等方式的过去等性而作此解说的。

Tattha santativasena ekavīthiekajavanaekasamāpattipariyāpannā, ekavidhavisayasamāyogappavattā ca paccuppannā. Tato pubbe atītā, pacchā anāgatā. Khaṇādivasena khaṇattayapariyāpannā pubbantāparantamajjhagatā sakiccañca kurumānā vedanā paccuppannā. Tato pubbe atītā, pacchā anāgatā. Tattha khaṇādivasena atītādibhāvaṃ sandhāya ayaṃ niddeso katoti veditabbo.

11第十一、粗细细解说中，“不善受”等是为了显示从生起上而言的粗细性而说的。“苦受是粗”等是为了显示从自性上而言的粗细性。“未得定者之受”等是为了显示从补特伽罗上而言的粗细性。“有漏”等是为了显示从世间与出世间上而言的粗细性而说的。其中，不善受因有热恼之义和苦异熟之义而是粗；善受因无热恼之义和乐异熟之义而是细；无记受因无策励之义和无异熟之义而是细。善与不善受因有策励之义和有异熟之义而是粗；无记受依前述之理而是细。

11. Oḷārikasukhumaniddese akusalā vedanātiādīni jātito oḷārikasukhumabhāvaṃ dassetuṃ vuttāni. Dukkhā vedanā oḷārikātiādīni sabhāvato. Asamāpannassa vedanātiādīni puggalato. Sāsavātiādīni lokiyalokuttarato oḷārikasukhumabhāvaṃ dassetuṃ vuttāni. Tattha akusalā tāva sadarathaṭṭhena dukkhavipākaṭṭhena ca oḷārikā. Kusalā niddarathaṭṭhena sukhavipākaṭṭhena ca sukhumā. Abyākatā nirussāhaṭṭhena avipākaṭṭhena ca sukhumā. Kusalākusalā saussāhaṭṭhena savipākaṭṭhena ca oḷārikā. Abyākatā vuttanayeneva sukhumā.

50苦受以不安为义、以苦为义，故为粗；乐受以安适为义、以乐为义，故为细；不苦不乐受以寂静为义、以殊胜为义，故为细。苦受与乐受以扰动为义、以遍满为义，故为粗。因为乐受也扰动、遍满，苦受同样如此。乐受生起时，犹如以冷水壶浇灌般，令全身激荡、涌动、流注、按压、覆盖而生起。苦受生起时，犹如将炽热的犁头插入体内，又如以草火把从外烧灼般生起。而不苦不乐受则依前述之理为细。未得定者的受，因于种种所缘散乱，故为粗；得定者的受，唯于单一相运转，故为细。有漏受因是漏之生起因，故为粗；所谓漏行，纯一为粗。无漏受依相反之理为细。

Dukkhā asātaṭṭhena dukkhaṭṭhena ca oḷārikā. Sukhā sātaṭṭhena sukhaṭṭhena ca sukhumā. Adukkhamasukhā santaṭṭhena paṇītaṭṭhena ca sukhumā. Sukhadukkhā khobhanaṭṭhena pharaṇaṭṭhena ca oḷārikā. Sukhavedanāpi hi khobheti pharati. Tathā dukkhavedanāpi. Sukhañhi uppajjamānaṃ sakalasarīraṃ khobhentaṃ āluḷentaṃ abhisandayamānaṃ maddayamānaṃ chādayamānaṃ sītodakaghaṭena āsiñcayamānaṃ viya uppajjati. Dukkhaṃ uppajjamānaṃ tattaphālaṃ anto pavesantaṃ viya tiṇukkāya bahi jhāpayamānaṃ viya uppajjati. Adukkhamasukhā pana vuttanayeneva sukhumā. Asamāpannassa vedanā nānārammaṇe vikkhittabhāvato oḷārikā . Samāpannassa vedanā ekattanimitteyeva caratīti sukhumā. Sāsavā āsavuppattihetuto oḷārikā. Āsavacāro nāma ekantaoḷāriko. Anāsavā vuttavipariyāyena sukhumā.

51其中，有一类人既不精通善三法，也不精通受三法。他为了“守护善三法”而破坏了受三法；为了“守护受三法”而破坏了善三法。有一类人为了“守护三法”而破坏了地之差别。有一类人则不破坏。如何呢？因为在受三法中说到：“苦受与乐受是粗，不苦不乐受是细。”对此，有一类人反对说：并非所有不苦不乐受都是细。因为那不苦不乐受也有善、不善、无记。其中，善与不善是粗，无记是细。为什么呢？因为在善三法的圣典中有此说。这样，善三法得到了守护，但受三法却被破坏了。

Tattha eko neva kusalattike kovido hoti, na vedanāttike. So ‘kusalattikaṃ rakkhāmī’ti vedanāttikaṃ bhindati; ‘vedanāttikaṃ rakkhāmī’ti kusalattikaṃ bhindati. Eko ‘tikaṃ rakkhāmī’ti bhūmantaraṃ bhindati. Eko na bhindati. Kathaṃ? ‘‘Sukhadukkhā vedanā oḷārikā, adukkhamasukhā vedanā sukhumā’’ti hi vedanāttike vuttaṃ. Taṃ eko paṭikkhipati – na sabbā adukkhamasukhā sukhumā. Sā hi kusalāpi atthi akusalāpi abyākatāpi. Tattha kusalākusalā oḷārikā, abyākatā sukhumā. Kasmā? Kusalattike pāḷiyaṃ āgatattāti. Evaṃ kusalattiko rakkhito hoti, vedanāttiko pana bhinno.

52然而，对于在善三法中所说的“善与不善受是粗，无记受是细”，有一类人反对说：并非所有无记受都是细。因为那无记受也有乐、苦、不苦不乐。其中，苦受与乐受是粗，不苦不乐受是细。为什么呢？因为在受三法的圣典中有此说。这样，受三法得到了守护，但善三法却被破坏了。如果在善三法出现之处不观待受三法，在受三法出现之处不观待善三法，而以善等依善三法之相、乐等依受三法之相来解说粗细，则称为不破坏。

Kusalākusalā vedanā oḷārikā, abyākatā vedanā sukhumā’’ti yaṃ pana kusalattike vuttaṃ, taṃ eko paṭikkhipati – na sabbā abyākatā sukhumā. Sā hi sukhāpi atthi dukkhāpi adukkhamasukhāpi. Tattha sukhadukkhā oḷārikā, adukkhamasukhā sukhumā. Kasmā? Vedanāttike pāḷiyaṃ āgatattāti. Evaṃ vedanāttiko rakkhito hoti, kusalattiko pana bhinno. Kusalattikassa pana āgataṭṭhāne vedanāttikaṃ anoloketvā vedanāttikassa āgataṭṭhāne kusalattikaṃ anoloketvā kusalādīnaṃ kusalattikalakkhaṇena, sukhādīnaṃ vedanāttikalakkhaṇena oḷārikasukhumataṃ kathento na bhindati nāma.

53又，对于在善三法中所说的“善与不善受是粗，无记受是细”，其中有一类人说：“善受即使是出世间受，也称为粗；异熟受即使是最低劣的与五识俱生之受，也称为细。”他这样把如此寂静、殊胜的出世间受称为粗，把与五识相应、无因、低劣、迟钝的受称为细，说是“我将守护三法”，却破坏了地之差别。然而，将各地之善与各地之异熟配合起来解说，则称为不破坏。此处的方法如下：欲界善是粗，欲界异熟是细；色界、无色界、出世间善是粗，色界、无色界、出世间异熟是细。依此理趣解说者，称为不破坏。

Yampi ‘‘kusalākusalā vedanā oḷārikā, abyākatā vedanā sukhumā’’ti kusalattike vuttaṃ, tattheko ‘kusalā lokuttaravedanāpi samānā oḷārikā nāma, vipākā antamaso dvipañcaviññāṇasahajātāpi samānā sukhumā nāma hotī’ti vadati. So evarūpaṃ santaṃ paṇītaṃ lokuttaravedanaṃ oḷārikaṃ nāma karonto, dvipañcaviññāṇasampayuttaṃ ahetukaṃ hīnaṃ jaḷaṃ vedanaṃ sukhumaṃ nāma karonto ‘tikaṃ rakkhissāmī’ti bhūmantaraṃ bhindati nāma. Tattha tattha bhūmiyaṃ kusalaṃ pana taṃtaṃbhūmivipākeneva saddhiṃ yojetvā kathento na bhindati nāma. Tatrāyaṃ nayo – kāmāvacarakusalā hi oḷārikā; kāmāvacaravipākā sukhumā . Rūpāvacarārūpāvacaralokuttarakusalā oḷārikā; rūpāvacarārūpāvacaralokuttaravipākā sukhumāti. Iminā nīhārena kathento na bhindati nāma.

54然而，三藏小须那伽长老说：“不应于不善中建立粗细之分，因为那纯一为粗。于出世间亦不应建立粗细之分，因为那纯一为细。”他们引述此语后告诉三藏小无畏长老说：“长老是这样说的。”三藏小无畏长老说：“正等觉者论及阿毗达摩时，于一句或两句出现之处，应给予理趣之处，无不给予理趣；应作理趣之处，无不作理趣。但此处有人自称‘我是阿阇梨’，于不善中建立粗细之分，实为不当。然而，正等觉者于出世间亦建立了粗细之分。”如此说后，他引述了此经：“大德，其中，那种苦行、迟钝证知的修行，大德，此修行由两方面被说为低劣——因苦性及因迟钝性。”此处，四种修行被说为世间与出世间的混合。

Tipiṭakacūḷanāgatthero panāha – ‘‘akusale oḷārikasukhumatā nāma na uddharitabbā. Tañhi ekantaoḷārikameva. Lokuttarepi oḷārikasukhumatā na uddharitabbā. Tañhi ekantasukhuma’’nti . Imaṃ kathaṃ āharitvā tipiṭakacūḷābhayattherassa kathayiṃsu – evaṃ therena kathitanti. Tipiṭakacūḷābhayatthero āha – ‘‘sammāsambuddhena abhidhammaṃ patvā ekapadassāpi dvinnampi padānaṃ āgataṭṭhāne nayaṃ dātuṃ yuttaṭṭhāne nayo adinno nāma natthi, nayaṃ kātuṃ yuttaṭṭhāne nayo akato nāma natthi. Idha panekacco ‘ācariyo asmī’ti vicaranto akusale oḷārikasukhumataṃ uddharamāno kukkuccāyati. Sammāsambuddhena pana lokuttarepi oḷārikasukhumatā uddharitā’’ti. Evañca pana vatvā idaṃ suttaṃ āhari – ‘‘tatra, bhante, yāyaṃ paṭipadā dukkhā dandhābhiññā, ayaṃ, bhante, paṭipadā ubhayeneva hīnā akkhāyati – dukkhattā dandhattā cā’’ti (dī. ni. 3.152). Ettha hi catasso paṭipadā lokiyalokuttaramissakā kathitā.

55而所谓“各各”者，此处不应观待前下之理趣，唯应依“各各”之理而说。因为不善有二种：与贪俱行及与嗔俱行。其中，与嗔俱行者粗，与贪俱行者细。与嗔俱行者亦有二种：决定与不决定。其中，决定者粗，不决定者细。决定者中，住劫者粗，不住劫者细。住劫者中，无行粗，有行细。与贪俱行者亦有二种：与见相应及与见不相应。其中，与见相应者粗，与见不相应者细。与见相应者中，决定者粗，不决定者细。彼中亦无行粗，有行细。

Taṃ taṃ vā panāti ettha na heṭṭhimanayo oloketabbo. Taṃtaṃvāpanavaseneva kathetabbaṃ. Duvidhā hi akusalā – lobhasahagatā dosasahagatā ca. Tattha dosasahagatā oḷārikā, lobhasahagatā sukhumā. Dosasahagatāpi duvidhā – niyatā aniyatā ca. Tattha niyatā oḷārikā, aniyatā sukhumā. Niyatāpi kappaṭṭhitikā oḷārikā, nokappaṭṭhitikā sukhumā. Kappaṭṭhitikāpi asaṅkhārikā oḷārikā, sasaṅkhārikā sukhumā. Lobhasahagatāpi dvidhā – diṭṭhisampayuttā diṭṭhivippayuttā ca. Tattha diṭṭhisampayuttā oḷārikā, diṭṭhivippayuttā sukhumā. Diṭṭhisampayuttāpi niyatā oḷārikā, aniyatā sukhumā. Sāpi asaṅkhārikā oḷārikā, sasaṅkhārikā sukhumā.

56简而言之：就不善而言，凡给予众多异熟者，彼为粗；凡给予少分者，彼为细。就善而言，少异熟者为粗，多异熟者为细。于四种善中，欲界善为粗，色界善为细；彼（色界善）亦为粗，无色界善为细；彼（无色界善）亦为粗，出世间善为细。此乃于诸地中不分别之理趣。

Saṅkhepato akusalaṃ patvā yā vipākaṃ bahuṃ deti sā oḷārikā, yā appaṃ sā sukhumā. Kusalaṃ patvā pana appavipākā oḷārikā, bahuvipākā sukhumā. Catubbidhe kusale kāmāvacarakusalā oḷārikā, rūpāvacarakusalā sukhumā. Sāpi oḷārikā, arūpāvacarakusalā sukhumā . Sāpi oḷārikā, lokuttarakusalā sukhumā. Ayaṃ tāva bhūmīsu abhedato nayo.

57然而，依分别而言，欲界的受，依布施、持戒、修习所成而有三种。其中，布施所成的是粗的，持戒所成的是细的。持戒所成的也是粗的，修习所成的是细的。修习所成的又有二因与三因两种。其中，二因的是粗的，三因的是细的。三因的又依有行与无行的分别而有二种。其中，有行的是粗的，无行的是细的。在色界中，初禅善受是粗的，第二禅善受是细的……乃至……第四禅善受是细的。第四禅善受也是粗的，空无边处善受是细的。空无边处善受是粗的……乃至……非想非非想处善受是细的。非想非非想处善受也是粗的，与观智俱生的受是细的。与观智俱生的受也是粗的，与须陀洹道俱生的受是细的。与须陀洹道俱生的受也是粗的……乃至……与阿罗汉道俱生的受是细的。

Bhedato pana kāmāvacarā dānasīlabhāvanāmayavasena tividhā. Tattha dānamayā oḷārikā, sīlamayā sukhumā. Sāpi oḷārikā, bhāvanāmayā sukhumā. Sāpi duhetukā tihetukāti duvidhā. Tattha duhetukā oḷārikā, tihetukā sukhumā. Tihetukāpi sasaṅkhārikaasaṅkhārikabhedato duvidhā. Tattha sasaṅkhārikā oḷārikā, asaṅkhārikā sukhumā. Rūpāvacare paṭhamajjhānakusalavedanā oḷārikā, dutiyajjhānakusalavedanā sukhumā…pe… catutthajjhānakusalavedanā sukhumā. Sāpi oḷārikā, ākāsānañcāyatanakusalavedanā sukhumā ākāsānañcāyatanakusalavedanā oḷārikā…pe…. Nevasaññānāsaññāyatanakusalavedanā sukhumā. Sāpi oḷārikā, vipassanāsahajātā sukhumā. Sāpi oḷārikā, sotāpattimaggasahajātā sukhumā. Sāpi oḷārikā…pe… arahattamaggasahajātā sukhumā.

58在四种果报中，欲界果报的受是粗的，色界果报的受是细的。色界果报的受也是粗的……乃至……出世间果报的受是细的。以上是依不分别而说。

Catubbidhe vipāke kāmāvacaravipākavedanā oḷārikā, rūpāvacaravipākavedanā sukhumā. Sāpi oḷārikā…pe… lokuttaravipākavedanā sukhumā. Evaṃ tāva abhedato.

59然而，依分别而言，欲界果报的受有无因的，也有有因的。有因的当中，也有二因的，也有三因的。其中，无因的是粗的，有因的是细的。有因的当中，二因的是粗的，三因的是细的。三因的当中，有行的是粗的，无行的是细的。初禅果报的受是粗的，第二禅果报的受是细的……乃至……第四禅果报的受是细的。第四禅果报的受也是粗的，空无边处果报的受是细的。空无边处果报的受也是粗的……乃至……非想非非想处果报的受是细的。非想非非想处果报的受也是粗的，须陀洹果的受是细的。须陀洹果的受也是粗的，斯陀含……乃至……阿罗汉果的受是细的。

Bhedato pana kāmāvacaravipākā atthi ahetukā, atthi sahetukā. Sahetukāpi atthi duhetukā, atthi tihetukā. Tattha ahetukā oḷārikā, sahetukā sukhumā. Sāpi duhetukā oḷārikā, tihetukā sukhumā. Tatthāpi sasaṅkhārikā oḷārikā, asaṅkhārikā sukhumā. Paṭhamajjhānavipākā oḷārikā, dutiyajjhānavipākā sukhumā…pe… catutthajjhānavipākā sukhumā. Sāpi oḷārikā, ākāsānañcāyatanavipākā sukhumā. Sāpi oḷārikā…pe… nevasaññānāsaññāyatanavipākā sukhumā. Sāpi oḷārikā, sotāpattiphalavedanā sukhumā. Sāpi oḷārikā, sakadāgāmi…pe… arahattaphalavedanā sukhumā.

60在三种唯作中，欲界唯作的受是粗的，色界唯作的受是细的。色界唯作的受也是粗的，无色界唯作的受是细的。以上是依不分别而说。然而，依分别而言，在依无因等而分别的欲界唯作中，无因唯作的受是粗的，有因的是细的。有因的当中，二因的是粗的，三因的是细的。三因的当中，有行的是粗的，无行的是细的。初禅的唯作受是粗的，第二禅的是细的。第二禅的也是粗的，第三禅……乃至……第四禅的是细的。第四禅的也是粗的，空无边处唯作的受是细的。空无边处唯作的受也是粗的，识无边处……乃至……非想非非想处唯作的受是细的。凡是粗的，那是低劣的；凡是细的，那是殊胜的。

Tīsu kiriyāsu kāmāvacarakiriyavedanā oḷārikā, rūpāvacarakiriyavedanā sukhumā. Sāpi oḷārikā, arūpāvacarakiriyavedanā sukhumā. Evaṃ tāva abhedato. Bhedato pana ahetukādivasena bhinnāya kāmāvacarakiriyāya ahetukakiriyavedanā oḷārikā, sahetukā sukhumā. Sāpi duhetukā oḷārikā, tihetukā sukhumā. Tatthāpi sasaṅkhārikā oḷārikā, asaṅkhārikā sukhumā. Paṭhamajjhāne kiriyavedanā oḷārikā, dutiyajjhāne sukhumā. Sāpi oḷārikā, tatiye…pe… catutthe sukhumā. Sāpi oḷārikā, ākāsānañcāyatanakiriyavedanā sukhumā. Sāpi oḷārikā, viññāṇañcā…pe… nevasaññānāsaññāyatanakiriyavedanā sukhumā. Yā oḷārikā sā hīnā. Yā sukhumā sā paṇītā.

1313. 在远、近双论释中，不善受以不同分义及不混杂义而远离于善及无记。依此理趣，应知于一切句中为远。即使具足不善等受与具足苦等受的三类人同坐一床，他们的那些受也以不同分义及不混杂义而实名为远。于具足等至受等者中，亦同此理趣。然而，不善受与不善受，以同分义及相似义而为近。依此理趣，应知于一切句中为近。即使具足不善等受的三类人中，一人于欲有，一人于色有，一人于无色有，他们的那些受也以同分义及相似义而实名为近。于具足善等受者中，亦同此理趣。

13. Dūradukaniddese akusalavedanā visabhāgaṭṭhena visaṃsaṭṭhena ca kusalābyākatāhi dūre. Iminā nayena sabbapadesu dūratā veditabbā. Sacepi hi akusalādivedanāsamaṅgino dukkhādivedanāsamaṅgino ca tayo tayo janā ekamañce nisinnā honti, tesampi tā vedanā visabhāgaṭṭhena visaṃsaṭṭhena ca dūreyeva nāma. Samāpannavedanādisamaṅgīsupi eseva nayo. Akusalā pana akusalāya sabhāgaṭṭhena sarikkhaṭṭhena ca santike nāma. Iminā nayena sabbapadesu santikatā veditabbā. Sacepi hi akusalādivedanāsamaṅgīsu tīsu janesu eko kāmabhave, eko rūpabhave, eko arūpabhave, tesampi tā vedanā sabhāgaṭṭhena sarikkhaṭṭhena ca santikeyeva nāma. Kusalādivedanāsamaṅgīsupi eseva nayo.

62而所谓‘彼彼或’者，此处应不观待前文之理趣，唯依‘彼彼或’而说。且解说时，不应从远中导出近，而应从近中导出远。因为不善有二种——与贪俱行的和与嗔俱行的。其中，与贪俱行的，对于与贪俱行的名为近，对于与嗔俱行的名为远。与嗔俱行的，对于与嗔俱行的名为近，对于与贪俱行的名为远。与嗔俱行的当中，决定的对于决定的名为近。如此，不决定的亦然。应知，依循在粗、细双论释中详述的方式，对于与贪俱行等中的有劫住、无行、有行的分别，以及与见相应等的分别，一一分位的受，唯与彼彼分位的受为近，其他与其他为远。

Taṃ taṃ vā panāti ettha heṭṭhimanayaṃ anoloketvā taṃ taṃ vāpanavaseneva kathetabbaṃ. Kathentena ca na dūrato santikaṃ uddharitabbaṃ, santikato pana dūraṃ uddharitabbaṃ. Duvidhā hi akusalā – lobhasahagatā dosasahagatā ca. Tattha lobhasahagatā lobhasahagatāya santike nāma, dosasahagatāya dūre nāma. Dosasahagatā dosasahagatāya santike nāma, lobhasahagatāya dūre nāma. Dosasahagatāpi niyatā niyatāya santike nāmāti. Evaṃ aniyatā. Kappaṭṭhitikaasaṅkhārikasasaṅkhārikabhedaṃ lobhasahagatādīsu ca diṭṭhisampayuttādibhedaṃ sabbaṃ oḷārikadukaniddese vitthāritavasena anugantvā ekekakoṭṭhāsavedanā taṃtaṃkoṭṭhāsavedanāya eva santike, itarā itarāya dūreti veditabbāti.

70此为受蕴之解说。

Ayaṃ vedanākkhandhaniddeso.

713. 想蕴之解说

3. Saññākkhandhaniddeso

1414. 在想蕴释中，‘任何想’是总括四地之想。‘眼触所生想’等，是为了显示依过去等而说的想的自性而说。其中，从眼触而生，或于眼触中生起的，名为眼触所生。于其余诸句中，亦同此理趣。而此处，前五种唯以眼净色等为依处。意触所生的，有以心所依处为依处的，也有无依处的。一切皆是四地之想。

14. Saññākkhandhaniddese yā kāci saññāti catubhūmikasaññaṃ pariyādiyati. Cakkhusamphassajā saññātiādīni atītādivasena niddiṭṭhasaññaṃ sabhāvato dassetuṃ vuttāni. Tattha cakkhusamphassato cakkhusamphassasmiṃ vā jātā cakkhusamphassajā nāma. Sesāsupi eseva nayo . Ettha ca purimā pañca cakkhupasādādivatthukāva. Manosamphassajā hadayavatthukāpi avatthukāpi. Sabbā catubhūmikasaññā.

17在粗显二法的解说中，以有对碍的眼净色等为依处，缘取有对碍的色等而生起的触，名为有对触。由此，或于彼有对触中生起的，名为有对触生。眼触生想……乃至……身触生想，也是依其依处而得的名称。色想……乃至……触想，也是依其缘境而得的名称。然而，此处是依处与缘境合称的名称。因为依于有对碍的依处，并缘取有对碍的缘境而生起，所以此想被称为有对触生想。意触生想也是此想的同义异名。因为眼识名为意，与之俱生的触名为意触，于彼意触中、或由彼意触所生，故为意触生。同样，耳、鼻、舌、身识名为意，与之俱生的触名为意触，于彼意触中、或由彼意触所生，故为意触生。

17. Oḷārikadukaniddese paṭighasamphassajāti sappaṭighe cakkhupasādādayo vatthuṃ katvā sappaṭighe rūpādayo ārabbha uppanno phasso paṭighasamphasso nāma. Tato tasmiṃ vā jātā paṭighasamphassajā nāma. Cakkhusamphassajā saññā…pe… kāyasamphassajā saññātipi tassāyeva vatthuto nāmaṃ. Rūpasaññā…pe… phoṭṭhabbasaññātipi tassāyeva ārammaṇato nāmaṃ. Idaṃ pana vatthārammaṇato nāmaṃ. Sappaṭighāni hi vatthūni nissāya, sappaṭighāni ca ārammaṇāni ārabbha uppattito esā paṭighasamphassajā saññāti vuttā. Manosamphassajātipi pariyāyena etissā nāmaṃ hotiyeva. Cakkhuviññāṇañhi mano nāma. Tena sahajāto phasso manosamphasso nāma. Tasmiṃ manosamphasse, tasmā vā manosamphassā jātāti manosamphassajā. Tathā sotaghānajivhākāyaviññāṇaṃ mano nāma. Tena sahajāto phasso manosamphasso nāma. Tasmiṃ manosamphasse, tasmā vā manosamphassā jātāti manosamphassajā.

65增语触生想也是此想的同义异名。因为三种无色蕴自身作为依止，为与自己俱生的想安立了‘增语触生想’的名称。然而，从非异门（严格定义）来说，有对触生想是指五门想，增语触生想是指意门想。其中，五门想即使通过观察也能了知，故为粗显。因为人们看到染着审虑者，便知‘他染着审虑’；看到嗔怒审虑者，便知‘他嗔怒审虑’。

Adhivacanasamphassajā saññātipi pariyāyena etissā nāmaṃ hotiyeva. Tayo hi arūpino khandhā sayaṃ piṭṭhivaṭṭakā hutvā attanā sahajātāya saññāya adhivacanasamphassajā saññātipi nāmaṃ karonti. Nippariyāyena pana paṭighasamphassajā saññā nāma pañcadvārikasaññā , adhivacanasamphassajā saññā nāma manodvārikasaññā. Tattha pañcadvārikasaññā oloketvāpi jānituṃ sakkāti oḷārikā. Rajjitvā upanijjhāyantañhi ‘rajjitvā upanijjhāyatī’ti, kujjhitvā upanijjhāyantaṃ ‘kujjhitvā upanijjhāyatī’ti oloketvāva jānanti.

66此处有一事例：据说有两位妇女坐着纺线。两位年轻比丘在村中游行，其中一位走在前面，看见了一位妇女。另一位比丘问他：‘他为什么看她？’他回答：‘那位比丘并非以染污心看她，而是以幼妹之想看她。’后来，他们在村中游行后，坐在集会堂里，另一位比丘问那位比丘：‘你看了那位妇女吗？’答：‘是的，看了。’问：‘为什么？’答：‘因为她像我妹妹，所以看了她。’应知如此，五门想即使通过观察也能了知。然而，此想唯以净色为依处。有些人则说明它是速行中生起的。至于意门想，即使同坐一床或同坐一凳，看到别人在思虑、在寻思，问‘你在想什么？你在寻思什么？’后，唯有依其言语才能了知，故为微细。其余如同受蕴所说一样。

Tatridaṃ vatthu – dve kira itthiyo nisīditvā suttaṃ kantanti. Dvīsu daharesu gāme carantesu eko purato gacchanto ekaṃ itthiṃ olokesi. Itarā taṃ pucchi ‘kasmā nu kho taṃ eso olokesī’ti? ‘Na eso bhikkhu maṃ visabhāgacittena olokesi, kaniṭṭhabhaginīsaññāya pana olokesī’ti. Tesupi gāme caritvā āsanasālāya nisinnesu itaro bhikkhu taṃ bhikkhuṃ pucchi – ‘tayā sā itthī olokitā’ti? ‘Āma olokitā’. ‘Kimatthāyā’ti? ‘Mayhaṃ bhaginīsarikkhattā taṃ olokesi’nti āha. Evaṃ pañcadvārikasaññā oloketvāpi jānituṃ sakkāti veditabbā. Sā panesā pasādavatthukā eva. Keci pana javanappavattāti dīpenti. Manodvārikasaññā pana ekamañce vā ekapīṭhe vā nisīditvāpi aññaṃ cintentaṃ vitakkentañca ‘kiṃ cintesi, kiṃ vitakkesī’ti pucchitvā tassa vacanavaseneva jānitabbato sukhumā. Sesaṃ vedanākkhandhasadisamevāti.

76此为想蕴之解说。

Ayaṃ saññākkhandhaniddeso.

774. 行蕴之解说

4. Saṅkhārakkhandhaniddeso

20在行蕴的解说中，‘任何诸行’涵盖了四地之行。‘眼触生思’等语，是为了显示依过去等角度所述之行的自性而说。‘眼触生’等如前所述。‘思’是就最低限度而言，作为诸行中为首者而说。因为在最低限度，乃至与眼识一起，依巴利圣典所载，有四种行生起。其中，思由于在策励的意义上最为显著，故为首要。因此只取此一。而与彼相应的诸行，在取了彼时即已被取。在此，前五种也是以眼净色等为依处的。意触生的，或依心所依处，或不依任何依处。所有这些都是四地之思。其余如同受蕴所说一样。

20. Saṅkhārakkhandhaniddese ye keci saṅkhārāti catubhūmikasaṅkhāre pariyādiyati. Cakkhusamphassajā cetanātiādīni atītādivasena niddiṭṭhasaṅkhāre sabhāvato dassetuṃ vuttāni. Cakkhusamphassajātiādīni vuttatthāneva. Cetanāti heṭṭhimakoṭiyā padhānasaṅkhāravasena vuttaṃ. Heṭṭhimakoṭiyā hi antamaso cakkhuviññāṇena saddhiṃ pāḷiyaṃ āgatā cattāro saṅkhārā uppajjanti. Tesu cetanā padhānā āyūhanaṭṭhena pākaṭattā. Tasmā ayameva gahitā. Taṃsampayuttasaṅkhārā pana tāya gahitāya gahitāva honti. Idhāpi purimā pañca cakkhupasādādivatthukāva. Manosamphassajā hadayavatthukāpi avatthukāpi. Sabbā catubhūmikacetanā. Sesaṃ vedanākkhandhasadisamevāti.

79此为行蕴之解说。

Ayaṃ saṅkhārakkhandhaniddeso.

805. 识蕴之释

5. Viññāṇakkhandhaniddeso

26在识蕴的解说中，‘任何识’涵盖了四地之识。‘眼识’等语，是为了显示依过去等角度所述之识的自性而说。其中，眼识等五种唯以眼净色等为依处，意识或依心所依处，或不依任何依处。所有这些都是四地之识。其余如同受蕴所说一样。

26. Viññāṇakkhandhaniddese yaṃ kiñci viññāṇanti catubhūmakaviññāṇaṃ pariyādiyati. Cakkhuviññāṇantiādīni atītādivasena niddiṭṭhaviññāṇaṃ sabhāvato dassetuṃ vuttāni. Tattha cakkhuviññāṇādīni pañca cakkhupasādādivatthukāneva, manoviññāṇaṃ hadayavatthukampi avatthukampi. Sabbaṃ catubhūmakaviññāṇaṃ. Sesaṃ vedanākkhandhasadisamevāti.

82此为识蕴之释。

Ayaṃ viññāṇakkhandhaniddeso.

83杂说

Pakiṇṇakakathā

69现在，对于五蕴，应从生起方式、前后次序、时段分判、同生异灭、异生同灭、同生同灭、异生异灭、过去未来现在、内外、粗细、劣胜、远近、缘、等起、圆成、有为等十六种行相，了知杂说。

Idāni pañcasupi khandhesu samuggamato, pubbāparato, addhānaparicchedato, ekuppādanānānirodhato, nānuppādaekanirodhato, ekuppādaekanirodhato, nānuppādanānānirodhato, atītānāgatapaccuppannato, ajjhattikabāhirato, oḷārikasukhumato, hīnapaṇītato, dūrasantikato, paccayato, samuṭṭhānato, parinipphannato, saṅkhatatoti soḷasahākārehi pakiṇṇakaṃ veditabbaṃ.

70其中，生起方式有两种：胎生者的生起方式和化生者的生起方式。其中，胎生者的生起方式应如此了知：对于胎生有情，在结生刹那，五蕴非前非后，同时显现。在彼刹那显现的、称为羯罗蓝的色相续，极为微细。有说‘仅如以一只小苍蝇的一次努力即可吹落之量’，后又否定说‘这太大了，应如将细针浸入油中取出后，油滴流下悬于针尖的一滴之量’。又否定此说，谓‘如从一根头发上沾取的油，流下悬于发尖的一滴之量’。又否定此说，谓‘此国人的头发剖为八份，其中一份之量，相当于北俱卢洲人的头发；如从澄清的芝麻油中取出该发，悬于发尖的一滴之量’。又否定此说，谓‘这太大了，有一种名为生毛的极细之毛；如将其一丝浸入澄清的芝麻油中取出，油滴流下悬于尖端的一滴之量’。此（羯罗蓝）是清澈、明净、无浊、纯净的，色泽如同澄清的芝麻油滴。此亦有言：

Tattha duvidho samuggamo – gabbhaseyyakasamuggamo, opapātikasamuggamoti. Tattha gabbhaseyyakasamuggamo evaṃ veditabbo – gabbhaseyyakasattānañhi paṭisandhikkhaṇe pañcakkhandhā apacchāapure ekato pātubhavanti. Tasmiṃ khaṇe pātubhūtā kalalasaṅkhātā rūpasantati parittā hoti. Khuddakamakkhikāya ekavāyāmena pātabbamattāti vatvā puna ‘atibahuṃ etaṃ, saṇhasūciyā tele pakkhipitvā ukkhittāya paggharitvā agge ṭhitabindumatta’nti vuttaṃ. Tampi paṭikkhipitvā ‘ekakese telato uddharitvā gahite tassa paggharitvā agge ṭhitabindumatta’nti vuttaṃ. Tampi paṭikkhipitvā ‘imasmiṃ janapade manussānaṃ kese aṭṭhadhā phālite tato ekakoṭṭhāsappamāṇo uttarakurukānaṃ keso; tassa pasannatilatelato uddhaṭassa agge ṭhitabindumatta’nti vuttaṃ. Tampi paṭikkhipitvā ‘etaṃ bahu, jātiuṇṇā nāma sukhumā; tassā ekaaṃsuno pasannatilatele pakkhipitvā uddhaṭassa paggharitvā agge ṭhitabindumatta’nti vuttaṃ. Taṃ panetaṃ acchaṃ hoti vippasannaṃ anāvilaṃ parisuddhaṃ pasannatilatelabindusamānavaṇṇaṃ . Vuttampi cetaṃ –

71犹如芝麻油之滴，无浊的熟酥精华；

Tilatelassa yathā bindu, sappimaṇḍo anāvilo;

72如此，具有色泽的，被称为“羯罗蓝”。

Evaṃ vaṇṇapaṭibhāgaṃ, kalalanti pavuccatīti.

73如此，在这微细的色相续中，有三种相续之首：处十法、身十法、以及依女性根或男性根而有的性十法。其中，心处色、其依止的四大种、依彼而住的色、香、味、食素、命根——这称为处十法。身净色、其依止的四大种、依彼而住的色、香、味、食素、命根——这称为身十法。女性的女性性、男性的男性性、其依止的四大种、依彼而住的色、香、味、食素、命根——这称为性十法。

Evaṃ parittāya rūpasantatiyā tīṇi santatisīsāni honti – vatthudasakaṃ, kāyadasakaṃ, itthiyā itthindriyavasena purisassa purisindriyavasena bhāvadasakanti. Tattha vatthurūpaṃ, tassa nissayāni cattāri mahābhūtāni, taṃnissitā vaṇṇagandharasojā, jīvitanti – idaṃ vatthudasakaṃ nāma. Kāyapasādo, tassa nissayāni cattāri mahābhūtāni, tannissitā vaṇṇagandharasojā, jīvitanti – idaṃ kāyadasakaṃ nāma. Itthiyā itthibhāvo, purisassa purisabhāvo, tassa nissayāni cattāri mahābhūtāni, tannissitā vaṇṇagandharasojā, jīvitanti – idaṃ bhāvadasakaṃ nāma.

74如此，对于胎生者，在结生时，以最高限度而言，有三十种业生色，称为色蕴。与结生心俱生的受是受蕴，想是想蕴，诸行是行蕴，结生心是识蕴。如此，胎生者在结生刹那，五蕴完全具足。然而，若是无性人的结生，则性十法缺失。依两种十法，有二十种业生色，称为色蕴。受蕴等如前所述。这样，胎生者在结生刹那，五蕴也完全具足。

Evaṃ gabbhaseyyakānaṃ paṭisandhiyaṃ ukkaṭṭhaparicchedena samatiṃsa kammajarūpāni rūpakkhandho nāma hoti. Paṭisandhicittena pana sahajātā vedanā vedanākkhandho, saññā saññākkhandho, saṅkhārā saṅkhārakkhandho, paṭisandhicittaṃ viññāṇakkhandhoti. Evaṃ gabbhaseyyakānaṃ paṭisandhikkhaṇe pañcakkhandhā paripuṇṇā honti. Sace pana napuṃsakapaṭisandhi hoti, bhāvadasakaṃ hāyati. Dvinnaṃ dasakānaṃ vasena samavīsati kammajarūpāni rūpakkhandho nāma hoti. Vedanākkhandhādayo vuttappakārā evāti. Evampi gabbhaseyyakānaṃ paṭisandhikkhaṇe pañcakkhandhā paripuṇṇā honti.

75在此处，本应讲述三因生起的传承。然而，未讲述彼，而开示了名为“化生者之生起”的内容。对于诸根具足的化生者，在结生刹那，有前述的三种，以及眼、耳、鼻、舌十法，共七种色相续之首显现。其中，眼十法等与身十法相似。然而，无性人没有性十法。如此，诸根具足的化生者，有七十三种或七十种业生色，称为色蕴。受蕴等如前所述。这样，化生者在结生刹那，五蕴完全具足。这称为“化生者之生起”。如此，五蕴当知为“从生起而言”。

Imasmiṃ ṭhāne tisamuṭṭhānikappaveṇī kathetabbā bhaveyya. Taṃ pana akathetvā ‘opapātikasamuggamo’ nāma dassito. Opapātikānañhi paripuṇṇāyatanānaṃ paṭisandhikkhaṇe heṭṭhā vuttāni tīṇi, cakkhusotaghānajivhādasakāni cāti satta rūpasantatisīsāni pātubhavanti. Tattha cakkhudasakādīni kāyadasakasadisāneva. Napuṃsakassa pana bhāvadasakaṃ natthi. Evaṃ paripuṇṇāyatanānaṃ opapātikānaṃ samasattati ceva samasaṭṭhi ca kammajarūpāni rūpakkhandho nāma. Vedanākkhandhādayo vuttappakārā evāti. Evaṃ opapātikānaṃ paṭisandhikkhaṇe pañcakkhandhā paripuṇṇā honti. Ayaṃ ‘opapātikasamuggamo’ nāma. Evaṃ tāva pañcakkhandhā ‘samuggamato’ veditabbā.

76“从先后而言”：对于胎生者，在非后非前生起的五蕴中，是色先令色生起，还是非色？色只令色生起，不令非色生起。何以故？因为结生心不能生色。对于一切有情，结生心、漏尽者的死心、双五识、四种无色界果报——这十六种心不生色。其中，结生心首先由于所依处的羸弱、不稳固、缘的欠缺以及外来性，而不生色。在此，俱生的所依处在生刹那羸弱，故由于所依处的羸弱而不生色。如同堕入悬崖的人不能成为他人的依靠，此心也因被业力之流抛掷，如同堕入悬崖般不稳固。如此，由于被业力之流抛掷而不稳固，也不生色。

‘Pubbāparato’ti evaṃ pana gabbhaseyyakānaṃ apacchāapure uppannesu pañcasu khandhesu kiṃ rūpaṃ paṭhamaṃ rūpaṃ samuṭṭhāpeti udāhu arūpanti? Rūpaṃ rūpameva samuṭṭhāpeti, na arūpaṃ. Kasmā? Paṭisandhicittassa na rūpajanakattā. Sabbasattānañhi paṭisandhicittaṃ, khīṇāsavassa cuticittaṃ, dvipañcaviññāṇāni, cattāri arūppavipākānīti soḷasa cittāni rūpaṃ na samuṭṭhāpenti. Tattha paṭisandhicittaṃ tāva vatthuno dubbalatāya appatiṭṭhitatāya paccayavekallatāya āgantukatāya ca rūpaṃ na samuṭṭhāpeti. Tattha hi sahajātaṃ vatthu uppādakkhaṇe dubbalaṃ hotīti vatthuno dubbalatāya rūpaṃ na samuṭṭhāpeti. Yathā ca papāte patanto puriso aññassa nissayo bhavituṃ na sakkoti, evaṃ etampi kammavegakkhittattā papāte patamānaṃ viya appatiṭṭhitaṃ. Iti kammavegakkhittattā, appatiṭṭhitatāyapi rūpaṃ na samuṭṭhāpeti.

77而且，结生心与所依处非后非前地生起。其依处不能成为前生缘。若能，则可生色。在那些依处能成为前生缘、传承相续之处，彼心也毫不减损其支分而生色。如果心在住刹那或灭刹那能生色，结生心也能生色。然而，心在这两个刹那并不生色。正如蘑菇从地面长出时，是带着尘粉而长出，同样，心依止前生的依处，在生刹那带着八种色而生起。而在结生刹那，依处不能成为前生缘，故由于缘的欠缺，结生心也不生色。

Paṭisandhicittañca vatthunā saddhiṃ apacchāapure uppannaṃ. Tassa vatthu purejātaṃ hutvā paccayo bhavituṃ na sakkoti. Sace sakkuṇeyya, rūpaṃ samuṭṭhāpeyya. Yatrāpi vatthu purejātaṃ hutvā paccayo bhavituṃ sakkoti, paveṇī ghaṭiyati, tatrāpi cittaṃ aṅgato aparihīnaṃyeva rūpaṃ samuṭṭhāpeti. Yadi hi cittaṃ ṭhānakkhaṇe vā bhaṅgakkhaṇe vā rūpaṃ samuṭṭhāpeyya, paṭisandhicittampi rūpaṃ samuṭṭhāpeyya. Na pana cittaṃ tasmiṃ khaṇadvaye rūpaṃ samuṭṭhāpeti. Yathā pana ahicchattakamakulaṃ pathavito uṭṭhahantaṃ paṃsucuṇṇaṃ gahetvāva uṭṭhahati, evaṃ cittaṃ purejātaṃ vatthuṃ nissāya uppādakkhaṇe aṭṭha rūpāni gahetvāva uṭṭhahati. Paṭisandhikkhaṇe ca vatthu purejātaṃ hutvā paccayo bhavituṃ na sakkotīti paccayavekallatāyapi paṭisandhicittaṃ rūpaṃ na samuṭṭhāpeti.

78又如外来者到了未曾去过的地方，不能对他人说：“来，诸位，我将给你们看村内的饮食、香、花鬘等”，因为不在他自己的领域、不具足。同样，结生心是外来者，故由于其外来性，也不生色。此外，三十种业生色占据了心生色的位置而住，故结生心也不生色。

Yathā ca āgantukapuriso agatapubbaṃ padesaṃ gato aññesaṃ – ‘etha bho, antogāme vo annapānagandhamālādīni dassāmī’ti vattuṃ na sakkoti, attano avisayatāya appahutatāya, evameva paṭisandhicittaṃ āgantukanti attano āgantukatāyapi rūpaṃ na samuṭṭhāpeti. Apica samatiṃsa kammajarūpāni cittasamuṭṭhānarūpānaṃ ṭhānaṃ gahetvā ṭhitānītipi paṭisandhicittaṃ rūpaṃ na samuṭṭhāpeti.

79然而，漏尽者的死心，由于轮回之根已寂止，故不生色。对于他，于一切有中，轮回之根已寂止，不可能再生，无有于后有中的相续。对于须陀洹，除了七有，第八有的轮回之根已寂止。因此，他的死心在七有中生色；斯陀含的在二有中；阿那含的在一有中。漏尽者的，由于于一切有中轮回之根已寂止，故完全不生色。

Khīṇāsavassa pana cuticittaṃ vaṭṭamūlassa vūpasantattā na samuṭṭhāpeti. Tassa hi sabbabhavesu vaṭṭamūlaṃ vūpasantaṃ abhabbuppattikaṃ punabbhave paveṇī nāma natthi. Sotāpannassa pana satta bhave ṭhapetvā aṭṭhameva vaṭṭamūlaṃ vūpasantaṃ. Tasmā tassa cuticittaṃ sattasu bhavesu rūpaṃ samuṭṭhāpeti , sakadāgāmino dvīsu, anāgāmino ekasmiṃ. Khīṇāsavassa sabbabhavesu vaṭṭamūlassa vūpasantattā neva samuṭṭhāpeti.

80在双五识中，无禅支、无道支、无因，故心支羸弱。由于心支羸弱，它们不生色。四种无色界果报，由于彼有中无有色，故不生色。不仅它们，在彼有中生起的其他心——八种欲界善心、十种不善心、九种唯作心、四种无色界善心、四种无色界唯作心、三种道心、四种果心，共四十二种心，也由于彼处无有色，故不生色。如此，结生心不生色。

Dvipañcaviññāṇesu pana jhānaṅgaṃ natthi, maggaṅgaṃ natthi, hetu natthīti cittaṅgaṃ dubbalaṃ hotīti cittaṅgadubbalatāya tāni rūpaṃ na samuṭṭhāpenti. Cattāri arūpavipākāni tasmiṃ bhave rūpassa natthitāya rūpaṃ na samuṭṭhāpenti. Na kevalañca tāneva, yāni aññānipi tasmiṃ bhave aṭṭha kāmāvacarakusalāni, dasa akusalāni, nava kiriyacittāni, cattāri āruppakusalāni, catasso āruppakiriyā, tīṇi maggacittāni, cattāri phalacittānīti dvecattālīsa cittāni uppajjanti, tānipi tattha rūpassa natthitāya eva rūpaṃ na samuṭṭhāpenti. Evaṃ paṭisandhicittaṃ rūpaṃ na samuṭṭhāpeti.

81然而，时节（utu）首先令色法生起。什么是这个时节？即结生刹那生起的三十种业生色中的火界。它达到住位后，令八种色法生起。这个时节是缓慢灭尽的；心则是迅速灭尽的。就在色法存续期间，有十六个心生起并灭尽。其中，在结生之后的第一有分心生起的刹那，便令八种色法生起。当声音生起的时机到来时，时节生心和心生心将令名为声九法聚的色法生起。食团食（段食）达到住位后，也令八种色法生起。然而，它的食团食从哪里来？从母亲而来。这也被说过：

Utu pana paṭhamaṃ rūpaṃ samuṭṭhāpeti. Ko esa utu nāmāti? Paṭisandhikkhaṇe uppannānaṃ samatiṃsakammajarūpānaṃ abbhantarā tejodhātu. Sā ṭhānaṃ patvā aṭṭha rūpāni samuṭṭhāpeti. Utu nāma cesa dandhanirodho; cittaṃ khippanirodhaṃ. Tasmiṃ dharanteyeva soḷasa cittāni uppajjitvā nirujjhanti. Tesu paṭisandhianantaraṃ paṭhamabhavaṅgacittaṃ uppādakkhaṇeyeva aṭṭha rūpāni samuṭṭhāpeti. Yadā pana saddassa uppattikālo bhavissati, tadā utucittāni saddanavakaṃ nāma samuṭṭhāpessanti. Kabaḷīkārāhāropi ṭhānaṃ patvā aṭṭha rūpāni samuṭṭhāpeti. Kuto panassa kabaḷīkārāhāroti? Mātito. Vuttampi cetaṃ –

82「那位母亲所吃的，无论是饭、饮料还是食物，

‘‘Yañcassa bhuñjatī mātā, annaṃ pānañca bhojanaṃ;

83藉由这些，那住在母胎中的人得以存活。」（相应部·尼柯耶 1.235）

Tena so tattha yāpeti, mātukucchigato naro’’ti. (saṃ. ni. 1.235);

84如此，住在母胎中的胎儿，依靠母亲所吞下食物和饮料的食素而存活。那食素达到住位后，便令八种色法生起。难道那食素不粗硬吗？而所依处是微细的，它如何在那里安住呢？最初并不安住；经过一个或两个七天之后才安住。然而，在此之前或之后安住；当母亲所吞下食物和饮料的食素在胎儿身体中安住时，那时便令八种色法生起。

Evaṃ kucchigato dārako mātarā ajjhohaṭaannapānaojāya yāpeti. Sāva ṭhānappattā aṭṭha rūpāni samuṭṭhāpeti. Nanu ca sā ojā kharā? Vatthu sukhumaṃ? Kathaṃ tattha patiṭṭhātīti? Paṭhamaṃ tāva na patiṭṭhāti; ekassa vā dvinnaṃ vā sattāhānaṃ gatakāle patiṭṭhāti. Tato pana pure vā patiṭṭhātu pacchā vā; yadā mātarā ajjhohaṭaannapānaojā dārakassa sarīre patiṭṭhāti, tadā aṭṭha rūpāni samuṭṭhāpeti.

85对于化生者，当他在有现成嚼食和啖食的地方出生后，拿起那些食物吞下时，达到住位的食素便令色法生起。有人在无食物和饮料的森林中出生，极为饥饿，翻转自己舌上的唾液而吞下。在那里，达到住位的食素也令他生起色法。

Opapātikassāpi pakatipaṭiyattānaṃ khādanīyabhojanīyānaṃ atthiṭṭhāne nibbattassa tāni gahetvā ajjhoharato ṭhānappattā ojā rūpaṃ samuṭṭhāpeti. Eko annapānarahite araññe nibbattati, mahāchātako hoti, attanova jivhāya kheḷaṃ parivattetvā gilati. Tatrāpissa ṭhānappattā ojā rūpaṃ samuṭṭhāpeti.

86如此，在二十五个部分中，只有两种色法令色法生起——火界和食团食。在无色界中，也只有两种法令色法生起——心和业思。其中，色法在生时和灭时是弱的，在住时是强的，因此在住时令色法生起。心在住时和灭时是弱的，只有在生时是强的，因此只有在生时令色法生起。业思在灭尽之后才成为缘。即使是在过去百千亿劫之顶所累积的业，也能成为现在的缘；现在所累积的业，在未来百千亿劫之末也能成为缘。应如此了知‘从前后关系’。

Evaṃ pañcavīsatiyā koṭṭhāsesu dveva rūpāni rūpaṃ samuṭṭhāpenti – tejodhātu ca kabaḷīkārāhāro ca. Arūpepi dveyeva dhammā rūpaṃ samuṭṭhāpenti – cittañceva kammacetanā ca. Tattha rūpaṃ uppādakkhaṇe ca bhaṅgakkhaṇe ca dubbalaṃ, ṭhānakkhaṇe balavanti ṭhānakkhaṇe rūpaṃ samuṭṭhāpeti. Cittaṃ ṭhānakkhaṇe ca bhaṅgakkhaṇe ca dubbalaṃ, uppādakkhaṇeyeva balavanti uppādakkhaṇeyeva rūpaṃ samuṭṭhāpeti. Kammacetanā niruddhāva paccayo hoti. Atīte kappakoṭisatasahassamatthakepi hi āyūhitaṃ kammaṃ etarahi paccayo hoti. Etarahi āyūhitaṃ anāgate kappakoṭisatasahassapariyosānepi paccayo hotīti. Evaṃ ‘pubbāparato’ veditabbā.

87‘从时间限定来说’：色法住立多长时间？非色法住立多长时间？色法变化沉重，灭尽缓慢；非色法变化轻微，灭尽迅速。就在色法存续期间，有十六个心生起并灭尽。而那色法与第十七个心一同灭尽。正如有人想‘我要打下果子’，用木槌击打树枝，果子和叶子在同一刹那从蒂脱落。其中，果子因自身沉重而先落于地，叶子因轻而后落。同样地，如同被木槌击打时叶子和果子在同一刹那从蒂脱落之时，在结生刹那，色法和非色法在同一刹那显现；如同果子因沉重而先落于地，就在色法存续期间，十六个心生起并灭尽；如同叶子因轻而后落于地，色法与第十七个心一同灭尽。

‘Addhānaparicchedato’ti rūpaṃ kittakaṃ addhānaṃ tiṭṭhati? Arūpaṃ kittakanti? Rūpaṃ garupariṇāmaṃ dandhanirodhaṃ. Arūpaṃ lahupariṇāmaṃ khippanirodhaṃ. Rūpe dharanteyeva soḷasa cittāni uppajjitvā nirujjhanti. Taṃ pana sattarasamena cittena saddhiṃ nirujjhati. Yathā hi puriso ‘phalaṃ pātessāmī’ti muggarena rukkhasākhaṃ pahareyya, phalāni ca pattāni ca ekakkhaṇeyeva vaṇṭato mucceyyuṃ. Tattha phalāni attano bhārikatāya paṭhamataraṃ pathaviyaṃ patanti, pattāni lahukatāya pacchā. Evameva muggarappahārena pattānañca phalānañca ekakkhaṇe vaṇṭato muttakālo viya paṭisandhikkhaṇe rūpārūpadhammānaṃ ekakkhaṇe pātubhāvo; phalānaṃ bhārikatāya paṭhamataraṃ pathaviyaṃ patanaṃ viya rūpe dharanteyeva soḷasannaṃ cittānaṃ uppajjitvā nirujjhanaṃ; pattānaṃ lahukatāya pacchā pathaviyaṃ patanaṃ viya rūpassa sattarasamena cittena saha nirujjhanaṃ.

88其中，虽然色法灭尽缓慢、变化沉重，心灭尽迅速、变化轻微，但色法不能离开非色法而转起，非色法也不能离开色法而转起。二者的转起是等量的。这里有一个比喻：一个人是短腿，一个人是长腿。当他们一起在路上行走时，在长腿人跨出一步的时间内，另一人以十六步的步数行走，步步相续。长腿人在短腿人的十六步期间，收缩并拉回自己的脚，只跨出一步。如此，任何一人都不能超越另一人，二人的行走是等量的。应如此理解这个比喻：短腿人如同非色法，长腿人如同色法；如同在长腿人跨出一步时，另一人以十六步行走，就在色法存续期间，非色法中十六个心生起并灭尽；如同两个人在短腿人的十六步期间，另一人收缩并拉回自己的脚而跨出一步，色法与第十七个心一同灭尽；如同两个人互不相离、等量地行走，非色法不离色法、色法不离非色法，等量地转起。应如此了知‘从时间限定来说’。

Tattha kiñcāpi rūpaṃ dandhanirodhaṃ garupariṇāmaṃ, cittaṃ khippanirodhaṃ lahupariṇāmaṃ, rūpaṃ pana arūpaṃ arūpaṃ vā rūpaṃ ohāya pavattituṃ na sakkonti. Dvinnampi ekappamāṇāva pavatti. Tatrāyaṃ upamā – eko puriso lakuṇṭakapādo, eko dīghapādo. Tesu ekato maggaṃ gacchantesu yāva dīghapādo ekapadavāraṃ akkamati, tāva itaro pade padaṃ akkamitvā soḷasapadavārena gacchati. Dīghapādo lakuṇṭakapādassa soḷasa padavāre attano pādaṃ añchitvā ākaḍḍhitvā ekameva padavāraṃ karoti. Iti ekopi ekaṃ atikkamituṃ na sakkoti. Dvinnampi gamanaṃ ekappamāṇameva hoti. Evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ. Lakuṇṭakapādapuriso viya arūpaṃ; dīghapādapuriso viya rūpaṃ; dīghapādassa ekaṃ padavāraṃ akkamaṇakāle itarassa soḷasapadavāraakkamanaṃ viya rūpe dharanteyeva arūpadhammesu soḷasannaṃ cittānaṃ uppajjitvā nirujjhanaṃ; dvinnaṃ purisānaṃ lakuṇṭakapādapurisassa soḷasa padavāre itarassa attano pādaṃ añchitvā ākaḍḍhitvā ekapadavārakaraṇaṃ viya rūpassa sattarasamena cittena saddhiṃ nirujjhanaṃ; dvinnaṃ purisānaṃ aññamaññaṃ anohāya ekappamāṇeneva gamanaṃ viya arūpassa rūpaṃ rūpassa arūpaṃ anohāya ekappamāṇeneva pavattananti. Evaṃ ‘addhānaparicchedato’ veditabbā.

89“单一生起、各别灭去”：此应依最后业生色来说明。首先，第一是结生心，第二是有分心，第三是有分心……第十六是有分心。其中，每一心的生、住、灭各有三个刹那。在此，每一心的三个刹那中，各有三十个业生色生起。其中，在结生心的生刹那生起的业生色，恰在第十七有分心的生刹那灭去；在住刹那生起的，恰在住刹那灭去；在灭刹那生起的，恰在灭刹那灭去。如此，以第二有分心为始，将每一心与其各自的第十七心相连接，应如此类推。如是，十六个三刹那组成为四十八。这称为四十八业生色流。此流不论日夜，不论在咀嚼、进食、睡眠或放逸时，皆如河流一般持续不断。应如此了知“单一生起、各别灭去”。

‘Ekuppādanānānirodhato’ti idaṃ pacchimakammajaṃ ṭhapetvā dīpetabbaṃ. Paṭhamañhi paṭisandhicittaṃ, dutiyaṃ bhavaṅgaṃ, tatiyaṃ bhavaṅgaṃ…pe… soḷasamaṃ bhavaṅgaṃ. Tesu ekekassa uppādaṭṭhitibhaṅgavasena tayo tayo khaṇā. Tattha ekekassa cittassa tīsu tīsu khaṇesu samatiṃsa samatiṃsa kammajarūpāni uppajjanti. Tesu paṭisandhicittassa uppādakkhaṇe samuṭṭhitaṃ kammajarūpaṃ sattarasamassa bhavaṅgacittassa uppādakkhaṇeyeva nirujjhati; ṭhitikkhaṇe samuṭṭhitaṃ ṭhitikkhaṇeyeva; bhaṅgakkhaṇe samuṭṭhitaṃ bhaṅgakkhaṇeyeva nirujjhati. Evaṃ dutiyabhavaṅgacittaṃ ādiṃ katvā attano attano sattarasamena cittena saddhiṃ yojetvā nayo netabbo. Iti soḷasa tikā aṭṭhacattālīsa honti. Ayaṃ aṭṭhacattālīsakammajarūpapaveṇī nāma. Sā panesā rattiñca divā ca khādantānampi bhuñjantānampi suttānampi pamattānampi nadīsoto viya ekantaṃ pavattati yevāti. Evaṃ ‘ekuppādanānānirodhato’ veditabbā.

90“各别生起、单一灭去”：此应依最后业生色来说明。其中，在寿行终尽时，当有十六心的轮转时，应将下十六与上十六二者合为一组。在下十六中，第一心生刹那生起的三十个业生色，恰在上十六中第一心的生刹那灭去；在住刹那生起的，恰在其住刹那灭去；在灭刹那生起的，恰在其灭刹那灭去。而在下十六中，第二心……乃至第十六心的生刹那生起的三十个业生色，恰在死心的生刹那灭去；在其住刹那生起的，恰在死心的住刹那灭去；在其灭刹那生起的，恰在死心的灭刹那灭去。从此之后，业生色流不再转起。若还转起，众生便应称为无灭、无老、无死。

‘Nānuppādaekanirodhatā’ pacchimakammajena dīpetabbā. Tattha āyusaṃkhārapariyosāne soḷasannaṃ cittānaṃ vāre sati heṭṭhāsoḷasakaṃ uparisoḷasakanti dve ekato yojetabbāni. Heṭṭhāsoḷasakasmiñhi paṭhamacittassa uppādakkhaṇe samuṭṭhitaṃ samatiṃsakammajarūpaṃ uparisoḷasakasmiṃ paṭhamacittassa uppādakkhaṇeyeva nirujjhati; ṭhitikkhaṇe samuṭṭhitaṃ tassa ṭhitikkhaṇeyeva bhaṅgakkhaṇe samuṭṭhitaṃ tassa bhaṅgakkhaṇeyeva nirujjhati. Heṭṭhimasoḷasakasmiṃ pana dutiyacittassa…pe… soḷasamacittassa uppādakkhaṇe samuṭṭhitaṃ samatiṃsakammajarūpaṃ cuticittassa uppādakkhaṇeyeva nirujjhati; tassa ṭhitikkhaṇe samuṭṭhitaṃ cuticittassa ṭhitikkhaṇeyeva; bhaṅgakkhaṇe samuṭṭhitaṃ cuticittassa bhaṅgakkhaṇeyeva nirujjhati. Tato paṭṭhāya kammajarūpapaveṇī na pavattati. Yadi pavatteyya, sattā akkhayā avayā ajarā amarā nāma bhaveyyuṃ.

91然而，在此，由于注释中以“恰在第十七有分心的生刹那灭去”等方法，说到“一心生刹那生起的色法，在另一心生刹那灭去”，这与“若某人身行灭，则其心行灭否？——是的”（《双论·行双论》79）这段巴利经文相违。为何？身行乃是心等起的入出息风。而心等起色在心的生刹那生起后，一直住立到其他十六心生起为止，与那十六心中的最后一心一同灭去。如此，它与某心一同生起，从彼开始，与第十七心一同灭去；它不在任何心的生刹那或住刹那灭去，也不在住刹那或灭刹那生起。这是心等起色的法性。由于决定与心行在同一刹那灭去，故说“是的”。

Ettha pana yadetaṃ ‘sattarasamassa bhavaṅgacittassa uppādakkhaṇeyeva nirujjhatī’tiādinā nayena ‘ekassa cittassa uppādakkhaṇe uppannaṃ rūpaṃ aññassa uppādakkhaṇe nirujjhatī’ti aṭṭhakathāyaṃ āgatattā vuttaṃ, taṃ ‘‘yassa kāyasaṅkhāro nirujjhati, tassa cittasaṅkhāro nirujjhatī’’ti? ‘‘Āmantā’’ti (yama. 2.saṅkhārayamaka.79) imāya pāḷiyā virujjhati. Kathaṃ? Kāyasaṅkhāro hi cittasamuṭṭhāno assāsapassāsavāto. Cittasamuṭṭhānarūpañca cittassa uppādakkhaṇe uppajjitvā yāva aññāni soḷasa cittāni uppajjanti tāva tiṭṭhati. Tesaṃ soḷasannaṃ sabbapacchimena saddhiṃ nirujjhati. Iti yena cittena saddhiṃ uppajjati, tato paṭṭhāya sattarasamena saddhiṃ nirujjhati; na kassaci cittassa uppādakkhaṇe vā ṭhitikkhaṇe vā nirujjhati, nāpi ṭhitikkhaṇe vā bhaṅgakkhaṇe vā uppajjati. Esā cittasamuṭṭhānarūpassa dhammatāti niyamato cittasaṅkhārena saddhiṃ ekakkhaṇe nirujjhanato ‘‘āmantā’’ti vuttaṃ.

92而所说的心等起色的刹那决定，对于业等起等也同样适用。因此，与结生心一同生起的业生色，从彼开始，与第十七心一同灭去。在结生心的住刹那生起的，在第十八心的生刹那灭去。在结生心的灭刹那生起的，在第十八心的住刹那灭去。应以此方法进行连接。此后，则唯有时节等起色流持续。可说“取出后火化”。应如此了知“各别生起、单一灭去”。

Yo cāyaṃ cittasamuṭṭhānassa khaṇaniyamo vutto kammādisamuṭṭhānassāpi ayameva khaṇaniyamo. Tasmā paṭisandhicittena sahuppannaṃ kammajarūpaṃ tato paṭṭhāya sattarasamena saddhiṃ nirujjhati. Paṭisandhicittassa ṭhitikkhaṇe uppannaṃ aṭṭhārasamassa uppādakkhaṇe nirujjhati. Paṭisandhicittassa bhaṅgakkhaṇe uppannaṃ aṭṭhārasamassa ṭhānakkhaṇe nirujjhatīti iminā nayenettha yojanā kātabbā. Tato paraṃ pana utusamuṭṭhānikapaveṇīyeva tiṭṭhati. ‘Nīharitvā jhāpethā’ti vattabbaṃ hoti. Evaṃ ‘nānuppādaekanirodhato’ veditabbā.

93“单一生起、单一灭去”：色法与色法一同生起、一同灭去。非色法与非色法一同生起、一同灭去。应如此了知“单一生起、单一灭去”。

‘Ekuppādaekanirodhato’ti rūpaṃ pana rūpena saha ekuppādaṃ ekanirodhaṃ. Arūpaṃ arūpena saha ekuppādaṃ ekanirodhaṃ. Evaṃ ‘ekuppādaekanirodhato’ veditabbā.

94“各别生起、各别灭去”：此应依四相续色来说明。于此，从足底以上、发梢以下、以皮为界的身体，各处有四相续色以密集聚合的状态转起。虽如此转起，不应执取其有单一生起等。正如观察白蚁行列或蚂蚁行列时，看似连成一体，实则并非一体。因为，在一只的头附近，有另一只的头、腹、足；在一只的腹附近，有另一只的头、腹、足；在一只的足附近，有另一只的头、腹、足。同样，四相续色也是如此：在某一色的生刹那，有另一色的生、住、灭；在某一色的住刹那，有另一色的生、住、灭；在某一色的灭刹那，有另一色的生、住、灭。应如此了知此处的“各别生起、各别灭去”。

‘Nānuppādanānānirodhatā’ pana catusantatirūpena dīpetabbā. Imassa hi uddhaṃ pādatalā adho kesamatthakā tacapariyantassa sarīrassa tattha tattha catusantatirūpaṃ ghanapuñjabhāvena vattati. Evaṃ vattamānassāpissa na ekuppādāditā sallakkhetabbā. Yathā pana upacikarāji vā kipillikarāji vā olokiyamānā ekābaddhā viya hoti, na pana ekābaddhā. Aññissā hi sīsasantike aññissā sīsampi udarampi pādāpi, aññissā udarasantike aññissā sīsampi udarampi pādāpi, aññissā pādasantike aññissā sīsampi udarampi pādāpi honti. Evameva catusantatirūpānampi aññassa uppādakkhaṇe aññassa uppādopi hoti ṭhitipi bhaṅgopi, aññassa ṭhitikkhaṇe aññassa uppādopi hoti ṭhitipi bhaṅgopi, aññassa bhaṅgakkhaṇe aññassa uppādopi hoti ṭhitipi bhaṅgopi. Evamettha ‘nānuppādanānānirodhatā’ veditabbā.

95“过去等”：则是经文中直至“远、近”为止已说过的。“缘等起”：也如“业生、业缘、业缘时节等起”等方法，在下文已说。五蕴是已完成的，非未完成的；是有为的，非无为的；而且也是完成的。在自性法中，唯有涅槃是未完成、非完成的。灭尽定与名称概念又如何？灭尽定不可说是世间或出世间、有为或无为、已完成或未完成。但它是完成的，因为入定者能入。名称概念也是如此，它也不得世间等分类；但它是完成的，非未完成，因为执取名称者即执取。

‘Atītādīni’ pana dūradukapariyosānāni pāḷiyaṃ āgatāneva. ‘Paccayasamuṭṭhānāni’pi ‘‘kammajaṃ, kammapaccayaṃ, kammapaccayautusamuṭṭhāna’’ntiādinā (dha. sa. aṭṭha. 975) nayena heṭṭhā kathitāniyeva. Pañcapi pana khandhā parinipphannāva honti, no aparinipphannā; saṅkhatāva no asaṅkhatā; apica nipphannāpi hontiyeva. Sabhāvadhammesu hi nibbānamevekaṃ aparinipphannaṃ anipphannañca. Nirodhasamāpatti pana nāmapaññatti ca kathanti? Nirodhasamāpatti lokiyalokuttarāti vā saṅkhatāsaṅkhatāti vā parinipphannāparinipphannāti vā na vattabbā. Nipphannā pana hoti samāpajjantena samāpajjitabbato. Tathā nāmapaññatti. Sāpi hi lokiyādibhedaṃ na labhati; nipphannā pana hoti no anipphannā; nāmaggahaṇañhi gaṇhantova gaṇhātīti.

111业等抉择说

Kamādivinicchayakathā

96如此，从杂论中了解了诸蕴之后，再就这些蕴本身——

Evaṃ pakiṇṇakato khandhe viditvā puna etesuyeva –

97为了阐明于诸蕴中智的差别，以及次第、特相、

Khandhesu ñāṇabhedatthaṃ, kamatotha visesato;

98不多不少性，以及譬喻。

Anūnādhikato ceva, upamāto tatheva ca.

99从应观察的角度，如此以两种方式，对于观察者，由成就义理；

Daṭṭhabbato dvidhā evaṃ, passantassatthasiddhito;

100有慧者应正确地了知抉择之理。

Vinicchayanayo sammā, viññātabbo vibhāvinā.

101其中，“次第”在此处有种种次第：生起次第、断除次第、行道次第、地次第、说法次第。

Tattha ‘kamato’ti idha uppattikkamo, pahānakkamo, paṭipattikkamo, bhūmikkamo, desanākkamoti bahuvidho kamo.

102其中，“最初有羯罗蓝，从羯罗蓝有頞部昙”（相应部1.235）等，这是生起次第。“应依见所断的法，应依修所断的法”（法集论·三法论母8）等，这是断除次第。“戒清净、心清净”（中部1.259；无碍解道3.41）等，这是行道次第。“欲界、色界”等，这是地次第。“四念处、四正勤”（长部3.145）或“施论、戒论”（中部2.69；长部1.298）等，这是说法次第。在这些次第中，生起次第在此处不适用，因为诸蕴不像羯罗蓝等那样有前后确定的生起；断除次第也不适用，因为善和无记的蕴非所应断；行道次第也不适用，因为不善的蕴非所应行；地次第也不适用，因为受等诸蕴通于四地。

Tattha ‘‘paṭhamaṃ kalalaṃ hoti, kalalā hoti abbuda’’nti (saṃ. ni. 1.235) evamādi uppattikkamo. ‘‘Dassanena pahātabbā dhammā, bhāvanāya pahātabbā dhammā’’ti (dha. sa. tikamātikā 8) evamādi pahānakkamo. ‘‘Sīlavisuddhi, cittavisuddhī’’ti (ma. ni. 1.259; paṭi. ma. 3.41) evamādi paṭipattikkamo. ‘‘Kāmāvacarā , rūpāvacarā’’ti evamādi bhūmikkamo. ‘‘Cattāro satipaṭṭhānā, cattāro sammappadhānā’’ti (dī. ni. 3.145) vā ‘‘dānakathaṃ sīlakatha’’nti (ma. ni. 2.69; dī. ni. 1.298) vā evamādi desanākkamo. Tesu idha uppattikkamo tāva na yujjati, kalalādīnaṃ viya khandhānaṃ pubbāpariyavavatthānena anuppattito; na pahānakkamo kusalābyākatānaṃ appahātabbato; na paṭipattikkamo akusalānaṃ appaṭipajjanīyato; na bhūmikkamo vedanādīnaṃ catubhūmakapariyāpannattā.

103然而，说法次第是适用的。因为，世尊为了令那些未加分析而于五蕴中执取我见的可教化众生，通过显示聚合之密集的分离，使其从我执中解脱，出于利益之心，为了使那些众生容易领受，首先宣说了作为眼等所缘的粗显的色蕴。其次，宣说了感受可爱与不可爱色的受；依“感受者即想”而宣说了执取受之对象行相的想；依想之力而宣说了造作的诸行；以及作为那些受等所依、为主的识。如此，应首先了知“次第”的抉择之理。

Desanākkamo pana yujjati. Abhedena hi yaṃ pañcasu khandhesu attaggāhapatitaṃ veneyyajanaṃ samūhaghanavinibbhogadassanena attaggāhato mocetukāmo bhagavā hitakāmo tassa janassa sukhaggahaṇatthaṃ cakkhuādīnampi visayabhūtaṃ oḷārikaṃ paṭhamaṃ rūpakkhandhaṃ desesi. Tato iṭṭhāniṭṭharūpasaṃveditaṃ vedanaṃ, yaṃ vedayati taṃ sañjānātīti evaṃ vedanāvisayassa ākāraggāhikaṃ saññaṃ, saññāvasena abhisaṅkhārake saṅkhāre, tesaṃ vedanādīnaṃ nissayaṃ adhipatibhūtañca viññāṇanti evaṃ tāva ‘kamato’ vinicchayanayo viññātabbo.

104“特相”是指诸蕴与诸取蕴的特相差别。那么，它们的差别是什么呢？诸蕴是就无差别而说的，而取蕴则以有漏、可被取着的性质为差别而说。如说：

‘Visesato’ti khandhānañca upādānakkhandhānañca visesato. Ko pana tesaṃ viseso? Khandhā tāva avisesato vuttā, upādānakkhandhā sāsavaupādānīyabhāvena visesetvā. Yathāha –

105“诸比丘，我将宣说五蕴和五取蕴，谛听。诸比丘，什么是五蕴？诸比丘，任何色，过去的、未来的、现在的……乃至……在远处的——这称为色蕴。任何受……乃至……任何想……乃至……任何行……乃至……任何识……乃至……在远处的——这称为识蕴。诸比丘，这些称为五蕴。诸比丘，什么是五取蕴？诸比丘，任何色……乃至……在远处的，有漏、可被取着的——这称为色取蕴。任何受……乃至……任何识……乃至……在远处的，有漏、可被取着的——诸比丘，这称为识取蕴。诸比丘，这些称为五取蕴。”（相应部3.48）

‘‘Pañca, bhikkhave, khandhe desessāmi pañcupādānakkhandhe ca, taṃ suṇātha. Katame ca, bhikkhave, pañcakkhandhā? Yaṃ kiñci, bhikkhave, rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ…pe… santike vā – ayaṃ vuccati, rūpakkhandho. Yā kāci vedanā…pe… yā kāci saññā…pe… ye keci saṅkhārā…pe… yaṃ kiñci viññāṇaṃ …pe… santike vā – ayaṃ vuccati, viññāṇakkhandho. Ime vuccanti, bhikkhave, pañcakkhandhā. Katame ca, bhikkhave, pañcupādānakkhandhā? Yaṃ kiñci, bhikkhave, rūpaṃ…pe… santike vā sāsavaṃ upādāniyaṃ – ayaṃ vuccati, rūpūpādānakkhandho. Yā kāci vedanā…pe… yaṃ kiñci viññāṇaṃ…pe… santike vā sāsavaṃ upādāniyaṃ – ayaṃ vuccati, bhikkhave, viññāṇupādānakkhandho. Ime vuccanti, bhikkhave, pañcupādānakkhandhā’’ti (saṃ. ni. 3.48).

106在此，受等诸蕴既有无漏的也有有漏的，色则不然。然而，因为色以聚集之义而适合称为蕴，故在诸蕴中宣说。因为以聚集之义及有漏之义而适合称为取蕴，故在诸取蕴中宣说。而受等诸蕴，无漏的只在诸蕴中宣说，有漏的在诸取蕴中宣说。在此，“取蕴”应理解为：以取为行境的蕴，即取蕴。然而，在此处，所有这些总合起来，即指称为“蕴”。

Ettha ca yathā vedanādayo anāsavāpi sāsavāpi atthi, na evaṃ rūpaṃ. Yasmā panassa rāsaṭṭhena khandhabhāvo yujjati tasmā khandhesu vuttaṃ. Yasmā rāsaṭṭhena ca sāsavaṭṭhena ca upādānakkhandhabhāvo yujjati tasmā upādānakkhandhesu vuttaṃ. Vedanādayo pana anāsavāva khandhesu vuttā, sāsavā upādānakkhandhesu. ‘Upādānakkhandhā’ti ettha ca upādānagocarā khandhā upādānakkhandhāti evamattho daṭṭhabbo. Idha pana sabbepete ekajjhaṃ katvā khandhāti adhippetā.

107“不多不少”：为何世尊说诸蕴恰好为五，不多不少呢？因为一切有为法以同类相摄，因为执为我、我所的所依以此为最上，以及因为其他法皆被包含于此。在众多差别的有为法中，以同类相摄时，色以同类色相摄而为一蕴，受以同类受相摄而为一蕴，想等也是如此。因此，以一切有为法同类相摄故，说为五蕴。而且，执为我、我所的所依，即以色等五者为最上。正如所说：“诸比丘，于色有故，缘色、依色，生起如是见：‘这是我的，这是我，这是我的我。’（相应部3.207）于受……于想……于行……于识有故，缘识、依识，生起如是见：‘这是我的，这是我，这是我的我。’”因此，以执为我、我所的所依以此为最上故，也说为五蕴。此外，其他所说的戒等五法蕴，也因包含在行蕴中，而被含摄于此。因此，以其他法被包含于此故，也说为五蕴。如是，应了知“不多不少”的抉择之理。

‘Anūnādhikato’ti kasmā pana bhagavatā pañceva khandhā vuttā anūnā anadhikāti? Sabbasaṅkhatasabhāgekasaṅgahato, attattaniyaggāhavatthussa etapparamato, aññesañca tadavarodhato. Anekappabhedesu hi saṅkhatadhammesu sabhāgavasena saṅgayhamānesu rūpaṃ rūpasabhāgasaṅgahavasena eko khandho hoti, vedanā vedanāsabhāgasaṅgahavasena eko khandho hoti. Esa nayo saññādīsupi. Tasmā sabbasaṅkhatasabhāgasaṅgahato pañceva vuttā. Etaparamañcetaṃ attattaniyaggāhavatthu yadidaṃ rūpādayo pañca. Vuttañhetaṃ – ‘‘rūpe kho, bhikkhave, sati rūpaṃ upādāya rūpaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti (saṃ. ni. 3.207). Vedanāya… saññāya… saṅkhāresu…. Viññāṇe sati viññāṇaṃ upādāya viññāṇaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti. Tasmā attattaniyaggāhavatthussa etaparamatopi pañceva vuttā. Yepi caññe sīlādayo pañca dhammakkhandhā vuttā, tepi saṅkhārakkhandhapariyāpannattā ettheva avarodhaṃ gacchanti. Tasmā aññesaṃ tadavarodhatopi pañceva vuttāti. Evaṃ ‘anūnādhikato’ vinicchayanayo viññātabbo.

108“以譬喻”：在此，色取蕴如病院，因为是病喻的识取蕴的所依处、门、所缘的住处；受取蕴如病，因为是折磨；想取蕴如病因，因为由欲想等而有与贪等相应的受生起；行取蕴如不适当的受用，因为是受病之因。经中说：“他们造作被造作的受，为了受而造作。”（相应部3.79）同样，“由于已造作、已累积不善业，异熟身识生起，与苦俱行。”（法集论556）识取蕴如病人，因为未脱离受病。再者，这些也可如监狱、刑具、犯罪、罪犯的譬喻，以及如器皿、食物、菜肴、侍者、食者的譬喻。应如此了知“以譬喻”的抉择理趣。

‘Upamāto’ti ettha hi gilānasālūpamo rūpupādānakkhandho gilānūpamassa viññāṇupādānakkhandhassa vatthudvārārammaṇavasena nivāsanaṭṭhānato, gelaññūpamo vedanupādānakkhandho ābādhakattā, gelaññasamuṭṭhānūpamo saññupādānakkhandho kāmasaññādivasena rāgādisampayuttavedanāsambhavā, asappāyasevanūpamo saṅkhārupādānakkhandho vedanāgelaññassa nidānattā. ‘‘Vedanaṃ vedanattāya saṅkhatamabhisaṅkharontī’’ti (saṃ. ni. 3.79) hi vuttaṃ. Tathā ‘‘akusalassa kammassa katattā upacitattā vipākaṃ kāyaviññāṇaṃ uppannaṃ hoti dukkhasahagata’’nti (dha. sa. 556). Gilānūpamo viññāṇupādānakkhandho vedanāgelaññena aparimuttattā. Apica cārakakāraṇaaparādhakāraṇakārakaaparādhikūpamā ete bhājanabhojanabyañjanaparivesakabhuñjakūpamā cāti, evaṃ ‘upamāto’ vinicchayanayo viññātabbo.

109“以应见有二”：即略说与广说，应如此了知此处以二种应见的抉择理趣。略说时，五取蕴应依《蛇喻经》（相应部4.238）所说的方法，视为举剑的怨敌；依《负担经》（相应部3.22），视为负担；依“所食”的同义语（相应部3.79），视为能食者；依《双经》（相应部3.85），视为无常、苦、无我、有为、杀戮者。

‘Daṭṭhabbato dvidhā’ti saṅkhepato vitthārato cāti evaṃ dvidhā daṭṭhabbato pettha vinicchayanayo viññātabbo. Saṅkhepato hi pañcupādānakkhandhā āsivisūpame (saṃ. ni. 4.238) vuttanayena ukkhittāsikapaccatthikato, bhārasuttavasena (saṃ. ni. 3.22) bhārato, khajjanīyapariyāyavasena (saṃ. ni. 3.79) khādakato, yamakasuttavasena (saṃ. ni. 3.85) aniccadukkhānattasaṅkhatavadhakato daṭṭhabbā.

110广说时，于此，色应见如聚沫，受应见如水泡，想应见如阳焰，行应见如芭蕉树干，识应见如幻。此即所说：

Vitthārato panettha pheṇapiṇḍo viya rūpaṃ daṭṭhabbaṃ, udakapubbuḷo viya vedanā, marīcikā viya saññā, kadalikkhandho viya saṅkhārā, māyā viya viññāṇaṃ. Vuttañhetaṃ –

111“色如聚沫，受如水泡；

‘‘Pheṇapiṇḍūpamaṃ rūpaṃ, vedanā pubbuḷūpamā;

112想如阳焰，行如芭蕉；

Marīcikūpamā saññā, saṅkhārā kadalūpamā;

113识如幻，为日亲所宣说。”（相应部3.95）

Māyūpamañca viññāṇaṃ, desitādiccabandhunā’’ti. (saṃ. ni. 3.95);

114于此，应知色等与聚沫等的相似性如下：正如聚沫无坚实，色亦因无恒常坚实、稳固坚实、我坚实而无坚实。正如聚沫不可执取以作“我将以此作钵或盘”，即使执取亦不能成办其义，必定破碎；色亦不可执取为“常”或“恒”或“我”或“我所”，即使执取亦不能如是安住，唯是无常、苦、无我、不净。如是，色即“与聚沫相似”。

Tattha rūpādīnaṃ pheṇapiṇḍādīhi evaṃ sadisatā veditabbā – yathā hi pheṇapiṇḍo nissārova evaṃ rūpampi niccasāradhuvasāraattasāravirahena nissārameva. Yathā ca so ‘iminā pattaṃ vā thālakaṃ vā karissāmī’ti gahetuṃ na sakkā, gahitopi tamatthaṃ na sādheti bhijjateva; evaṃ rūpampi ‘nicca’nti vā ‘dhuva’nti vā ‘aha’nti vā ‘mama’nti vā gahetuṃ na sakkā, gahitampi na tathā tiṭṭhati, aniccaṃ dukkhaṃ anattā asubhaññeva hotīti. Evaṃ ‘pheṇapiṇḍasadisameva’ hoti.

115又如聚沫有孔有隙，由众多接合处连接，是众多水蛇等生物的住处；色亦是有孔有隙，由众多接合处连接。就种类而言，此处有八十种虫类家族居住。那色身即是它们的产房、厕所、病房、坟墓。它们不去别处进行出胎等事。如此，色亦与聚沫相似。又如聚沫最初如枣核大小，渐次可至如山巅大小；色亦最初如羯罗蓝大小，渐次可至一寻大小，或依牛、水牛、象等而如山巅大小，或依鱼、龟等而达数百由旬之量。如此，色亦与聚沫相似。又如聚沫刚生起即破碎，或稍行即破碎，若至大海则必定破碎；同样，色在羯罗蓝阶段亦破碎，在頞部昙等阶段亦破碎，即使中间未破碎，寿百岁者至百岁时亦必定破碎，于死门粉碎。如此，色亦与聚沫相似。

Yathā vā pana pheṇapiṇḍo chiddāvachiddo anekasandhighaṭito bahūnnaṃ udakasappādīnaṃ pāṇānaṃ āvāso, evaṃ rūpampi chiddāvachiddaṃ anekasandhighaṭitaṃ. Kulavasena cettha asīti kimikulāni vasanti. Tadeva tesaṃ sūtigharampi vaccakuṭipi gilānasālāpi susānampi. Na te aññattha gantvā gabbhavuṭṭhānādīni karonti. Evampi pheṇapiṇḍasadisaṃ. Yathā ca pheṇapiṇḍo āditova badarapakkamatto hutvā anupubbena pabbatakūṭamattopi hoti, evaṃ rūpampi ādito kalalamattaṃ hutvā anupubbena byāmamattampi gomahiṃsahatthiādīnaṃ vasena pabbatakūṭamattampi hoti, macchakacchapādīnaṃ vasena anekayojanasatappamāṇampi. Evampi pheṇapiṇḍasadisaṃ. Yathā ca pheṇapiṇḍo uṭṭhitamattopi bhijjati, thokaṃ gantvāpi, samuddaṃ patvā pana avassameva bhijjati; evameva rūpampi kalalabhāvepi bhijjati, abbudādibhāve, antarā pana abhejjamānampi vassasatāyukānaṃ vassasataṃ patvā avassameva bhijjati, maraṇamukhe cuṇṇavicuṇṇaṃ hoti. Evampi pheṇapiṇḍasadisaṃ.

116又如水泡无坚实，受亦如是。如水泡无力、不可执取，不可执取以作板或座，即使一再执取亦必定破碎；受亦无力、不可执取，不可执取为“常”或“恒”，即使执取亦不能如是安住。如此，受虽不可执取，亦“与水泡相似”。又如水泡在各各水滴上生起即灭，无久住；受亦生起即灭，无久住，于一弹指顷有百千俱胝数受生起灭去。又如水泡依水面、水滴、水垢、执取之风四缘而生起；受亦依所依、所缘、烦恼网、触之撞击四缘而生起。如此，受亦与水泡相似。

Yathā pana pubbuḷo asāro, evaṃ vedanāpi. Yathā ca so abalo, agayhupago, na sakkā taṃ gahetvā phalakaṃ vā āsanaṃ vā kātuṃ, gahitaggahitopi bhijjateva; evaṃ vedanāpi abalā, agayhupagā, na sakkā ‘niccā’ti vā ‘dhuvā’ti vā gahetuṃ, gahitāpi na tathā tiṭṭhati. Evaṃ agayhupagatāyapi vedanā ‘pubbuḷasadisā’. Yathā pana tasmiṃ tasmiṃ udakabindumhi pubbuḷo uppajjati ceva nirujjhati ca, na ciraṭṭhitiko hoti; evaṃ vedanāpi uppajjati ceva nirujjhati ca, na ciraṭṭhitikā hoti, ekaccharakkhaṇe koṭisatasahassasaṅkhyā uppajjitvā nirujjhati. Yathā ca pubbuḷo udakatalaṃ, udakabinduṃ , udakajallakaṃ saṅkaḍḍhitvā puṭaṃ katvā gahaṇavātañcāti cattāri kāraṇāni paṭicca uppajjati; evaṃ vedanāpi vatthuṃ, ārammaṇaṃ, kilesajālaṃ, phassasaṅghaṭṭanañcāti cattāri kāraṇāni paṭicca uppajjati. Evampi vedanā pubbuḷasadisā.

117想亦以无坚实义而“与阳焰相似”。同样以不可执取义；不可执取以饮、浴或盛器。再者，如阳焰颤动，显现如生起波浪；同样，青想等种种想亦为领受青等而颤动、跃动。又如阳焰欺骗众人，令人说“如满池、如满河”；想亦欺骗，令人说“此是青色、净、乐、常”。于黄等亦同此理。如此，以欺骗义，想亦与阳焰相似。

Saññāpi asārakaṭṭhena ‘marīcisadisā’. Tathā agayhupagaṭṭhena; na hi sakkā taṃ gahetvā pivituṃ vā nhāyituṃ vā bhājanaṃ vā pūretuṃ. Apica yathā marīci vipphandati, sañjātūmivego viya khāyati; evaṃ nīlasaññādibhedā saññāpi nīlādianubhavanatthāya phandati vipphandati. Yathā ca marīci mahājanaṃ vippalambheti , ‘paripuṇṇavāpī viya paripuṇṇanadī viya dissatī’ti vadāpeti; evaṃ saññāpi vippalambheti, ‘idaṃ nīlakaṃ subhaṃ sukhaṃ nicca’nti vadāpeti. Pītakādīsupi eseva nayo. Evaṃ vippalambhanenāpi marīcisadisā.

118行蕴也以无坚实之义而‘如芭蕉干’。同样以不可执取之义。正如从芭蕉干中取出任何东西，都不能用来做椽子等，即使取出来也不是那么回事；同样，行蕴也不能以常等来执取，即使执取了也不是那么回事。又如芭蕉干是许多叶鞘的聚合，同样，行蕴也是许多法的聚合。又如芭蕉干具有种种不同的特征，外层叶鞘的颜色是一种，从那里往内一层一层的颜色是另一种；同样，行蕴中触的特征是一种，思等的特征是另一种。然而，把它们聚合起来，就称为行蕴。行蕴也这样如同芭蕉干。

Saṅkhārāpi asārakaṭṭhena ‘kadalikkhandhasadisā’. Tathā agayhupagaṭṭhena. Yatheva hi kadalikkhandhato kiñci gahetvā na sakkā gopānasīādīnamatthāya upanetuṃ, upanītampi na tathā hoti; evaṃ saṅkhārāpi na sakkā niccādivasena gahetuṃ, gahitāpi na tathā honti. Yathā ca kadalikkhandho bahuvaṭṭisamodhāno hoti, evaṃ saṅkhārakkhandhopi bahudhammasamodhāno. Yathā ca kadalikkhandho nānālakkhaṇo, aññoyeva hi bāhirāya pattavaṭṭiyā vaṇṇo, añño tato abbhantarabbhantarānaṃ; evameva saṅkhārakkhandhopi aññadeva phassassa lakkhaṇaṃ, aññaṃ cetanādīnaṃ. Samodhānetvā pana saṅkhārakkhandhotveva vuccatīti. Evampi saṅkhārakkhandho kadalikkhandhasadiso.

119识蕴也以无坚实之义而‘如幻术’。同样以不可执取之义。又如幻术短暂、迅速显现，识也是如此。因为识比那更短暂、更迅速显现。正是由于这心，一个人好像来了，好像去了，好像站着，好像坐着。而来时的心是一种，去时等的心是另一种。识也这样如同幻术。幻术欺骗大众，让人执取任何东西为‘这是金、银、珍珠’。识也欺骗大众，以那同样的心，让人执取为好像来、好像去、好像站、好像坐。而来时的心是一种，去时等的心是另一种。识也这样如同幻术。特别地，即使以净妙为所缘、粗显的内在色身，也应视为不净。受因不离三种苦性而应视为苦，想与行因不可支配而应视为无我，识因生灭法而应视为无常。

Viññāṇampi asārakaṭṭhena ‘māyāsadisaṃ’. Tathā agayhupagaṭṭhena. Yathā ca māyā ittarā lahupaccupaṭṭhānā, evaṃ viññāṇaṃ. Tañhi tatopi ittaratarañceva lahupaccupaṭṭhānatarañca. Teneva hi cittena puriso āgato viya, gato viya, ṭhito viya, nisinno viya hoti. Aññadeva cāgamanakāle cittaṃ, aññaṃ gamanakālādīsu. Evampi viññāṇaṃ māyāsadisaṃ. Māyā ca mahājanaṃ vañceti, yaṃ kiñcideva ‘idaṃ suvaṇṇaṃ rajataṃ muttā’tipi gahāpeti. Viññāṇampi mahājanaṃ vañceti, teneva cittena āgacchantaṃ viya, gacchantaṃ viya, ṭhitaṃ viya, nisinnaṃ viya katvā gāhāpeti. Aññadeva ca āgamane cittaṃ, aññaṃ gamanādīsu. Evampi viññāṇaṃ māyāsadisaṃ. Visesato ca subhārammaṇampi oḷārikampi ajjhattikarūpaṃ asubhanti daṭṭhabbaṃ. Vedanā tīhi dukkhatāhi avinimuttato dukkhāti saññāsaṅkhārā avidheyyato anattāti viññāṇaṃ udayabbayadhammato aniccanti daṭṭhabbaṃ.

120‘如此观察者的义利成就’：如此以简略和详细两种方式观察时，所获得的义利成就，由此也应了知抉择的方法，即如下：简略而言，当观五取蕴如同举剑的敌人等时，便不被诸蕴所恼害。详细而言，当观色等如同泡沫团等时，便不在无坚实中见坚实。特别地，观内在色身为不净时，便遍知段食，断除于不净见净的颠倒，渡越欲流，脱离欲轭，对欲漏成为无漏，打破贪欲身结，不执取欲取。观受为苦时，便遍知触食，断除于苦见乐的颠倒，渡越有流，脱离有轭，对有漏成为无漏，打破嗔恚身结，不执取戒禁取。观想与行为无我时，便遍知意思食，断除于无我见我的颠倒，渡越见流，脱离见轭，对见漏成为无漏，打破此谛执著身结，不执取我语取。观识为无常时，便遍知识食，断除于无常见常的颠倒，渡越无明流，脱离无明轭，对无明漏成为无漏，打破戒禁取身结，不执取见取。

‘Evaṃ passantassatthasiddhito’ti evañca saṅkhepavitthāravasena dvidhā passato yā atthasiddhi hoti, tatopi vinicchayanayo viññātabbo, seyyathidaṃ – saṅkhepato tāva pañcupādānakkhandhesu ukkhittāsikapaccatthikādibhāvena passanto khandhehi na vihaññati. Vitthārato pana rūpādīni pheṇapiṇḍādisadisabhāvena passanto na asāresu sāradassī hoti. Visesato ca ajjhattikarūpaṃ asubhato passanto kabaḷīkārāhāraṃ parijānāti , asubhe subhanti vipallāsaṃ pajahati, kāmoghaṃ uttarati, kāmayogena visaṃyujjati, kāmāsavena anāsavo hoti, abhijjhākāyaganthaṃ bhindati, kāmupādānaṃ na upādiyati. Vedanaṃ dukkhato passanto phassāhāraṃ parijānāti, dukkhe sukhanti vipallāsaṃ pajahati, bhavoghaṃ uttarati, bhavayogena visaṃyujjati, bhavāsavena anāsavo hoti, byāpādakāyaganthaṃ bhindati, sīlabbatupādānaṃ na upādiyati. Saññaṃ saṅkhāre ca anattato passanto manosañcetanāhāraṃ parijānāti, anattani attāti vipallāsaṃ pajahati, diṭṭhoghaṃ uttarati, diṭṭhiyogena visaṃyujjati, diṭṭhāsavena anāsavo hoti, idaṃ saccābhinivesakāyaganthaṃ bhindati, attavādupādānaṃ na upādiyati. Viññāṇaṃ aniccato passanto viññāṇāhāraṃ parijānāti, anicce niccanti vipallāsaṃ pajahati, avijjoghaṃ uttarati, avijjāyogena visaṃyujjati, avijjāsavena anāsavo hoti, sīlabbataparāmāsakāyaganthaṃ bhindati, diṭṭhupādānaṃ na upādiyati.

121如此有大利益的、以怨敌等观照之见，因为；

Evaṃ mahānisaṃsaṃ, vadhakādivasena dassanaṃ yasmā;

122因此，贤者应以怨敌等观照诸蕴。

Tasmā khandhe dhīro, vadhakādivasena passeyyāti.

139经藏分类之解释。

Suttantabhājanīyavaṇṇanā.

123二、阿毗达磨分别释

2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā

32三十二、现在为阿毗达磨分别。其中，色蕴的解说应依前面色品中详细阐述的方法来理解。

32. Idāni abhidhammabhājanīyaṃ hoti. Tattha rūpakkhandhaniddeso heṭṭhā rūpakaṇḍe vitthāritanayeneva veditabbo.

34三十四、受蕴的解说中，‘以一种’即以一种分类。‘与触相应’即与触相应。一切四地受。在有因二法中，有因的是四地受，无因的唯是欲界。依此方法，以善等句所说的受应当了知。再者，此受蕴以一种显示为与触相应，以二种显示为有因无因，以三种显示为生起，以四种显示为地之差别，以五种显示为根。其中，乐根与苦根以身处为依处，唯是欲界。喜根以第六处为依处或无依处，为三地。忧根以第六处为依处，为欲界。舍根以眼等四净色为依处、以第六处为依处及无依处，为四地。以六种显示为依处。其中，前五种受以五种净色为依处，唯是欲界，第六种或无依处或有依处，为四地。

34. Vedanākkhandhaniddese ekavidhenāti ekakoṭṭhāsena. Phassasampayuttoti phassena sampayutto. Sabbāpi catubhūmikavedanā. Sahetukaduke sahetukā catubhūmikavedanā, ahetukā kāmāvacarāva. Iminā upāyena kusalapadādīhi vuttā vedanā jānitabbā. Apicāyaṃ vedanākkhandho ekavidhena phassasampayuttato dassito, duvidhena sahetukāhetukato, tividhena jātito , catubbidhena bhūmantarato, pañcavidhena indriyato. Tattha sukhindriyadukkhindriyāni kāyappasādavatthukāni kāmāvacarāneva. Somanassindriyaṃ chaṭṭhavatthukaṃ vā avatthukaṃ vā tebhūmakaṃ . Domanassindriyaṃ chaṭṭhavatthukaṃ kāmāvacaraṃ. Upekkhindriyaṃ cakkhādicatuppasādavatthukaṃ chaṭṭhavatthukaṃ avatthukañca catubhūmakaṃ. Chabbidhena vatthuto dassito. Tattha purimā pañca vedanā pañcappasādavatthukā kāmāvacarāva chaṭṭhā avatthukā vā savatthukā vā catubhūmikā.

126以七种，其中意触生受依差别而显示；以八种，其中身触生受依差别而显示；以九种，于七种差别中，意识界触生受依差别而显示；以十种，于八种差别中，意识界触生受依差别而显示。因为在七种差别中，意触生受分为意界触生受与意识界触生受二种。在八种差别中，与此一起，身触生受也分为乐与苦二种。在九种差别中，于七种所说的意识界触生受，依善等分为三种。在十种差别中，于八种所说的意识界触生受，同样依善等分为三种。

Sattavidhena tattha manosamphassajā bhedato dassitā, aṭṭhavidhena tattha kāyasamphassajā bhedato, navavidhena sattavidhabhede manoviññāṇadhātusamphassajā bhedato, dasavidhena aṭṭhavidhabhede manoviññāṇadhātusamphassajā bhedato. Etesu hi sattavidhabhede manosamphassajā manodhātusamphassajā, manoviññāṇadhātusamphassajāti dvidhā bhinnā. Aṭṭhavidhabhede tāya saddhiṃ kāyasamphassajāpi sukhā dukkhāti dvidhā bhinnā. Navavidhabhede sattavidhe vuttā manoviññāṇadhātusamphassajā kusalādivasena tidhā bhinnā. Dasavidhabhede aṭṭhavidhe vuttā manoviññāṇadhātusamphassajā kusalādivaseneva tidhā bhinnā.

127此处善三法只是为圆满而说。然而在七种、八种、九种差别中，于应示方法之处已示方法。因为达到阿毗达磨时，如来在应示方法之处未示方法者，实无有。这是以二法为根本的一个轮转。

Kusalattiko cettha kevalaṃ pūraṇatthameva vutto. Sattavidhaaṭṭhavidhanavavidhabhedesu pana nayaṃ dātuṃ yuttaṭṭhāne nayo dinno. Abhidhammañhi patvā tathāgatena nayaṃ dātuṃ yuttaṭṭhāne nayo adinno nāma natthi. Ayaṃ tāva dukamūlake eko vāro.

128世尊在此阿毗达磨论分别中分析受蕴时，先取三法分类，再放入二法分类中；又取二法分类，放入三法分类中；并以三法与二法相互增广的方式引出。以七种、二十四种、三十种及多种方式，总之以种种方式显示了受蕴。何以故？因随顺众生心行与说法之妙用故。因为，在聚集听法的天众中，有些天子能通过先取三法再放入二法中的解说而通达，为适应他们，世尊便如此说法；另一些则能通过其他方式解说而通达，世尊便以那些方式为他们说法。此即此处所说的‘随顺众生心行’。再者，正等正觉者由于自身广大境界，无论将二法放入三法，或将三法放入二法，或以相互增广，或以七种等方式，皆能随其所欲而说法。因此，世尊也以这些方式说法，此即他的‘说法妙用’。

Satthā hi imasmiṃ abhidhammabhājanīye vedanākkhandhaṃ bhājento tike gahetvā dukesu pakkhipi, duke gahetvā tikesu pakkhipi, tike ca duke ca ubhatovaḍḍhananīhārena āhari; sattavidhena, catuvīsatividhena, tiṃsavidhena, bahuvidhenāti sabbathāpi bahuvidhena vedanākkhandhaṃ dassesi. Kasmā? Puggalajjhāsayena ceva desanāvilāsena ca. Dhammaṃ sotuṃ nisinnadevaparisāya hi ye devaputtā tike ādāya dukesu pakkhipitvā kathiyamānaṃ paṭivijjhituṃ sakkonti, tesaṃ sappāyavasena tathā katvā desesi. Ye itarehi ākārehi kathiyamānaṃ paṭivijjhituṃ sakkonti, tesaṃ tehākārehi desesīti. Ayamettha ‘puggalajjhāsayo’. Sammāsambuddho pana attano mahāvisayatāya tike vā dukesu pakkhipitvā, duke vā tikesu ubhatovaḍḍhanena vā, sattavidhādinayena vā, yathā yathā icchati tathā tathā desetuṃ sakkoti. Tasmāpi imehākārehi desesīti ayamassa ‘desanāvilāso’.

129其中，先取三法再放入二法中而说的部分，名为以二法为根本。先取二法再放入三法中而说的部分，名为以三法为根本。将三法与二法相互增广而说的部分，名为相互增广。最后以七种等方式说的部分，名为多种方式。如此，这便是四大章节。

Tattha tike ādāya dukesu pakkhipitvā desitavāro dukamūlako nāma. Duke ādāya tikesu pakkhipitvā desitavāro tikamūlako nāma. Tike ca duke ca ubhato vaḍḍhetvā desitavāro ubhatovaḍḍhitako nāma. Avasāne sattavidhenātiādivāro bahuvidhavāro nāmāti ime tāva cattāro mahāvārā.

130其中，在以二法为根本的章节中，将可得的每一种二法与三法中不可得的受三法、喜三法、有见三法除去后，与其余可得的十九种三法结合，从第二二法与第一三法结合的部分开始，共有九百五十个部分。所有这些在圣典中都已简略，并在各处显示了应显示的内容。然而，不迷惑者应详细了知。

Tattha dukamūlake dukesu labbhamānena ekekena dukena saddhiṃ tikesu alabbhamāne vedanāttikapītittikasanidassanattike apanetvā, sese labbhamānake ekūnavīsati tike yojetvā, dutiyadukapaṭhamattikayojanavārādīni navavārasatāni paññāsañca vārā honti. Te sabbepi pāḷiyaṃ saṃkhipitvā tattha tattha dassetabbayuttakaṃ dassetvā vuttā. Asammuyhantena pana vitthārato veditabbā.

131在以三法为根本的章节中，也将可得的每一种三法与二法中不可得的第一二法等除去后，与其余可得的五十种二法如有因二法等结合，从第一三法与第二二法结合的部分开始，共有九百五十个部分。所有这些也在圣典中简略，并在各处显示了应显示的内容。然而，不迷惑者应详细了知。

Tikamūlakepi tikesu labbhamānena ekekena tikena saddhiṃ dukesu alabbhamāne paṭhamadukādayo duke apanetvā, sese labbhamānake sahetukadukādayo paññāsa duke yojetvā, paṭhamattikadutiyadukayojanavārādīni navavārasatāni paññāsañca vārā honti. Tepi sabbe pāḷiyaṃ saṅkhipitvā tattha tattha dassetabbayuttakaṃ dassetvā vuttā. Asammuyhantena pana vitthārato veditabbā.

132在相互增广的章节中，以二种分类中的第二二法和三种分类中的第一三法为始，将可得的十九种二法与可得的十九种三法结合，从第二二法与第一三法结合的部分开始，共说了十九个部分。由于二法和三法相互增广，故名为相互增广，这是第三大章节。

Ubhatovaḍḍhitake duvidhabhede dutiyadukaṃ tividhabhede ca paṭhamatikaṃ ādiṃ katvā labbhamānehi ekūnavīsatiyā dukehi labbhamāne ekūnavīsatitike yojetvā dutiyadukapaṭhamatikayojanavārādayo ekūnavīsativārā vuttā. Esa dukatikānaṃ vasena ubhatovaḍḍhitattā ubhatovaḍḍhitako nāma tatiyo mahāvāro.

133在多种方式章节的七种说明中，从最初开始，将可得的十九种三法中的每一种与四地结合，共说了十九个七种部分。在二十四种说明中，也依这些三法说了十九个部分。在多种方式中也是如此。三十种部分只有一种。如此，总共有五十八个部分。以上便是依部分划分的圣典注释。

Bahuvidhavārassa sattavidhaniddese ādito paṭṭhāya labbhamānesu ekūnavīsatiyā tikesu ekekena saddhiṃ catasso bhūmiyo yojetvā ekūnavīsati sattavidhavārā vuttā. Catuvīsatividhaniddesepi tesaṃyeva tikānaṃ vasena ekūnavīsativārā vuttā. Tathā bahuvidhavāre cāti . Tiṃsavidhavāro ekoyevāti sabbepi aṭṭhapaññāsa vārā honti. Ayaṃ tāvettha vāraparicchedavasena pāḷivaṇṇanā.

134现在进行义理解释。其中，七种说明的意义本已明显。在二十四种说明中，‘眼触所生受蕴，有善’应知是依欲界八善心而说。‘有不善’应知是依十二不善心而说。‘有无记’应知是依三种意界、三种无因意识界、八种大异熟、十种欲界唯作，共二十四种心而说。

Idāni atthavaṇṇanā hoti. Tattha sattavidhaniddeso tāva uttānatthoyeva. Catuvīsatividhaniddese cakkhusamphassapaccayā vedanākkhandho atthi kusaloti kāmāvacaraaṭṭhakusalacittavasena veditabbo. Atthi akusaloti dvādasaakusalacittavasena veditabbo. Atthi abyākatoti tisso manodhātuyo, tisso ahetukamanoviññāṇadhātuyo, aṭṭha mahāvipākāni, dasa kāmāvacarakiriyāti catuvīsatiyā cittānaṃ vasena veditabbo.

135其中，八种善心与十二种不善心以速行方式而得。唯作意界以转向方式而得。两种异熟意界以领受方式而得，三种异熟意识界以推度与彼所缘方式而得，无因唯作意识界以确定方式而得，八种大异熟心以彼所缘方式而得，九种唯作心以速行方式而得。在耳、鼻、舌、身门中，道理也是如此。

Tattha aṭṭha kusalāni dvādasa akusalāni ca javanavasena labbhanti. Kiriyamanodhātu āvajjanavasena labbhati. Dve vipākamanodhātuyo sampaṭicchanavasena, tisso vipākamanoviññāṇadhātuyo santīraṇatadārammaṇavasena, kiriyāhetukamanoviññāṇadhātu voṭṭhabbanavasena, aṭṭha mahāvipākacittāni tadārammaṇavasena, nava kiriyacittāni javanavasena labbhanti. Sotaghānajivhākāyadvāresupi eseva nayo.

136然而在意门中，‘有善’是依四地善心而说，‘有不善’是依十二不善心而说。‘有无记’是依十一种欲界异熟、十种唯作、九种色界与无色界唯作、四种沙门果，共三十四种心生起而说。其中，四地善心与不善心以速行方式而得。在唯作中，无因意识界以转向方式而得，十一种异熟心以彼所缘方式而得，三地唯作与沙门果也以速行方式而得。这些在七种等方式中，无论处于何处，都可以解说。然而，在三十种方式中，若安立而说明，则成为善巧的说明，因此诸师只在三十种方式中安立而说明。

Manodvāre pana atthi kusaloti catubhūmakakusalavasena kathitaṃ, atthi akusaloti dvādasaakusalavasena. Atthi abyākatoti ekādasannaṃ kāmāvacaravipākānaṃ, dasannaṃ kiriyānaṃ , navannaṃ rūpāvacarārūpāvacarakiriyānaṃ, catunnaṃ sāmaññaphalānanti catuttiṃsacittuppādavasena kathitaṃ. Tattha catubhūmakakusalañceva akusalañca javanavasena labbhati. Kiriyato ahetukamanoviññāṇadhātu āvajjanavasena, ekādasa vipākacittāni tadārammaṇavasena, tebhūmakakiriyā ceva sāmaññaphalāni ca javanavaseneva labbhanti. Tāni sattavidhādīsu yattha katthaci ṭhatvā kathetuṃ vaṭṭanti. Tiṃsavidhe pana ṭhatvā dīpiyamānāni sukhadīpanāni hontīti tiṃsavidhasmiṃyeva ṭhatvā dīpayiṃsu.

137因为所有这些心，都可以通过三种方式在眼门获得：以亲依止缘的方式、以超越的方式、以修习的方式。同样，在耳门和意门也是如此。然而，在鼻、舌、身门，应知仅以两种方式获得：以超越的方式和以修习的方式。如何获得呢？在此，有比丘在经行时见到遍相圆轮，问道‘这是什么？’，被告知‘是遍相圆轮’后，又问‘用这个做什么？’。于是有人告诉他：‘这样修习后，生起诸禅那，增长作为等至基础的毗婆舍那，证得阿罗汉果。’具足志向的善男子，不认为‘这是沉重的负担’，而思惟：‘我也应当成就此功德。然而，躺着睡觉是不可能成就此功德的，首先应当精进努力，清净戒律。’于是清净戒律。此后，立足于戒，断除十种障碍，满足于以三衣为最上的知足，履行对阿阇梨和和尚的义务与职责后，学习业处，作遍相预备行，生起诸等至，增长作为等至基础的毗婆舍那，证得阿罗汉果。在此，所有预备行的受都是欲界的，八等至的受是色界和无色界的，道果的受是出世间的。如是，眼识成为四地受生起的强有力缘，因此，四地受被称为以眼触为缘而生起。如是，首先以‘亲依止缘的方式’获得。

Etāni hi sabbānipi cittāni cakkhudvāre upanissayakoṭiyā, samatikkamavasena, bhāvanāvasenāti tīhākārehi labbhanti. Tathā sotadvāramanodvāresupi. Ghānajivhākāyadvāresu pana samatikkamavasena, bhāvanāvasenāti dvīhevākārehi labbhantīti veditabbāni. Kathaṃ? Idha bhikkhu vihāracārikaṃ caramāno kasiṇamaṇḍalaṃ disvā ‘kiṃ nāmeta’nti pucchitvā ‘kasiṇamaṇḍala’nti vutte puna ‘kiṃ iminā karontī’ti pucchati. Athassa ācikkhanti – ‘evaṃ bhāvetvā jhānāni uppādetvā, samāpattipadaṭṭhānaṃ vipassanaṃ vaḍḍhetvā, arahattaṃ pāpuṇantī’ti. Ajjhāsayasampanno kulaputto ‘bhāriyaṃ eta’nti asallakkhetvā ‘mayāpi esa guṇo nibbattetuṃ vaṭṭati, na kho pana sakkā esa nipajjitvā niddāyantena nibbattetuṃ, āditova vīriyaṃ kātuṃ sīlaṃ sodhetuṃ vaṭṭatī’ti cintetvā sīlaṃ sodheti. Tato sīle patiṭṭhāya dasa palibodhe upacchinditvā, ticīvaraparamena santosena santuṭṭho, ācariyupajjhāyānaṃ vattapaṭivattaṃ katvā, kammaṭṭhānaṃ uggaṇhitvā, kasiṇaparikammaṃ katvā, samāpattiyo uppādetvā, samāpattipadaṭṭhānaṃ vipassanaṃ vaḍḍhetvā, arahattaṃ pāpuṇāti. Tattha sabbāpi parikammavedanā kāmāvacarā, aṭṭhasamāpattivedanā rūpāvacarārūpāvacarā, maggaphalavedanā lokuttarāti evaṃ cakkhuviññāṇaṃ catubhūmikavedanānibbattiyā balavapaccayo hotīti catubhūmikavedanā cakkhusamphassapaccayā nāma jātā. Evaṃ tāva ‘upanissayavasena’ labbhanti.

138然而，在眼门，当色境现前时，善男子安住于观察：‘于可爱所缘，我的贪生起了；于不可爱所缘，嗔恚生起了；于不如理作意，痴生起了；于结缚，我的慢生起了；于执取，见生起了；于散乱，掉举生起了；于未决断，疑生起了；于强力，随眠生起了。’了知自己烦恼的生起后，思惟：‘我的这些烦恼若增长，将导致不幸与毁灭，来吧，我应制伏它们。’又思惟：‘然而，躺着睡觉是不可能制伏烦恼的；首先应当精进努力，清净戒律。’依前文所述的方式修行后，证得阿罗汉果。在此，所有预备行的受都是欲界的，八等至的受是色界和无色界的，道果的受是出世间的。如是，超越了于色所缘生起的烦恼而到达，因此，四地受被称为以眼触为缘而生起。如是，以‘超越的方式’获得。

Cakkhudvāre pana rūpe āpāthagate ‘iṭṭhe me ārammaṇe rāgo uppanno, aniṭṭhe paṭigho, asamapekkhanāya moho, vinibandhassa pana me māno uppanno, parāmaṭṭhassa diṭṭhi, vikkhepagatassa uddhaccaṃ, asanniṭṭhāgatassa vicikicchā, thāmagatassa anusayo uppanno’ti pariggahe ṭhito kulaputto attano kilesuppattiṃ ñatvā ‘ime me kilesā vaḍḍhamānā anayabyasanāya saṃvattissanti, handa ne niggaṇhāmī’ti cintetvā ‘na kho pana sakkā nipajjitvā niddāyantena kilese niggaṇhituṃ; āditova vīriyaṃ kātuṃ vaṭṭati sīlaṃ sodhetu’nti heṭṭhā vuttanayeneva paṭipajjitvā arahattaṃ pāpuṇāti. Tattha sabbāpi parikammavedanā kāmāvacarā, aṭṭhasamāpattivedanā rūpāvacarārūpāvacarā, maggaphalavedanā lokuttarāti evaṃ rūpārammaṇe uppannaṃ kilesaṃ samatikkamitvā gatāti catubhūmikavedanā cakkhusamphassapaccayā nāma jātā. Evaṃ ‘samatikkamavasena’ labbhanti.

139然而，在眼门，当色境现前时，有一人如此建立观察：‘此色依止什么？’由此了知‘依止于大种’后，观察到四大种和所造色是色法，观察到彼所缘的法是非色法。此后，观察到有缘的名色后，赋予三相，依毗婆舍那的次第，对诸行进行思惟后，证得阿罗汉果。在此，所有预备行的受都是欲界的，八等至的受是色界和无色界的，道果的受是出世间的。如是，思惟色所缘后而生起，因此，此受被称为以眼触为缘而生起。如是，以‘修习的方式’获得。

Cakkhudvāre pana rūpe āpāthagate eko evaṃ pariggahaṃ paṭṭhapeti – ‘idaṃ rūpaṃ kiṃ nissita’nti? Tato naṃ ‘bhūtanissita’nti ñatvā cattāri mahābhūtāni upādārūpañca rūpanti pariggaṇhāti, tadārammaṇe dhamme arūpanti pariggaṇhāti. Tato sappaccayaṃ nāmarūpaṃ parigaṇhitvā tīṇi lakkhaṇāni āropetvā vipassanāpaṭipāṭiyā saṅkhāre sammasitvā arahattaṃ pāpuṇāti. Tattha sabbāpi parikammavedanā kāmāvacarā, aṭṭhasamāpattivedanā rūpāvacarārūpāvacarā, maggaphalavedanā lokuttarāti evaṃ rūpārammaṇaṃ sammasitvā nibbattitāti ayaṃ vedanā cakkhusamphassapaccayā nāma jātā. Evaṃ ‘bhāvanāvasena’ labbhanti.

140另一位比丘听说：‘据说作了遍相预备行后，生起诸等至，增长作为等至基础的毗婆舍那，证得阿罗汉果。’具足志向的善男子，不认为‘这是沉重的负担’，而思惟：‘我也应当成就此功德。’依前文所述的方式修行后，证得阿罗汉果。在此，所有预备行的受都是欲界的，八等至的受是色界和无色界的，道果的受是出世间的。如是，耳识成为四地受生起的强有力缘，因此，四地受被称为以耳触为缘而生起。如是，首先以‘亲依止缘的方式’获得。

Aparo bhikkhu suṇāti – ‘kasiṇaparikammaṃ kira katvā samāpattiyo uppādetvā samāpattipadaṭṭhānaṃ vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇantī’ti. Ajjhāsayasampanno kulaputto ‘bhāriyaṃ eta’nti asallakkhetvā ‘mayāpi esa guṇo nibbattetuṃ vaṭṭatī’ti purimanayeneva paṭipajjitvā arahattaṃ pāpuṇāti. Tattha sabbāpi parikammavedanā kāmāvacarā, aṭṭhasamāpattivedanā rūpāvacarārūpāvacarā, maggaphalavedanā lokuttarāti evaṃ sotaviññāṇaṃ catubhūmikavedanā nibbattiyā balavapaccayo hotīti catubhūmikavedanā sotasamphassapaccayā nāma jātā. Evaṃ tāva ‘upanissayavasena’ labbhanti.

141然而，在耳门，当声境现前时，一切应如眼门所述的方式了知。如是，超越了于声所缘生起的烦恼而到达，因此，四地受被称为以耳触为缘而生起。如是，以‘超越的方式’获得。

Sotadvāre pana sadde āpāthagateti sabbaṃ cakkhudvāre vuttanayeneva veditabbaṃ. Evaṃ saddārammaṇe uppannaṃ kilesaṃ samatikkamitvā gatāti catubhūmikavedanā sotasamphassapaccayā nāma jātā. Evaṃ ‘samatikkamavasena’ labbhanti.

142然而，在耳门，当声境现前时，有一人如此建立观察：‘此声依止什么？’一切应如眼门所述的方式了知。如是，思惟声所缘后而生起，因此，此受被称为以耳触为缘而生起。如是，以‘修习的方式’获得。

Sotadvāre pana sadde āpāthagate eko evaṃ pariggahaṃ paṭṭhapeti – ayaṃ saddo kiṃ nissitoti sabbaṃ cakkhudvāre vuttanayeneva veditabbaṃ. Evaṃ saddārammaṇaṃ sammasitvā nibbattitāti ayaṃ vedanā sotasamphassapaccayā nāma jātā. Evaṃ ‘bhāvanāvasena’ labbhanti.

143然而，在鼻、舌、身门，当香所缘等现前时，‘于可爱所缘，我的贪生起了’等，一切应如眼门所述的方式了知。如是，超越了于香所缘等生起的烦恼而到达，因此，四地受被称为以鼻、舌、身触为缘而生起。如是，在三门中，以‘超越的方式’获得。

Ghānajivhākāyadvāresu pana gandhārammaṇādīsu āpāthagatesu ‘iṭṭhe me ārammaṇe rāgo uppanno’ti sabbaṃ cakkhudvāre vuttanayeneva veditabbaṃ. Evaṃ gandhārammaṇādīsu uppannaṃ kilesaṃ samatikkamitvā gatāti catubhūmikavedanā ghānajivhākāyasamphassapaccayā nāma jātā. Evaṃ tīsu dvāresu ‘samatikkamavasena’ labbhanti.

144然而，在鼻门等，当香等现前时，有一人如此建立观察：‘此香、此味、此触依止什么？’一切应如眼门所述的方式了知。如是，思惟香所缘等后而生起，因此，此受被称为以鼻、舌、身触为缘而生起。如是，以‘修习的方式’获得。

Ghānadvārādīsu pana gandhādīsu āpāthagatesu eko evaṃ pariggahaṃ paṭṭhapeti – ‘ayaṃ gandho, ayaṃ raso, idaṃ phoṭṭhabbaṃ kiṃ nissita’nti sabbaṃ cakkhudvāre vuttanayeneva veditabbaṃ. Evaṃ gandhārammaṇādīni sammasitvā nibbattitāti ayaṃ vedanā ghānajivhākāyasamphassapaccayā nāma jātā. Evaṃ ‘bhāvanāvasena’ labbhanti.

145然而，在心门处，通过三种方式也能获得。有人因见到生是怖畏的，见到老、病、死是怖畏的，见到怖畏后思惟：‘应当从生、老、病、死中解脱，然而，躺着睡觉是不可能从生等中解脱的，应当从一开始就精进努力，清净戒行。’如此思惟后，依眼门所述的方法修行，证得阿罗汉果。其中，所有遍作受都是欲界的，八等至受是色界和无色界的，道果受是出世间的。如是，生、老、病、死是产生四地受的强大因缘，因此，四地受称为‘意触为缘而生’。如此，首先依‘亲依止力’而获得。

Manodvāre pana tīhipi ākārehi labbhanti. Ekacco hi jātiṃ bhayato passati, jaraṃ byādhiṃ maraṇaṃ bhayato passati, bhayato disvā ‘jātijarābyādhimaraṇehi muccituṃ vaṭṭati, na kho pana sakkā nipajjitvā niddāyantena jātiādīhi muccituṃ, āditova vīriyaṃ kātuṃ sīlaṃ sodhetuṃ vaṭṭatī’ti cintetvā cakkhudvāre vuttanayeneva paṭipajjitvā arahattaṃ pāpuṇāti. Tattha sabbāpi parikammavedanā kāmāvacarā, aṭṭhasamāpattivedanā rūpāvacarārūpāvacarā, maggaphalavedanā lokuttarāti evaṃ jātijarābyādhimaraṇaṃ catubhūmikavedanānibbattiyā balavapaccayo hotīti catubhūmikavedanā manosamphassapaccayā nāma jātā. Evaṃ tāva ‘upanissayavasena’ labbhanti.

146然而，在心门处，当法所缘呈现时，一切应依眼门所述的方法来理解。如此，超越了于法所缘生起的烦恼而到达，因此，四地受称为‘意触为缘而生’。如此，依‘超越力’而获得。

Manodvāre pana dhammārammaṇe āpāthagateti sabbaṃ cakkhudvāre vuttanayeneva veditabbaṃ. Evaṃ dhammārammaṇe uppannaṃ kilesaṃ samatikkamitvā gatāti catubhūmikavedanā manosamphassapaccayā nāma jātā. Evaṃ ‘samatikkamavasena’ labbhanti.

147然而，在心门处，当法所缘呈现时，有人如此建立把握：‘此法所缘依于什么？’‘依于依处。’‘依处依于什么？’‘依于大种。’他把握四大种和所造色为色，把握以彼为所缘的法为非色。从此，把握了有缘的名色后，赋予三相，依观行的次第对诸行进行思察，证得阿罗汉果。其中，所有遍作受都是欲界的，八等至受是色界和无色界的，道果受是出世间的。如此，思察法所缘后所产生的受，称为‘意触为缘而生’。如此，依‘修习力’而获得。然而，在所有这些二十四类等品目的末尾所说的‘眼触生受……乃至……意触生受’这六种受，是依相应缘力而说的。

Manodvāre pana dhammārammaṇe āpāthagate eko evaṃ pariggahaṃ paṭṭhapeti – ‘etaṃ dhammārammaṇaṃ kiṃ nissita’nti? ‘Vatthunissita’nti. ‘Vatthu kiṃ nissita’nti? ‘Mahābhūtāni nissita’nti. So cattāri mahābhūtāni upādārūpañca rūpanti pariggaṇhāti, tadārammaṇe dhamme arūpanti pariggaṇhāti. Tato sappaccayaṃ nāmarūpaṃ pariggaṇhitvā tīṇi lakkhaṇāni āropetvā vipassanāpaṭipāṭiyā saṅkhāre sammasitvā arahattaṃ pāpuṇāti. Tattha sabbāpi parikammavedanā kāmāvacarā, aṭṭhasamāpattivedanā rūpāvacarārūpāvacarā, maggaphalavedanā lokuttarāti evaṃ dhammārammaṇaṃ sammasitvā nibbattitāti ayaṃ vedanā manosamphassapaccayā nāma jātā. Evaṃ ‘bhāvanāvasena’ labbhanti. Yā panetā sabbesampi catuvīsatividhādīnaṃ vārānaṃ pariyosānesu cakkhusamphassajā vedanā…pe… manosamphassajā vedanāti cha cha vedanā vuttā, tā sampayuttapaccayavasena vuttāti.

165此为受蕴之释。

Ayaṃ vedanākkhandhaniddeso.

148想蕴等也应依此方法理解。只是，在想蕴的解释中，于三法里也能获得受三法和喜三法等，于二法里也能获得乐俱行二法等。在行蕴的解释中，由于触也包含在行蕴中，所以不说‘触相应’，而说‘心相应’。而且，于此处的二法里，也能获得因二法等。三法与想蕴相似。在识蕴的解释中，不说‘眼触生’等状态，而说‘眼识’等。因为不可能将识表述为‘意触生’。其余在此处与想蕴中所说的相似。然而，仅在这三蕴的解释中，获得了比受蕴解释更多的三法和二法。应知依这些而有了品目的差别。

Saññākkhandhādayopi iminā upāyena veditabbā. Kevalañhi saññākkhandhaniddese tikesu vedanāttikapītittikāpi labbhanti, dukesu ca sukhasahagatadukādayopi. Saṅkhārakkhandhaniddese phassassāpi saṅkhārakkhandhapariyāpannattā phassasampayuttoti avatvā cittasampayuttoti vuttaṃ. Dukesu cettha hetudukādayopi labbhanti. Tikā saññākkhandhasadisā eva . Viññāṇakkhandhaniddese cakkhusamphassajādibhāvaṃ avatvā cakkhuviññāṇantiādi vuttaṃ. Na hi sakkā viññāṇaṃ manosamphassajanti niddisituṃ. Sesamettha saññākkhandhe vuttasadisameva. Imesaṃ pana tiṇṇampi khandhānaṃ niddeseyeva vedanākkhandhaniddesato atirekatikadukā laddhā. Tesaṃ vasena vārappabhedo veditabboti.

167阿毗达摩分别解释。

Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā.

149三、问难解说

3. Pañhāpucchakavaṇṇanā

150一五〇．今为问难。其中，在问难中，对于五蕴，以‘多少是善？多少是不善？多少是无记？’等方式，所能获得的和不能获得的，这一切在提问后，于解答中，以‘色蕴是无记’等方式，仅将所能获得的举出，应如此理解。而且，在处处未作‘一蕴’或‘二蕴’的区分，而以‘可能是已生的，可能是未生的’等方式安立论式之处，应知是通取五蕴。其余各蕴的善等分别，在之前的《法集论注》中已说。

150. Idāni pañhāpucchakaṃ hoti. Tattha pañhāpucchane pañcannaṃ khandhānaṃ ‘‘katikusalā? Katiakusalā? Katiabyākatā’’tiādinā nayena yaṃ labbhati, yañca na labbhati, taṃ sabbaṃ pucchitvā vissajjane ‘‘rūpakkhandho abyākato’’tiādinā nayena yaṃ labbhati tadeva uddhaṭanti veditabbaṃ. Yattha yattha ca ‘eko khandho’ti vā ‘dve khandhā’ti vā paricchedaṃ akatvā ‘‘siyā uppannā, siyā anuppannā’’tiādinā nayena tanti ṭhapitā, tattha tattha pañcannampi khandhānaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ. Seso tesaṃ tesaṃ khandhānaṃ kusalādivibhāgo heṭṭhā dhammasaṅgahaṭṭhakathāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 985) vuttoyeva.

151然而，在所缘三法中，四蕴对于五十五种欲界法，当染著、瞋恚、愚痴、防护、思察、观察时，为小所缘；对于二十七种色界、无色界法，当染著、瞋恚、愚痴、防护、建立把握时，为大所缘；当观察道、果、涅槃时，为无量所缘；当观察概念时，为不应说所缘。

Ārammaṇattikesu pana cattāro khandhā pañcapaṇṇāsa kāmāvacaradhamme ārabbha rajjantassa dussantassa muyhantassa saṃvarantassa sammasantassa paccavekkhantassa ca parittārammaṇā honti, sattavīsati rūpārūpāvacaradhamme ārabbha rajjantassa dussantassa muyhantassa saṃvarantassa pariggahaṃ paṭṭhapentassa mahaggatārammaṇā, maggaphalanibbānāni paccavekkhantassa appamāṇārammaṇā, paññattiṃ paccavekkhaṇakāle navattabbārammaṇāti.

152这些四蕴，对于有学和无学在观察道时，为道所缘；在道刹那，以俱生因故为道因；当尊重道而观察时，以所缘增上故为道增上；当修习以精进为首或以观为首的道时，以俱生增上故为道增上；然而，当修习以欲为首或以心为首时，则称为不应说所缘。

Teyeva sekkhāsekkhānaṃ maggapaccavekkhaṇakāle maggārammaṇā honti, maggakāle sahajātahetunā maggahetukā, maggaṃ garuṃ katvā paccavekkhaṇakāle ārammaṇādhipatinā maggādhipatino , vīriyajeṭṭhakaṃ vā vīmaṃsajeṭṭhakaṃ vā maggaṃ bhāventassa sahajātādhipatinā maggādhipatino, chandajeṭṭhakaṃ pana cittajeṭṭhakaṃ vā bhāventassa navattabbārammaṇā nāma honti.

153对于过去的蕴、界、处，当染著、瞋恚、愚痴、防护、建立把握时，为过去所缘；对于未来的，为未来所缘；对于现在的，为现在所缘；当观察概念或涅槃时，为不应说所缘。

Atītāni pana khandhadhātuāyatanāni ārabbha rajjantassa dussantassa muyhantassa saṃvarantassa pariggahaṃ paṭṭhapentassa atītārammaṇā honti, anāgatāni ārabbha anāgatārammaṇā honti, paccuppannāni ārabbha paccuppannārammaṇā honti, paññattiṃ vā nibbānaṃ vā paccavekkhantassa navattabbārammaṇā honti.

154同样，对于自己的蕴、界、处，当染著、瞋恚、愚痴、防护、建立把握时，为内所缘；对于他人的蕴、界、处，如此转起时，为外所缘；在观察概念和涅槃时，也仅是外所缘；有时于内法、有时于外法如此转起时，为内外所缘；在无所有处定时，应知为不应说所缘。

Tathā attano khandhadhātuāyatanāni ārabbha rajjantassa dussantassa muyhantassa saṃvarantassa pariggahaṃ paṭṭhapentassa ajjhattārammaṇā honti, paresaṃ khandhadhātuāyatanāni ārabbha evaṃ pavattentassa bahiddhārammaṇā, paṇṇattinibbānapaccavekkhaṇakālepi bahiddhārammaṇāyeva, kālena ajjhattaṃ kālena bahiddhā dhammesu evaṃ pavattentassa ajjhattabahiddhārammaṇā, ākiñcaññāyatanakāle navattabbārammaṇāti veditabbā.

155如此，世尊将此蕴分别以经分别等方式，导出三转，加以分别而开示。因为在三转中，分际是同一的。色蕴在一切处都只是欲界的。四蕴则被说为四地的、世间与出世间混合的。

Iti bhagavā imaṃ khandhavibhaṅgaṃ suttantabhājanīyādivasena tayo parivaṭṭe nīharitvā bhājento dassesi. Tīsupi hi parivaṭṭesu ekova paricchedo. Rūpakkhandho hi sabbattha kāmāvacaroyeva. Cattāro khandhā catubhūmakā lokiyalokuttaramissakā kathitāti.

175《除痴》——《分别论》的注释书中

Sammohavinodaniyā vibhaṅgaṭṭhakathāya

176蕴分别解释完毕。

Khandhavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.